وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.46.0-wmf.21 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 10 6983 368417 210940 2026-03-29T15:56:20Z Intisar Ali 8681 368417 wikitext text/x-wiki {| class="infobox bordered" cellpadding="2" style="text-align: center; font-size: 90%;" ! colspan="4" style="font-size: 110%;" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس)|نالي جي الڳ جاء]] |- ! colspan="2" | بنيادي نيم اسپيس ! colspan="2" | بحث نيم اسپيس |- ! 0 | [[وڪيپيڊيا:مضمون ڇا آهي؟|مرڪز]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:1}}]] ! 1 |- ! 2 | [[وڪيپيڊيا:يوزر صفحا|{{ns:2}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:3}}]] ! 3 |- ! 4 | [[وڪيپيڊيا:منصوبو نيم اسپيس|{{ns:4}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:5}}]] ! 5 |- ! 6 | [[وڪيپيڊيا:تصويري استعمال جي پاليسي|{{ns:6}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:7}}]] ! 7 |- ! 8 | [[مدد:فائل|{{ns:8}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:9}}]] ! 9 |- ! 10 | [[مدد:ذريعات وڪي نيم اسپيس|{{ns:10}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:11}}]] ! 11 |- ! 12 | [[مدد:زمرو|{{ns:12}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:13}}]] ! 13 |- ! 14 | [[وڪيپيڊيا:مدد نيم اسپيس|{{ns:14}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:15}}]] ! 15 |- ! 16 | [[وڪيپيڊيا:زمري بندي|{{ns:16}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:17}}]] ! 17 |- ! 100 | [[وڪيپيڊيا:باب|{{ns:100}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:101}}]] ! 101 |- ! 102 | [[وڪيپيڊيا:ڪتاب|{{ns:102}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:103}}]] ! 103 |- ! 118 | [[وڪيپيڊيا:مسودا|{{ns:118}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:119}}]] ! 119 |- ! 828 | [[وڪيپيڊيا:لُووا|{{ns:828}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:829}}]] ! 829 |- ! colspan="4" | مجازي نالو فضا |- ! -1 | colspan="3" | [[مدد:خاص صفحا|خاص]] |- | colspan="4" style="padding:0 5px; text-align:right" | {{navbar|نيم اسپيس|mini=1}} |}<noinclude> {{دستاويز}} </noinclude> taqajywkishmojdavevstybjoa7iiag 368420 368417 2026-03-29T16:15:50Z Intisar Ali 8681 368420 wikitext text/x-wiki {| class="infobox bordered" cellpadding="2" style="text-align: center; font-size: 90%;" ! colspan="4" style="font-size: 110%;" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس)|نالي جي الڳ جاء]] |- ! colspan="2" | بنيادي نيم اسپيس ! colspan="2" | بحث نيم اسپيس |- ! 0 | [[وڪيپيڊيا:مضمون ڇا آهي؟|مرڪز]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:1}}]] ! 1 |- ! 2 | [[وڪيپيڊيا:يوزر صفحا|{{ns:2}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:3}}]] ! 3 |- ! 4 | [[وڪيپيڊيا:منصوبو نيم اسپيس|{{ns:4}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:5}}]] ! 5 |- ! 6 | [[وڪيپيڊيا:تصويري استعمال جي پاليسي|{{ns:6}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:7}}]] ! 7 |- ! 8 | [[مدد:فائل|{{ns:8}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:9}}]] ! 9 |- ! 10 | [[مدد:ذريعات وڪي نيم اسپيس|{{ns:10}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:11}}]] ! 11 |- ! 12 | [[مدد:زمرو|{{ns:12}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:13}}]] ! 13 |- ! 14 | [[وڪيپيڊيا:مدد نيم اسپيس|{{ns:14}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:15}}]] ! 15 |- ! 16 | [[وڪيپيڊيا:زمري بندي|{{ns:16}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:17}}]] ! 17 |- ! 100 | [[وڪيپيڊيا:باب|{{ns:100}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:101}}]] ! 101 |- ! 102 | [[وڪيپيڊيا:ڪتاب|{{ns:102}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:103}}]] ! 103 |- ! 118 | [[وڪيپيڊيا:مسودا|{{ns:118}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:119}}]] ! 119 |- ! 828 | [[وڪيپيڊيا:لُووا|{{ns:828}}]] | [[مدد:بحث صفحن جو استعمال|{{ns:829}}]] ! 829 |- ! colspan="4" | مجازي نالو فضا |- ! -1 | colspan="3" | [[مدد:خاص صفحا|خاص]] |- | colspan="4" style="padding:0 5px; text-align:right" | {{navbar|نيم اسپيس|mini=1}} |}<noinclude> 68zg4ycskw6pqw3c17bnv95wdrsjzdk 368421 368420 2026-03-29T16:35:55Z Intisar Ali 8681 368421 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable floatright" style="text-align: center; font-size: 85%;max-width:22em" |+ {{navbar-header|[[وڪيپيڊيا: وڪيپيڊيا ڊيٽا ڍانچو ۽ واڌ|وڪيپيڊيا ڊيٽا ڍانچو]]|نيم اسپيسز}} ! colspan="4" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس|نيم اسپيسز]] |- ! colspan="2" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس#موضوع نيم اسپيسز|مضمون وارا نيم اسپيسز]] !! colspan="2" | [[مدد: ڳالھ ٻولھ صفحا|ڳالهه ٻولهه نيم اسپيسز]] |- ! 0 | [[وڪيپيڊيا: مضمون ڇا آهي؟|(مکيه / مضمون)]] || {{ns:1}} ! 1 |- ! 2 | [[وڪيپيڊيا:User pages|{{ns:2}}]] || {{ns:3}} ! 3 |- ! 4 | [[وڪيپيڊيا: پراجيڪٽ نيم اسپيس}}]] || {{ns:5}} ! 5 |- ! 6 | [[مدد:فائل|{{ns:6}}]] || {{ns:7}} ! 7 |- ! 8 | [[مدد: ميڊياوڪي نيم اسپيس|{{ns:8}}]] || {{ns:9}} ! 9 |- ! 10 | [[وڪيپيڊيا: سانچو نيم اسپيس|{{ns:10}}]] || {{ns:11}} ! 11 |- ! 12 | [[وڪيپيڊيا:مدد نيم اسپيس}}]] || {{ns:13}} ! 13 |- ! 14 | [[مدد: زمرو|{{ns:14}}]] || {{ns:15}} ! 15 |- ! 100 | [[وڪيپيڊيا:باب|{{ns:100}}]] || {{ns:101}} ! 101 |- ! 118 | [[وڪيپيڊيا:مسودو|{{ns:118}}]] || {{ns:119}} ! 119 |- ! 126 | [[اسٽائل مينيوئل |{{ns:126}}]] || {{ns:127}} ! 127 |- ! 710 | [[mw:اضافو:ٽائمميڊياھينڊلر|{{ns:710}}]] || {{ns:711}} ! 711 |- ! 828 | [[وڪيپيڊيا:لووا|{{ns:828}}]] || {{ns:829}} ! 829 |- ! 1728 | [[واقعو:ريتخانو|{{ns:1728}}]] || {{ns:1729}} ! 1729 |- ! colspan="4" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس#اڳوڻا نيم اسپيسز|اڳوڻا نيم اسپيسز]] |- ! 108 | [[وڪيپيڊيا: ڪتاب|ڪتاب]] || ڪتابي ڳالھ ٻولھ ! 109 |- ! 442 | [[وڪيپيڊيا: نصاب وارا صفحا#تعليمي پروگرام نصاب وارا صفحا|ڪورس]] || نصاب جي ڳالھ ٻولھ ! 443 |- ! 444 | [[وڪيپيڊيا: نصابي صفحا#تعليمي پروگرام واري اداري جا صفحا|ادارو]] || اداري جي ڳالھ ٻولھ ! 445 |- ! 446 | [[وڪيپيڊيا:نصابي صفحا|تعليمي پروگرام]] || تعليمي پروگرام ڳالھ ٻولھ ! 447 |- ! 2300 | [[وڪيپيڊيا:گئجيٽ|گئجيٽ]] || گئجيٽ ڳالھ ٻولھ ! 2301 |- ! 2302 | [[وڪيپيڊيا:گئجيٽ|گئجيٽ وضاحت]] || گئجيٽ وضاحت ڳالھ ٻولھ ! 2303 |- ! 2600 | [[وڪيپيڊيا:وھڪرو|موضوع]] || ! 2601 {{yesno|{{{show virtual ns|yes}}}|yes= {{!-}} ! colspan="4" {{!}} [[وڪيپيڊيا:Namespace#ورچوئل نيم اسپيسز|ورچوئل نيم اسپيسز]] {{!-}} ! -1 {{!}} colspan="3" {{!}} [[مدد: اسپيشل صفحو|{{ns:-1}}]] {{!-}} ! -2 {{!}} colspan="3" {{!}} [[مدد:فائل|{{ns:-2}}]] |no=}} |- | colspan="4" | [[اسپيشل:نيم اسپيس|موجوده فهرست]] |}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> trvhox2i8gvzyz1bj8sw3lj3epv0mu9 368423 368421 2026-03-29T16:38:30Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو:نالو فضا]] کي [[سانچو:نيم اسپيسز]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 368421 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable floatright" style="text-align: center; font-size: 85%;max-width:22em" |+ {{navbar-header|[[وڪيپيڊيا: وڪيپيڊيا ڊيٽا ڍانچو ۽ واڌ|وڪيپيڊيا ڊيٽا ڍانچو]]|نيم اسپيسز}} ! colspan="4" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس|نيم اسپيسز]] |- ! colspan="2" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس#موضوع نيم اسپيسز|مضمون وارا نيم اسپيسز]] !! colspan="2" | [[مدد: ڳالھ ٻولھ صفحا|ڳالهه ٻولهه نيم اسپيسز]] |- ! 0 | [[وڪيپيڊيا: مضمون ڇا آهي؟|(مکيه / مضمون)]] || {{ns:1}} ! 1 |- ! 2 | [[وڪيپيڊيا:User pages|{{ns:2}}]] || {{ns:3}} ! 3 |- ! 4 | [[وڪيپيڊيا: پراجيڪٽ نيم اسپيس}}]] || {{ns:5}} ! 5 |- ! 6 | [[مدد:فائل|{{ns:6}}]] || {{ns:7}} ! 7 |- ! 8 | [[مدد: ميڊياوڪي نيم اسپيس|{{ns:8}}]] || {{ns:9}} ! 9 |- ! 10 | [[وڪيپيڊيا: سانچو نيم اسپيس|{{ns:10}}]] || {{ns:11}} ! 11 |- ! 12 | [[وڪيپيڊيا:مدد نيم اسپيس}}]] || {{ns:13}} ! 13 |- ! 14 | [[مدد: زمرو|{{ns:14}}]] || {{ns:15}} ! 15 |- ! 100 | [[وڪيپيڊيا:باب|{{ns:100}}]] || {{ns:101}} ! 101 |- ! 118 | [[وڪيپيڊيا:مسودو|{{ns:118}}]] || {{ns:119}} ! 119 |- ! 126 | [[اسٽائل مينيوئل |{{ns:126}}]] || {{ns:127}} ! 127 |- ! 710 | [[mw:اضافو:ٽائمميڊياھينڊلر|{{ns:710}}]] || {{ns:711}} ! 711 |- ! 828 | [[وڪيپيڊيا:لووا|{{ns:828}}]] || {{ns:829}} ! 829 |- ! 1728 | [[واقعو:ريتخانو|{{ns:1728}}]] || {{ns:1729}} ! 1729 |- ! colspan="4" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس#اڳوڻا نيم اسپيسز|اڳوڻا نيم اسپيسز]] |- ! 108 | [[وڪيپيڊيا: ڪتاب|ڪتاب]] || ڪتابي ڳالھ ٻولھ ! 109 |- ! 442 | [[وڪيپيڊيا: نصاب وارا صفحا#تعليمي پروگرام نصاب وارا صفحا|ڪورس]] || نصاب جي ڳالھ ٻولھ ! 443 |- ! 444 | [[وڪيپيڊيا: نصابي صفحا#تعليمي پروگرام واري اداري جا صفحا|ادارو]] || اداري جي ڳالھ ٻولھ ! 445 |- ! 446 | [[وڪيپيڊيا:نصابي صفحا|تعليمي پروگرام]] || تعليمي پروگرام ڳالھ ٻولھ ! 447 |- ! 2300 | [[وڪيپيڊيا:گئجيٽ|گئجيٽ]] || گئجيٽ ڳالھ ٻولھ ! 2301 |- ! 2302 | [[وڪيپيڊيا:گئجيٽ|گئجيٽ وضاحت]] || گئجيٽ وضاحت ڳالھ ٻولھ ! 2303 |- ! 2600 | [[وڪيپيڊيا:وھڪرو|موضوع]] || ! 2601 {{yesno|{{{show virtual ns|yes}}}|yes= {{!-}} ! colspan="4" {{!}} [[وڪيپيڊيا:Namespace#ورچوئل نيم اسپيسز|ورچوئل نيم اسپيسز]] {{!-}} ! -1 {{!}} colspan="3" {{!}} [[مدد: اسپيشل صفحو|{{ns:-1}}]] {{!-}} ! -2 {{!}} colspan="3" {{!}} [[مدد:فائل|{{ns:-2}}]] |no=}} |- | colspan="4" | [[اسپيشل:نيم اسپيس|موجوده فهرست]] |}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> trvhox2i8gvzyz1bj8sw3lj3epv0mu9 368432 368423 2026-03-29T17:02:25Z Intisar Ali 8681 368432 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable floatright" style="text-align: center; font-size: 85%;max-width:22em" |+ {{navbar-header|[[وڪيپيڊيا: وڪيپيڊيا ڊيٽا ڍانچو ۽ واڌ|وڪيپيڊيا ڊيٽا ڍانچو]]|نيم اسپيسز}} ! colspan="4" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس|نيم اسپيسز]] |- ! colspan="2" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس#موضوع نيم اسپيسز|مضمون وارا نيم اسپيسز]] !! colspan="2" | [[مدد: ڳالھ ٻولھ صفحا|ڳالهه ٻولهه نيم اسپيسز]] |- ! 0 | [[وڪيپيڊيا: مضمون ڇا آهي؟|(مکيه / مضمون)]] || {{ns:1}} ! 1 |- ! 2 | [[وڪيپيڊيا: واپرائيندڙ صفحا|{{ns:2}}]] || {{ns:3}} ! 3 |- ! 4 | [[وڪيپيڊيا:پراجيڪٽ نيم اسپيس]] || {{ns:5}} ! 5 |- ! 6 | [[مدد:فائل|{{ns:6}}]] || {{ns:7}} ! 7 |- ! 8 | [[مدد: ميڊياوڪي نيم اسپيس|{{ns:8}}]] || {{ns:9}} ! 9 |- ! 10 | [[وڪيپيڊيا: سانچو نيم اسپيس|{{ns:10}}]] || {{ns:11}} ! 11 |- ! 12 | [[وڪيپيڊيا:مدد نيم اسپيس]] || {{ns:13}} ! 13 |- ! 14 | [[مدد: زمرو|{{ns:14}}]] || {{ns:15}} ! 15 |- ! 100 | [[وڪيپيڊيا:باب|{{ns:100}}]] || {{ns:101}} ! 101 |- ! 118 | [[وڪيپيڊيا:مسودو|مسودو]] || {{ns:119}} ! 119 |- ! 126 | [[اسٽائل مينيوئل |اسٽائل مينيوئل]] || {{ns:127}} ! 127 |- ! 710 | [[mw:اضافو:ٽائم ميڊيا ھينڊلر|ٽائيم ميڊيا ھينڊلر]] || {{ns:711}} ! 711 |- ! 828 | [[وڪيپيڊيا:لووا|{{ns:828}}]] || {{ns:829}} ! 829 |- ! 1728 | [[واقعو:ريتخانو|واقعا]] || واقعي جي ڳالھ ٻولھ ! 1729 |- ! colspan="4" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس#اڳوڻا نيم اسپيسز|اڳوڻا نيم اسپيسز]] |- ! 108 | [[وڪيپيڊيا: ڪتاب|ڪتاب]] || ڪتابي ڳالھ ٻولھ ! 109 |- ! 442 | [[وڪيپيڊيا: نصاب وارا صفحا#تعليمي پروگرام نصاب وارا صفحا|ڪورس]] || نصاب جي ڳالھ ٻولھ ! 443 |- ! 444 | [[وڪيپيڊيا: نصابي صفحا#تعليمي پروگرام واري اداري جا صفحا|ادارو]] || اداري جي ڳالھ ٻولھ ! 445 |- ! 446 | [[وڪيپيڊيا:نصابي صفحا|تعليمي پروگرام]] || تعليمي پروگرام ڳالھ ٻولھ ! 447 |- ! 2300 | [[وڪيپيڊيا:گئجيٽ|گئجيٽ]] || گئجيٽ ڳالھ ٻولھ ! 2301 |- ! 2302 | [[وڪيپيڊيا:گئجيٽ|گئجيٽ وضاحت]] || گئجيٽ وضاحت ڳالھ ٻولھ ! 2303 |- ! 2600 | [[وڪيپيڊيا:وھڪرو|موضوع]] || ! 2601 {{yesno|{{{show virtual ns|yes}}}|yes= {{!-}} ! colspan="4" {{!}} [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس#ورچوئل نيم اسپيسز|ورچوئل نيم اسپيسز]] {{!-}} ! -1 {{!}} colspan="3" {{!}} [[مدد: اسپيشل صفحو|{{ns:-1}}]] {{!-}} ! -2 {{!}} colspan="3" {{!}} [[مدد:فائل|{{ns:-2}}]] |no=}} |- | colspan="4" | [[اسپيشل:نيم اسپيس|موجوده فهرست]] |}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> qip12hqb3m1tha7tx0wd8cx74r9xz9p 368433 368432 2026-03-29T17:03:38Z Intisar Ali 8681 368433 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable floatright" style="text-align: center; font-size: 85%;max-width:22em" |+ {{navbar-header|[[وڪيپيڊيا: وڪيپيڊيا ڊيٽا ڍانچو ۽ واڌ|وڪيپيڊيا ڊيٽا ڍانچو]]|نيم اسپيسز}} ! colspan="4" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس|نيم اسپيسز]] |- ! colspan="2" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس#موضوع نيم اسپيسز|مضمون وارا نيم اسپيسز]] !! colspan="2" | [[مدد: ڳالھ ٻولھ صفحا|ڳالهه ٻولهه نيم اسپيسز]] |- ! 0 | [[وڪيپيڊيا: مضمون ڇا آهي؟|(مکيه / مضمون)]] || {{ns:1}} ! 1 |- ! 2 | [[وڪيپيڊيا: واپرائيندڙ صفحا|{{ns:2}}]] || {{ns:3}} ! 3 |- ! 4 | [[وڪيپيڊيا:پراجيڪٽ نيم اسپيس]] || {{ns:5}} ! 5 |- ! 6 | [[مدد:فائل|{{ns:6}}]] || {{ns:7}} ! 7 |- ! 8 | [[مدد: ميڊياوڪي نيم اسپيس|{{ns:8}}]] || {{ns:9}} ! 9 |- ! 10 | [[وڪيپيڊيا: سانچو نيم اسپيس|{{ns:10}}]] || {{ns:11}} ! 11 |- ! 12 | [[وڪيپيڊيا:مدد نيم اسپيس]] || {{ns:13}} ! 13 |- ! 14 | [[مدد: زمرو|{{ns:14}}]] || {{ns:15}} ! 15 |- ! 100 | [[وڪيپيڊيا:باب|{{ns:100}}]] || {{ns:101}} ! 101 |- ! 118 | [[وڪيپيڊيا:مسودو|مسودو]] || {{ns:119}} ! 119 |- ! 126 | [[اسٽائل مينيوئل |اسٽائل مينيوئل]] || {{ns:127}} ! 127 |- ! 710 | [[mw:اضافو:ٽائم ميڊيا ھينڊلر|ٽائيم ميڊيا ھينڊلر]] || {{ٽائيم جي متن جي ڳالھ ٻولھ}} ! 711 |- ! 828 | [[وڪيپيڊيا:لووا|{{ns:828}}]] || {{ns:829}} ! 829 |- ! 1728 | [[واقعو:ريتخانو|واقعا]] || واقعي جي ڳالھ ٻولھ ! 1729 |- ! colspan="4" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس#اڳوڻا نيم اسپيسز|اڳوڻا نيم اسپيسز]] |- ! 108 | [[وڪيپيڊيا: ڪتاب|ڪتاب]] || ڪتابي ڳالھ ٻولھ ! 109 |- ! 442 | [[وڪيپيڊيا: نصاب وارا صفحا#تعليمي پروگرام نصاب وارا صفحا|ڪورس]] || نصاب جي ڳالھ ٻولھ ! 443 |- ! 444 | [[وڪيپيڊيا: نصابي صفحا#تعليمي پروگرام واري اداري جا صفحا|ادارو]] || اداري جي ڳالھ ٻولھ ! 445 |- ! 446 | [[وڪيپيڊيا:نصابي صفحا|تعليمي پروگرام]] || تعليمي پروگرام ڳالھ ٻولھ ! 447 |- ! 2300 | [[وڪيپيڊيا:گئجيٽ|گئجيٽ]] || گئجيٽ ڳالھ ٻولھ ! 2301 |- ! 2302 | [[وڪيپيڊيا:گئجيٽ|گئجيٽ وضاحت]] || گئجيٽ وضاحت ڳالھ ٻولھ ! 2303 |- ! 2600 | [[وڪيپيڊيا:وھڪرو|موضوع]] || ! 2601 {{yesno|{{{show virtual ns|yes}}}|yes= {{!-}} ! colspan="4" {{!}} [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس#ورچوئل نيم اسپيسز|ورچوئل نيم اسپيسز]] {{!-}} ! -1 {{!}} colspan="3" {{!}} [[مدد: اسپيشل صفحو|{{ns:-1}}]] {{!-}} ! -2 {{!}} colspan="3" {{!}} [[مدد:فائل|{{ns:-2}}]] |no=}} |- | colspan="4" | [[اسپيشل:نيم اسپيس|موجوده فهرست]] |}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> tp4sqe0x5apur9d1rhv1kqfkm3q7yr0 368434 368433 2026-03-29T17:04:24Z Intisar Ali 8681 368434 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable floatright" style="text-align: center; font-size: 85%;max-width:22em" |+ {{navbar-header|[[وڪيپيڊيا: وڪيپيڊيا ڊيٽا ڍانچو ۽ واڌ|وڪيپيڊيا ڊيٽا ڍانچو]]|نيم اسپيسز}} ! colspan="4" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس|نيم اسپيسز]] |- ! colspan="2" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس#موضوع نيم اسپيسز|مضمون وارا نيم اسپيسز]] !! colspan="2" | [[مدد: ڳالھ ٻولھ صفحا|ڳالهه ٻولهه نيم اسپيسز]] |- ! 0 | [[وڪيپيڊيا: مضمون ڇا آهي؟|(مکيه / مضمون)]] || {{ns:1}} ! 1 |- ! 2 | [[وڪيپيڊيا: واپرائيندڙ صفحا|{{ns:2}}]] || {{ns:3}} ! 3 |- ! 4 | [[وڪيپيڊيا:پراجيڪٽ نيم اسپيس]] || {{ns:5}} ! 5 |- ! 6 | [[مدد:فائل|{{ns:6}}]] || {{ns:7}} ! 7 |- ! 8 | [[مدد: ميڊياوڪي نيم اسپيس|{{ns:8}}]] || {{ns:9}} ! 9 |- ! 10 | [[وڪيپيڊيا: سانچو نيم اسپيس|{{ns:10}}]] || {{ns:11}} ! 11 |- ! 12 | [[وڪيپيڊيا:مدد نيم اسپيس]] || {{ns:13}} ! 13 |- ! 14 | [[مدد: زمرو|{{ns:14}}]] || {{ns:15}} ! 15 |- ! 100 | [[وڪيپيڊيا:باب|{{ns:100}}]] || {{ns:101}} ! 101 |- ! 118 | [[وڪيپيڊيا:مسودو|مسودو]] || {{ns:119}} ! 119 |- ! 126 | [[اسٽائل مينيوئل |اسٽائل مينيوئل]] || {{ns:127}} ! 127 |- ! 710 | [[mw:اضافو:ٽائم ميڊيا ھينڊلر|ٽائيم ميڊيا ھينڊلر]] || ٽائيم جي متن جي ڳالھ ٻولھ ! 711 |- ! 828 | [[وڪيپيڊيا:لووا|{{ns:828}}]] || {{ns:829}} ! 829 |- ! 1728 | [[واقعو:ريتخانو|واقعا]] || واقعي جي ڳالھ ٻولھ ! 1729 |- ! colspan="4" | [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس#اڳوڻا نيم اسپيسز|اڳوڻا نيم اسپيسز]] |- ! 108 | [[وڪيپيڊيا: ڪتاب|ڪتاب]] || ڪتابي ڳالھ ٻولھ ! 109 |- ! 442 | [[وڪيپيڊيا: نصاب وارا صفحا#تعليمي پروگرام نصاب وارا صفحا|ڪورس]] || نصاب جي ڳالھ ٻولھ ! 443 |- ! 444 | [[وڪيپيڊيا: نصابي صفحا#تعليمي پروگرام واري اداري جا صفحا|ادارو]] || اداري جي ڳالھ ٻولھ ! 445 |- ! 446 | [[وڪيپيڊيا:نصابي صفحا|تعليمي پروگرام]] || تعليمي پروگرام ڳالھ ٻولھ ! 447 |- ! 2300 | [[وڪيپيڊيا:گئجيٽ|گئجيٽ]] || گئجيٽ ڳالھ ٻولھ ! 2301 |- ! 2302 | [[وڪيپيڊيا:گئجيٽ|گئجيٽ وضاحت]] || گئجيٽ وضاحت ڳالھ ٻولھ ! 2303 |- ! 2600 | [[وڪيپيڊيا:وھڪرو|موضوع]] || ! 2601 {{yesno|{{{show virtual ns|yes}}}|yes= {{!-}} ! colspan="4" {{!}} [[وڪيپيڊيا:نيم اسپيس#ورچوئل نيم اسپيسز|ورچوئل نيم اسپيسز]] {{!-}} ! -1 {{!}} colspan="3" {{!}} [[مدد: اسپيشل صفحو|{{ns:-1}}]] {{!-}} ! -2 {{!}} colspan="3" {{!}} [[مدد:فائل|{{ns:-2}}]] |no=}} |- | colspan="4" | [[اسپيشل:نيم اسپيس|موجوده فهرست]] |}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 538b5998q0yh1hepzrewc9gy060yhpw 0 10828 368487 322846 2026-03-30T07:55:11Z Ibne maryam 17680 368487 wikitext text/x-wiki {{Short description|Scientific field of study}} [[فائل:CollageFisica.jpg|300px|thumb|طبيعي مظاهر جا مختلف مثال {{further|طبيعيات جو خاڪو}}]] '''طبیعیات''' يا '''فزڪس''' (Physics) علم جي اها شاخ جنھن ۾ [[مادي]] ۽ [[توانائي]] جي خاصيتن ۽انهن جي هڪ ٻئي تي اثر بابت مطالعا ۽ مشاهدا ڪيا ويندا آهن. فزڪس مادي جو سائنسي مطالعو آهي، ان جي بنيادي جزن ۾ مادي جي حرڪت، خلا ۽ وقت جي اندر ان جي رويي ۽ توانائي ۽ قوتن جي لاڳاپيل اينٽيٽيون شامل آهن.<ref name="maxwell1878-physicalscience2">{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} "Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events."</ref> فزڪس سڀ کان بنيادي سائنسي شعبن (Disciplines) مان هڪ آهي.<ref name="youngfreedman2014p1">{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=1}} "Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves."</ref><ref name="youngfreedman2014p2">{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=2}} "Physics is an experimental science. Physicists observe the phenomena of nature and try to find patterns that relate these phenomena."</ref><ref name="holzner2003-physics">{{harvnb|Holzner|2006|p=7}} "Physics is the study of your world and the world and universe around you."</ref> هڪ سائنسدان جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر آهي، ان کي طبیعیات دان (Physicist) سڏيو ويندو آهي. طبیعیات جي هڪ نئين تعريف بہ سامهون آئي آهي جنهن مطابق طبیعیات، ڪائنات جي باري ۾ ڄاڻ جو علم آهي جنهن ۾ اسان ڪائنات ۾ موجود ننڍي کان ننڍي شيءِ کان ديوقامت تارن بابت پروڙ حاصل ڪندا آهيون. [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]]، [[گليليئو گليليئي|گليليو]] کي ڪلاسيڪی طبیعیات جڏهن تہ [[البرٽ آئنسٽائن|آئنسٽائن]]، [[ارون شروڊنگر|ارون شروڊينگر]]، [[ميڪس پلانڪ]] کي [[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] جو ابو سڏيو ويندو آهي. فزڪس قديم ترين علمي شعبن مان هڪ آهي ۽ ان ۾ [[فلڪيات]] جي شموليت ذريعي، شايد سڀ کان پراڻو آهي.<ref name="krupp20032">{{harvnb|Krupp|2003}}</ref> گذريل ٻن هزارن سالن کان گهڻو وقت، فزڪس، [[علم ڪيميا]]، [[حياتيات]] ۽ [[رياضي]] جون ڪجهه شاخون [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] جو حصو هيون، پر 17هين صديءَ ۾ سائنسي انقلاب دوران، اهي ۽ قدرتي سائنس الڳ الڳ تحقيقي ڪوششن ۾ شامل ٿي ويا. فزڪس تحقيق جي ڪيترن ئي بين الاقوامي شعبن سان ٽڪراءُ ڪري ٿو، جهڙوڪ حياتياتي فزڪس ۽ ڪوانٽم ڪيمسٽري ۽ فزڪس جون حدون سختيءَ سان بيان ٿيل نه آهن. فزڪس ۾ نوان خيال اڪثر ڪري ٻين سائنسن پاران اڀياس ڪيل بنيادي ميکانزم جي وضاحت ڪن ٿا ۽ انهن ۽ ٻين علمي شعبن جهڙوڪ [[رياضي]] ۽ [[فلسفو]] ۾ تحقيق جا نوان رستا تجويز ڪن ٿا.<ref name="youngfreedman2014p12">{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} "Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves."</ref> فزڪس ۾ ترقيون اڪثر ڪري نئين ٽيڪنالاجي کي فعال ڪن ٿيون. مثال طور، [[برقناطيسيت|اليڪٽرومگنيٽزم]]، [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس]] ۽ [[ايٽمي فزڪس]] جي سمجھ ۾ اڳڀرائي سڌو سنئون نئين پراڊڪٽن جي ترقيءَ جو سبب بڻيون، جن جديد دور جي سماج کي ڊرامائي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو آهن، جهڙوڪ ٽيليويزن، ڪمپيوٽر ۽ ايٽمي هٿيار؛<ref name="youngfreedman2014p13">{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} "Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves."</ref> [[ٿرموڊائنامڪس]] ۾ ترقي، صنعتي ترقيءَ جو سبب بڻي ۽ [[ميڪانيات]] ۾ ترقيءَ علم احصاء (Calculus) جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو.[[File:CMB_Timeline300_no_WMAP.jpg|upright=1.8|thumb|right|فزڪس ۾ [[بگ بينگ|بگ بينگ نظريي]] مطابق ڪائنات جي توسيع]] ==نالو== لفظ فزڪس [[لاطيني]] فزڪس (فطرت جو مطالعو) مان ورتل آهي، جيڪو خود [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ "φυσική" (فزيڪي، مطلب: فطري سائنس) جو قرض ورتو ويو آهي، جو هڪ يوناني اصطلاح "φύσις" (فزيس، مطلب: اصل، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]]) مان نڪتل آهي.<ref name="etymonline-physics">{{cite web |title=physics |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&allowed_in_frame=0|access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224191507/http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="etymonline-physic">{{cite web |title=physic |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&allowed_in_frame=0 |access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224173651/http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="LSJ">{{LSJ|fu/sis|φύσις}}, {{LSJ|fusiko/s|φυσική}}, {{LSJ|e)pisth/mh|ἐπιστήμη|ref}}</ref> ==فزڪس جي تاريخ== {{Main|فزڪس جي تاريخ }} ===قدیم فلڪيات=== {{Main|فلڪيات جي تاريخ }} [[File:Senenmut-Grab.JPG|thumb|right|upright=1.8|<small>قديم مصري فلڪيات، يادگارن، جهڙوڪ مصر جي اٺين خاندان کان سينموت جي مقبري جي ڇت، ۾ ظاهر ٿئي ٿو.</small>]] [[فلڪيات]] (Astronomy) قديم ترين قدرتي سائنسن مان هڪ آهي. 3000 قبل مسيح کان اڳ واري تهذيب، جهڙوڪ سومیري، قديم مصري ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب، سج، چنڊ ۽ تارن جي حرڪت بابت اڳڪٿي ڪندڙ علم ۽ بنيادي ڄاڻ رکندڙ هئي. ستارا ۽ سيارا، جنھن جی باری م کي ديوتا جي نمائندگي ڪرڻ جو گمان ھو، اڪثر ڪري پوڄا ڪندا هئا. جڏهن ته ستارن جي مشاهدي واري پوزيشن جي وضاحت اڪثر غير سائنسي ۽ ثبوتن جي کوٽ سان هئي، انهن ابتدائي مشاهدن بعد ۾ فلڪيات جو بنياد وڌو. ڇاڪاڻ ته ستارن کي آسمان جي چوڌاري وڏن دائرن کي پار ڪندي مليو، جيڪو سيارن جي پوزيشن جي وضاحت نه ڪري سگهيو. اسگیر آبوئی (Asger Aaboe) جي مطابق، مغربي فلڪيات جي شروعات [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ملي سگهي ٿي ۽ صحيح سائنس ۾ مغربي ڪوششون دير سان بابل جي فلڪيات مان نڪتل آهن.<ref name="aaboe19912">{{harvnb|Aaboe|1991}}</ref> مصري فلڪيات جي ماهرن يادگار ڇڏيا جن ۾ ستارن ۽ آسماني جسمن جي حرڪتن جي ڄاڻ ڏيکاري ٿي، <ref name="clagett19952">{{harvnb|Clagett|1995}}</ref> جڏهن ته يوناني شاعر [[هومر]] پنهنجي ایليڊ ۽ اوڊيسي ۾ مختلف آسماني شين بابت لکيو؛ بعد ۾ يوناني فلڪيات دان، اتر اڌ گول مان نظر ايندڙ اڪثر تارن لاءِ نالا مهيا ڪيا، جيڪي اڄ به استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref name="thurston19942">{{harvnb|Thurston|1994}}</ref> ===قدرتي فلاسفي=== {{main|قدرتي فلاسفي}} قدرتي فلسفو يونان ۾ قديم دور (650 ق.م. - 480 ق.م) ۾ شروع ٿيو، جڏهن [[سقراط]] کان اڳ جا فلسفي جهڙوڪ [[ٿيلس]]، قدرتي رجحان جي غير فطري وضاحتن کي رد ڪري ڇڏيو ۽ اعلان ڪيو ته هر واقعي جو هڪ قدرتي سبب آهي. انهن تجويز ڪيل نظريا دليل ۽ مشاهدي جي ذريعي تصديق ڪيا ۽ انهن جا ڪيترائي مفروضا تجربي ۾ ڪامياب ثابت ٿيا؛<ref name="lloyd1970pp108-1092">{{harvnb|Lloyd|1970|pp=108–109}}</ref>مثال طور، ائٽمزم، جن کي [[ليوسيپس]] ۽ سندس شاگرد [[ڊيموڪريٽس]] پاران تجويز ڪيو ويو، 2000 سالن کان پوءِ صحيح ثابت ٿيو. ===ارسطو ۽ قديم يوناني فزڪس=== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|upright|[[ارسطو]] (384 - 322 ق.م)]] يونان ۾ ڪلاسيڪل دور ۾ (ڇهين، پنجين ۽ چوٿين صدي قبل مسيح) ۽ هيلينسٽڪ زماني ۾، قدرتي فلسفو تحقيق جي ڪيترن ئي خطن سان ترقي ڪئي. [[ارسطو]] (يوناني ٻولي: Ἀριστοτέλης؛ 384 - 322 ق.م) [[افلاطون]] جو شاگرد، ڪيترن ئي مضمونن تي لکيو، جنهن ۾، چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ”فزڪس“ تي هڪ اهم مقالو به شامل آهي. ارسطوءَ جي فزڪس جو اثر ٻن هزارن سالن تائين رهيو. هن جي نقطه نظر ڪجهه محدود مشاهدي کي منطقي ڪٽائي واري دليلن سان ملايو، پر ڪٽيل بيانن جي تجرباتي تصديق تي ڀروسو نه ڪيو. فزڪس ۾ ارسطو جو بنيادي ڪم، جيتوڻيڪ بلڪل ناقص هو، هن جو طريقو اڄ مڪمل طور تي ختم ٿي چڪو آهي، پر هن هڪ فريم ورڪ ٺاهيو جنهن جي مدد سان بعد ۾ مفڪرن ان شعبي کي وڌيڪ ترقي ڏني. هن چار عنصرن جي نظريي سان [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] (۽ [[ڪشش ثقل]]) جهڙن خيالن جي وضاحت ڪئي. ارسطو جو خيال هو ته چئن ڪلاسيڪي عنصرن (هوا، باهه، پاڻي، زمين) مان هر هڪ کي پنهنجي فطري جاءِ آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=27 September 2023}}</ref> انهن جي مختلف [[ڪثافت|ڪثافتن]] جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو آهي. <ref>{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=17 December 2022}}</ref> تنهن ڪري، باهه، انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي آهي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي ۽ پوء آخر ۾ زمين (مٽي) هوندي آهي. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا هوا ۾ اڀري ويندا آهن ته جيئن واپس پنهنجي قدرتي جاءِ تي وڃڻ جي ڪوشش ڪري، جتي اهو تعلق رکي ٿو. ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي. هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛ # ڳري شيون زمين تي تيز رفتار سان هيٺ ڪري وينديون. رفتار وزن جي متناسب آهي. # شيءِ جي گرڻ جي رفتار جو دارومدار وچولي جي ڪثافت تي منحصر آهي (مثال طور هوا جي ڪثافت).<ref name=":14">{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}</ref> هن اهو به چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ڪئي ويندي آهي) ته اها رفتار جنهن کان شئي حرڪت ڪري ٿي، صرف ايتري تيز يا مضبوط هوندي جيترو ان تي لاڳو قوت جي مقدار هوندي.<ref name=":15">{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}</ref> حرڪت جي مسئلي ۽ ان جي سببن جو احتياط سان اڀياس ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ فلسفي جي تصور کي "پرائمر موور" دنيا ۾ سڀني تحرڪ جو حتمي ذريعو قرار ڏنو ويو (ڪتاب 8 سندس ڪتاب فزڪس جو ڪتاب). ===يورپ جو وچين دور ۽ اسلامي دور=== {{main|يورپ جي وچين دور ۾ سائنس |اسلامي دور ۾ طبيعيات }} پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[رومي سلطنت|مغربي رومن سلطنت]] جو زوال ٿيو ۽ ان جي نتيجي ۾ [[يُورَپ|يورپ]] جي الهندي حصي ۾ دانشورانه جستجو ۾ گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[بازنطيني سلطنت|اڀرندي رومن سلطنت]] (عام طور تي [[بازنطيني سلطنت]] جي نالي سان مشهور آهي) هنن جي حملن جي مزاحمت ڪئي ۽ علم جي مختلف شعبن، بشمول فزڪس کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Lindberg|1992|page=363}} ڇهين صدي عيسويءَ ۾، [[ميليٽس جو آئسڊور|ميلٽس جو آئسڊور]]، [[ارشميدس|آرشيميدس]] جي ڪمن جو هڪ اهم تالیف ٺاهيو جيڪو آرشيميدس پاليمپسٽ ۾ نقل ٿيل آهي. [[File:Alhazen (122459248).jpg|thumb|left|upright|<small>[[ابن ھيثم|ابن الهيثم]] (965ع - 1040ع) پنهنجي ڪئميرا اوبسڪیورا جي تجربن بابت "[[ڪتاب المناظر]]" ۾ لکيو آهي.{{sfn|Smith|2001|loc=Book I [6.85], [6.86], p. 379; Book II, [3.80], p. 453}}</small>|alt=Ibn Al-Haytham (Alhazen) drawing]] ڇهين صدي عيسويءَ ۾ يورپ جي جان فلپونس، هڪ بازنطيني عالم، [[ارسطو]] جي فزڪس جي علم تي سوال ڪيو ۽ ان جي خامين کي نوٽ ڪرايو. هن تحقیق جو نظريو متعارف ڪرايو. ارسطو جي فزڪس جي ڇنڊڇاڻ نه ڪئي وئي جيستائين فلپونس ظاهر نه ٿيو. ارسطو جي برعڪس، جنهن پنهنجي فزڪس جو بنياد لفظي دليلن تي رکيو، فلپونس مشاهدي تي ڀروسو ڪيو. ارسطو جي فزڪس تي فلپونس لکيو آهي ته: "پر اهو مڪمل طور تي غلط آهي ۽ اسان جي نظريي جي تصديق ٿي سگهي ٿي حقيقي مشاهدي سان ڪنهن به قسم جي لفظي دليلن جي ڀيٽ ۾. ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن توهان هڪ ئي اونچائي کان ٻه وزن گرڻ ڏيو جن مان هڪ وزن ٻئي کان ڪيترائي ڀيرا وزني آهي، توهان ڏسندا ته حرڪت لاءِ گهربل وقتن جو تناسب وزن جي تناسب تي نه آهي پر اهو فرق، وقت ۾ تمام ننڍو آهي ۽ ائين، جيڪڏهن وزن ۾ فرق قابل غور نه آهي، يعني هڪ، اسان کي چئون ته ٻئي کي ٻيڻو ڪريو، ڪو به فرق نه ٿيندو، يا نه ته هڪ ناقابل تصور فرق، وقت ۾، جيتوڻيڪ وزن ۾ فرق آهي. نه معنيٰ گهٽجي، هڪ جسم جو وزن ٻئي کان ٻه ڀيرا"<ref>{{Cite web|url=http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|title=John Philoponus, Commentary on Aristotle's Physics|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111105753/http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|archive-date=11 January 2016|access-date=15 April 2018|url-status=dead}}</ref> وڌيڪ فزڪس جي ارسطو جي اصولن تي فلپونس جي تنقيد [[گليليئو گليليئي|گيليلو گليلي]] لاءِ ڏهه صديون پوءِ سائنسي انقلاب دوران هڪ الهام جو ڪم ڪيو.<ref name="dialogTwoNewSciences2">{{cite book|title=[[Two New Sciences]]|last=Galileo|date=1638|quote=in order to better understand just how conclusive Aristotle's demonstration is, we may, in my opinion, deny both of his assumptions. And as to the first, I greatly doubt that Aristotle ever tested by experiment whether it be true that two stones, one weighing ten times as much as the other, if allowed to fall, at the same instant, from a height of, say, 100 cubits, would so differ in speed that when the heavier had reached the ground, the other would not have fallen more than 10 cubits.<br />Simp. – His language would seem to indicate that he had tried the experiment, because he says: We see the heavier; now the word see shows that he had made the experiment.<br />Sagr. – But I, Simplicio, who have made the test can assure[107] you that a cannon ball weighing one or two hundred pounds, or even more, will not reach the ground by as much as a span ahead of a musket ball weighing only half a pound, provided both are dropped from a height of 200 cubits.|authorlink=Galileo}}</ref> گليلو پنهنجي ڪمن ۾ فلپونس جو ڪافي حوالو ڏنو جڏهن بحث ڪيو ته ارسطو جي فزڪس غلط هئي.{{sfn|Lindberg|1992|page=162}} <ref>{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Philoponus|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422010906/https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}</ref> 1300ع واري ڏهاڪي ۾ پيرس يونيورسٽي ۾ آرٽس جي فيڪلٽي ۾ استاد جين بريڊن سال 1300ع واري ڏهاڪي ۾ تحرڪ (impetus) جو تصور پيش ڪيو. اهو جديد نظرين جي جڙت ۽ رفتار ڏانهن هڪ قدم هو.<ref>{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Buridan|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422012611/https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}</ref> اسلامي اسڪالر کي ارسطوءَ جي فزڪس، يونانين کان ورثي ۾ ملي ۽ اسلامي سونهري دور ۾ ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، خاص ڪري مشاهدي ۽ ترجيحي استدلال تي زور ڏيندي، سائنسي طريقي جي شروعاتي شڪلن کي ترقي ڪندي. جيتوڻيڪ ارسطو جي فزڪس جي اصولن کي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، اهو ضروري آهي ته انهن ثبوتن جي نشاندهي ڪئي وڃي جن تي هن پنهنجي نظريات جو بنياد رکيو. سائنس ۽ رياضي جي تاريخ جو محتاط مطالعو پراڻن سائنسدانن پاران ڪيل تعاون کي ظاهر ڪري ٿو. ارسطو جي سائنس اڄ جي اسڪولن ۾ سيکاريندڙ سائنس جي پسمنظر ۾ هئي. ارسطو ڪيترائي حياتياتي ڪم شايع ڪيا جن ۾ جانورن جا حصا شامل آهن، جن ۾ هن [[حياتيات|حياتياتي سائنس]] ۽ [[فطرتي سائنس|فطري سائنس]] ٻنهي تي بحث ڪيو آهي. ارسطو فزڪس ۽ مابعد الطبعيات جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ سندس نظریا ۽ نتيجا اڄ به سائنس جي ڪلاسن ۾ پڙهايا وڃن ٿا. ارسطو جيڪي وضاحتون ڏئي ٿو، سو به سادو آهي. جڏهن عناصرن جي باري ۾ سوچيو، ارسطو اهو مڃيو ته چئن ڪلاسيڪل عناصر (ڌرتي، باهه، پاڻي، هوا) مان هر هڪ پنهنجي قدرتي جڳهه آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=2023-09-27}}</ref> انهن جي مختلف کثافت جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو.<ref>{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=2022-12-17}}</ref> تنهن ڪري "باهه" انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي، پوء آخر ۾ زمين. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا پنهنجي فطري جاءِ تي واپس وڃڻ جي ڪوشش طور هوا ۾ اڀري ويندا آهن جتي اهو تعلق رکي ٿو. ارسطو پنهنجي مابعد الطبعيات کي ”پهريون فلسفو“ سڏيو ۽ ان کي ”هجڻ جي حيثيت ۾“ جي مطالعي جي حيثيت ڏني.<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Aristotle/Physics-and-metaphysics|title=Aristotle – Physics and metaphysics|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2022-12-17}}</ref> ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي. هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛ # ڳري شيون تيزيءَ سان ڪِرنديون آھن ء ڪِرن جي رفتار وزن جي متناسب هوندي آھي. ۽ # گرڻ واري شئي جي رفتار جو دارومدار اُن کثافت واري شئي تي منحصر هوندو آهي جنهن ذريعي اُهو گري رهيو آهي (مثال طور هوا جی ڪثافت).<ref name=":12">{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}</ref> هن اهو پڻ چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ٿئي ٿي) ته اها رفتار جيڪا شئي حرڪت ڪري ٿي، اها تيز يا مضبوط هوندي، جيترو ان تي لاڳو ڪيل قوت جي ماپ جيتري تيز يا مضبوط ھوندی آھي.<ref name=":13">{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}</ref> اها رفتار ۽ قوت جي ضابطن ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو جيڪي اڄڪلهه فزڪس جي ڪلاسن ۾ سيکاريا وڃن ٿا. اهي ضابطا ضروري نه آهن جيڪي اڄڪلهه فزڪس ۾ بيان ڪيا ويا آهن پر، اهي گهڻو ڪري هڪجهڙا آهن. ظاهر آهي ته اهي قاعدا ٻين سائنسدانن لاءِ هن جي نظرين جي نظرثاني ۽ تدوين لاءِ ريڙهه هئا.[[File:Pinhole-camera.svg|thumb|right|upright|بنيادي اصول جنھن تي هڪ پن هول ڪئميرا ڪم ڪري ٿو.]] اسلامي اسڪالر شپ تحت سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر جدت [[بصريات]] جي ميدان ۾ هئي، <ref>{{cite book|url=|title=Islam, Science, and the Challenge of History|last=Dallal|first=Ahmad|date=2010|publisher=Yale University Press|isbn=|location=New Haven|page=38|quote=Within two centuries, the field of optics was radically transformed|author-link=}}</ref> جيڪي ڪيترن ئي سائنسدانن جهڙوڪ ابن سهل، الڪندي، ابن الهيثم، الفارسي ۽ [[ابن سينا]] جي ڪمن مان حاصل ڪيون ويون آهن. سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر ڪم "ڪتاب المناظر" (The Book of Optics) ابن الهيثم جو لکيل هو، جنهن ۾ هن بصريات بابت قديم يوناني نظريي جو متبادل پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal|last=Tbakhi|first=Abdelghani|last2=Amr|first2=Samir S.|date=2007|title=Ibn Al-Haytham: Father of Modern Optics|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6074172/|journal=Annals of Saudi Medicine|volume=27|issue=6|pages=464–467|doi=10.5144/0256-4947.2007.464|issn=0256-4947|pmc=6074172|pmid=18059131}}</ref> روشنيءَ تي پنهنجي ڪتاب، "ڪتاب المناظر" ۾، هن ڪيمرا اوبسڪورا جي مظهر (پن هول ڪيمرا جو سندس هزار سال پراڻو نسخو) ۽ ان طريقي سان اڳتي وڌي، اکيون پاڻ ڪم ڪرڻ ٿيون، جو مطالعو پيش ڪيو. اڳين عالمن جي ڄاڻ کي استعمال ڪندي، هن وضاحت ڪيو ته روشني ڪيئن اکين ۾ داخل ٿئي ٿي. هن ٻڌايو ته روشنيءَ جي شعاعيون اکين جي پردي تي مرڪوز ٿين ٿيون، پر روشنيءَ جي اکين جي پٺيءَ ڏانهن ڪيئن پيش ڪجي ٿو، ان لاءِ سال 1604ع تائين انتظار ڪرڻو پيو. هن جي روشنيءَ تي لکيل ڪتاب، فوٽوگرافي جي جديد ترقيءَ کان سوين سال اڳ، ڪيمرا اوبسڪيورا جي وضاحت ڪئي.<ref>{{harvnb|Howard|Rogers|1995|pp=6–7}}</ref> ست جلدن تي مشتمل ڪتاب، (ڪتاب المناظر) 600 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين، وچئين دور جي فن ۾ نظريي جي نوعيت کان وٺي بصري تصور جي نظريي تائين، ٻنهي شعبن ۾ سوچ کي متاثر ڪيو. <ref>{{Cite journal|last=Al-Khalili|first=Jim|date=February 2015|title=In retrospect: Book of Optics|url=https://www.nature.com/articles/518164a|journal=Nature|language=en|volume=518|issue=7538|pages=164–165|bibcode=2015Natur.518..164A|doi=10.1038/518164a|issn=1476-4687}}</ref> ان ۾ بعد ۾ يورپي عالمن ۽ پوليميٿ، رابرٽ گراسٽسٽي ۽ ليونارڊو ڊي ونسي کان وٺي جوهانس ڪيپلر تائين، شامل هئا. ڪتاب المناظر جي ترجمي جو يورپ تي اثر پيو. ان مان، بعد ۾ يورپي عالم بصري آلا ٺاهڻ جي قابل ٿي ويا، جيڪي ابن الهيثم ٺاهيا هئا انهن کي نقل ڪيو ۽ سمجھڻ جي طريقي سان نظر ڪيو.[[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|right|upright|[[گليليئو گليليئي|گليليو گليلي]] (1564–1642)، هن رياضي ۽ نظرياتي ۽ تجرباتي فزڪس تي ڪم ڪيو.]] ===ڪلاسيڪل فزڪس جو دور=== [[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|[[آئزڪ نيوٽن]] حرڪت ۽ عالمگير ڪشش ثقل جا قانون دريافت ڪيا.]] فزڪس هڪ الڳ سائنس بڻجي وئي جڏهن ابتدائي جديد يورپين تجرباتي ۽ مقداري طريقا استعمال ڪيا ته اهي دريافت ڪيا وڃن جيڪي هاڻي فزڪس جا قانون سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="benchaim20042">{{harvnb|Ben-Chaim|2004}}</ref> هن دور جي اهم ترقين ۾ شمسي نظام جي جيو سينٽرڪ ماڊل کي هيليو سينٽرڪ ڪوپرنيڪن ماڊل سان تبديل ڪرڻ، فلڪياتي سيارن جي حرڪت تي ضابطو ڪندڙ قانون (1609 ۽ 1619ع جي وچ ۾ ڪيپلر پاران طئي ٿيل)، 16هين ۽ 17هين صدي ۾ گليلو جو دوربين تي اڳڀرائي ۽ فلڪيات ۾ مشاهدي وارو ڪم ۽ آئزڪ نيوٽن جي حرڪت ۽ ڪشش ثقل جي عالمگير قانون جي دريافت ۽ قانون (جيڪو هن جو نالو کڻندو) شامل آهن.<ref>{{harvnb|Guicciardini|1999}}</ref> نيوٽن پڻ ڳڻپيوڪر (Calculus)، مسلسل تبديلين جو رياضياتي مطالعو، کي ترقي ڏني، جنهن طبيعي مسئلن کي حل ڪرڻ لاء نوان رياضياتي طريقا مهيا ڪيا.<ref name="allen19972">{{harvnb|Allen|1997}}</ref> [[ٿرموڊائنامڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]] ۽ [[برقناطيسيت|برقياتي مقناطيسي]] ۾ قانونن جي دريافت صنعتي انقلاب دوران تحقيق جي ڪوششن جي نتيجي ۾ توانائي جي ضرورتن ۾ اضافو ٿيو. <ref name="schoolscience-industrialrevolution2">{{cite web|url=http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|title=The Industrial Revolution|publisher=Schoolscience.org, [[Institute of Physics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407083354/http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|archive-date=7 April 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ڪلاسيڪل فزڪس تي مشتمل قانون غير لاڳاپي واري رفتار تي سفر ڪرڻ واري روزمره جي ماپن تي شين لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي اهڙين حالتن ۾ ويجهڙائي فراهم ڪن ٿا ۽ نظريا جهڙوڪ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جي نظرين]] کي انهن ماپن تي انهن جي ڪلاسيڪل قانونن سان برابري ڪئي، آسان بڻايو ويو. تمام ننڍڙن شين ۽ تمام تيز رفتارن لاءِ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]] ۾ غلطيون 20 صديءَ ۾ [[جديد طبيعيات|جديد فزڪس]] جي ترقيءَ جو سبب بڻيون. ===جدید طبيعيات=== [[File:Max Planck Nobel 1918.jpg|thumb|right|upright|[[ميڪس پلانڪ]] (1858ع - 1947ع)، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جي نظريي جو باني.]] [[File:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|right|upright|[[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] (1879ع - 1955ع)، [[ڦوٽو اليڪٽرڪ اثر]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جو نظريو]] دريافت ڪيو.]] [[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] (Modern physics) جي شروعات 20 صدي جي شروعات ۾ ميڪس پلانڪ جي ڪوانٽم ٿيوري ۽ البرٽ آئن اسٽائن جي نسبتن جي نظريي (Theory of Relativity) سان ٿي. اهي ٻئي نظريا ڪجهه خاص حالتن ۾ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ۾ غلطيءَ سبب سامهون آيا. ڪلاسيڪل ميڪانيات اڳڪٿي ڪئي ته روشنيءَ جي رفتار جو دارومدار ڏسڻ واري جي حرڪت تي آهي، جنهن کي [[رابرٽ ميڪسويل|ميڪسويل]] جي [[برقناطيسيت]] جي مساواتن پاران پيش ڪيل مسلسل رفتار سان حل نه ٿي ڪري سگهجي. ھن اختلاف کي آئن اسٽائن جي "خاص نسبتن جي نظريي" سان درست ڪيو ويو، جنھن تيز ھلندڙ جسمن لاءِ ڪلاسيڪل ميڪنڪس کي تبديل ڪيو ۽ روشني جي مسلسل رفتار تي اطلاق جي اجازت ڏني. <ref name="oconnorrobertson1996-relativity2">{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996a}}</ref> [[ڪارو مادو|ڪاري جسم]] جي اشعاع (Black Body Radiation) ڪلاسيڪل فزڪس لاءِ هڪ ٻيو مسئلو پيش ڪيو، جنهن کي درست ڪيو ويو جڏهن پلانڪ اهو تجويز ڪيو ته مادي اوسيليٽرز جو اتساهه صرف انهن جي تعدد جي تناسب سان الڳ (Discrete) قدمن ۾ ممڪن آهي. ان سان گڏ، فوٽو اليڪٽرڪ اثر ۽ هڪ مڪمل نظريو جيڪو اليڪٽران آربيٽلز جي ڌار توانائي جي سطحن جي اڳڪٿي ڪري ٿو، ان جي ڪري ڪوانٽم ميڪنڪس جي نظريي کي تمام ننڍي پيماني تي ڪلاسيڪل فزڪس تي بهتر بڻائي ٿو.<ref name="oconnorrobertson1996-quantum2">{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}</ref> ڪوانٽم ميڪنڪس کي ورنر هيزنبرگ، ارون شروڊنگر ۽ پال ڊيراڪ پاران پيش ڪيو ويو.<ref name="oconnorrobertson1996-quantum3">{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}</ref> هن شروعاتي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ ڪم، سان "ذري جي فزڪس (Particle Physics) جو معياري ماڊل" نڪتو.<ref name="donut20012">{{cite web|url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|title=The Standard Model|date=29 June 2001|website=[[DONUT]]|publisher=[[Fermilab]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531012204/http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|archive-date=31 May 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live}}</ref> سال 2012ع ۾ CERN ۾ هگز-بوسن سان مطابقت رکندڙ خاصيتن سان گڏ هڪ ذري جي دريافت کان پوء،<ref name="cho20122">{{harvnb|Cho|2012}}</ref> معياري ماڊل پاران پيش ڪيل سڀ بنيادي ذرڙا دريافت ٿيڻ لگا؛ بهرحال، فزڪس معياري ماڊل کان ٻاهر، ٻين نظرين سان گڏ، جهڙوڪ سپر سميٽري، تحقيق جو هڪ سرگرم علائقو آهي.<ref>{{cite magazine|last=Womersley|first=J.|url=http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|date=February 2005|title=Beyond the Standard Model|magazine=Symmetry|volume=2|issue=1|pages=22–25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924114111/http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}</ref> عام طور تي رياضي جا علائقا، فيلڊ جهڙوڪ امڪان (Probability) ۽ گروهن (Groups) جو مطالعي ۾ اهم آهن. ==فزڪس جو فلسفو== ڪيترن ئي طريقن سان، فزڪس قديم يوناني فلسفي مان نڪتل آهي. [[ٿيلس]] جي پهرين ڪوشش کان وٺي، [[ڊيموڪريٽس]] جي ڊيڊڪشن تائين، اهو معاملو هڪ غير متضاد حالت ۾ گهٽجڻ گهرجي، [[بطليموس]] جي [[فلڪيات]] جي هڪ ڪرسٽلائن جي فلڪيات تائين، ۽ [[ارسطو]] جو ڪتاب فزڪس (فزڪس تي هڪ ابتدائي ڪتاب، هڪ فلسفيانه نقطه نظر)، جنهن ۾ تجزیو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي ۽ ان جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. مختلف يوناني فيلسوفن پنهنجي فطرت جي نظرين کي ترقي ڏني. فزڪس 18ھین صدي جي آخر تائين [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] طور سڃاتو ويندو هو. 19ھین صدي عيسويء تائين، فزڪس کي فلسفي ۽ ٻين سائنسن کان الڳ هڪ نظم جي طور تي محسوس ڪيو ويو. فزڪس، باقي [[سائنس]] وانگر، طبیعي دنيا جي علم کي اڳتي وڌائڻ لاء سائنس جي فلسفي ۽ ان جي "سائنسي طريقي" تي ڀاڙي ٿو. سائنسي طريقو هڪ ترجيحي استدلال سان گڏو گڏ پوسٽريري استدلال ۽ ڏنل نظريي جي صحيحيت کي ماپڻ لاءِ بيزين انفرنس جو استعمال ڪري ٿو. فزڪس جي ترقيءَ شروعاتي فلسفين جي ڪيترن ئي سوالن جا جواب ڏنا آهن ۽ نوان سوال اٿاريا آهن. فزڪس جي چوڌاري فلسفياتي مسئلن جو مطالعو، فزڪس جو فلسفو، مسئلن جهڙوڪ [[خلا|خلاء]] ۽ [[وقت]] جي فطرت، ۽ مابعدالطبيعي نقطه نظر جهڙوڪ تجربو، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]] ۽ حقيقت پسندي شامل آهن. ڪيترن ئي طبیعیاتدانن پنهنجي ڪم جي فلسفياڻي اثرن بابت لکيو آهي، مثال طور، لاپلاس، جنهن ڪيزال ڊيٽرمنزم کي چيمپيئن ڪيو ۽ ارون شروڊنگر، جنهن [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] تي لکيو. رياضياتي فزڪس دان راجر پينروز کي اسٽيفن هاڪنگ افلاطون پسند سڏيو آهي، هڪ نظريو پينروز پنهنجي ڪتاب ”The Road to Reality“ ۾ بحث ڪيو آهي. هاڪنگ پاڻ کي "بیباڪ گهٽتائي پسند" طور حوالو ڏنو ۽ پينروز جي خيالن سان معاملو ڪيو. ==بنيادي نظريا== {{further|طبيعيات جون شاخون|طبيعيات جو خاڪو}} طبيعيات (Physics) مختلف قسم جي نظامن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ڪجهه نظريا سڀني طبيعياتدان استعمال ڪندا آهن. انهن مان هر هڪ نظريي کي تجرباتي طور تي ڪيترائي ڀيرا آزمايو ويو ۽ اها فطرت جي مناسب اندازي مطابق مليا آهن. مثال طور، ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو نظريو شين جي حرڪت کي صحيح نموني بيان ڪري ٿو، بشرطيڪ اهي ائٽم کان تمام وڏا هجن ۽ روشنيءَ جي رفتار کان تمام گهٽ رفتار تي هلن. اهي نظريا اڄ تائين سرگرم تحقيق جا علائقا آهن. افراتفري جو نظريو (Chaos Theory)، ڪلاسيڪل ميڪنڪس جو هڪ پاسو، 20هين صدي عيسويء ۾، نيوٽن (1642-1727) پاران ڪلاسيڪل ميڪنڪس جي اصل ٺهڻ کان ٽي صديون پوء، دريافت ڪيو ويو. اهي مرڪزي نظريا وڌيڪ خاص موضوعن تي تحقيق لاءِ اهم اوزار آهن ۽ ڪنهن به طبعيات دان، ان جي مهارت جي باوجود، انهن ۾ ڄاڻ رکندڙ هجڻ ضروري آهي. انهن ۾ ڪلاسيڪل ميڪنڪس، ڪوانٽم ميڪانڪس، ٿرموڊائنامڪس، شمارياتي ميڪانڪس، برق مقناطيسيت ۽ خاص نسبت جو نظريو شامل آهن. === ڪلاسيڪل === {{Main|ڪلاسيڪل فزڪس}} ڪلاسيڪل فزڪس ۾ اهي روايتي شاخون ۽ موضوع شامل آهن جيڪي 20هين صدي جي شروعات کان اڳ سڃاتل ۽ چڱي طرح ترقي يافته هئا، جDymهڙوڪ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]]، [[صوتيات]]، [[بصريات]]، [[ٿرموڊائنامڪس]] ۽ [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسيت]]. ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو تعلق ان جسمن سان آهي جن تي قوتن ۽ جسمن جي حرڪت ۾ ڪم ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي سڪونيات (statics) (جسم تي قوتن جو مطالعو يا جسم تي جيڪو تيز رفتاري سان مشروط نه هوندو آهي)، ڪائنميٽڪس (Kinematics) (ان جي سببن جي پرواهه ڪرڻ کان سواءِ حرڪت جو مطالعو) ۽ حرڪيات (Dynamics) (حرڪت ۽ قوتون جيڪي ان تي اثرانداز ٿين ٿيون جو مطالعو)، ۾ ورهايو ويندو آهي؛ ميڪانيات کي به سولڊ ميڪانيات ۽ مايع جي ميڪانيات (جنهن کي ڪنٽينيوم ميڪنڪس جي نالي سان گڏ سڃاتو وڃي ٿو)، ورهائي سگهجي ٿو. مائع جي ميڪانيات ۾ هائڊرو اسٽيٽڪس، هائيڊروڊائينامڪس ۽ نيوميٽيڪس جي شاخون شامل آهن. صوتيات (Acoustics) مطالعو آهي ته آواز ڪيئن پيدا، قابو، منتقل ۽ وصول ڪي وڃي ٿي.<ref name="britannica-acoustics2">{{cite encyclopedia|title=acoustics|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=14 June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618235952/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|archive-date=18 June 2013}}</ref> صوتيات جي اهم جديد شاخن ۾، الٽراسونڪس، انساني ٻڌڻ جي حد کان ٻاهر تمام گهڻي تعدد جي آواز جي لهرن؛<ref>{{cite web|url=http://www.bioacoustics.info/|title=Bioacoustics – the International Journal of Animal Sound and its Recording|publisher=Taylor & Francis|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905120546/http://www.bioacoustics.info/|archive-date=5 September 2012|access-date=31 July 2012|url-status=live}}</ref> بايوڪوسٽڪس، جانورن جي آوازن ۽ ٻڌڻ جي فزڪس ۽ اليڪٽروڪوسٽڪس، اليڪٽرانڪس استعمال ڪندي ٻڌڻ واري آواز جي لهرن جي استعمال جو مطالعو شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|title=Acoustics and You (A Career in Acoustics?)|publisher=[[Acoustical Society of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904010934/http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|archive-date=4 September 2015|access-date=21 May 2013|url-status=dead}}</ref> بصريات (Optics)، روشني جو مطالعو آهي، نه رڳو ڏسڻ واري روشني، پر انفراريڊ ۽ الٽرا وائلٽ شعاعن سان پڻ تعلق رکي ٿي، جيڪي بصري روشني جي سڀني واقعن کي ظاهر ڪن ٿيون، مثال طور، روشني جي موجن جي موٽڻ، اضطراب، مداخلت، تفاوت، ڦهلائڻ ۽ روشني جي پولرائزيشن کي ظاهر ڪئي ٿي. گرمي (Heat) توانائي جو هڪ روپ آهي، اندروني توانائي جيڪا ذرڙن، جنهن سان هڪ مادو ٺهيل آهي، جي هيٺ آهي؛ ٿرموڊائنامڪس (thermodynamics) گرمي ۽ توانائي جي ٻين شڪلن جي وچ ۾ لاڳاپن سان تعلق رکي ٿي. بجلي ۽ مقناطيس جو اڀياس فزڪس جي هڪ واحد شاخ، برقناطيسيت (Electromagnetism)، طور ڪيو ويو آهي جڏهن کان انهن جي وچ ۾ گهرو تعلق 19هين صدي جي شروعات ۾ دريافت ڪيو ويو؛ ته هڪ برقي ڪرنٽ هڪ مقناطيسي ميدان کي جنم ڏئي ٿو ۽ هڪ تبديل ٿيندڙ مقناطيسي ميدان هڪ برقي ڪرنٽ کي جنم ڏئي ٿو. برق سڪونيات (Electrostatics)، سڪون جي حالت ۾ برقي چارج، اليڪٽروڊائينامڪس حرڪت واري چارجن سان ۽ ميگنيٽواسٽيٽڪ، سڪون واري حالت م مقناطيسي قطبن سان تعلق رکي ٿي. === جديد === {{Main|جديد طبيعيات}} ڪلاسيڪل فزڪس عام طور تي مادي ۽ توانائي سان واسطو رکي ٿي مشاهدي جي عام پيماني تي، جڏهن ته جديد طبعيات جو گهڻو تعلق مادو ۽ توانائي جي انتهائي حالتن هيٺ يا تمام وڏي يا تمام ننڍي پيماني تي آهي. مثال طور، ايٽمي ۽ ايٽمي فزڪس جي مطالعي جو معاملو ننڍي پيماني تي، جنهن تي ڪيميائي عناصر کي سڃاڻي سگهجي ٿو. ابتدائي ذرات جي فزڪس اڃا به ننڍي پيماني تي آهي ڇو ته ان جو تعلق مادي جي بنيادي يونٽن سان آهي. فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن.فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن. <ref>{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=269, 477, 561}}</ref> جديد فزڪس جا ٻه مکيه نظريا خلاء، وقت ۽ مادو جي تصورن جي مختلف تصوير پيش ڪن ٿا، جيڪي ڪلاسيڪل فزڪس پاران پيش ڪيا ويا آهن. ڪلاسيڪل ميڪانڪس فطرت کي لڳاتار لڳندو آهي، جڏهن ته ڪوانٽم ٿيوري جو تعلق ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي سطح تي ڪيترن ئي واقعن جي جدا جدا نوعيت سان آهي ۽ اهڙن واقعن جي وضاحت ۾ ذرڙن ۽ لهرن جي مڪمل ڪندڙ پهلوئن سان. رشتي جي نظريي جو تعلق ان واقعن جي وضاحت سان آهي جيڪو هڪ فريم آف ريفرنس ۾ ٿئي ٿو جيڪو مبصر جي حوالي سان حرڪت ۾ آهي. ڪشش ثقل جي شعبن جي غير موجودگيءَ ۾ ڪشش ثقل جي خاص نظريي جو تعلق حرڪت سان آهي ۽ ڪشش ثقل سان ان جو لاڳاپو ۽ تحرڪ سان تعلق جو عام نظريو. ٻئي ڪوانٽم ٿيوري ۽ ٿيوري آف ريٽليٽيٽي جديد فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن ۾ ايپليڪيشنون ڳولين ٿا.<ref>{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=1–4, 115, 185–187}}</ref> ==== جديد فزڪس ۾ بنيادي تصورات ==== * ڪارڻ [[Causality (physics)|Causality]] * همٿ [[Principle of covariance|Covariance]] * عمل [[Action (physics)|Action]] * جسماني ميدان [[Physical field]] * سميٽري [[symmetry (physics)|Symmetry]] * جسماني رابطي [[Physical interaction]] * شمارياتي مجموعو [[Statistical ensemble]] * مقدار [[Quantum]] * موج [[Wave]] * ذرو [[Particle]] === فرق === [[File:Modernphysicsfields.svg|thumb|upright=1.5|left|فزڪس جي بنيادي ڊومينز]] جڏهن ته فزڪس جو مقصد خود عالمگير قانونن کي ڳولڻ آهي، ان جا نظريا قابل اطلاق جي واضح ڊومينز ۾ آهن.[[File:Solvay conference 1927.jpg|thumb|right|upright=1.2|1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان|alt=1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان.]] سولائيءَ سان ڳالھائيندي، ڪلاسيڪل فزڪس جا قانون درست طور تي انھن سسٽمن کي بيان ڪن ٿا جن جا اھم ڊگھائي اسڪيل ايٽمي اسڪيل کان وڌيڪ آھن ۽ جن جون حرڪتون روشنيءَ جي رفتار کان تمام گھٽ آھن. هن ڊومين جي ٻاهران، مشاهدو ڪلاسيڪل ميڪيڪل پاران مهيا ڪيل اڳڪٿين سان نه ملندو آهي. آئن اسٽائن اسپيشل ريٽليٽيٽي جي فريم ورڪ ۾ حصو ورتو، جنهن مطلق وقت ۽ خلا جي تصورن کي اسپيس ٽائيم سان تبديل ڪيو ۽ انهن سسٽم جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏني جن جا جزا روشنيءَ جي رفتار تائين پهچن ٿا. ميڪس پلانڪ, شروڊنگر ۽ ٻين ڪوانٽم ميڪانڪس متعارف ڪرايا، ذرڙن ۽ ڳالهين جو هڪ امڪاني تصور جيڪو ايٽمي ۽ ذيلي ائٽمي اسڪيلن جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏئي ٿو. بعد ۾، ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري گڏيل ڪوانٽم ميڪانڪس ۽ اسپيشل ريٽليٽيٽي. عام رشتي جي اجازت ڏني وئي هڪ متحرڪ، وکر ٿيل اسپيس ٽائيم، جنهن سان تمام وڏا نظام ۽ ڪائنات جي وڏي پيماني تي ڍانچي کي چڱي طرح بيان ڪري سگهجي ٿو. عام لاڳاپو اڃا تائين ٻين بنيادي وضاحتن سان متحد نه ڪيو ويو آهي. ڪوانٽم ڪشش ثقل جا ڪيترائي اميدوار نظريا ٺاهيا پيا وڃن. == فزڪس جو شاخون == فزڪس جو ڪجهہ اهم شاخون هيٺ ڏنل آهن. * [[ميڪانيات]] * [[برقيات|برق سڪونيات]] * [[برقناطيسيت]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] * [[ڪوانٽم مڪينڪس]] * [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس|سالڊ اسٽيٽ فزڪس]] * [[نيوڪليئر فزڪس|نيوڪليائي فزڪس]] * [[ميڪانيات|فلوئڊ مڪينڪس]] * [[پلازما (فزڪس)|پلازما فزڪس]] * [[فلڪيات|آسٽرو فزڪس]] * [[ائٽمي فزڪس]] * [[پارٽيڪل فزڪس]] {{Short description|Scientific field of study}} {{hatnote group| {{Other uses}} {{distinguish|Physis}} }} {{pp-semi-indef}} {{pp-move}} {{Use American English|date=June 2025}} {{Use dmy dates|date=August 2024}} {{multiple image | perrow = 4 | total_width = 350 | footer = Phenomena and processes of [[branches of physics|physics' various domains]], clockwise from the upper left {{efn| Information regarding the images in the footer was trimmed, the full descriptions are below: *'''[[Mechanics]]''': a photo of a [[Newton's cradle]], which, when in motion, demonstrates the [[Conservation law|conservation laws]] of [[momentum]] and [[energy]] in classical mechanics. *'''[[Thermodynamics]]''': a diptych showing a [[snowflake]] before (left) and after (right) [[melting]], illustrating the increase in [[entropy]] through the visible loss of structural [[order and disorder|order]] and morphological specificity, thereby widening the range of possible microstates (i.e. [[Boltzmann's entropy formula|S = k ln W]]). <ref> Koenigstorfer, Stephan (2017). <i>From Uniquity to Ubiquity: The Story of a Snowflake</i>. Available at: http://www.koenigstorfer.com/science-article.pdf. Koenigstorfer notes that “the complex structures disappear first” and that the snowflake “continues to transform until it is in spherical blobs,” describing the melting process as “a beautiful, large scale example of an increase in entropy,” </ref><ref> Krzanowski, Roman (2023). <i>An Inquiry Concerning the Persistence of Physical Information</i>. <i>Philosophies</i> 8(2): 41. Available at: https://www.mdpi.com/2409-9287/8/2/41. Krzanowski describes snowflakes as “low-entropy complexes” and explains that “The reverse applies when the snowflake dissolves, with the energy influx increasing the local entropy as the snowflake transitions from an organized crystal state to a less organized (with higher entropy) liquid state,” noting that information in snowflakes is disclosed through their “complex morphologies” </ref> *'''[[Wave]]s''', '''[[Oscillation]]s''' & '''[[Acoustics]]''': perturbations propagating through a [[Chladni plate]], forming [[standing wave]] patterns where [[resonance]] causes the sand on the plate to arrange in geometric figures. *'''[[Electromagnetism]]''' & '''[[Geophysics]]''': the [[aurora borealis]], a natural phenomenon involving [[Charged particle|charged particles]]' behaviour in the Earth's [[magnetosphere]]. *'''[[Fluid mechanics]]''' & '''[[Biophysics]]''': a water strider using the [[surface tension]] of water to float across a pond. *'''[[Astrophysics]]''', '''[[theory of relativity|Relativity]]''' & '''[[Optics]]''': an [[Astrophotography|astrophotograph]] distorted by [[Gravitational lens|gravitational lensing]], a relativistic effect in which immense gravitational environments influence the motion of [[photons]]. *'''[[Quantum mechanics]]''': a diagrammatic representation of the [[Double-slit experiment|double‑slit experiment]], illustrating [[Wave–particle duality|wave‑particle duality]]. Particles passing through two slits and impinging on a surface produce a pattern resembling [[diffraction|wave diffraction]] and [[wave interference]]. *'''[[Particle physics]]''' & '''[[Nuclear physics]]''': a [[Feynman diagram]] representing [[beta decay]]. These are just some of the many branches of physics. Others include (but are not limited to): '''[[continuum mechanics]]''', '''[[condensed matter physics]]''', '''[[plasma physics]]''', '''[[statistical mechanics]]''', '''[[medical physics]]''', '''[[cosmology]]''', '''[[quantum field theory]]''', '''[[astroparticle physics]]''' and more.}}: a [[Newton's cradle]] ('''[[classical mechanics]]'''), [[Entropy|entropic]] changes in a [[snowflake]] ('''[[thermodynamics]]'''), a [[Chladni figure]] ('''[[wave]]s''', '''[[Oscillation|oscillations]]''' & '''[[acoustics]]'''), the [[aurora borealis]] ('''[[geophysics]]''' & '''[[electromagnetism]]'''), an insect floating across a pond ('''[[fluid mechanics]]''' & '''[[biophysics]]'''), [[gravitational lensing]] ('''[[astrophysics]]''', '''[[optics]]''' & '''[[theory of relativity|relativity]]'''), the [[double-slit experiment]] ('''[[quantum mechanics]]'''), and a [[Feynman diagram]] of [[beta decay]] ('''[[nuclear physics]]''' & '''[[particle physics]]'''). | image1 = Newton's Cradle.jpg | image2 = Snowflake – Before and After Melting (Composite, but with square reshaping).jpg | image3 = Quadratic Chladni plate square cropped version.jpg | image4 = Virmalised 18.03.15 (4).jpg | image5 = Feynman Diagram - Negative Beta Decay.png | image6 = Doubleslitexperiment.svg | image7 = Gravitational lens found in the DESI Legacy Surveys data (noirlab2104c).jpg | image8 = Gerridae P1060211a.jpg }} {{TopicTOC-Physics}} '''Physics''' is the [[Science|scientific]] study of [[matter]], its [[Elementary particle|fundamental constituents]], its [[motion]] and behavior through [[space]] and [[time]], and the related entities of [[energy]] and [[force]].<ref name="maxwell1878-physicalscience">{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} "Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events."</ref> It is one of the most fundamental scientific disciplines.<ref name="youngfreedman2014p1">{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=1}} "Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves."</ref><ref name="youngfreedman2014p2">{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=2}} "Physics is an experimental science. Physicists observe the phenomena of nature and try to find patterns that relate these phenomena."</ref><ref name="holzner2003-physics">{{harvnb|Holzner|2006|p=7}} "Physics is the study of your world and the world and universe around you."</ref> A scientist who specializes in the field of physics is called a [[physicist]]. Physics is one of the oldest [[academic discipline]]s.<ref name="krupp2003">{{harvnb |Krupp|2003}}</ref> Over much of the past two millennia, physics, [[chemistry]], [[biology]], and certain branches of [[mathematics]] were part of [[natural philosophy]], but during the [[Scientific Revolution]] in the 17th century, these natural sciences branched into separate research endeavors. Physics intersects with many [[interdisciplinarity|interdisciplinary]] areas of research, such as [[biophysics]] and [[quantum chemistry]], and the boundaries of physics are not rigidly defined. New ideas in physics often explain the fundamental mechanisms studied by other sciences<ref name="youngfreedman2014p1" /> and suggest new avenues of research in these and other academic disciplines, such as mathematics and philosophy. Advances in physics often enable new [[technology|technologies]]. For example, advances in the understanding of [[electromagnetism]], [[solid-state physics]], and [[nuclear physics]] led directly to the development of technologies that have transformed modern society, such as television, computers, [[domestic appliance]]s, and [[nuclear weapon]]s;<ref name="youngfreedman2014p1" /> advances in [[thermodynamics]] led to the development of industrialization; and advances in [[mechanics]] inspired the development of [[calculus]]. ==ٻين شعبن سان تعلق== ==تحقيق== ==تعليم== فزڪس جي تعليم يا فزڪس جي تدريس مان مراد اهي تعليمي طريقا آهن جيڪي هن وقت فزڪس سيکارڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. پيشي کي فزڪس جي تعليم ڏيندڙ يا فزڪس ٽيچر سڏيو ويندو آهي. فزڪس جي تعليم جي تحقيق مان مراد آهي تدريسي تحقيق جو هڪ علائقو جيڪو انهن طريقن کي بهتر بڻائڻ چاهي ٿو. تاريخي طور تي، فزڪس کي هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي سطح تي، بنيادي طور تي ليڪچر جي طريقي ۽ ليبارٽري مشقن، جنهن جو مقصد ليڪچرن ۾ سيکاريل تصورن جي تصديق ڪرڻ آهي، سان سيکاريو ويندو آهي. اهي تصور بهتر سمجهيا ويندا آهن جڏهن ليڪچرز سان گڏ مظاهرن، هٿ سان استعمال ٿيندڙ تجربن ۽ سوالن سان گڏ هجن جيڪي شاگردن کي غور ڪرڻ گهرجن ته ڪنهن تجربي ۾ ڇا ٿيندو ۽ ڇو ٿيندو آهي؟ شاگرد جيڪي فعال سکيا ۾ حصو وٺندا آهن مثال طور هٿ سان تجربن سان پاڻ کي دريافت ڪرڻ ذريعي، آزمائش ۽ غلطي جي ذريعي اهي فزڪس ۾ واقعن بابت پنهنجن اڳڪٿين کي تبديل ڪرڻ ۽ بنيادي تصورن کي دريافت ڪرڻ سکندا آهن. فزڪس جي تعليم سائنس جي تعليم جي وسيع علائقي جو حصو آهي. ==ڪيريئر== هڪ طبيعيات دان (Physicist) هڪ سائنسدان آهي جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر هوندو آهي، جيڪو هر وقت ۽ وقت جي ماپ ۾ طبيعي ڪائنات ۾، مادي ۽ توانائي جي رابطي کي شامل ڪري ٿو. طبیعیات دان عام طور تي مظهرن جي بنيادي يا حتمي سببن ۾ دلچسپي وٺندا آهن ۽ عام طور تي انهن جي سمجھ کي رياضياتي اصطلاحن ۾ ترتيب ڏيندا آهن. اهي تحقيقي شعبن جي وسيع رينج ۾ ڪم ڪن ٿا، جيڪا تمام ڊگھي اسڪيلن تي پکڙيل آهن: ذيلي ايٽمي ۽ ذرڙي فزڪس کان وٺي، حياتياتي فزڪس ذريعي، ڪائناتي ڊگھائي اسڪيلن تائين جيڪي سڄي ڪائنات کي شامل ڪن ٿا. فيلڊ ۾ عام طور تي ٻن قسمن جا طبيعيات دان شامل آهن: # تجرباتي طبيعيات دان، جيڪي قدرتي مظهر جي مشاهدي ۽ تجربن جي ترقي ۽ تجزيي ۾ ماهر آهن ۽ # نظرياتي طبيعيات دان، جيڪا قدرتي رجحان کي منطقي، وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪرڻ لاء، طبيعي نظامن جي رياضياتي ماڊلنگ ۾ ماهر آهن. طبيعيات دان پنهنجي علم کي عملي مسئلن کي حل ڪرڻ يا نئين ٽيڪنالاجيز (جنهن کي اپلائيڊ فزڪس يا انجنيئرنگ فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو) جي ترقيءَ لاءِ لاڳو ڪري سگهن ٿا. ==پڻ ڏسو== * [[ارضيات|ڌرتي سائنس]]: ڌرتي سان لاڳاپيل قدرتي سائنس جا شعبا. * [[نيوروفزڪس]]: بائيو فزڪس جي شاخ جيڪا نروس سسٽم بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ جسماني طريقن جي ترقي ۽ استعمال سان واسطو رکي ٿي. * [[سائيڪوفزڪس]]: علم جي شاخ جيڪا جسماني محرڪ ۽ نفسياتي تصور سان لاڳاپيل آهي. * رياضي ۽ فزڪس جي وچ ۾ تعلق * سائنس سياحت: قابل ذڪر سائنس جي جڳهن ڏانهن سفر * فزڪس ۾ اهم اشاعتن جي فهرست * [[مشهور طبيعيات دانن جي فهرست|مشھور طبيعيات دانن جي فهرست]] * [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|فزڪس ۾ نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست]] * فزڪس جي مساواتن جي فهرست ==خارجي لنڪس== {{Sister project links}} * [https://quantamagazine.org/physics Physics at Quanta Magazine] * [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] – Award for outstanding contributions to the subject * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] – Online encyclopedic dictionary of physics * [https://www.nature.com/nphys/ ''Nature Physics''] – Academic journal * [http://physics.aps.org/ Physics] – Online magazine by the [[American Physical Society]] * {{curlie|/Science/Physics/Publications/|Physics/Publications}} – Directory of physics related media * [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] – Science videos, including physics * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – Physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]] * [https://ocw.mit.edu/courses/physics/ Physics at MIT OpenCourseWare] – Online course material from [[Massachusetts Institute of Technology]] * [https://feynmanlectures.caltech.edu The Feynman Lectures on Physics] {{Authority control}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:سائنس جا شعبا]] [[زمرو:علم طبعي سائنس]] ==حوالا== {{حوالا}} 7mmsgrzrzofbvxmcr1faj8mibvuhdsd 368488 368487 2026-03-30T08:00:07Z Ibne maryam 17680 368488 wikitext text/x-wiki {{Short description|Scientific field of study}} [[فائل:CollageFisica.jpg|300px|thumb|طبيعي مظاهر جا مختلف مثال {{further|طبيعيات جو خاڪو}}]] '''طبیعیات''' يا '''فزڪس''' (Physics) علم جي اها شاخ جنھن ۾ [[مادي]] ۽ [[توانائي]] جي خاصيتن ۽انهن جي هڪ ٻئي تي اثر بابت مطالعا ۽ مشاهدا ڪيا ويندا آهن. فزڪس مادي جو سائنسي مطالعو آهي، ان جي بنيادي جزن ۾ مادي جي حرڪت، خلا ۽ وقت جي اندر ان جي رويي ۽ توانائي ۽ قوتن جي لاڳاپيل اينٽيٽيون شامل آهن.<ref name="maxwell1878-physicalscience2">{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} "Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events."</ref> فزڪس سڀ کان بنيادي سائنسي شعبن (Disciplines) مان هڪ آهي.<ref name="youngfreedman2014p1">{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=1}} "Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves."</ref><ref name="youngfreedman2014p2">{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=2}} "Physics is an experimental science. Physicists observe the phenomena of nature and try to find patterns that relate these phenomena."</ref><ref name="holzner2003-physics">{{harvnb|Holzner|2006|p=7}} "Physics is the study of your world and the world and universe around you."</ref> هڪ سائنسدان جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر آهي، ان کي طبیعیات دان (Physicist) سڏيو ويندو آهي. طبیعیات جي هڪ نئين تعريف بہ سامهون آئي آهي جنهن مطابق طبیعیات، ڪائنات جي باري ۾ ڄاڻ جو علم آهي جنهن ۾ اسان ڪائنات ۾ موجود ننڍي کان ننڍي شيءِ کان ديوقامت تارن بابت پروڙ حاصل ڪندا آهيون. [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]]، [[گليليئو گليليئي|گليليو]] کي ڪلاسيڪی طبیعیات جڏهن تہ [[البرٽ آئنسٽائن|آئنسٽائن]]، [[ارون شروڊنگر|ارون شروڊينگر]]، [[ميڪس پلانڪ]] کي [[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] جو ابو سڏيو ويندو آهي. فزڪس قديم ترين علمي شعبن مان هڪ آهي ۽ ان ۾ [[فلڪيات]] جي شموليت ذريعي، شايد سڀ کان پراڻو آهي.<ref name="krupp20032">{{harvnb|Krupp|2003}}</ref> گذريل ٻن هزارن سالن کان گهڻو وقت، فزڪس، [[علم ڪيميا]]، [[حياتيات]] ۽ [[رياضي]] جون ڪجهه شاخون [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] جو حصو هيون، پر 17هين صديءَ ۾ سائنسي انقلاب دوران، اهي ۽ قدرتي سائنس الڳ الڳ تحقيقي ڪوششن ۾ شامل ٿي ويا. فزڪس تحقيق جي ڪيترن ئي بين الاقوامي شعبن سان ٽڪراءُ ڪري ٿو، جهڙوڪ حياتياتي فزڪس ۽ ڪوانٽم ڪيمسٽري ۽ فزڪس جون حدون سختيءَ سان بيان ٿيل نه آهن. فزڪس ۾ نوان خيال اڪثر ڪري ٻين سائنسن پاران اڀياس ڪيل بنيادي ميکانزم جي وضاحت ڪن ٿا ۽ انهن ۽ ٻين علمي شعبن جهڙوڪ [[رياضي]] ۽ [[فلسفو]] ۾ تحقيق جا نوان رستا تجويز ڪن ٿا.<ref name="youngfreedman2014p12">{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} "Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves."</ref> فزڪس ۾ ترقيون اڪثر ڪري نئين ٽيڪنالاجي کي فعال ڪن ٿيون. مثال طور، [[برقناطيسيت|اليڪٽرومگنيٽزم]]، [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس]] ۽ [[ايٽمي فزڪس]] جي سمجھ ۾ اڳڀرائي سڌو سنئون نئين پراڊڪٽن جي ترقيءَ جو سبب بڻيون، جن جديد دور جي سماج کي ڊرامائي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو آهن، جهڙوڪ ٽيليويزن، ڪمپيوٽر ۽ ايٽمي هٿيار؛<ref name="youngfreedman2014p13">{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} "Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves."</ref> [[ٿرموڊائنامڪس]] ۾ ترقي، صنعتي ترقيءَ جو سبب بڻي ۽ [[ميڪانيات]] ۾ ترقيءَ علم احصاء (Calculus) جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو.[[File:CMB_Timeline300_no_WMAP.jpg|upright=1.8|thumb|right|فزڪس ۾ [[بگ بينگ|بگ بينگ نظريي]] مطابق ڪائنات جي توسيع]] ==نالو== لفظ فزڪس [[لاطيني]] فزڪس (فطرت جو مطالعو) مان ورتل آهي، جيڪو خود [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ "φυσική" (فزيڪي، مطلب: فطري سائنس) جو قرض ورتو ويو آهي، جو هڪ يوناني اصطلاح "φύσις" (فزيس، مطلب: اصل، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]]) مان نڪتل آهي.<ref name="etymonline-physics">{{cite web |title=physics |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&allowed_in_frame=0|access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224191507/http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="etymonline-physic">{{cite web |title=physic |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&allowed_in_frame=0 |access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224173651/http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="LSJ">{{LSJ|fu/sis|φύσις}}, {{LSJ|fusiko/s|φυσική}}, {{LSJ|e)pisth/mh|ἐπιστήμη|ref}}</ref> ==فزڪس جي تاريخ== {{Main|فزڪس جي تاريخ }} ===قدیم فلڪيات=== {{Main|فلڪيات جي تاريخ }} [[File:Senenmut-Grab.JPG|thumb|right|upright=1.8|<small>قديم مصري فلڪيات، يادگارن، جهڙوڪ مصر جي اٺين خاندان کان سينموت جي مقبري جي ڇت، ۾ ظاهر ٿئي ٿو.</small>]] [[فلڪيات]] (Astronomy) قديم ترين قدرتي سائنسن مان هڪ آهي. 3000 قبل مسيح کان اڳ واري تهذيب، جهڙوڪ سومیري، قديم مصري ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب، سج، چنڊ ۽ تارن جي حرڪت بابت اڳڪٿي ڪندڙ علم ۽ بنيادي ڄاڻ رکندڙ هئي. ستارا ۽ سيارا، جنھن جی باری م کي ديوتا جي نمائندگي ڪرڻ جو گمان ھو، اڪثر ڪري پوڄا ڪندا هئا. جڏهن ته ستارن جي مشاهدي واري پوزيشن جي وضاحت اڪثر غير سائنسي ۽ ثبوتن جي کوٽ سان هئي، انهن ابتدائي مشاهدن بعد ۾ فلڪيات جو بنياد وڌو. ڇاڪاڻ ته ستارن کي آسمان جي چوڌاري وڏن دائرن کي پار ڪندي مليو، جيڪو سيارن جي پوزيشن جي وضاحت نه ڪري سگهيو. اسگیر آبوئی (Asger Aaboe) جي مطابق، مغربي فلڪيات جي شروعات [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ملي سگهي ٿي ۽ صحيح سائنس ۾ مغربي ڪوششون دير سان بابل جي فلڪيات مان نڪتل آهن.<ref name="aaboe19912">{{harvnb|Aaboe|1991}}</ref> مصري فلڪيات جي ماهرن يادگار ڇڏيا جن ۾ ستارن ۽ آسماني جسمن جي حرڪتن جي ڄاڻ ڏيکاري ٿي، <ref name="clagett19952">{{harvnb|Clagett|1995}}</ref> جڏهن ته يوناني شاعر [[هومر]] پنهنجي ایليڊ ۽ اوڊيسي ۾ مختلف آسماني شين بابت لکيو؛ بعد ۾ يوناني فلڪيات دان، اتر اڌ گول مان نظر ايندڙ اڪثر تارن لاءِ نالا مهيا ڪيا، جيڪي اڄ به استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref name="thurston19942">{{harvnb|Thurston|1994}}</ref> ===قدرتي فلاسفي=== {{main|قدرتي فلاسفي}} قدرتي فلسفو يونان ۾ قديم دور (650 ق.م. - 480 ق.م) ۾ شروع ٿيو، جڏهن [[سقراط]] کان اڳ جا فلسفي جهڙوڪ [[ٿيلس]]، قدرتي رجحان جي غير فطري وضاحتن کي رد ڪري ڇڏيو ۽ اعلان ڪيو ته هر واقعي جو هڪ قدرتي سبب آهي. انهن تجويز ڪيل نظريا دليل ۽ مشاهدي جي ذريعي تصديق ڪيا ۽ انهن جا ڪيترائي مفروضا تجربي ۾ ڪامياب ثابت ٿيا؛<ref name="lloyd1970pp108-1092">{{harvnb|Lloyd|1970|pp=108–109}}</ref>مثال طور، ائٽمزم، جن کي [[ليوسيپس]] ۽ سندس شاگرد [[ڊيموڪريٽس]] پاران تجويز ڪيو ويو، 2000 سالن کان پوءِ صحيح ثابت ٿيو. ===ارسطو ۽ قديم يوناني فزڪس=== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|upright|[[ارسطو]] (384 - 322 ق.م)]] يونان ۾ ڪلاسيڪل دور ۾ (ڇهين، پنجين ۽ چوٿين صدي قبل مسيح) ۽ هيلينسٽڪ زماني ۾، قدرتي فلسفو تحقيق جي ڪيترن ئي خطن سان ترقي ڪئي. [[ارسطو]] (يوناني ٻولي: Ἀριστοτέλης؛ 384 - 322 ق.م) [[افلاطون]] جو شاگرد، ڪيترن ئي مضمونن تي لکيو، جنهن ۾، چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ”فزڪس“ تي هڪ اهم مقالو به شامل آهي. ارسطوءَ جي فزڪس جو اثر ٻن هزارن سالن تائين رهيو. هن جي نقطه نظر ڪجهه محدود مشاهدي کي منطقي ڪٽائي واري دليلن سان ملايو، پر ڪٽيل بيانن جي تجرباتي تصديق تي ڀروسو نه ڪيو. فزڪس ۾ ارسطو جو بنيادي ڪم، جيتوڻيڪ بلڪل ناقص هو، هن جو طريقو اڄ مڪمل طور تي ختم ٿي چڪو آهي، پر هن هڪ فريم ورڪ ٺاهيو جنهن جي مدد سان بعد ۾ مفڪرن ان شعبي کي وڌيڪ ترقي ڏني. هن چار عنصرن جي نظريي سان [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] (۽ [[ڪشش ثقل]]) جهڙن خيالن جي وضاحت ڪئي. ارسطو جو خيال هو ته چئن ڪلاسيڪي عنصرن (هوا، باهه، پاڻي، زمين) مان هر هڪ کي پنهنجي فطري جاءِ آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=27 September 2023}}</ref> انهن جي مختلف [[ڪثافت|ڪثافتن]] جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو آهي. <ref>{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=17 December 2022}}</ref> تنهن ڪري، باهه، انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي آهي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي ۽ پوء آخر ۾ زمين (مٽي) هوندي آهي. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا هوا ۾ اڀري ويندا آهن ته جيئن واپس پنهنجي قدرتي جاءِ تي وڃڻ جي ڪوشش ڪري، جتي اهو تعلق رکي ٿو. ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي. هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛ # ڳري شيون زمين تي تيز رفتار سان هيٺ ڪري وينديون. رفتار وزن جي متناسب آهي. # شيءِ جي گرڻ جي رفتار جو دارومدار وچولي جي ڪثافت تي منحصر آهي (مثال طور هوا جي ڪثافت).<ref name=":14">{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}</ref> هن اهو به چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ڪئي ويندي آهي) ته اها رفتار جنهن کان شئي حرڪت ڪري ٿي، صرف ايتري تيز يا مضبوط هوندي جيترو ان تي لاڳو قوت جي مقدار هوندي.<ref name=":15">{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}</ref> حرڪت جي مسئلي ۽ ان جي سببن جو احتياط سان اڀياس ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ فلسفي جي تصور کي "پرائمر موور" دنيا ۾ سڀني تحرڪ جو حتمي ذريعو قرار ڏنو ويو (ڪتاب 8 سندس ڪتاب فزڪس جو ڪتاب). ===يورپ جو وچين دور ۽ اسلامي دور=== {{main|يورپ جي وچين دور ۾ سائنس |اسلامي دور ۾ طبيعيات }} پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[رومي سلطنت|مغربي رومن سلطنت]] جو زوال ٿيو ۽ ان جي نتيجي ۾ [[يُورَپ|يورپ]] جي الهندي حصي ۾ دانشورانه جستجو ۾ گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[بازنطيني سلطنت|اڀرندي رومن سلطنت]] (عام طور تي [[بازنطيني سلطنت]] جي نالي سان مشهور آهي) هنن جي حملن جي مزاحمت ڪئي ۽ علم جي مختلف شعبن، بشمول فزڪس کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Lindberg|1992|page=363}} ڇهين صدي عيسويءَ ۾، [[ميليٽس جو آئسڊور|ميلٽس جو آئسڊور]]، [[ارشميدس|آرشيميدس]] جي ڪمن جو هڪ اهم تالیف ٺاهيو جيڪو آرشيميدس پاليمپسٽ ۾ نقل ٿيل آهي. [[File:Alhazen (122459248).jpg|thumb|left|upright|<small>[[ابن ھيثم|ابن الهيثم]] (965ع - 1040ع) پنهنجي ڪئميرا اوبسڪیورا جي تجربن بابت "[[ڪتاب المناظر]]" ۾ لکيو آهي.{{sfn|Smith|2001|loc=Book I [6.85], [6.86], p. 379; Book II, [3.80], p. 453}}</small>|alt=Ibn Al-Haytham (Alhazen) drawing]] ڇهين صدي عيسويءَ ۾ يورپ جي جان فلپونس، هڪ بازنطيني عالم، [[ارسطو]] جي فزڪس جي علم تي سوال ڪيو ۽ ان جي خامين کي نوٽ ڪرايو. هن تحقیق جو نظريو متعارف ڪرايو. ارسطو جي فزڪس جي ڇنڊڇاڻ نه ڪئي وئي جيستائين فلپونس ظاهر نه ٿيو. ارسطو جي برعڪس، جنهن پنهنجي فزڪس جو بنياد لفظي دليلن تي رکيو، فلپونس مشاهدي تي ڀروسو ڪيو. ارسطو جي فزڪس تي فلپونس لکيو آهي ته: "پر اهو مڪمل طور تي غلط آهي ۽ اسان جي نظريي جي تصديق ٿي سگهي ٿي حقيقي مشاهدي سان ڪنهن به قسم جي لفظي دليلن جي ڀيٽ ۾. ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن توهان هڪ ئي اونچائي کان ٻه وزن گرڻ ڏيو جن مان هڪ وزن ٻئي کان ڪيترائي ڀيرا وزني آهي، توهان ڏسندا ته حرڪت لاءِ گهربل وقتن جو تناسب وزن جي تناسب تي نه آهي پر اهو فرق، وقت ۾ تمام ننڍو آهي ۽ ائين، جيڪڏهن وزن ۾ فرق قابل غور نه آهي، يعني هڪ، اسان کي چئون ته ٻئي کي ٻيڻو ڪريو، ڪو به فرق نه ٿيندو، يا نه ته هڪ ناقابل تصور فرق، وقت ۾، جيتوڻيڪ وزن ۾ فرق آهي. نه معنيٰ گهٽجي، هڪ جسم جو وزن ٻئي کان ٻه ڀيرا"<ref>{{Cite web|url=http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|title=John Philoponus, Commentary on Aristotle's Physics|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111105753/http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|archive-date=11 January 2016|access-date=15 April 2018|url-status=dead}}</ref> وڌيڪ فزڪس جي ارسطو جي اصولن تي فلپونس جي تنقيد [[گليليئو گليليئي|گيليلو گليلي]] لاءِ ڏهه صديون پوءِ سائنسي انقلاب دوران هڪ الهام جو ڪم ڪيو.<ref name="dialogTwoNewSciences2">{{cite book|title=[[Two New Sciences]]|last=Galileo|date=1638|quote=in order to better understand just how conclusive Aristotle's demonstration is, we may, in my opinion, deny both of his assumptions. And as to the first, I greatly doubt that Aristotle ever tested by experiment whether it be true that two stones, one weighing ten times as much as the other, if allowed to fall, at the same instant, from a height of, say, 100 cubits, would so differ in speed that when the heavier had reached the ground, the other would not have fallen more than 10 cubits.<br />Simp. – His language would seem to indicate that he had tried the experiment, because he says: We see the heavier; now the word see shows that he had made the experiment.<br />Sagr. – But I, Simplicio, who have made the test can assure[107] you that a cannon ball weighing one or two hundred pounds, or even more, will not reach the ground by as much as a span ahead of a musket ball weighing only half a pound, provided both are dropped from a height of 200 cubits.|authorlink=Galileo}}</ref> گليلو پنهنجي ڪمن ۾ فلپونس جو ڪافي حوالو ڏنو جڏهن بحث ڪيو ته ارسطو جي فزڪس غلط هئي.{{sfn|Lindberg|1992|page=162}} <ref>{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Philoponus|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422010906/https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}</ref> 1300ع واري ڏهاڪي ۾ پيرس يونيورسٽي ۾ آرٽس جي فيڪلٽي ۾ استاد جين بريڊن سال 1300ع واري ڏهاڪي ۾ تحرڪ (impetus) جو تصور پيش ڪيو. اهو جديد نظرين جي جڙت ۽ رفتار ڏانهن هڪ قدم هو.<ref>{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Buridan|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422012611/https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}</ref> اسلامي اسڪالر کي ارسطوءَ جي فزڪس، يونانين کان ورثي ۾ ملي ۽ اسلامي سونهري دور ۾ ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، خاص ڪري مشاهدي ۽ ترجيحي استدلال تي زور ڏيندي، سائنسي طريقي جي شروعاتي شڪلن کي ترقي ڪندي. جيتوڻيڪ ارسطو جي فزڪس جي اصولن کي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، اهو ضروري آهي ته انهن ثبوتن جي نشاندهي ڪئي وڃي جن تي هن پنهنجي نظريات جو بنياد رکيو. سائنس ۽ رياضي جي تاريخ جو محتاط مطالعو پراڻن سائنسدانن پاران ڪيل تعاون کي ظاهر ڪري ٿو. ارسطو جي سائنس اڄ جي اسڪولن ۾ سيکاريندڙ سائنس جي پسمنظر ۾ هئي. ارسطو ڪيترائي حياتياتي ڪم شايع ڪيا جن ۾ جانورن جا حصا شامل آهن، جن ۾ هن [[حياتيات|حياتياتي سائنس]] ۽ [[فطرتي سائنس|فطري سائنس]] ٻنهي تي بحث ڪيو آهي. ارسطو فزڪس ۽ مابعد الطبعيات جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ سندس نظریا ۽ نتيجا اڄ به سائنس جي ڪلاسن ۾ پڙهايا وڃن ٿا. ارسطو جيڪي وضاحتون ڏئي ٿو، سو به سادو آهي. جڏهن عناصرن جي باري ۾ سوچيو، ارسطو اهو مڃيو ته چئن ڪلاسيڪل عناصر (ڌرتي، باهه، پاڻي، هوا) مان هر هڪ پنهنجي قدرتي جڳهه آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=2023-09-27}}</ref> انهن جي مختلف کثافت جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو.<ref>{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=2022-12-17}}</ref> تنهن ڪري "باهه" انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي، پوء آخر ۾ زمين. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا پنهنجي فطري جاءِ تي واپس وڃڻ جي ڪوشش طور هوا ۾ اڀري ويندا آهن جتي اهو تعلق رکي ٿو. ارسطو پنهنجي مابعد الطبعيات کي ”پهريون فلسفو“ سڏيو ۽ ان کي ”هجڻ جي حيثيت ۾“ جي مطالعي جي حيثيت ڏني.<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Aristotle/Physics-and-metaphysics|title=Aristotle – Physics and metaphysics|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2022-12-17}}</ref> ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي. هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛ # ڳري شيون تيزيءَ سان ڪِرنديون آھن ء ڪِرن جي رفتار وزن جي متناسب هوندي آھي. ۽ # گرڻ واري شئي جي رفتار جو دارومدار اُن کثافت واري شئي تي منحصر هوندو آهي جنهن ذريعي اُهو گري رهيو آهي (مثال طور هوا جی ڪثافت).<ref name=":12">{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}</ref> هن اهو پڻ چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ٿئي ٿي) ته اها رفتار جيڪا شئي حرڪت ڪري ٿي، اها تيز يا مضبوط هوندي، جيترو ان تي لاڳو ڪيل قوت جي ماپ جيتري تيز يا مضبوط ھوندی آھي.<ref name=":13">{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}</ref> اها رفتار ۽ قوت جي ضابطن ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو جيڪي اڄڪلهه فزڪس جي ڪلاسن ۾ سيکاريا وڃن ٿا. اهي ضابطا ضروري نه آهن جيڪي اڄڪلهه فزڪس ۾ بيان ڪيا ويا آهن پر، اهي گهڻو ڪري هڪجهڙا آهن. ظاهر آهي ته اهي قاعدا ٻين سائنسدانن لاءِ هن جي نظرين جي نظرثاني ۽ تدوين لاءِ ريڙهه هئا.[[File:Pinhole-camera.svg|thumb|right|upright|بنيادي اصول جنھن تي هڪ پن هول ڪئميرا ڪم ڪري ٿو.]] اسلامي اسڪالر شپ تحت سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر جدت [[بصريات]] جي ميدان ۾ هئي، <ref>{{cite book|url=|title=Islam, Science, and the Challenge of History|last=Dallal|first=Ahmad|date=2010|publisher=Yale University Press|isbn=|location=New Haven|page=38|quote=Within two centuries, the field of optics was radically transformed|author-link=}}</ref> جيڪي ڪيترن ئي سائنسدانن جهڙوڪ ابن سهل، الڪندي، ابن الهيثم، الفارسي ۽ [[ابن سينا]] جي ڪمن مان حاصل ڪيون ويون آهن. سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر ڪم "ڪتاب المناظر" (The Book of Optics) ابن الهيثم جو لکيل هو، جنهن ۾ هن بصريات بابت قديم يوناني نظريي جو متبادل پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal|last=Tbakhi|first=Abdelghani|last2=Amr|first2=Samir S.|date=2007|title=Ibn Al-Haytham: Father of Modern Optics|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6074172/|journal=Annals of Saudi Medicine|volume=27|issue=6|pages=464–467|doi=10.5144/0256-4947.2007.464|issn=0256-4947|pmc=6074172|pmid=18059131}}</ref> روشنيءَ تي پنهنجي ڪتاب، "ڪتاب المناظر" ۾، هن ڪيمرا اوبسڪورا جي مظهر (پن هول ڪيمرا جو سندس هزار سال پراڻو نسخو) ۽ ان طريقي سان اڳتي وڌي، اکيون پاڻ ڪم ڪرڻ ٿيون، جو مطالعو پيش ڪيو. اڳين عالمن جي ڄاڻ کي استعمال ڪندي، هن وضاحت ڪيو ته روشني ڪيئن اکين ۾ داخل ٿئي ٿي. هن ٻڌايو ته روشنيءَ جي شعاعيون اکين جي پردي تي مرڪوز ٿين ٿيون، پر روشنيءَ جي اکين جي پٺيءَ ڏانهن ڪيئن پيش ڪجي ٿو، ان لاءِ سال 1604ع تائين انتظار ڪرڻو پيو. هن جي روشنيءَ تي لکيل ڪتاب، فوٽوگرافي جي جديد ترقيءَ کان سوين سال اڳ، ڪيمرا اوبسڪيورا جي وضاحت ڪئي.<ref>{{harvnb|Howard|Rogers|1995|pp=6–7}}</ref> ست جلدن تي مشتمل ڪتاب، (ڪتاب المناظر) 600 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين، وچئين دور جي فن ۾ نظريي جي نوعيت کان وٺي بصري تصور جي نظريي تائين، ٻنهي شعبن ۾ سوچ کي متاثر ڪيو. <ref>{{Cite journal|last=Al-Khalili|first=Jim|date=February 2015|title=In retrospect: Book of Optics|url=https://www.nature.com/articles/518164a|journal=Nature|language=en|volume=518|issue=7538|pages=164–165|bibcode=2015Natur.518..164A|doi=10.1038/518164a|issn=1476-4687}}</ref> ان ۾ بعد ۾ يورپي عالمن ۽ پوليميٿ، رابرٽ گراسٽسٽي ۽ ليونارڊو ڊي ونسي کان وٺي جوهانس ڪيپلر تائين، شامل هئا. ڪتاب المناظر جي ترجمي جو يورپ تي اثر پيو. ان مان، بعد ۾ يورپي عالم بصري آلا ٺاهڻ جي قابل ٿي ويا، جيڪي ابن الهيثم ٺاهيا هئا انهن کي نقل ڪيو ۽ سمجھڻ جي طريقي سان نظر ڪيو.[[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|right|upright|[[گليليئو گليليئي|گليليو گليلي]] (1564–1642)، هن رياضي ۽ نظرياتي ۽ تجرباتي فزڪس تي ڪم ڪيو.]] ===ڪلاسيڪل فزڪس جو دور=== [[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|[[آئزڪ نيوٽن]] حرڪت ۽ عالمگير ڪشش ثقل جا قانون دريافت ڪيا.]] فزڪس هڪ الڳ سائنس بڻجي وئي جڏهن ابتدائي جديد يورپين تجرباتي ۽ مقداري طريقا استعمال ڪيا ته اهي دريافت ڪيا وڃن جيڪي هاڻي فزڪس جا قانون سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="benchaim20042">{{harvnb|Ben-Chaim|2004}}</ref> هن دور جي اهم ترقين ۾ شمسي نظام جي جيو سينٽرڪ ماڊل کي هيليو سينٽرڪ ڪوپرنيڪن ماڊل سان تبديل ڪرڻ، فلڪياتي سيارن جي حرڪت تي ضابطو ڪندڙ قانون (1609 ۽ 1619ع جي وچ ۾ ڪيپلر پاران طئي ٿيل)، 16هين ۽ 17هين صدي ۾ گليلو جو دوربين تي اڳڀرائي ۽ فلڪيات ۾ مشاهدي وارو ڪم ۽ آئزڪ نيوٽن جي حرڪت ۽ ڪشش ثقل جي عالمگير قانون جي دريافت ۽ قانون (جيڪو هن جو نالو کڻندو) شامل آهن.<ref>{{harvnb|Guicciardini|1999}}</ref> نيوٽن پڻ ڳڻپيوڪر (Calculus)، مسلسل تبديلين جو رياضياتي مطالعو، کي ترقي ڏني، جنهن طبيعي مسئلن کي حل ڪرڻ لاء نوان رياضياتي طريقا مهيا ڪيا.<ref name="allen19972">{{harvnb|Allen|1997}}</ref> [[ٿرموڊائنامڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]] ۽ [[برقناطيسيت|برقياتي مقناطيسي]] ۾ قانونن جي دريافت صنعتي انقلاب دوران تحقيق جي ڪوششن جي نتيجي ۾ توانائي جي ضرورتن ۾ اضافو ٿيو. <ref name="schoolscience-industrialrevolution2">{{cite web|url=http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|title=The Industrial Revolution|publisher=Schoolscience.org, [[Institute of Physics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407083354/http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|archive-date=7 April 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ڪلاسيڪل فزڪس تي مشتمل قانون غير لاڳاپي واري رفتار تي سفر ڪرڻ واري روزمره جي ماپن تي شين لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي اهڙين حالتن ۾ ويجهڙائي فراهم ڪن ٿا ۽ نظريا جهڙوڪ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جي نظرين]] کي انهن ماپن تي انهن جي ڪلاسيڪل قانونن سان برابري ڪئي، آسان بڻايو ويو. تمام ننڍڙن شين ۽ تمام تيز رفتارن لاءِ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]] ۾ غلطيون 20 صديءَ ۾ [[جديد طبيعيات|جديد فزڪس]] جي ترقيءَ جو سبب بڻيون. ===جدید طبيعيات=== [[File:Max Planck Nobel 1918.jpg|thumb|right|upright|[[ميڪس پلانڪ]] (1858ع - 1947ع)، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جي نظريي جو باني.]] [[File:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|right|upright|[[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] (1879ع - 1955ع)، [[ڦوٽو اليڪٽرڪ اثر]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جو نظريو]] دريافت ڪيو.]] [[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] (Modern physics) جي شروعات 20 صدي جي شروعات ۾ ميڪس پلانڪ جي ڪوانٽم ٿيوري ۽ البرٽ آئن اسٽائن جي نسبتن جي نظريي (Theory of Relativity) سان ٿي. اهي ٻئي نظريا ڪجهه خاص حالتن ۾ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ۾ غلطيءَ سبب سامهون آيا. ڪلاسيڪل ميڪانيات اڳڪٿي ڪئي ته روشنيءَ جي رفتار جو دارومدار ڏسڻ واري جي حرڪت تي آهي، جنهن کي [[رابرٽ ميڪسويل|ميڪسويل]] جي [[برقناطيسيت]] جي مساواتن پاران پيش ڪيل مسلسل رفتار سان حل نه ٿي ڪري سگهجي. ھن اختلاف کي آئن اسٽائن جي "خاص نسبتن جي نظريي" سان درست ڪيو ويو، جنھن تيز ھلندڙ جسمن لاءِ ڪلاسيڪل ميڪنڪس کي تبديل ڪيو ۽ روشني جي مسلسل رفتار تي اطلاق جي اجازت ڏني. <ref name="oconnorrobertson1996-relativity2">{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996a}}</ref> [[ڪارو مادو|ڪاري جسم]] جي اشعاع (Black Body Radiation) ڪلاسيڪل فزڪس لاءِ هڪ ٻيو مسئلو پيش ڪيو، جنهن کي درست ڪيو ويو جڏهن پلانڪ اهو تجويز ڪيو ته مادي اوسيليٽرز جو اتساهه صرف انهن جي تعدد جي تناسب سان الڳ (Discrete) قدمن ۾ ممڪن آهي. ان سان گڏ، فوٽو اليڪٽرڪ اثر ۽ هڪ مڪمل نظريو جيڪو اليڪٽران آربيٽلز جي ڌار توانائي جي سطحن جي اڳڪٿي ڪري ٿو، ان جي ڪري ڪوانٽم ميڪنڪس جي نظريي کي تمام ننڍي پيماني تي ڪلاسيڪل فزڪس تي بهتر بڻائي ٿو.<ref name="oconnorrobertson1996-quantum2">{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}</ref> ڪوانٽم ميڪنڪس کي ورنر هيزنبرگ، ارون شروڊنگر ۽ پال ڊيراڪ پاران پيش ڪيو ويو.<ref name="oconnorrobertson1996-quantum3">{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}</ref> هن شروعاتي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ ڪم، سان "ذري جي فزڪس (Particle Physics) جو معياري ماڊل" نڪتو.<ref name="donut20012">{{cite web|url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|title=The Standard Model|date=29 June 2001|website=[[DONUT]]|publisher=[[Fermilab]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531012204/http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|archive-date=31 May 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live}}</ref> سال 2012ع ۾ CERN ۾ هگز-بوسن سان مطابقت رکندڙ خاصيتن سان گڏ هڪ ذري جي دريافت کان پوء،<ref name="cho20122">{{harvnb|Cho|2012}}</ref> معياري ماڊل پاران پيش ڪيل سڀ بنيادي ذرڙا دريافت ٿيڻ لگا؛ بهرحال، فزڪس معياري ماڊل کان ٻاهر، ٻين نظرين سان گڏ، جهڙوڪ سپر سميٽري، تحقيق جو هڪ سرگرم علائقو آهي.<ref>{{cite magazine|last=Womersley|first=J.|url=http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|date=February 2005|title=Beyond the Standard Model|magazine=Symmetry|volume=2|issue=1|pages=22–25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924114111/http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}</ref> عام طور تي رياضي جا علائقا، فيلڊ جهڙوڪ امڪان (Probability) ۽ گروهن (Groups) جو مطالعي ۾ اهم آهن. ==فزڪس جو فلسفو== ڪيترن ئي طريقن سان، فزڪس قديم يوناني فلسفي مان نڪتل آهي. [[ٿيلس]] جي پهرين ڪوشش کان وٺي، [[ڊيموڪريٽس]] جي ڊيڊڪشن تائين، اهو معاملو هڪ غير متضاد حالت ۾ گهٽجڻ گهرجي، [[بطليموس]] جي [[فلڪيات]] جي هڪ ڪرسٽلائن جي فلڪيات تائين، ۽ [[ارسطو]] جو ڪتاب فزڪس (فزڪس تي هڪ ابتدائي ڪتاب، هڪ فلسفيانه نقطه نظر)، جنهن ۾ تجزیو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي ۽ ان جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. مختلف يوناني فيلسوفن پنهنجي فطرت جي نظرين کي ترقي ڏني. فزڪس 18ھین صدي جي آخر تائين [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] طور سڃاتو ويندو هو. 19ھین صدي عيسويء تائين، فزڪس کي فلسفي ۽ ٻين سائنسن کان الڳ هڪ نظم جي طور تي محسوس ڪيو ويو. فزڪس، باقي [[سائنس]] وانگر، طبیعي دنيا جي علم کي اڳتي وڌائڻ لاء سائنس جي فلسفي ۽ ان جي "سائنسي طريقي" تي ڀاڙي ٿو. سائنسي طريقو هڪ ترجيحي استدلال سان گڏو گڏ پوسٽريري استدلال ۽ ڏنل نظريي جي صحيحيت کي ماپڻ لاءِ بيزين انفرنس جو استعمال ڪري ٿو. فزڪس جي ترقيءَ شروعاتي فلسفين جي ڪيترن ئي سوالن جا جواب ڏنا آهن ۽ نوان سوال اٿاريا آهن. فزڪس جي چوڌاري فلسفياتي مسئلن جو مطالعو، فزڪس جو فلسفو، مسئلن جهڙوڪ [[خلا|خلاء]] ۽ [[وقت]] جي فطرت، ۽ مابعدالطبيعي نقطه نظر جهڙوڪ تجربو، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]] ۽ حقيقت پسندي شامل آهن. ڪيترن ئي طبیعیاتدانن پنهنجي ڪم جي فلسفياڻي اثرن بابت لکيو آهي، مثال طور، لاپلاس، جنهن ڪيزال ڊيٽرمنزم کي چيمپيئن ڪيو ۽ ارون شروڊنگر، جنهن [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] تي لکيو. رياضياتي فزڪس دان راجر پينروز کي اسٽيفن هاڪنگ افلاطون پسند سڏيو آهي، هڪ نظريو پينروز پنهنجي ڪتاب ”The Road to Reality“ ۾ بحث ڪيو آهي. هاڪنگ پاڻ کي "بیباڪ گهٽتائي پسند" طور حوالو ڏنو ۽ پينروز جي خيالن سان معاملو ڪيو. ==بنيادي نظريا== {{further|طبيعيات جون شاخون|طبيعيات جو خاڪو}} طبيعيات (Physics) مختلف قسم جي نظامن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ڪجهه نظريا سڀني طبيعياتدان استعمال ڪندا آهن. انهن مان هر هڪ نظريي کي تجرباتي طور تي ڪيترائي ڀيرا آزمايو ويو ۽ اها فطرت جي مناسب اندازي مطابق مليا آهن. مثال طور، ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو نظريو شين جي حرڪت کي صحيح نموني بيان ڪري ٿو، بشرطيڪ اهي ائٽم کان تمام وڏا هجن ۽ روشنيءَ جي رفتار کان تمام گهٽ رفتار تي هلن. اهي نظريا اڄ تائين سرگرم تحقيق جا علائقا آهن. افراتفري جو نظريو (Chaos Theory)، ڪلاسيڪل ميڪنڪس جو هڪ پاسو، 20هين صدي عيسويء ۾، نيوٽن (1642-1727) پاران ڪلاسيڪل ميڪنڪس جي اصل ٺهڻ کان ٽي صديون پوء، دريافت ڪيو ويو. اهي مرڪزي نظريا وڌيڪ خاص موضوعن تي تحقيق لاءِ اهم اوزار آهن ۽ ڪنهن به طبعيات دان، ان جي مهارت جي باوجود، انهن ۾ ڄاڻ رکندڙ هجڻ ضروري آهي. انهن ۾ ڪلاسيڪل ميڪنڪس، ڪوانٽم ميڪانڪس، ٿرموڊائنامڪس، شمارياتي ميڪانڪس، برق مقناطيسيت ۽ خاص نسبت جو نظريو شامل آهن. === ڪلاسيڪل === {{Main|ڪلاسيڪل فزڪس}} ڪلاسيڪل فزڪس ۾ اهي روايتي شاخون ۽ موضوع شامل آهن جيڪي 20هين صدي جي شروعات کان اڳ سڃاتل ۽ چڱي طرح ترقي يافته هئا، جDymهڙوڪ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]]، [[صوتيات]]، [[بصريات]]، [[ٿرموڊائنامڪس]] ۽ [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسيت]]. ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو تعلق ان جسمن سان آهي جن تي قوتن ۽ جسمن جي حرڪت ۾ ڪم ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي سڪونيات (statics) (جسم تي قوتن جو مطالعو يا جسم تي جيڪو تيز رفتاري سان مشروط نه هوندو آهي)، ڪائنميٽڪس (Kinematics) (ان جي سببن جي پرواهه ڪرڻ کان سواءِ حرڪت جو مطالعو) ۽ حرڪيات (Dynamics) (حرڪت ۽ قوتون جيڪي ان تي اثرانداز ٿين ٿيون جو مطالعو)، ۾ ورهايو ويندو آهي؛ ميڪانيات کي به سولڊ ميڪانيات ۽ مايع جي ميڪانيات (جنهن کي ڪنٽينيوم ميڪنڪس جي نالي سان گڏ سڃاتو وڃي ٿو)، ورهائي سگهجي ٿو. مائع جي ميڪانيات ۾ هائڊرو اسٽيٽڪس، هائيڊروڊائينامڪس ۽ نيوميٽيڪس جي شاخون شامل آهن. صوتيات (Acoustics) مطالعو آهي ته آواز ڪيئن پيدا، قابو، منتقل ۽ وصول ڪي وڃي ٿي.<ref name="britannica-acoustics2">{{cite encyclopedia|title=acoustics|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=14 June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618235952/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|archive-date=18 June 2013}}</ref> صوتيات جي اهم جديد شاخن ۾، الٽراسونڪس، انساني ٻڌڻ جي حد کان ٻاهر تمام گهڻي تعدد جي آواز جي لهرن؛<ref>{{cite web|url=http://www.bioacoustics.info/|title=Bioacoustics – the International Journal of Animal Sound and its Recording|publisher=Taylor & Francis|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905120546/http://www.bioacoustics.info/|archive-date=5 September 2012|access-date=31 July 2012|url-status=live}}</ref> بايوڪوسٽڪس، جانورن جي آوازن ۽ ٻڌڻ جي فزڪس ۽ اليڪٽروڪوسٽڪس، اليڪٽرانڪس استعمال ڪندي ٻڌڻ واري آواز جي لهرن جي استعمال جو مطالعو شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|title=Acoustics and You (A Career in Acoustics?)|publisher=[[Acoustical Society of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904010934/http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|archive-date=4 September 2015|access-date=21 May 2013|url-status=dead}}</ref> بصريات (Optics)، روشني جو مطالعو آهي، نه رڳو ڏسڻ واري روشني، پر انفراريڊ ۽ الٽرا وائلٽ شعاعن سان پڻ تعلق رکي ٿي، جيڪي بصري روشني جي سڀني واقعن کي ظاهر ڪن ٿيون، مثال طور، روشني جي موجن جي موٽڻ، اضطراب، مداخلت، تفاوت، ڦهلائڻ ۽ روشني جي پولرائزيشن کي ظاهر ڪئي ٿي. گرمي (Heat) توانائي جو هڪ روپ آهي، اندروني توانائي جيڪا ذرڙن، جنهن سان هڪ مادو ٺهيل آهي، جي هيٺ آهي؛ ٿرموڊائنامڪس (thermodynamics) گرمي ۽ توانائي جي ٻين شڪلن جي وچ ۾ لاڳاپن سان تعلق رکي ٿي. بجلي ۽ مقناطيس جو اڀياس فزڪس جي هڪ واحد شاخ، برقناطيسيت (Electromagnetism)، طور ڪيو ويو آهي جڏهن کان انهن جي وچ ۾ گهرو تعلق 19هين صدي جي شروعات ۾ دريافت ڪيو ويو؛ ته هڪ برقي ڪرنٽ هڪ مقناطيسي ميدان کي جنم ڏئي ٿو ۽ هڪ تبديل ٿيندڙ مقناطيسي ميدان هڪ برقي ڪرنٽ کي جنم ڏئي ٿو. برق سڪونيات (Electrostatics)، سڪون جي حالت ۾ برقي چارج، اليڪٽروڊائينامڪس حرڪت واري چارجن سان ۽ ميگنيٽواسٽيٽڪ، سڪون واري حالت م مقناطيسي قطبن سان تعلق رکي ٿي. === جديد === {{Main|جديد طبيعيات}} ڪلاسيڪل فزڪس عام طور تي مادي ۽ توانائي سان واسطو رکي ٿي مشاهدي جي عام پيماني تي، جڏهن ته جديد طبعيات جو گهڻو تعلق مادو ۽ توانائي جي انتهائي حالتن هيٺ يا تمام وڏي يا تمام ننڍي پيماني تي آهي. مثال طور، ايٽمي ۽ ايٽمي فزڪس جي مطالعي جو معاملو ننڍي پيماني تي، جنهن تي ڪيميائي عناصر کي سڃاڻي سگهجي ٿو. ابتدائي ذرات جي فزڪس اڃا به ننڍي پيماني تي آهي ڇو ته ان جو تعلق مادي جي بنيادي يونٽن سان آهي. فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن.فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن. <ref>{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=269, 477, 561}}</ref> جديد فزڪس جا ٻه مکيه نظريا خلاء، وقت ۽ مادو جي تصورن جي مختلف تصوير پيش ڪن ٿا، جيڪي ڪلاسيڪل فزڪس پاران پيش ڪيا ويا آهن. ڪلاسيڪل ميڪانڪس فطرت کي لڳاتار لڳندو آهي، جڏهن ته ڪوانٽم ٿيوري جو تعلق ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي سطح تي ڪيترن ئي واقعن جي جدا جدا نوعيت سان آهي ۽ اهڙن واقعن جي وضاحت ۾ ذرڙن ۽ لهرن جي مڪمل ڪندڙ پهلوئن سان. رشتي جي نظريي جو تعلق ان واقعن جي وضاحت سان آهي جيڪو هڪ فريم آف ريفرنس ۾ ٿئي ٿو جيڪو مبصر جي حوالي سان حرڪت ۾ آهي. ڪشش ثقل جي شعبن جي غير موجودگيءَ ۾ ڪشش ثقل جي خاص نظريي جو تعلق حرڪت سان آهي ۽ ڪشش ثقل سان ان جو لاڳاپو ۽ تحرڪ سان تعلق جو عام نظريو. ٻئي ڪوانٽم ٿيوري ۽ ٿيوري آف ريٽليٽيٽي جديد فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن ۾ ايپليڪيشنون ڳولين ٿا.<ref>{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=1–4, 115, 185–187}}</ref> ==== جديد فزڪس ۾ بنيادي تصورات ==== * ڪارڻ [[Causality (physics)|Causality]] * همٿ [[Principle of covariance|Covariance]] * عمل [[Action (physics)|Action]] * جسماني ميدان [[Physical field]] * سميٽري [[symmetry (physics)|Symmetry]] * جسماني رابطي [[Physical interaction]] * شمارياتي مجموعو [[Statistical ensemble]] * مقدار [[Quantum]] * موج [[Wave]] * ذرو [[Particle]] === فرق === [[File:Modernphysicsfields.svg|thumb|upright=1.5|left|فزڪس جي بنيادي ڊومينز]] جڏهن ته فزڪس جو مقصد خود عالمگير قانونن کي ڳولڻ آهي، ان جا نظريا قابل اطلاق جي واضح ڊومينز ۾ آهن.[[File:Solvay conference 1927.jpg|thumb|right|upright=1.2|1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان|alt=1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان.]] سولائيءَ سان ڳالھائيندي، ڪلاسيڪل فزڪس جا قانون درست طور تي انھن سسٽمن کي بيان ڪن ٿا جن جا اھم ڊگھائي اسڪيل ايٽمي اسڪيل کان وڌيڪ آھن ۽ جن جون حرڪتون روشنيءَ جي رفتار کان تمام گھٽ آھن. هن ڊومين جي ٻاهران، مشاهدو ڪلاسيڪل ميڪيڪل پاران مهيا ڪيل اڳڪٿين سان نه ملندو آهي. آئن اسٽائن اسپيشل ريٽليٽيٽي جي فريم ورڪ ۾ حصو ورتو، جنهن مطلق وقت ۽ خلا جي تصورن کي اسپيس ٽائيم سان تبديل ڪيو ۽ انهن سسٽم جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏني جن جا جزا روشنيءَ جي رفتار تائين پهچن ٿا. ميڪس پلانڪ, شروڊنگر ۽ ٻين ڪوانٽم ميڪانڪس متعارف ڪرايا، ذرڙن ۽ ڳالهين جو هڪ امڪاني تصور جيڪو ايٽمي ۽ ذيلي ائٽمي اسڪيلن جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏئي ٿو. بعد ۾، ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري گڏيل ڪوانٽم ميڪانڪس ۽ اسپيشل ريٽليٽيٽي. عام رشتي جي اجازت ڏني وئي هڪ متحرڪ، وکر ٿيل اسپيس ٽائيم، جنهن سان تمام وڏا نظام ۽ ڪائنات جي وڏي پيماني تي ڍانچي کي چڱي طرح بيان ڪري سگهجي ٿو. عام لاڳاپو اڃا تائين ٻين بنيادي وضاحتن سان متحد نه ڪيو ويو آهي. ڪوانٽم ڪشش ثقل جا ڪيترائي اميدوار نظريا ٺاهيا پيا وڃن. == فزڪس جو شاخون == فزڪس جو ڪجهہ اهم شاخون هيٺ ڏنل آهن.<ref name="maxwell1878-physicalscience3">{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} "Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events."</ref><ref name="youngfreedman2014p14">{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} "Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves."</ref> * [[ميڪانيات]] * [[برقيات|برق سڪونيات]] * [[برقناطيسيت]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] * [[ڪوانٽم مڪينڪس]] * [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس|سالڊ اسٽيٽ فزڪس]] * [[نيوڪليئر فزڪس|نيوڪليائي فزڪس]] * [[ميڪانيات|فلوئڊ مڪينڪس]] * [[پلازما (فزڪس)|پلازما فزڪس]] * [[فلڪيات|آسٽرو فزڪس]] * [[ائٽمي فزڪس]] * [[پارٽيڪل فزڪس]] {{multiple image | perrow = 4 | total_width = 350 | footer = Phenomena and processes of [[branches of physics|physics' various domains]], clockwise from the upper left {{efn| Information regarding the images in the footer was trimmed, the full descriptions are below: *'''[[Mechanics]]''': a photo of a [[Newton's cradle]], which, when in motion, demonstrates the [[Conservation law|conservation laws]] of [[momentum]] and [[energy]] in classical mechanics. *'''[[Thermodynamics]]''': a diptych showing a [[snowflake]] before (left) and after (right) [[melting]], illustrating the increase in [[entropy]] through the visible loss of structural [[order and disorder|order]] and morphological specificity, thereby widening the range of possible microstates (i.e. [[Boltzmann's entropy formula|S = k ln W]]). <ref> Koenigstorfer, Stephan (2017). <i>From Uniquity to Ubiquity: The Story of a Snowflake</i>. Available at: http://www.koenigstorfer.com/science-article.pdf. Koenigstorfer notes that “the complex structures disappear first” and that the snowflake “continues to transform until it is in spherical blobs,” describing the melting process as “a beautiful, large scale example of an increase in entropy,” </ref><ref> Krzanowski, Roman (2023). <i>An Inquiry Concerning the Persistence of Physical Information</i>. <i>Philosophies</i> 8(2): 41. Available at: https://www.mdpi.com/2409-9287/8/2/41. Krzanowski describes snowflakes as “low-entropy complexes” and explains that “The reverse applies when the snowflake dissolves, with the energy influx increasing the local entropy as the snowflake transitions from an organized crystal state to a less organized (with higher entropy) liquid state,” noting that information in snowflakes is disclosed through their “complex morphologies” </ref> *'''[[Wave]]s''', '''[[Oscillation]]s''' & '''[[Acoustics]]''': perturbations propagating through a [[Chladni plate]], forming [[standing wave]] patterns where [[resonance]] causes the sand on the plate to arrange in geometric figures. *'''[[Electromagnetism]]''' & '''[[Geophysics]]''': the [[aurora borealis]], a natural phenomenon involving [[Charged particle|charged particles]]' behaviour in the Earth's [[magnetosphere]]. *'''[[Fluid mechanics]]''' & '''[[Biophysics]]''': a water strider using the [[surface tension]] of water to float across a pond. *'''[[Astrophysics]]''', '''[[theory of relativity|Relativity]]''' & '''[[Optics]]''': an [[Astrophotography|astrophotograph]] distorted by [[Gravitational lens|gravitational lensing]], a relativistic effect in which immense gravitational environments influence the motion of [[photons]]. *'''[[Quantum mechanics]]''': a diagrammatic representation of the [[Double-slit experiment|double‑slit experiment]], illustrating [[Wave–particle duality|wave‑particle duality]]. Particles passing through two slits and impinging on a surface produce a pattern resembling [[diffraction|wave diffraction]] and [[wave interference]]. *'''[[Particle physics]]''' & '''[[Nuclear physics]]''': a [[Feynman diagram]] representing [[beta decay]]. These are just some of the many branches of physics. Others include (but are not limited to): '''[[continuum mechanics]]''', '''[[condensed matter physics]]''', '''[[plasma physics]]''', '''[[statistical mechanics]]''', '''[[medical physics]]''', '''[[cosmology]]''', '''[[quantum field theory]]''', '''[[astroparticle physics]]''' and more.}}: a [[Newton's cradle]] ('''[[classical mechanics]]'''), [[Entropy|entropic]] changes in a [[snowflake]] ('''[[thermodynamics]]'''), a [[Chladni figure]] ('''[[wave]]s''', '''[[Oscillation|oscillations]]''' & '''[[acoustics]]'''), the [[aurora borealis]] ('''[[geophysics]]''' & '''[[electromagnetism]]'''), an insect floating across a pond ('''[[fluid mechanics]]''' & '''[[biophysics]]'''), [[gravitational lensing]] ('''[[astrophysics]]''', '''[[optics]]''' & '''[[theory of relativity|relativity]]'''), the [[double-slit experiment]] ('''[[quantum mechanics]]'''), and a [[Feynman diagram]] of [[beta decay]] ('''[[nuclear physics]]''' & '''[[particle physics]]'''). | image1 = Newton's Cradle.jpg | image2 = Snowflake – Before and After Melting (Composite, but with square reshaping).jpg | image3 = Quadratic Chladni plate square cropped version.jpg | image4 = Virmalised 18.03.15 (4).jpg | image5 = Feynman Diagram - Negative Beta Decay.png | image6 = Doubleslitexperiment.svg | image7 = Gravitational lens found in the DESI Legacy Surveys data (noirlab2104c).jpg | image8 = Gerridae P1060211a.jpg }} ==ٻين شعبن سان تعلق== ==تحقيق== ==تعليم== فزڪس جي تعليم يا فزڪس جي تدريس مان مراد اهي تعليمي طريقا آهن جيڪي هن وقت فزڪس سيکارڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. پيشي کي فزڪس جي تعليم ڏيندڙ يا فزڪس ٽيچر سڏيو ويندو آهي. فزڪس جي تعليم جي تحقيق مان مراد آهي تدريسي تحقيق جو هڪ علائقو جيڪو انهن طريقن کي بهتر بڻائڻ چاهي ٿو. تاريخي طور تي، فزڪس کي هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي سطح تي، بنيادي طور تي ليڪچر جي طريقي ۽ ليبارٽري مشقن، جنهن جو مقصد ليڪچرن ۾ سيکاريل تصورن جي تصديق ڪرڻ آهي، سان سيکاريو ويندو آهي. اهي تصور بهتر سمجهيا ويندا آهن جڏهن ليڪچرز سان گڏ مظاهرن، هٿ سان استعمال ٿيندڙ تجربن ۽ سوالن سان گڏ هجن جيڪي شاگردن کي غور ڪرڻ گهرجن ته ڪنهن تجربي ۾ ڇا ٿيندو ۽ ڇو ٿيندو آهي؟ شاگرد جيڪي فعال سکيا ۾ حصو وٺندا آهن مثال طور هٿ سان تجربن سان پاڻ کي دريافت ڪرڻ ذريعي، آزمائش ۽ غلطي جي ذريعي اهي فزڪس ۾ واقعن بابت پنهنجن اڳڪٿين کي تبديل ڪرڻ ۽ بنيادي تصورن کي دريافت ڪرڻ سکندا آهن. فزڪس جي تعليم سائنس جي تعليم جي وسيع علائقي جو حصو آهي. ==ڪيريئر== هڪ طبيعيات دان (Physicist) هڪ سائنسدان آهي جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر هوندو آهي، جيڪو هر وقت ۽ وقت جي ماپ ۾ طبيعي ڪائنات ۾، مادي ۽ توانائي جي رابطي کي شامل ڪري ٿو. طبیعیات دان عام طور تي مظهرن جي بنيادي يا حتمي سببن ۾ دلچسپي وٺندا آهن ۽ عام طور تي انهن جي سمجھ کي رياضياتي اصطلاحن ۾ ترتيب ڏيندا آهن. اهي تحقيقي شعبن جي وسيع رينج ۾ ڪم ڪن ٿا، جيڪا تمام ڊگھي اسڪيلن تي پکڙيل آهن: ذيلي ايٽمي ۽ ذرڙي فزڪس کان وٺي، حياتياتي فزڪس ذريعي، ڪائناتي ڊگھائي اسڪيلن تائين جيڪي سڄي ڪائنات کي شامل ڪن ٿا. فيلڊ ۾ عام طور تي ٻن قسمن جا طبيعيات دان شامل آهن: # تجرباتي طبيعيات دان، جيڪي قدرتي مظهر جي مشاهدي ۽ تجربن جي ترقي ۽ تجزيي ۾ ماهر آهن ۽ # نظرياتي طبيعيات دان، جيڪا قدرتي رجحان کي منطقي، وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪرڻ لاء، طبيعي نظامن جي رياضياتي ماڊلنگ ۾ ماهر آهن. طبيعيات دان پنهنجي علم کي عملي مسئلن کي حل ڪرڻ يا نئين ٽيڪنالاجيز (جنهن کي اپلائيڊ فزڪس يا انجنيئرنگ فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو) جي ترقيءَ لاءِ لاڳو ڪري سگهن ٿا. ==پڻ ڏسو== * [[ارضيات|ڌرتي سائنس]]: ڌرتي سان لاڳاپيل قدرتي سائنس جا شعبا. * [[نيوروفزڪس]]: بائيو فزڪس جي شاخ جيڪا نروس سسٽم بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ جسماني طريقن جي ترقي ۽ استعمال سان واسطو رکي ٿي. * [[سائيڪوفزڪس]]: علم جي شاخ جيڪا جسماني محرڪ ۽ نفسياتي تصور سان لاڳاپيل آهي. * رياضي ۽ فزڪس جي وچ ۾ تعلق * سائنس سياحت: قابل ذڪر سائنس جي جڳهن ڏانهن سفر * فزڪس ۾ اهم اشاعتن جي فهرست * [[مشهور طبيعيات دانن جي فهرست|مشھور طبيعيات دانن جي فهرست]] * [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|فزڪس ۾ نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست]] * فزڪس جي مساواتن جي فهرست ==خارجي لنڪس== {{Sister project links}} * [https://quantamagazine.org/physics Physics at Quanta Magazine] * [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] – Award for outstanding contributions to the subject * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] – Online encyclopedic dictionary of physics * [https://www.nature.com/nphys/ ''Nature Physics''] – Academic journal * [http://physics.aps.org/ Physics] – Online magazine by the [[American Physical Society]] * {{curlie|/Science/Physics/Publications/|Physics/Publications}} – Directory of physics related media * [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] – Science videos, including physics * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – Physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]] * [https://ocw.mit.edu/courses/physics/ Physics at MIT OpenCourseWare] – Online course material from [[Massachusetts Institute of Technology]] * [https://feynmanlectures.caltech.edu The Feynman Lectures on Physics] {{Authority control}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:سائنس جا شعبا]] [[زمرو:علم طبعي سائنس]] ==حوالا== {{حوالا}} 0u4jwpikuvtoxj19lzkyl7fbc90da2c 368489 368488 2026-03-30T08:06:42Z Ibne maryam 17680 368489 wikitext text/x-wiki {{Short description|Scientific field of study}} [[فائل:CollageFisica.jpg|300px|thumb|طبيعي مظاهر جا مختلف مثال {{further|طبيعيات جو خاڪو}}]] '''طبیعیات''' يا '''فزڪس''' (Physics) علم جي اها شاخ جنھن ۾ [[مادي]] ۽ [[توانائي]] جي خاصيتن ۽انهن جي هڪ ٻئي تي اثر بابت مطالعا ۽ مشاهدا ڪيا ويندا آهن. فزڪس مادي جو سائنسي مطالعو آهي، ان جي بنيادي جزن ۾ مادي جي حرڪت، خلا ۽ وقت جي اندر ان جي رويي ۽ توانائي ۽ قوتن جي لاڳاپيل اينٽيٽيون شامل آهن.<ref name="maxwell1878-physicalscience2">{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} "Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events."</ref> فزڪس سڀ کان بنيادي سائنسي شعبن (Disciplines) مان هڪ آهي.<ref name="youngfreedman2014p1">{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=1}} "Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves."</ref><ref name="youngfreedman2014p2">{{harvnb |Young|Freedman|2014|p=2}} "Physics is an experimental science. Physicists observe the phenomena of nature and try to find patterns that relate these phenomena."</ref><ref name="holzner2003-physics">{{harvnb|Holzner|2006|p=7}} "Physics is the study of your world and the world and universe around you."</ref> هڪ سائنسدان جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر آهي، ان کي طبیعیات دان (Physicist) سڏيو ويندو آهي. طبیعیات جي هڪ نئين تعريف بہ سامهون آئي آهي جنهن مطابق طبیعیات، ڪائنات جي باري ۾ ڄاڻ جو علم آهي جنهن ۾ اسان ڪائنات ۾ موجود ننڍي کان ننڍي شيءِ کان ديوقامت تارن بابت پروڙ حاصل ڪندا آهيون. [[آئزڪ نيوٽن|نيوٽن]]، [[گليليئو گليليئي|گليليو]] کي ڪلاسيڪی طبیعیات جڏهن تہ [[البرٽ آئنسٽائن|آئنسٽائن]]، [[ارون شروڊنگر|ارون شروڊينگر]]، [[ميڪس پلانڪ]] کي [[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] جو ابو سڏيو ويندو آهي. فزڪس قديم ترين علمي شعبن مان هڪ آهي ۽ ان ۾ [[فلڪيات]] جي شموليت ذريعي، شايد سڀ کان پراڻو آهي.<ref name="krupp20032">{{harvnb|Krupp|2003}}</ref> گذريل ٻن هزارن سالن کان گهڻو وقت، فزڪس، [[علم ڪيميا]]، [[حياتيات]] ۽ [[رياضي]] جون ڪجهه شاخون [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] جو حصو هيون، پر 17هين صديءَ ۾ سائنسي انقلاب دوران، اهي ۽ قدرتي سائنس الڳ الڳ تحقيقي ڪوششن ۾ شامل ٿي ويا. فزڪس تحقيق جي ڪيترن ئي بين الاقوامي شعبن سان ٽڪراءُ ڪري ٿو، جهڙوڪ حياتياتي فزڪس ۽ ڪوانٽم ڪيمسٽري ۽ فزڪس جون حدون سختيءَ سان بيان ٿيل نه آهن. فزڪس ۾ نوان خيال اڪثر ڪري ٻين سائنسن پاران اڀياس ڪيل بنيادي ميکانزم جي وضاحت ڪن ٿا ۽ انهن ۽ ٻين علمي شعبن جهڙوڪ [[رياضي]] ۽ [[فلسفو]] ۾ تحقيق جا نوان رستا تجويز ڪن ٿا.<ref name="youngfreedman2014p12">{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} "Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves."</ref> فزڪس ۾ ترقيون اڪثر ڪري نئين ٽيڪنالاجي کي فعال ڪن ٿيون. مثال طور، [[برقناطيسيت|اليڪٽرومگنيٽزم]]، [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس]] ۽ [[ايٽمي فزڪس]] جي سمجھ ۾ اڳڀرائي سڌو سنئون نئين پراڊڪٽن جي ترقيءَ جو سبب بڻيون، جن جديد دور جي سماج کي ڊرامائي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو آهن، جهڙوڪ ٽيليويزن، ڪمپيوٽر ۽ ايٽمي هٿيار؛<ref name="youngfreedman2014p13">{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} "Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves."</ref> [[ٿرموڊائنامڪس]] ۾ ترقي، صنعتي ترقيءَ جو سبب بڻي ۽ [[ميڪانيات]] ۾ ترقيءَ علم احصاء (Calculus) جي ترقيءَ کي متاثر ڪيو.[[File:CMB_Timeline300_no_WMAP.jpg|upright=1.8|thumb|right|فزڪس ۾ [[بگ بينگ|بگ بينگ نظريي]] مطابق ڪائنات جي توسيع]] ==نالو== لفظ فزڪس [[لاطيني]] فزڪس (فطرت جو مطالعو) مان ورتل آهي، جيڪو خود [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ "φυσική" (فزيڪي، مطلب: فطري سائنس) جو قرض ورتو ويو آهي، جو هڪ يوناني اصطلاح "φύσις" (فزيس، مطلب: اصل، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]]) مان نڪتل آهي.<ref name="etymonline-physics">{{cite web |title=physics |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&allowed_in_frame=0|access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224191507/http://www.etymonline.com/index.php?term=physics&allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="etymonline-physic">{{cite web |title=physic |website=[[Online Etymology Dictionary]] |url=http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&allowed_in_frame=0 |access-date=2016-11-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20161224173651/http://www.etymonline.com/index.php?term=physic&allowed_in_frame=0 |archive-date=24 December 2016 |url-status=live}}</ref><ref name="LSJ">{{LSJ|fu/sis|φύσις}}, {{LSJ|fusiko/s|φυσική}}, {{LSJ|e)pisth/mh|ἐπιστήμη|ref}}</ref> ==فزڪس جي تاريخ== {{Main|فزڪس جي تاريخ }} ===قدیم فلڪيات=== {{Main|فلڪيات جي تاريخ }} [[File:Senenmut-Grab.JPG|thumb|right|upright=1.8|<small>قديم مصري فلڪيات، يادگارن، جهڙوڪ مصر جي اٺين خاندان کان سينموت جي مقبري جي ڇت، ۾ ظاهر ٿئي ٿو.</small>]] [[فلڪيات]] (Astronomy) قديم ترين قدرتي سائنسن مان هڪ آهي. 3000 قبل مسيح کان اڳ واري تهذيب، جهڙوڪ سومیري، قديم مصري ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب، سج، چنڊ ۽ تارن جي حرڪت بابت اڳڪٿي ڪندڙ علم ۽ بنيادي ڄاڻ رکندڙ هئي. ستارا ۽ سيارا، جنھن جی باری م کي ديوتا جي نمائندگي ڪرڻ جو گمان ھو، اڪثر ڪري پوڄا ڪندا هئا. جڏهن ته ستارن جي مشاهدي واري پوزيشن جي وضاحت اڪثر غير سائنسي ۽ ثبوتن جي کوٽ سان هئي، انهن ابتدائي مشاهدن بعد ۾ فلڪيات جو بنياد وڌو. ڇاڪاڻ ته ستارن کي آسمان جي چوڌاري وڏن دائرن کي پار ڪندي مليو، جيڪو سيارن جي پوزيشن جي وضاحت نه ڪري سگهيو. اسگیر آبوئی (Asger Aaboe) جي مطابق، مغربي فلڪيات جي شروعات [[ميسوپوٽيميا]] ۾ ملي سگهي ٿي ۽ صحيح سائنس ۾ مغربي ڪوششون دير سان بابل جي فلڪيات مان نڪتل آهن.<ref name="aaboe19912">{{harvnb|Aaboe|1991}}</ref> مصري فلڪيات جي ماهرن يادگار ڇڏيا جن ۾ ستارن ۽ آسماني جسمن جي حرڪتن جي ڄاڻ ڏيکاري ٿي، <ref name="clagett19952">{{harvnb|Clagett|1995}}</ref> جڏهن ته يوناني شاعر [[هومر]] پنهنجي ایليڊ ۽ اوڊيسي ۾ مختلف آسماني شين بابت لکيو؛ بعد ۾ يوناني فلڪيات دان، اتر اڌ گول مان نظر ايندڙ اڪثر تارن لاءِ نالا مهيا ڪيا، جيڪي اڄ به استعمال ڪيا وڃن ٿا.<ref name="thurston19942">{{harvnb|Thurston|1994}}</ref> ===قدرتي فلاسفي=== {{main|قدرتي فلاسفي}} قدرتي فلسفو يونان ۾ قديم دور (650 ق.م. - 480 ق.م) ۾ شروع ٿيو، جڏهن [[سقراط]] کان اڳ جا فلسفي جهڙوڪ [[ٿيلس]]، قدرتي رجحان جي غير فطري وضاحتن کي رد ڪري ڇڏيو ۽ اعلان ڪيو ته هر واقعي جو هڪ قدرتي سبب آهي. انهن تجويز ڪيل نظريا دليل ۽ مشاهدي جي ذريعي تصديق ڪيا ۽ انهن جا ڪيترائي مفروضا تجربي ۾ ڪامياب ثابت ٿيا؛<ref name="lloyd1970pp108-1092">{{harvnb|Lloyd|1970|pp=108–109}}</ref>مثال طور، ائٽمزم، جن کي [[ليوسيپس]] ۽ سندس شاگرد [[ڊيموڪريٽس]] پاران تجويز ڪيو ويو، 2000 سالن کان پوءِ صحيح ثابت ٿيو. ===ارسطو ۽ قديم يوناني فزڪس=== [[File:Aristotle Altemps Inv8575.jpg|thumb|upright|[[ارسطو]] (384 - 322 ق.م)]] يونان ۾ ڪلاسيڪل دور ۾ (ڇهين، پنجين ۽ چوٿين صدي قبل مسيح) ۽ هيلينسٽڪ زماني ۾، قدرتي فلسفو تحقيق جي ڪيترن ئي خطن سان ترقي ڪئي. [[ارسطو]] (يوناني ٻولي: Ἀριστοτέλης؛ 384 - 322 ق.م) [[افلاطون]] جو شاگرد، ڪيترن ئي مضمونن تي لکيو، جنهن ۾، چوٿين صدي قبل مسيح ۾ ”فزڪس“ تي هڪ اهم مقالو به شامل آهي. ارسطوءَ جي فزڪس جو اثر ٻن هزارن سالن تائين رهيو. هن جي نقطه نظر ڪجهه محدود مشاهدي کي منطقي ڪٽائي واري دليلن سان ملايو، پر ڪٽيل بيانن جي تجرباتي تصديق تي ڀروسو نه ڪيو. فزڪس ۾ ارسطو جو بنيادي ڪم، جيتوڻيڪ بلڪل ناقص هو، هن جو طريقو اڄ مڪمل طور تي ختم ٿي چڪو آهي، پر هن هڪ فريم ورڪ ٺاهيو جنهن جي مدد سان بعد ۾ مفڪرن ان شعبي کي وڌيڪ ترقي ڏني. هن چار عنصرن جي نظريي سان [[حرڪت (فزڪس)|حرڪت]] (۽ [[ڪشش ثقل]]) جهڙن خيالن جي وضاحت ڪئي. ارسطو جو خيال هو ته چئن ڪلاسيڪي عنصرن (هوا، باهه، پاڻي، زمين) مان هر هڪ کي پنهنجي فطري جاءِ آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=27 September 2023}}</ref> انهن جي مختلف [[ڪثافت|ڪثافتن]] جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو آهي. <ref>{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=17 December 2022}}</ref> تنهن ڪري، باهه، انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي آهي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي ۽ پوء آخر ۾ زمين (مٽي) هوندي آهي. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا هوا ۾ اڀري ويندا آهن ته جيئن واپس پنهنجي قدرتي جاءِ تي وڃڻ جي ڪوشش ڪري، جتي اهو تعلق رکي ٿو. ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي. هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛ # ڳري شيون زمين تي تيز رفتار سان هيٺ ڪري وينديون. رفتار وزن جي متناسب آهي. # شيءِ جي گرڻ جي رفتار جو دارومدار وچولي جي ڪثافت تي منحصر آهي (مثال طور هوا جي ڪثافت).<ref name=":14">{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}</ref> هن اهو به چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ڪئي ويندي آهي) ته اها رفتار جنهن کان شئي حرڪت ڪري ٿي، صرف ايتري تيز يا مضبوط هوندي جيترو ان تي لاڳو قوت جي مقدار هوندي.<ref name=":15">{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=17 December 2022}}</ref> حرڪت جي مسئلي ۽ ان جي سببن جو احتياط سان اڀياس ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ فلسفي جي تصور کي "پرائمر موور" دنيا ۾ سڀني تحرڪ جو حتمي ذريعو قرار ڏنو ويو (ڪتاب 8 سندس ڪتاب فزڪس جو ڪتاب). ===يورپ جو وچين دور ۽ اسلامي دور=== {{main|يورپ جي وچين دور ۾ سائنس |اسلامي دور ۾ طبيعيات }} پنجين صدي عيسويءَ ۾ [[رومي سلطنت|مغربي رومن سلطنت]] جو زوال ٿيو ۽ ان جي نتيجي ۾ [[يُورَپ|يورپ]] جي الهندي حصي ۾ دانشورانه جستجو ۾ گهٽتائي آئي. ان جي ابتڙ، [[بازنطيني سلطنت|اڀرندي رومن سلطنت]] (عام طور تي [[بازنطيني سلطنت]] جي نالي سان مشهور آهي) هنن جي حملن جي مزاحمت ڪئي ۽ علم جي مختلف شعبن، بشمول فزڪس کي اڳتي وڌايو.{{sfn|Lindberg|1992|page=363}} ڇهين صدي عيسويءَ ۾، [[ميليٽس جو آئسڊور|ميلٽس جو آئسڊور]]، [[ارشميدس|آرشيميدس]] جي ڪمن جو هڪ اهم تالیف ٺاهيو جيڪو آرشيميدس پاليمپسٽ ۾ نقل ٿيل آهي. [[File:Alhazen (122459248).jpg|thumb|left|upright|<small>[[ابن ھيثم|ابن الهيثم]] (965ع - 1040ع) پنهنجي ڪئميرا اوبسڪیورا جي تجربن بابت "[[ڪتاب المناظر]]" ۾ لکيو آهي.{{sfn|Smith|2001|loc=Book I [6.85], [6.86], p. 379; Book II, [3.80], p. 453}}</small>|alt=Ibn Al-Haytham (Alhazen) drawing]] ڇهين صدي عيسويءَ ۾ يورپ جي جان فلپونس، هڪ بازنطيني عالم، [[ارسطو]] جي فزڪس جي علم تي سوال ڪيو ۽ ان جي خامين کي نوٽ ڪرايو. هن تحقیق جو نظريو متعارف ڪرايو. ارسطو جي فزڪس جي ڇنڊڇاڻ نه ڪئي وئي جيستائين فلپونس ظاهر نه ٿيو. ارسطو جي برعڪس، جنهن پنهنجي فزڪس جو بنياد لفظي دليلن تي رکيو، فلپونس مشاهدي تي ڀروسو ڪيو. ارسطو جي فزڪس تي فلپونس لکيو آهي ته: "پر اهو مڪمل طور تي غلط آهي ۽ اسان جي نظريي جي تصديق ٿي سگهي ٿي حقيقي مشاهدي سان ڪنهن به قسم جي لفظي دليلن جي ڀيٽ ۾. ڇاڪاڻ ته جيڪڏهن توهان هڪ ئي اونچائي کان ٻه وزن گرڻ ڏيو جن مان هڪ وزن ٻئي کان ڪيترائي ڀيرا وزني آهي، توهان ڏسندا ته حرڪت لاءِ گهربل وقتن جو تناسب وزن جي تناسب تي نه آهي پر اهو فرق، وقت ۾ تمام ننڍو آهي ۽ ائين، جيڪڏهن وزن ۾ فرق قابل غور نه آهي، يعني هڪ، اسان کي چئون ته ٻئي کي ٻيڻو ڪريو، ڪو به فرق نه ٿيندو، يا نه ته هڪ ناقابل تصور فرق، وقت ۾، جيتوڻيڪ وزن ۾ فرق آهي. نه معنيٰ گهٽجي، هڪ جسم جو وزن ٻئي کان ٻه ڀيرا"<ref>{{Cite web|url=http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|title=John Philoponus, Commentary on Aristotle's Physics|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111105753/http://homepages.wmich.edu/~mcgrew/philfall.htm|archive-date=11 January 2016|access-date=15 April 2018|url-status=dead}}</ref> وڌيڪ فزڪس جي ارسطو جي اصولن تي فلپونس جي تنقيد [[گليليئو گليليئي|گيليلو گليلي]] لاءِ ڏهه صديون پوءِ سائنسي انقلاب دوران هڪ الهام جو ڪم ڪيو.<ref name="dialogTwoNewSciences2">{{cite book|title=[[Two New Sciences]]|last=Galileo|date=1638|quote=in order to better understand just how conclusive Aristotle's demonstration is, we may, in my opinion, deny both of his assumptions. And as to the first, I greatly doubt that Aristotle ever tested by experiment whether it be true that two stones, one weighing ten times as much as the other, if allowed to fall, at the same instant, from a height of, say, 100 cubits, would so differ in speed that when the heavier had reached the ground, the other would not have fallen more than 10 cubits.<br />Simp. – His language would seem to indicate that he had tried the experiment, because he says: We see the heavier; now the word see shows that he had made the experiment.<br />Sagr. – But I, Simplicio, who have made the test can assure[107] you that a cannon ball weighing one or two hundred pounds, or even more, will not reach the ground by as much as a span ahead of a musket ball weighing only half a pound, provided both are dropped from a height of 200 cubits.|authorlink=Galileo}}</ref> گليلو پنهنجي ڪمن ۾ فلپونس جو ڪافي حوالو ڏنو جڏهن بحث ڪيو ته ارسطو جي فزڪس غلط هئي.{{sfn|Lindberg|1992|page=162}} <ref>{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Philoponus|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422010906/https://plato.stanford.edu/entries/philoponus/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}</ref> 1300ع واري ڏهاڪي ۾ پيرس يونيورسٽي ۾ آرٽس جي فيڪلٽي ۾ استاد جين بريڊن سال 1300ع واري ڏهاڪي ۾ تحرڪ (impetus) جو تصور پيش ڪيو. اهو جديد نظرين جي جڙت ۽ رفتار ڏانهن هڪ قدم هو.<ref>{{Cite book|title=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|year=2018|chapter=John Buridan|access-date=11 April 2018|chapter-url=https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-url=https://web.archive.org/web/20180422012611/https://plato.stanford.edu/entries/buridan/|archive-date=22 April 2018|url-status=live}}</ref> اسلامي اسڪالر کي ارسطوءَ جي فزڪس، يونانين کان ورثي ۾ ملي ۽ اسلامي سونهري دور ۾ ان کي وڌيڪ ترقي ڏني، خاص ڪري مشاهدي ۽ ترجيحي استدلال تي زور ڏيندي، سائنسي طريقي جي شروعاتي شڪلن کي ترقي ڪندي. جيتوڻيڪ ارسطو جي فزڪس جي اصولن کي تنقيد جو نشانو بڻايو ويو، اهو ضروري آهي ته انهن ثبوتن جي نشاندهي ڪئي وڃي جن تي هن پنهنجي نظريات جو بنياد رکيو. سائنس ۽ رياضي جي تاريخ جو محتاط مطالعو پراڻن سائنسدانن پاران ڪيل تعاون کي ظاهر ڪري ٿو. ارسطو جي سائنس اڄ جي اسڪولن ۾ سيکاريندڙ سائنس جي پسمنظر ۾ هئي. ارسطو ڪيترائي حياتياتي ڪم شايع ڪيا جن ۾ جانورن جا حصا شامل آهن، جن ۾ هن [[حياتيات|حياتياتي سائنس]] ۽ [[فطرتي سائنس|فطري سائنس]] ٻنهي تي بحث ڪيو آهي. ارسطو فزڪس ۽ مابعد الطبعيات جي ترقيءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو ۽ سندس نظریا ۽ نتيجا اڄ به سائنس جي ڪلاسن ۾ پڙهايا وڃن ٿا. ارسطو جيڪي وضاحتون ڏئي ٿو، سو به سادو آهي. جڏهن عناصرن جي باري ۾ سوچيو، ارسطو اهو مڃيو ته چئن ڪلاسيڪل عناصر (ڌرتي، باهه، پاڻي، هوا) مان هر هڪ پنهنجي قدرتي جڳهه آهي.<ref>{{Cite web|url=https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|title=Daily 40 no. 2 – Aristotle and the Four Simple Bodies and Elements|website=Cal State LA|archive-url=https://web.archive.org/web/20230106231001/https://www.calstatela.edu/sites/default/files/dept/chem/09summer/158/daily40-aristotle.pdf|archive-date=6 January 2023|access-date=2023-09-27}}</ref> انهن جي مختلف کثافت جي ڪري، هر عنصر فضا ۾ پنهنجي مخصوص جڳهه ڏانهن موٽندو.<ref>{{Cite web|url=https://blogs.umass.edu/p139ell/2012/10/14/natural-philosophy-aristotle/|title=Natural Philosophy: Aristotle {{!}} Physics 139|last=tbcaldwe|date=14 October 2012|language=en-US|access-date=2022-12-17}}</ref> تنهن ڪري "باهه" انهن جي وزن جي ڪري، چوٽي تي هوندي، باهه هيٺ هوا، پوء پاڻي، پوء آخر ۾ زمين. هن اهو به چيو ته جڏهن هڪ عنصر جو هڪ ننڍڙو مقدار ٻئي جي قدرتي جاء تي داخل ٿئي ٿو، گهٽ گهڻائي عنصر خود بخود پنهنجي قدرتي جڳهه ڏانهن ويندا آهن. مثال طور، جيڪڏهن زمين تي باهه لڳندي آهي، ته شعلا پنهنجي فطري جاءِ تي واپس وڃڻ جي ڪوشش طور هوا ۾ اڀري ويندا آهن جتي اهو تعلق رکي ٿو. ارسطو پنهنجي مابعد الطبعيات کي ”پهريون فلسفو“ سڏيو ۽ ان کي ”هجڻ جي حيثيت ۾“ جي مطالعي جي حيثيت ڏني.<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.britannica.com/biography/Aristotle/Physics-and-metaphysics|title=Aristotle – Physics and metaphysics|website=Encyclopedia Britannica|language=en|access-date=2022-12-17}}</ref> ارسطو حرڪت جي مثال کي هڪ وجود جي طور تي بيان ڪيو آهي جيڪو هڪ ئي جسم ۾ مختلف علائقن کي شامل ڪري ٿو. اهڙيء طرح، هڪ شخص جيڪو هڪ جڳهه (الف) تي آهي هڪ نئين جڳهه (ب) ڏانهن منتقل ڪري سگهي ٿو ۽ اڃا تائين ساڳئي مقدار ۾ جاء وٺي سگھي ٿو. اهو ارسطو جي نظریي سان شامل آهي ته حرڪت هڪ تسلسل آهي. معاملي جي لحاظ کان، ارسطو جو خيال هو ته ڪنهن شئي جي درجي (مثال طور جڳهه) ۽ ڪيفيت (مثال طور رنگ) ۾ تبديلي کي ”تبدل“ چئبو آهي. پر، مادي ۾ تبديلي مادي ۾ تبديلي آهي. اهو به اڄ جي معاملي جي خيال سان ملندڙ جلندڙ آهي. هن حرڪت جا پنهنجا قانون پڻ ٺاهيا جن ۾ شامل آهن؛ # ڳري شيون تيزيءَ سان ڪِرنديون آھن ء ڪِرن جي رفتار وزن جي متناسب هوندي آھي. ۽ # گرڻ واري شئي جي رفتار جو دارومدار اُن کثافت واري شئي تي منحصر هوندو آهي جنهن ذريعي اُهو گري رهيو آهي (مثال طور هوا جی ڪثافت).<ref name=":12">{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}</ref> هن اهو پڻ چيو ته، جڏهن اها پرتشدد حرڪت (هڪ شئي جي حرڪت جي صورت ۾ اچي ٿي جڏهن هڪ ٻي شئي طرفان ان تي قوت لاڳو ٿئي ٿي) ته اها رفتار جيڪا شئي حرڪت ڪري ٿي، اها تيز يا مضبوط هوندي، جيترو ان تي لاڳو ڪيل قوت جي ماپ جيتري تيز يا مضبوط ھوندی آھي.<ref name=":13">{{Cite web|url=https://galileoandeinstein.phys.virginia.edu/lectures/aristot2.html|title=Aristotle|website=galileoandeinstein.phys.virginia.edu|access-date=2022-12-17}}</ref> اها رفتار ۽ قوت جي ضابطن ۾ پڻ ڏٺو وڃي ٿو جيڪي اڄڪلهه فزڪس جي ڪلاسن ۾ سيکاريا وڃن ٿا. اهي ضابطا ضروري نه آهن جيڪي اڄڪلهه فزڪس ۾ بيان ڪيا ويا آهن پر، اهي گهڻو ڪري هڪجهڙا آهن. ظاهر آهي ته اهي قاعدا ٻين سائنسدانن لاءِ هن جي نظرين جي نظرثاني ۽ تدوين لاءِ ريڙهه هئا.[[File:Pinhole-camera.svg|thumb|right|upright|بنيادي اصول جنھن تي هڪ پن هول ڪئميرا ڪم ڪري ٿو.]] اسلامي اسڪالر شپ تحت سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر جدت [[بصريات]] جي ميدان ۾ هئي، <ref>{{cite book|url=|title=Islam, Science, and the Challenge of History|last=Dallal|first=Ahmad|date=2010|publisher=Yale University Press|isbn=|location=New Haven|page=38|quote=Within two centuries, the field of optics was radically transformed|author-link=}}</ref> جيڪي ڪيترن ئي سائنسدانن جهڙوڪ ابن سهل، الڪندي، ابن الهيثم، الفارسي ۽ [[ابن سينا]] جي ڪمن مان حاصل ڪيون ويون آهن. سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر ڪم "ڪتاب المناظر" (The Book of Optics) ابن الهيثم جو لکيل هو، جنهن ۾ هن بصريات بابت قديم يوناني نظريي جو متبادل پيش ڪيو.<ref>{{Cite journal|last=Tbakhi|first=Abdelghani|last2=Amr|first2=Samir S.|date=2007|title=Ibn Al-Haytham: Father of Modern Optics|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6074172/|journal=Annals of Saudi Medicine|volume=27|issue=6|pages=464–467|doi=10.5144/0256-4947.2007.464|issn=0256-4947|pmc=6074172|pmid=18059131}}</ref> روشنيءَ تي پنهنجي ڪتاب، "ڪتاب المناظر" ۾، هن ڪيمرا اوبسڪورا جي مظهر (پن هول ڪيمرا جو سندس هزار سال پراڻو نسخو) ۽ ان طريقي سان اڳتي وڌي، اکيون پاڻ ڪم ڪرڻ ٿيون، جو مطالعو پيش ڪيو. اڳين عالمن جي ڄاڻ کي استعمال ڪندي، هن وضاحت ڪيو ته روشني ڪيئن اکين ۾ داخل ٿئي ٿي. هن ٻڌايو ته روشنيءَ جي شعاعيون اکين جي پردي تي مرڪوز ٿين ٿيون، پر روشنيءَ جي اکين جي پٺيءَ ڏانهن ڪيئن پيش ڪجي ٿو، ان لاءِ سال 1604ع تائين انتظار ڪرڻو پيو. هن جي روشنيءَ تي لکيل ڪتاب، فوٽوگرافي جي جديد ترقيءَ کان سوين سال اڳ، ڪيمرا اوبسڪيورا جي وضاحت ڪئي.<ref>{{harvnb|Howard|Rogers|1995|pp=6–7}}</ref> ست جلدن تي مشتمل ڪتاب، (ڪتاب المناظر) 600 سالن کان وڌيڪ عرصي تائين، وچئين دور جي فن ۾ نظريي جي نوعيت کان وٺي بصري تصور جي نظريي تائين، ٻنهي شعبن ۾ سوچ کي متاثر ڪيو. <ref>{{Cite journal|last=Al-Khalili|first=Jim|date=February 2015|title=In retrospect: Book of Optics|url=https://www.nature.com/articles/518164a|journal=Nature|language=en|volume=518|issue=7538|pages=164–165|bibcode=2015Natur.518..164A|doi=10.1038/518164a|issn=1476-4687}}</ref> ان ۾ بعد ۾ يورپي عالمن ۽ پوليميٿ، رابرٽ گراسٽسٽي ۽ ليونارڊو ڊي ونسي کان وٺي جوهانس ڪيپلر تائين، شامل هئا. ڪتاب المناظر جي ترجمي جو يورپ تي اثر پيو. ان مان، بعد ۾ يورپي عالم بصري آلا ٺاهڻ جي قابل ٿي ويا، جيڪي ابن الهيثم ٺاهيا هئا انهن کي نقل ڪيو ۽ سمجھڻ جي طريقي سان نظر ڪيو.[[File:Justus Sustermans - Portrait of Galileo Galilei, 1636.jpg|thumb|right|upright|[[گليليئو گليليئي|گليليو گليلي]] (1564–1642)، هن رياضي ۽ نظرياتي ۽ تجرباتي فزڪس تي ڪم ڪيو.]] ===ڪلاسيڪل فزڪس جو دور=== [[File:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|right|upright|[[آئزڪ نيوٽن]] حرڪت ۽ عالمگير ڪشش ثقل جا قانون دريافت ڪيا.]] فزڪس هڪ الڳ سائنس بڻجي وئي جڏهن ابتدائي جديد يورپين تجرباتي ۽ مقداري طريقا استعمال ڪيا ته اهي دريافت ڪيا وڃن جيڪي هاڻي فزڪس جا قانون سمجهيا وڃن ٿا.<ref name="benchaim20042">{{harvnb|Ben-Chaim|2004}}</ref> هن دور جي اهم ترقين ۾ شمسي نظام جي جيو سينٽرڪ ماڊل کي هيليو سينٽرڪ ڪوپرنيڪن ماڊل سان تبديل ڪرڻ، فلڪياتي سيارن جي حرڪت تي ضابطو ڪندڙ قانون (1609 ۽ 1619ع جي وچ ۾ ڪيپلر پاران طئي ٿيل)، 16هين ۽ 17هين صدي ۾ گليلو جو دوربين تي اڳڀرائي ۽ فلڪيات ۾ مشاهدي وارو ڪم ۽ آئزڪ نيوٽن جي حرڪت ۽ ڪشش ثقل جي عالمگير قانون جي دريافت ۽ قانون (جيڪو هن جو نالو کڻندو) شامل آهن.<ref>{{harvnb|Guicciardini|1999}}</ref> نيوٽن پڻ ڳڻپيوڪر (Calculus)، مسلسل تبديلين جو رياضياتي مطالعو، کي ترقي ڏني، جنهن طبيعي مسئلن کي حل ڪرڻ لاء نوان رياضياتي طريقا مهيا ڪيا.<ref name="allen19972">{{harvnb|Allen|1997}}</ref> [[ٿرموڊائنامڪس]]، [[علم ڪيميا|ڪيمسٽري]] ۽ [[برقناطيسيت|برقياتي مقناطيسي]] ۾ قانونن جي دريافت صنعتي انقلاب دوران تحقيق جي ڪوششن جي نتيجي ۾ توانائي جي ضرورتن ۾ اضافو ٿيو. <ref name="schoolscience-industrialrevolution2">{{cite web|url=http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|title=The Industrial Revolution|publisher=Schoolscience.org, [[Institute of Physics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140407083354/http://resources.schoolscience.co.uk/IoP/14-16/biogs/biogs5.html|archive-date=7 April 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live|df=dmy-all}}</ref> ڪلاسيڪل فزڪس تي مشتمل قانون غير لاڳاپي واري رفتار تي سفر ڪرڻ واري روزمره جي ماپن تي شين لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ٿيندا رهن ٿا، ڇاڪاڻ ته اهي اهڙين حالتن ۾ ويجهڙائي فراهم ڪن ٿا ۽ نظريا جهڙوڪ [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جي نظرين]] کي انهن ماپن تي انهن جي ڪلاسيڪل قانونن سان برابري ڪئي، آسان بڻايو ويو. تمام ننڍڙن شين ۽ تمام تيز رفتارن لاءِ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]] ۾ غلطيون 20 صديءَ ۾ [[جديد طبيعيات|جديد فزڪس]] جي ترقيءَ جو سبب بڻيون. ===جدید طبيعيات=== [[File:Max Planck Nobel 1918.jpg|thumb|right|upright|[[ميڪس پلانڪ]] (1858ع - 1947ع)، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانيات]] جي نظريي جو باني.]] [[File:Einstein1921 by F Schmutzer 2.jpg|thumb|right|upright|[[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] (1879ع - 1955ع)، [[ڦوٽو اليڪٽرڪ اثر]] ۽ [[اسپيشل رليٽوٽي جو نظريو|نسبتن جو نظريو]] دريافت ڪيو.]] [[جديد طبيعيات|جديد طبیعیات]] (Modern physics) جي شروعات 20 صدي جي شروعات ۾ ميڪس پلانڪ جي ڪوانٽم ٿيوري ۽ البرٽ آئن اسٽائن جي نسبتن جي نظريي (Theory of Relativity) سان ٿي. اهي ٻئي نظريا ڪجهه خاص حالتن ۾ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات]] ۾ غلطيءَ سبب سامهون آيا. ڪلاسيڪل ميڪانيات اڳڪٿي ڪئي ته روشنيءَ جي رفتار جو دارومدار ڏسڻ واري جي حرڪت تي آهي، جنهن کي [[رابرٽ ميڪسويل|ميڪسويل]] جي [[برقناطيسيت]] جي مساواتن پاران پيش ڪيل مسلسل رفتار سان حل نه ٿي ڪري سگهجي. ھن اختلاف کي آئن اسٽائن جي "خاص نسبتن جي نظريي" سان درست ڪيو ويو، جنھن تيز ھلندڙ جسمن لاءِ ڪلاسيڪل ميڪنڪس کي تبديل ڪيو ۽ روشني جي مسلسل رفتار تي اطلاق جي اجازت ڏني. <ref name="oconnorrobertson1996-relativity2">{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996a}}</ref> [[ڪارو مادو|ڪاري جسم]] جي اشعاع (Black Body Radiation) ڪلاسيڪل فزڪس لاءِ هڪ ٻيو مسئلو پيش ڪيو، جنهن کي درست ڪيو ويو جڏهن پلانڪ اهو تجويز ڪيو ته مادي اوسيليٽرز جو اتساهه صرف انهن جي تعدد جي تناسب سان الڳ (Discrete) قدمن ۾ ممڪن آهي. ان سان گڏ، فوٽو اليڪٽرڪ اثر ۽ هڪ مڪمل نظريو جيڪو اليڪٽران آربيٽلز جي ڌار توانائي جي سطحن جي اڳڪٿي ڪري ٿو، ان جي ڪري ڪوانٽم ميڪنڪس جي نظريي کي تمام ننڍي پيماني تي ڪلاسيڪل فزڪس تي بهتر بڻائي ٿو.<ref name="oconnorrobertson1996-quantum2">{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}</ref> ڪوانٽم ميڪنڪس کي ورنر هيزنبرگ، ارون شروڊنگر ۽ پال ڊيراڪ پاران پيش ڪيو ويو.<ref name="oconnorrobertson1996-quantum3">{{harvnb|O'Connor|Robertson|1996b}}</ref> هن شروعاتي ۽ لاڳاپيل شعبن ۾ ڪم، سان "ذري جي فزڪس (Particle Physics) جو معياري ماڊل" نڪتو.<ref name="donut20012">{{cite web|url=http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|title=The Standard Model|date=29 June 2001|website=[[DONUT]]|publisher=[[Fermilab]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140531012204/http://www-donut.fnal.gov/web_pages/standardmodelpg/TheStandardModel.html|archive-date=31 May 2014|access-date=1 April 2014|url-status=live}}</ref> سال 2012ع ۾ CERN ۾ هگز-بوسن سان مطابقت رکندڙ خاصيتن سان گڏ هڪ ذري جي دريافت کان پوء،<ref name="cho20122">{{harvnb|Cho|2012}}</ref> معياري ماڊل پاران پيش ڪيل سڀ بنيادي ذرڙا دريافت ٿيڻ لگا؛ بهرحال، فزڪس معياري ماڊل کان ٻاهر، ٻين نظرين سان گڏ، جهڙوڪ سپر سميٽري، تحقيق جو هڪ سرگرم علائقو آهي.<ref>{{cite magazine|last=Womersley|first=J.|url=http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|date=February 2005|title=Beyond the Standard Model|magazine=Symmetry|volume=2|issue=1|pages=22–25|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924114111/http://www.symmetrymagazine.org/sites/default/files/legacy/pdfs/200502/beyond_the_standard_model.pdf|archive-date=24 September 2015|url-status=live}}</ref> عام طور تي رياضي جا علائقا، فيلڊ جهڙوڪ امڪان (Probability) ۽ گروهن (Groups) جو مطالعي ۾ اهم آهن. ==فزڪس جو فلسفو== ڪيترن ئي طريقن سان، فزڪس قديم يوناني فلسفي مان نڪتل آهي. [[ٿيلس]] جي پهرين ڪوشش کان وٺي، [[ڊيموڪريٽس]] جي ڊيڊڪشن تائين، اهو معاملو هڪ غير متضاد حالت ۾ گهٽجڻ گهرجي، [[بطليموس]] جي [[فلڪيات]] جي هڪ ڪرسٽلائن جي فلڪيات تائين، ۽ [[ارسطو]] جو ڪتاب فزڪس (فزڪس تي هڪ ابتدائي ڪتاب، هڪ فلسفيانه نقطه نظر)، جنهن ۾ تجزیو ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي ۽ ان جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي. مختلف يوناني فيلسوفن پنهنجي فطرت جي نظرين کي ترقي ڏني. فزڪس 18ھین صدي جي آخر تائين [[قدرتي فلاسفي|قدرتي فلسفي]] طور سڃاتو ويندو هو. 19ھین صدي عيسويء تائين، فزڪس کي فلسفي ۽ ٻين سائنسن کان الڳ هڪ نظم جي طور تي محسوس ڪيو ويو. فزڪس، باقي [[سائنس]] وانگر، طبیعي دنيا جي علم کي اڳتي وڌائڻ لاء سائنس جي فلسفي ۽ ان جي "سائنسي طريقي" تي ڀاڙي ٿو. سائنسي طريقو هڪ ترجيحي استدلال سان گڏو گڏ پوسٽريري استدلال ۽ ڏنل نظريي جي صحيحيت کي ماپڻ لاءِ بيزين انفرنس جو استعمال ڪري ٿو. فزڪس جي ترقيءَ شروعاتي فلسفين جي ڪيترن ئي سوالن جا جواب ڏنا آهن ۽ نوان سوال اٿاريا آهن. فزڪس جي چوڌاري فلسفياتي مسئلن جو مطالعو، فزڪس جو فلسفو، مسئلن جهڙوڪ [[خلا|خلاء]] ۽ [[وقت]] جي فطرت، ۽ مابعدالطبيعي نقطه نظر جهڙوڪ تجربو، [[فطرت (فلاسفي)|فطرت]] ۽ حقيقت پسندي شامل آهن. ڪيترن ئي طبیعیاتدانن پنهنجي ڪم جي فلسفياڻي اثرن بابت لکيو آهي، مثال طور، لاپلاس، جنهن ڪيزال ڊيٽرمنزم کي چيمپيئن ڪيو ۽ ارون شروڊنگر، جنهن [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪانڪس]] تي لکيو. رياضياتي فزڪس دان راجر پينروز کي اسٽيفن هاڪنگ افلاطون پسند سڏيو آهي، هڪ نظريو پينروز پنهنجي ڪتاب ”The Road to Reality“ ۾ بحث ڪيو آهي. هاڪنگ پاڻ کي "بیباڪ گهٽتائي پسند" طور حوالو ڏنو ۽ پينروز جي خيالن سان معاملو ڪيو. ==بنيادي نظريا== {{further|طبيعيات جون شاخون|طبيعيات جو خاڪو}} طبيعيات (Physics) مختلف قسم جي نظامن سان واسطو رکي ٿي، جيتوڻيڪ ڪجهه نظريا سڀني طبيعياتدان استعمال ڪندا آهن. انهن مان هر هڪ نظريي کي تجرباتي طور تي ڪيترائي ڀيرا آزمايو ويو ۽ اها فطرت جي مناسب اندازي مطابق مليا آهن. مثال طور، ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو نظريو شين جي حرڪت کي صحيح نموني بيان ڪري ٿو، بشرطيڪ اهي ائٽم کان تمام وڏا هجن ۽ روشنيءَ جي رفتار کان تمام گهٽ رفتار تي هلن. اهي نظريا اڄ تائين سرگرم تحقيق جا علائقا آهن. افراتفري جو نظريو (Chaos Theory)، ڪلاسيڪل ميڪنڪس جو هڪ پاسو، 20هين صدي عيسويء ۾، نيوٽن (1642-1727) پاران ڪلاسيڪل ميڪنڪس جي اصل ٺهڻ کان ٽي صديون پوء، دريافت ڪيو ويو. اهي مرڪزي نظريا وڌيڪ خاص موضوعن تي تحقيق لاءِ اهم اوزار آهن ۽ ڪنهن به طبعيات دان، ان جي مهارت جي باوجود، انهن ۾ ڄاڻ رکندڙ هجڻ ضروري آهي. انهن ۾ ڪلاسيڪل ميڪنڪس، ڪوانٽم ميڪانڪس، ٿرموڊائنامڪس، شمارياتي ميڪانڪس، برق مقناطيسيت ۽ خاص نسبت جو نظريو شامل آهن. === ڪلاسيڪل === {{Main|ڪلاسيڪل فزڪس}} ڪلاسيڪل فزڪس ۾ اهي روايتي شاخون ۽ موضوع شامل آهن جيڪي 20هين صدي جي شروعات کان اڳ سڃاتل ۽ چڱي طرح ترقي يافته هئا، جDymهڙوڪ [[ڪلاسيڪل ميڪانيات|ڪلاسيڪل ميڪنڪس]]، [[صوتيات]]، [[بصريات]]، [[ٿرموڊائنامڪس]] ۽ [[برقناطيسيت|برقي مقناطيسيت]]. ڪلاسيڪل ميڪانڪس جو تعلق ان جسمن سان آهي جن تي قوتن ۽ جسمن جي حرڪت ۾ ڪم ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي سڪونيات (statics) (جسم تي قوتن جو مطالعو يا جسم تي جيڪو تيز رفتاري سان مشروط نه هوندو آهي)، ڪائنميٽڪس (Kinematics) (ان جي سببن جي پرواهه ڪرڻ کان سواءِ حرڪت جو مطالعو) ۽ حرڪيات (Dynamics) (حرڪت ۽ قوتون جيڪي ان تي اثرانداز ٿين ٿيون جو مطالعو)، ۾ ورهايو ويندو آهي؛ ميڪانيات کي به سولڊ ميڪانيات ۽ مايع جي ميڪانيات (جنهن کي ڪنٽينيوم ميڪنڪس جي نالي سان گڏ سڃاتو وڃي ٿو)، ورهائي سگهجي ٿو. مائع جي ميڪانيات ۾ هائڊرو اسٽيٽڪس، هائيڊروڊائينامڪس ۽ نيوميٽيڪس جي شاخون شامل آهن. صوتيات (Acoustics) مطالعو آهي ته آواز ڪيئن پيدا، قابو، منتقل ۽ وصول ڪي وڃي ٿي.<ref name="britannica-acoustics2">{{cite encyclopedia|title=acoustics|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|encyclopedia=[[Encyclopædia Britannica]]|access-date=14 June 2013|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618235952/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/4044/acoustics|archive-date=18 June 2013}}</ref> صوتيات جي اهم جديد شاخن ۾، الٽراسونڪس، انساني ٻڌڻ جي حد کان ٻاهر تمام گهڻي تعدد جي آواز جي لهرن؛<ref>{{cite web|url=http://www.bioacoustics.info/|title=Bioacoustics – the International Journal of Animal Sound and its Recording|publisher=Taylor & Francis|archive-url=https://web.archive.org/web/20120905120546/http://www.bioacoustics.info/|archive-date=5 September 2012|access-date=31 July 2012|url-status=live}}</ref> بايوڪوسٽڪس، جانورن جي آوازن ۽ ٻڌڻ جي فزڪس ۽ اليڪٽروڪوسٽڪس، اليڪٽرانڪس استعمال ڪندي ٻڌڻ واري آواز جي لهرن جي استعمال جو مطالعو شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|title=Acoustics and You (A Career in Acoustics?)|publisher=[[Acoustical Society of America]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150904010934/http://asaweb.devcloud.acquia-sites.com/education_outreach/careers_in_acoustics|archive-date=4 September 2015|access-date=21 May 2013|url-status=dead}}</ref> بصريات (Optics)، روشني جو مطالعو آهي، نه رڳو ڏسڻ واري روشني، پر انفراريڊ ۽ الٽرا وائلٽ شعاعن سان پڻ تعلق رکي ٿي، جيڪي بصري روشني جي سڀني واقعن کي ظاهر ڪن ٿيون، مثال طور، روشني جي موجن جي موٽڻ، اضطراب، مداخلت، تفاوت، ڦهلائڻ ۽ روشني جي پولرائزيشن کي ظاهر ڪئي ٿي. گرمي (Heat) توانائي جو هڪ روپ آهي، اندروني توانائي جيڪا ذرڙن، جنهن سان هڪ مادو ٺهيل آهي، جي هيٺ آهي؛ ٿرموڊائنامڪس (thermodynamics) گرمي ۽ توانائي جي ٻين شڪلن جي وچ ۾ لاڳاپن سان تعلق رکي ٿي. بجلي ۽ مقناطيس جو اڀياس فزڪس جي هڪ واحد شاخ، برقناطيسيت (Electromagnetism)، طور ڪيو ويو آهي جڏهن کان انهن جي وچ ۾ گهرو تعلق 19هين صدي جي شروعات ۾ دريافت ڪيو ويو؛ ته هڪ برقي ڪرنٽ هڪ مقناطيسي ميدان کي جنم ڏئي ٿو ۽ هڪ تبديل ٿيندڙ مقناطيسي ميدان هڪ برقي ڪرنٽ کي جنم ڏئي ٿو. برق سڪونيات (Electrostatics)، سڪون جي حالت ۾ برقي چارج، اليڪٽروڊائينامڪس حرڪت واري چارجن سان ۽ ميگنيٽواسٽيٽڪ، سڪون واري حالت م مقناطيسي قطبن سان تعلق رکي ٿي. === جديد === {{Main|جديد طبيعيات}} ڪلاسيڪل فزڪس عام طور تي مادي ۽ توانائي سان واسطو رکي ٿي مشاهدي جي عام پيماني تي، جڏهن ته جديد طبعيات جو گهڻو تعلق مادو ۽ توانائي جي انتهائي حالتن هيٺ يا تمام وڏي يا تمام ننڍي پيماني تي آهي. مثال طور، ايٽمي ۽ ايٽمي فزڪس جي مطالعي جو معاملو ننڍي پيماني تي، جنهن تي ڪيميائي عناصر کي سڃاڻي سگهجي ٿو. ابتدائي ذرات جي فزڪس اڃا به ننڍي پيماني تي آهي ڇو ته ان جو تعلق مادي جي بنيادي يونٽن سان آهي. فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن.فزڪس جي هن شاخ کي اعليٰ توانائي واري فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو ڇاڪاڻ ته ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ ڪيترن ئي قسمن جا ذرڙا پيدا ڪرڻ لاءِ انتهائي اعليٰ توانائيون ضروري هونديون آهن. هن پيماني تي، خلا، وقت، مادو ۽ توانائي جا عام، عام حساس تصور هاڻي صحيح نه آهن. <ref>{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=269, 477, 561}}</ref> جديد فزڪس جا ٻه مکيه نظريا خلاء، وقت ۽ مادو جي تصورن جي مختلف تصوير پيش ڪن ٿا، جيڪي ڪلاسيڪل فزڪس پاران پيش ڪيا ويا آهن. ڪلاسيڪل ميڪانڪس فطرت کي لڳاتار لڳندو آهي، جڏهن ته ڪوانٽم ٿيوري جو تعلق ائٽمي ۽ ذيلي ائٽمي سطح تي ڪيترن ئي واقعن جي جدا جدا نوعيت سان آهي ۽ اهڙن واقعن جي وضاحت ۾ ذرڙن ۽ لهرن جي مڪمل ڪندڙ پهلوئن سان. رشتي جي نظريي جو تعلق ان واقعن جي وضاحت سان آهي جيڪو هڪ فريم آف ريفرنس ۾ ٿئي ٿو جيڪو مبصر جي حوالي سان حرڪت ۾ آهي. ڪشش ثقل جي شعبن جي غير موجودگيءَ ۾ ڪشش ثقل جي خاص نظريي جو تعلق حرڪت سان آهي ۽ ڪشش ثقل سان ان جو لاڳاپو ۽ تحرڪ سان تعلق جو عام نظريو. ٻئي ڪوانٽم ٿيوري ۽ ٿيوري آف ريٽليٽيٽي جديد فزڪس جي ڪيترن ئي شعبن ۾ ايپليڪيشنون ڳولين ٿا.<ref>{{harvnb|Tipler|Llewellyn|2003|pp=1–4, 115, 185–187}}</ref> ==== جديد فزڪس ۾ بنيادي تصورات ==== * ڪارڻ [[Causality (physics)|Causality]] * همٿ [[Principle of covariance|Covariance]] * عمل [[Action (physics)|Action]] * جسماني ميدان [[Physical field]] * سميٽري [[symmetry (physics)|Symmetry]] * جسماني رابطي [[Physical interaction]] * شمارياتي مجموعو [[Statistical ensemble]] * مقدار [[Quantum]] * موج [[Wave]] * ذرو [[Particle]] === فرق === [[File:Modernphysicsfields.svg|thumb|upright=1.5|left|فزڪس جي بنيادي ڊومينز]] جڏهن ته فزڪس جو مقصد خود عالمگير قانونن کي ڳولڻ آهي، ان جا نظريا قابل اطلاق جي واضح ڊومينز ۾ آهن.[[File:Solvay conference 1927.jpg|thumb|right|upright=1.2|1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان|alt=1927 جي سولوي ڪانفرنس، ممتاز فزڪسدانن جهڙوڪ البرٽ آئنسٽائن، ورنر هيسنبرگ، ميڪس پلانڪ، هينڊرڪ لورينٽز، نيلس بوهر، ماري ڪيوري، ايروين شروڊنگر ۽ پال ڊيرڪ سان.]] سولائيءَ سان ڳالھائيندي، ڪلاسيڪل فزڪس جا قانون درست طور تي انھن سسٽمن کي بيان ڪن ٿا جن جا اھم ڊگھائي اسڪيل ايٽمي اسڪيل کان وڌيڪ آھن ۽ جن جون حرڪتون روشنيءَ جي رفتار کان تمام گھٽ آھن. هن ڊومين جي ٻاهران، مشاهدو ڪلاسيڪل ميڪيڪل پاران مهيا ڪيل اڳڪٿين سان نه ملندو آهي. آئن اسٽائن اسپيشل ريٽليٽيٽي جي فريم ورڪ ۾ حصو ورتو، جنهن مطلق وقت ۽ خلا جي تصورن کي اسپيس ٽائيم سان تبديل ڪيو ۽ انهن سسٽم جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏني جن جا جزا روشنيءَ جي رفتار تائين پهچن ٿا. ميڪس پلانڪ, شروڊنگر ۽ ٻين ڪوانٽم ميڪانڪس متعارف ڪرايا، ذرڙن ۽ ڳالهين جو هڪ امڪاني تصور جيڪو ايٽمي ۽ ذيلي ائٽمي اسڪيلن جي صحيح وضاحت جي اجازت ڏئي ٿو. بعد ۾، ڪوانٽم فيلڊ ٿيوري گڏيل ڪوانٽم ميڪانڪس ۽ اسپيشل ريٽليٽيٽي. عام رشتي جي اجازت ڏني وئي هڪ متحرڪ، وکر ٿيل اسپيس ٽائيم، جنهن سان تمام وڏا نظام ۽ ڪائنات جي وڏي پيماني تي ڍانچي کي چڱي طرح بيان ڪري سگهجي ٿو. عام لاڳاپو اڃا تائين ٻين بنيادي وضاحتن سان متحد نه ڪيو ويو آهي. ڪوانٽم ڪشش ثقل جا ڪيترائي اميدوار نظريا ٺاهيا پيا وڃن. == فزڪس جو شاخون == فزڪس جو ڪجهہ اهم شاخون هيٺ ڏنل آهن.<ref name="maxwell1878-physicalscience3">{{harvnb|Maxwell|1878|p=9}} "Physical science is that department of knowledge which relates to the order of nature, or, in other words, to the regular succession of events."</ref><ref name="youngfreedman2014p14">{{harvnb|Young|Freedman|2014|p=1}} "Physics is one of the most fundamental of the sciences. Scientists of all disciplines use the ideas of physics, including chemists who study the structure of molecules, paleontologists who try to reconstruct how dinosaurs walked, and climatologists who study how human activities affect the atmosphere and oceans. Physics is also the foundation of all engineering and technology. No engineer could design a flat-screen TV, an interplanetary spacecraft, or even a better mousetrap without first understanding the basic laws of physics. (...) You will come to see physics as a towering achievement of the human intellect in its quest to understand our world and ourselves."</ref> * [[ميڪانيات]] * [[برقيات|برق سڪونيات]] * [[برقناطيسيت]] * [[ٿرموڊائنامڪس]] * [[ڪوانٽم مڪينڪس]] * [[سولڊ اسٽيٽ فزڪس|سالڊ اسٽيٽ فزڪس]] * [[نيوڪليئر فزڪس|نيوڪليائي فزڪس]] * [[ميڪانيات|فلوئڊ مڪينڪس]] * [[پلازما (فزڪس)|پلازما فزڪس]] * [[فلڪيات|آسٽرو فزڪس]] * [[ائٽمي فزڪس]] * [[پارٽيڪل فزڪس]] {{multiple image | perrow = 4 | total_width = 350 | footer = فزڪس جي مختلف شعبن جا رجحان ۽ عمل. مٿي کان گھڙيال جي طرف: هڪ نيوٽن جو پنڊال ([[ڪلاسيڪل ميڪينڪس]])، هڪ برفاني وهڪري ۾ اينٽروپڪ تبديليون ([[ٿرموڊائنامڪس]])، هڪ چلادني شڪل (لهرون، اوسيليشن ۽ [[صوتيات]])، اورورا بوريلس ([[جيو فزڪس]] ۽ [[اليڪٽرومگنيٽزم]])، هڪ ڪيڙو جيڪو تلاءَ ۾ تري رهيو آهي ([[فلوئڊ ميڪينڪس]] ۽ [[بايو فزڪس]])، گريويٽيشنل لينسنگ ([[اسٽرو فزڪس]]، [[بصريات|آپٽڪس]] ۽ رليٽيوٽي)، ڊبل سلٽ تجربو (ڪوانٽم ميڪينڪس)، ۽ بيٽا تابڪاري زوال جو هڪ فينمين ڊاگرام (نيوڪليائي فزڪس ۽ پارٽيڪل فزڪس). {{efn| Information regarding the images in the footer was trimmed, the full descriptions are below: *'''[[Mechanics]]''': a photo of a [[Newton's cradle]], which, when in motion, demonstrates the [[Conservation law|conservation laws]] of [[momentum]] and [[energy]] in classical mechanics. *'''[[Thermodynamics]]''': a diptych showing a [[snowflake]] before (left) and after (right) [[melting]], illustrating the increase in [[entropy]] through the visible loss of structural [[order and disorder|order]] and morphological specificity, thereby widening the range of possible microstates (i.e. [[Boltzmann's entropy formula|S = k ln W]]). <ref> Koenigstorfer, Stephan (2017). <i>From Uniquity to Ubiquity: The Story of a Snowflake</i>. Available at: http://www.koenigstorfer.com/science-article.pdf. Koenigstorfer notes that “the complex structures disappear first” and that the snowflake “continues to transform until it is in spherical blobs,” describing the melting process as “a beautiful, large scale example of an increase in entropy,” </ref><ref> Krzanowski, Roman (2023). <i>An Inquiry Concerning the Persistence of Physical Information</i>. <i>Philosophies</i> 8(2): 41. Available at: https://www.mdpi.com/2409-9287/8/2/41. Krzanowski describes snowflakes as “low-entropy complexes” and explains that “The reverse applies when the snowflake dissolves, with the energy influx increasing the local entropy as the snowflake transitions from an organized crystal state to a less organized (with higher entropy) liquid state,” noting that information in snowflakes is disclosed through their “complex morphologies” </ref> *'''[[Wave]]s''', '''[[Oscillation]]s''' & '''[[Acoustics]]''': perturbations propagating through a [[Chladni plate]], forming [[standing wave]] patterns where [[resonance]] causes the sand on the plate to arrange in geometric figures. *'''[[Electromagnetism]]''' & '''[[Geophysics]]''': the [[aurora borealis]], a natural phenomenon involving [[Charged particle|charged particles]]' behaviour in the Earth's [[magnetosphere]]. *'''[[Fluid mechanics]]''' & '''[[Biophysics]]''': a water strider using the [[surface tension]] of water to float across a pond. *'''[[Astrophysics]]''', '''[[theory of relativity|Relativity]]''' & '''[[Optics]]''': an [[Astrophotography|astrophotograph]] distorted by [[Gravitational lens|gravitational lensing]], a relativistic effect in which immense gravitational environments influence the motion of [[photons]]. *'''[[Quantum mechanics]]''': a diagrammatic representation of the [[Double-slit experiment|double‑slit experiment]], illustrating [[Wave–particle duality|wave‑particle duality]]. Particles passing through two slits and impinging on a surface produce a pattern resembling [[diffraction|wave diffraction]] and [[wave interference]]. *'''[[Particle physics]]''' & '''[[Nuclear physics]]''': a [[Feynman diagram]] representing [[beta decay]]. These are just some of the many branches of physics. Others include (but are not limited to): '''[[continuum mechanics]]''', '''[[condensed matter physics]]''', '''[[plasma physics]]''', '''[[statistical mechanics]]''', '''[[medical physics]]''', '''[[cosmology]]''', '''[[quantum field theory]]''', '''[[astroparticle physics]]''' and more.}}: a [[Newton's cradle]] ('''[[classical mechanics]]'''), [[Entropy|entropic]] changes in a [[snowflake]] ('''[[thermodynamics]]'''), a [[Chladni figure]] ('''[[wave]]s''', '''[[Oscillation|oscillations]]''' & '''[[acoustics]]'''), the [[aurora borealis]] ('''[[geophysics]]''' & '''[[electromagnetism]]'''), an insect floating across a pond ('''[[fluid mechanics]]''' & '''[[biophysics]]'''), [[gravitational lensing]] ('''[[astrophysics]]''', '''[[optics]]''' & '''[[theory of relativity|relativity]]'''), the [[double-slit experiment]] ('''[[quantum mechanics]]'''), and a [[Feynman diagram]] of [[beta decay]] ('''[[nuclear physics]]''' & '''[[particle physics]]'''). | image1 = Newton's Cradle.jpg | image2 = Snowflake – Before and After Melting (Composite, but with square reshaping).jpg | image3 = Quadratic Chladni plate square cropped version.jpg | image4 = Virmalised 18.03.15 (4).jpg | image5 = Feynman Diagram - Negative Beta Decay.png | image6 = Doubleslitexperiment.svg | image7 = Gravitational lens found in the DESI Legacy Surveys data (noirlab2104c).jpg | image8 = Gerridae P1060211a.jpg }} ==ٻين شعبن سان تعلق== ==تحقيق== ==تعليم== فزڪس جي تعليم يا فزڪس جي تدريس مان مراد اهي تعليمي طريقا آهن جيڪي هن وقت فزڪس سيکارڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا. پيشي کي فزڪس جي تعليم ڏيندڙ يا فزڪس ٽيچر سڏيو ويندو آهي. فزڪس جي تعليم جي تحقيق مان مراد آهي تدريسي تحقيق جو هڪ علائقو جيڪو انهن طريقن کي بهتر بڻائڻ چاهي ٿو. تاريخي طور تي، فزڪس کي هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج جي سطح تي، بنيادي طور تي ليڪچر جي طريقي ۽ ليبارٽري مشقن، جنهن جو مقصد ليڪچرن ۾ سيکاريل تصورن جي تصديق ڪرڻ آهي، سان سيکاريو ويندو آهي. اهي تصور بهتر سمجهيا ويندا آهن جڏهن ليڪچرز سان گڏ مظاهرن، هٿ سان استعمال ٿيندڙ تجربن ۽ سوالن سان گڏ هجن جيڪي شاگردن کي غور ڪرڻ گهرجن ته ڪنهن تجربي ۾ ڇا ٿيندو ۽ ڇو ٿيندو آهي؟ شاگرد جيڪي فعال سکيا ۾ حصو وٺندا آهن مثال طور هٿ سان تجربن سان پاڻ کي دريافت ڪرڻ ذريعي، آزمائش ۽ غلطي جي ذريعي اهي فزڪس ۾ واقعن بابت پنهنجن اڳڪٿين کي تبديل ڪرڻ ۽ بنيادي تصورن کي دريافت ڪرڻ سکندا آهن. فزڪس جي تعليم سائنس جي تعليم جي وسيع علائقي جو حصو آهي. ==ڪيريئر== هڪ طبيعيات دان (Physicist) هڪ سائنسدان آهي جيڪو فزڪس جي شعبي ۾ ماهر هوندو آهي، جيڪو هر وقت ۽ وقت جي ماپ ۾ طبيعي ڪائنات ۾، مادي ۽ توانائي جي رابطي کي شامل ڪري ٿو. طبیعیات دان عام طور تي مظهرن جي بنيادي يا حتمي سببن ۾ دلچسپي وٺندا آهن ۽ عام طور تي انهن جي سمجھ کي رياضياتي اصطلاحن ۾ ترتيب ڏيندا آهن. اهي تحقيقي شعبن جي وسيع رينج ۾ ڪم ڪن ٿا، جيڪا تمام ڊگھي اسڪيلن تي پکڙيل آهن: ذيلي ايٽمي ۽ ذرڙي فزڪس کان وٺي، حياتياتي فزڪس ذريعي، ڪائناتي ڊگھائي اسڪيلن تائين جيڪي سڄي ڪائنات کي شامل ڪن ٿا. فيلڊ ۾ عام طور تي ٻن قسمن جا طبيعيات دان شامل آهن: # تجرباتي طبيعيات دان، جيڪي قدرتي مظهر جي مشاهدي ۽ تجربن جي ترقي ۽ تجزيي ۾ ماهر آهن ۽ # نظرياتي طبيعيات دان، جيڪا قدرتي رجحان کي منطقي، وضاحت ۽ اڳڪٿي ڪرڻ لاء، طبيعي نظامن جي رياضياتي ماڊلنگ ۾ ماهر آهن. طبيعيات دان پنهنجي علم کي عملي مسئلن کي حل ڪرڻ يا نئين ٽيڪنالاجيز (جنهن کي اپلائيڊ فزڪس يا انجنيئرنگ فزڪس جي نالي سان پڻ سڃاتو وڃي ٿو) جي ترقيءَ لاءِ لاڳو ڪري سگهن ٿا. ==پڻ ڏسو== * [[ارضيات|ڌرتي سائنس]]: ڌرتي سان لاڳاپيل قدرتي سائنس جا شعبا. * [[نيوروفزڪس]]: بائيو فزڪس جي شاخ جيڪا نروس سسٽم بابت معلومات حاصل ڪرڻ لاءِ جسماني طريقن جي ترقي ۽ استعمال سان واسطو رکي ٿي. * [[سائيڪوفزڪس]]: علم جي شاخ جيڪا جسماني محرڪ ۽ نفسياتي تصور سان لاڳاپيل آهي. * رياضي ۽ فزڪس جي وچ ۾ تعلق * سائنس سياحت: قابل ذڪر سائنس جي جڳهن ڏانهن سفر * فزڪس ۾ اهم اشاعتن جي فهرست * [[مشهور طبيعيات دانن جي فهرست|مشھور طبيعيات دانن جي فهرست]] * [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست|فزڪس ۾ نوبل انعام ماڻيندڙن جي فهرست]] * فزڪس جي مساواتن جي فهرست ==خارجي لنڪس== {{Sister project links}} * [https://quantamagazine.org/physics Physics at Quanta Magazine] * [http://math.ucr.edu/home/baez/physics/ Usenet Physics FAQ] – FAQ compiled by sci.physics and other physics newsgroups * [https://www.nobelprize.org/prizes/physics/ Website of the Nobel Prize in physics] – Award for outstanding contributions to the subject * [http://scienceworld.wolfram.com/physics/ World of Physics] – Online encyclopedic dictionary of physics * [https://www.nature.com/nphys/ ''Nature Physics''] – Academic journal * [http://physics.aps.org/ Physics] – Online magazine by the [[American Physical Society]] * {{curlie|/Science/Physics/Publications/|Physics/Publications}} – Directory of physics related media * [http://www.vega.org.uk/ The Vega Science Trust] – Science videos, including physics * [http://hyperphysics.phy-astr.gsu.edu/Hbase/hframe.html HyperPhysics website] – Physics and astronomy mind-map from [[Georgia State University]] * [https://ocw.mit.edu/courses/physics/ Physics at MIT OpenCourseWare] – Online course material from [[Massachusetts Institute of Technology]] * [https://feynmanlectures.caltech.edu The Feynman Lectures on Physics] {{Authority control}} [[زمرو:طبيعيات]] [[زمرو:درسي علم]] [[زمرو:سائنس جا شعبا]] [[زمرو:علم طبعي سائنس]] ==حوالا== {{حوالا}} fbou3hrqu766yw3eixg8a2kv9waec2z 0 15074 368483 246660 2026-03-30T05:27:00Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[سکر هوائي اڏو]] کي [[بيگم نصرت ڀٽو بين الاقوامي هوائي اڏو]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو: سنڌيءَ ۾ نئون نالو 246660 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 22em; font-size: 90%;" | colspan="5" style="background:#87CEEB" align="center" width="280px" |<font color="black" size="+1">سکر هوائي اڏو<br> Sukkur Airport</font> |- |'''ملڪ''' | style="padding-right: 1em;" | [[پاڪستان]] |- |'''شهر''' | style="padding-right: 1em;" | [[سکر]], [[سنڌ]] |- |'''حيثيت''' | style="padding-right: 1em;" | عوامي |- |'''زير نگراني''' | style="padding-right: 1em;" | پاڪستان سول ايوي ايشن |} '''سکر هوائي اڏو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي شهر [[سکر]] ۾ واقع آهي۔ جيڪو شهر کان تقریباً 1.8 ڪلوميٽر جي فاصلي تي واقع آهي۔ ==پروازون ۽ منزلون== {{Airport-dest-list |[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئر لائنز]]| , [[بينظير ڀٽو بين الاقوامي هوائي اڏو|اسلام آباد]], [[جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ|ڪراچي]], [[علامہ اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|لاهور]] | [[شاهين ايئر|شاهين ايئر (Shaheen_Air)]] | [[بينظير ڀٽو بين الاقوامي هوائي اڏو|اسلام آباد]], }} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان_جا_هوائي_اڏا]] {{پاڪستان جا ھوائي اڏا}} == حوالا == == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.caapakistan.com.pk/jiap.aspx سول ايوي ايشن اٿارٽي] * [http://nation.com.pk/daily/feb-2005/27/bnews5.php نواب شاھ ھوائي اڏي تي ھڪ جھاز جو منظر] * [http://www.numlink.com/airport_WNS_NAWABSHAH_PAKISTAN نواب شاھ ھوائي اڏي جي مواصلاتي سياري سان ورتل ھڪ تصوير] * [http://www.nawabshahtown.com نواب شاھ شھر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517204932/http://nawabshahtown.com/ |date=2014-05-17 }} [[زمرو:سنڌ ۾ ايئرپورٽ]] [[زمرو:پاڪستان جا هوائي اڏا]] 8qbhqm7ycd1x94sb4o10zf5ywbf53ab 368485 368483 2026-03-30T05:31:46Z JogiAsad 4693 مضمون کي بهتر بڻايو 368485 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 22em; font-size: 90%;" | colspan="5" style="background:#87CEEB" align="center" width="280px" |<font color="black" size="+1">سکر هوائي اڏو<br> Sukkur Airport</font> |- |'''ملڪ''' | style="padding-right: 1em;" | [[پاڪستان]] |- |'''شهر''' | style="padding-right: 1em;" | [[سکر]], [[سنڌ]] |- |'''حيثيت''' | style="padding-right: 1em;" | عوامي |- |'''زير نگراني''' | style="padding-right: 1em;" | پاڪستان سول ايوي ايشن |} '''سکر هوائي اڏو''' (ايس ڪي زيڊ، او پي )، جنھن کي بيگم نصرت ڀٽو بين الاقوامي هوائي اڏو پڻ سڏجي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي شهر [[سکر]] ۾ واقع آهي۔ جيڪو شهر کان تقریباً 1.8 ڪلوميٽر جي فاصلي تي واقع آهي۔ ==پروازون ۽ منزلون== {{Airport-dest-list |[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئر لائنز]]| , [[بينظير ڀٽو بين الاقوامي هوائي اڏو|اسلام آباد]], [[جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ|ڪراچي]], [[علامہ اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|لاهور]] | [[شاهين ايئر|شاهين ايئر (Shaheen_Air)]] | [[بينظير ڀٽو بين الاقوامي هوائي اڏو|اسلام آباد]], }} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان_جا_هوائي_اڏا]] {{پاڪستان جا ھوائي اڏا}} == حوالا == == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.caapakistan.com.pk/jiap.aspx سول ايوي ايشن اٿارٽي] * [http://nation.com.pk/daily/feb-2005/27/bnews5.php نواب شاھ ھوائي اڏي تي ھڪ جھاز جو منظر] * [http://www.numlink.com/airport_WNS_NAWABSHAH_PAKISTAN نواب شاھ ھوائي اڏي جي مواصلاتي سياري سان ورتل ھڪ تصوير] * [http://www.nawabshahtown.com نواب شاھ شھر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517204932/http://nawabshahtown.com/ |date=2014-05-17 }} [[زمرو:سنڌ ۾ ايئرپورٽ]] [[زمرو:پاڪستان جا هوائي اڏا]] f4ksou5vjiurcn0a13h4mblujz2u3xl 368486 368485 2026-03-30T05:32:32Z JogiAsad 4693 368486 wikitext text/x-wiki {| class="toccolours" style="float: left; margin-left: 1em; width: 22em; font-size: 90%;" | colspan="5" style="background:#87CEEB" align="center" width="280px" |<font color="black" size="+1">سکر هوائي اڏو<br> Sukkur Airport</font> |- |'''ملڪ''' | style="padding-right: 1em;" | [[پاڪستان]] |- |'''شهر''' | style="padding-right: 1em;" | [[سکر]], [[سنڌ]] |- |'''حيثيت''' | style="padding-right: 1em;" | عوامي |- |'''زير نگراني''' | style="padding-right: 1em;" | پاڪستان سول ايوي ايشن |} '''سکر هوائي اڏو''' (ايس ڪي زيڊ، او پي ايس ڪي)، جنھن کي بيگم نصرت ڀٽو بين الاقوامي هوائي اڏو پڻ سڏجي ٿو، [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي شهر [[سکر]] ۾ واقع آهي۔ جيڪو شهر کان تقریباً 1.8 ڪلوميٽر جي فاصلي تي واقع آهي۔ ==پروازون ۽ منزلون== {{Airport-dest-list |[[پاڪستان انٽرنيشنل ايئر لائنز]]| , [[بينظير ڀٽو بين الاقوامي هوائي اڏو|اسلام آباد]], [[جناح انٽرنيشنل ايئرپورٽ|ڪراچي]], [[علامہ اقبال بين الاقوامي هوائي اڏو|لاهور]] | [[شاهين ايئر|شاهين ايئر (Shaheen_Air)]] | [[بينظير ڀٽو بين الاقوامي هوائي اڏو|اسلام آباد]], }} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان_جا_هوائي_اڏا]] {{پاڪستان جا ھوائي اڏا}} == حوالا == == خارجي ڳنڍڻا == * [http://www.caapakistan.com.pk/jiap.aspx سول ايوي ايشن اٿارٽي] * [http://nation.com.pk/daily/feb-2005/27/bnews5.php نواب شاھ ھوائي اڏي تي ھڪ جھاز جو منظر] * [http://www.numlink.com/airport_WNS_NAWABSHAH_PAKISTAN نواب شاھ ھوائي اڏي جي مواصلاتي سياري سان ورتل ھڪ تصوير] * [http://www.nawabshahtown.com نواب شاھ شھر] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517204932/http://nawabshahtown.com/ |date=2014-05-17 }} [[زمرو:سنڌ ۾ ايئرپورٽ]] [[زمرو:پاڪستان جا هوائي اڏا]] iny2scaxy84vejhojb5m61hmz19t5n4 11 15847 368425 146415 2026-03-29T16:38:30Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو بحث:نالو فضا]] کي [[سانچو بحث:نيم اسپيسز]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 146415 wikitext text/x-wiki --Jogi don 09:38, 23 ڊسoمبر 2015 (UT ) ockh5e8b2vzsx3k7y5qi75uve8iogp2 11 16192 368430 54085 2026-03-29T16:47:36Z Intisar Ali 8681 /* غلط صفحو */ نئون ڀاڱو 368430 wikitext text/x-wiki --Jogi don 13:33, 30 ڊسمبر 2015 (UTC) == غلط صفحو == @[[واپرائيندڙ:JogiAsad|JogiAsad]] ھن صفحي جي ضرورت ناھي۽ حذف ٿيڻ گھرجي [[واپرائيندڙ:Intisar Ali|Intisar Ali]] ([[واپرائيندڙ بحث:Intisar Ali|ڳالھ]]) 16:47, 29 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) hpb8f7ngwo9fg7fc1z2xweuyfejrhiq 11 29209 368369 74206 2026-03-29T12:14:15Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو بحث:حوالا سڌارو]] کي [[سانچو بحث:حوالا سڌاريو]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 74206 wikitext text/x-wiki --Jogi don 08:13, 2 جُولاءِ 2016 (UTC) rcct0sdabo93bijs2ik042fz7mpmdum 10 46382 368367 368263 2026-03-29T12:14:15Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو:حوالا سڌارو]] کي [[سانچو:حوالا سڌاريو]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 368263 wikitext text/x-wiki {{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Unsubst||$N=Refimprove |date=__DATE__ |$B= {{ambox | name = {{{name|Refimprove}}} | subst = {{{subst|<includeonly>{{subst:</includeonly><includeonly>substcheck}}</includeonly>}}} | small = {{{small|}}} | type = content | class = ambox-Refimprove | image = [[File:Question book-new.svg|50x40px|alt=]] | issue = هي {{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|مضمون}} [[وڪيپيڊيا:تصديقيت|قابلِ تصديق هجڻ]] لاءِ ''' وڌيڪ حوالن جي ضرورت رکي ٿو''' | fix = جيڪڏهن توهان ڪري سگهو، [{{fullurl:{{FULLPAGENAME}}|action=edit}} وڌيڪ حوالا شامل ڪريو] [[مدد:قابل اعتبار ذريعا|قابلِ اعتبار ذريعن]] مان. بنا حوالن وارو مواد جيڪڏهن درست نه ڪيو ويو ته هٽايو وڃي سگهي ٿو. | talk = {{{Collogue|}}} | date = {{{date|}}} | cat = مضمون جيڪي وڌيڪ حوالن جي ضرورت رکن ٿا | all = سڀ مضمون جيڪي وڌيڪ حوالن جي ضرورت رکن ٿا }}<!--{{refimprove}} end--> }}<noinclude> {{documentation}}<!-- مهرباني ڪري زمرا ۽ بين الويڪي لنڪس /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو --> </noinclude> 75zirlisuxwhlzjm67um4xyane9guex 828 53778 368382 174732 2026-03-29T13:13:40Z Intisar Ali 8681 368382 wikitext text/x-wiki {{Module rating |beta}} {{lua|Module:Transclusion count}} هي ماڊيول {{tl|High-use}} کي لاڳو ڪري ٿو۔ جڏهن دستياب هجن، ته هي بوٽ ذريعي اپڊيٽ ٿيل قدرن کي [[Special:PrefixIndex/Module:Transclusion_count/data/|Module:Transclusion_count/data/ جي ذيلي صفحن]] مان استعمال ڪري ٿو۔ 3uk7ewp9qkv2kua96baphncdax7nh2z 0 63338 368466 345396 2026-03-29T21:11:41Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 368466 wikitext text/x-wiki [[فائل:BBC Logo 2021.svg|thumb|بي بي سي جو لوگو]] [[فائل:BBCBroadcastingHouse.JPG|thumb|بي بي سي براڊڪاسٽنگ جي بلڊنگ]] '''برطانوي نشرياتي ادارو''' (<small>British Broadcasting Corporation</small>) المعروف "بي بي سي" (<small>BBC</small>) ٻُڌندڙن ۽ ڏسندڙن جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو نشرياتی ادارو آهي. بي بي سي جو هيڊ ڪوارٽر [[لنڊن]] ۾ آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بي%20%20بي%20%20سي|title=بي بي سي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-11-27}}</ref> بي بي سي صرف [[گڏيل بادشاھت|برطانيا]] ۾ ملازمن جو تعداد 26 هزار آهي ۽ ان جي سالياني بجيٽ 4 ارب برطانوي پاؤنڊ (7.9 ارب آمريڪي ڊالر) کان وڌيڪ آهي. [[1936ع|'''1936ع''']] ۾ [[برطانوي نشرياتي ادارو|برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] ([[BBC]]) پنھنجو پھريون ٽيليويزن چئنل قائم ڪيو ۽ اهڙي طرح هيا دنيا جو پھريون باقائدہ نشريات شروع ڪرڻ وارو چئنل بڻجي ويو. 1930ع ۾ [[نيو يارڪ شهر|نيويارڪ]] ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] پنهنجي هڪ ٽي وي اسٽيشن نيشنل براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن (NBC) قائم ڪيو هو.<ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=http://kitab/?number=26|title=سنڌي ورچوئل لائبريري {{!}} ماس ميڊيا|website=kitab|language=sd-pk|access-date=2020-11-27}}</ref> لڳ ڀڳ ساڳئي سال بي بي سي لنڊن ۾ پنهنجو هڪ ٽيليويزن اسٽيشن قائم ڪيو، تنهن کانپوءِ [[فرانس]] ۽ [[جرمني]] به [[انگلينڊ]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي پيروي ڪندي قومي ٽي وي اسٽيشون ٺاهيون.<ref name=":0"/> 1922ء ۾ برٽش براڊڪاسٽنگ ڪمپني لميٽڊ جي قائم ڪيل  هن اداري کي بعد ۾ شاهي پروانو جاري ڪيو ويو ۽ 1927ع  ۾ هي رياست جي ملڪيت بڻجي ويو. ادارو ٽيليويزن، ريڊيو  ۽ انٽرنيٽ تي پروگرام ۽ معلوماتي خدمتون پيش ڪري ٿو. بي بي سي جو هدف "اطلاع، علم ۽ تفريح جي فراهمي" آهي. ادارو بي بي سي ٽرسٽ جي انتظام هيٺ هلايو وڃي ٿو ۽ پنهنجي منشور جي مطابق "سياسي ۽ اشتهاري اثرن کان آزاد آهي ۽ صرف پنهنجي ڏسندڙن (ناظرين) ۽ ٻُڌندڙن (سامعين) کي حالتن کان واقف رکي ٿو." ادارو انگريزي سميت سموري دنيا جي 33 ٻولين ۾ پروگرام نشر ڪندو آهي، جن ۾ [[اردو]] پڻ شامل آهي. اردو ۾ بي بي سي ريڊيو جي نشريات کانسواءِ هڪ ويب سائٽ پڻ شامل آهي جيڪا تحريري اردو جي اولين ويب سائٽس منجهان هڪ آهي. [[بي بي سي نيوز]] خبرن جو ادارو آهي. == تصويرون == <gallery> فائل:BBC logo (50s-60s).svg| فائل:BBC logo (70s).svg| فائل:BBC logo (80s).svg| فائل:BBC logo (pre97).svg| فائل:BBC logo (1997-2021).svg| </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[بي بي سي نيوز]] * [[جيو نيوز]] * [[ريڊيو پاڪستان]] * [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] == حوالا == {{Commonscat|BBC}} {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.bbcurdu.com/ برطانوي نشرياتي ادارو] (اردو) * [http://www.bbc.co.uk برطانوي نشرياتي ادارو] (انگريزي) [[زمرو:بي بي سي]] [[زمرو:ابلاغ عامه]] [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:برطانيه جا نشرياتي ادارا]] [[زمرو:GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون]] lipie65wcuqnvcccqnjptripa04712u 368467 368466 2026-03-29T21:14:50Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 368467 wikitext text/x-wiki [[فائل:BBC Logo 2021.svg|thumb|بي بي سي جو لوگو]] [[فائل:BBCBroadcastingHouse.JPG|thumb|بي بي سي براڊڪاسٽنگ جي بلڊنگ]] '''برطانوي نشرياتي ادارو''' (<small>British Broadcasting Corporation</small>) المعروف "بي بي سي" (<small>BBC</small>) ٻُڌندڙن ۽ ڏسندڙن جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو نشرياتی ادارو آهي. بي بي سي جو هيڊ ڪوارٽر [[لنڊن]] ۾ آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بي%20%20بي%20%20سي|title=بي بي سي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-11-27}}</ref> بي بي سي صرف [[گڏيل بادشاھت|برطانيا]] ۾ ملازمن جو تعداد 26 هزار آهي ۽ ان جي سالياني بجيٽ 4 ارب برطانوي پاؤنڊ (7.9 ارب آمريڪي ڊالر) کان وڌيڪ آهي. [[1936ع|'''1936ع''']] ۾ [[برطانوي نشرياتي ادارو|برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] ([[BBC]]) پنھنجو پھريون ٽيليويزن چئنل قائم ڪيو ۽ اهڙي طرح هيا دنيا جو پھريون باقائدہ نشريات شروع ڪرڻ وارو چئنل بڻجي ويو. 1930ع ۾ [[نيو يارڪ شهر|نيويارڪ]] ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] پنهنجي هڪ ٽي وي اسٽيشن نيشنل براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن (NBC) قائم ڪيو هو.<ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=http://kitab/?number=26|title=سنڌي ورچوئل لائبريري {{!}} ماس ميڊيا|website=kitab|language=sd-pk|access-date=2020-11-27}}</ref> لڳ ڀڳ ساڳئي سال بي بي سي لنڊن ۾ پنهنجو هڪ ٽيليويزن اسٽيشن قائم ڪيو، تنهن کانپوءِ [[فرانس]] ۽ [[جرمني]] به [[انگلينڊ]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي پيروي ڪندي قومي ٽي وي اسٽيشون ٺاهيون.<ref name=":0"/> 1922ء ۾ برٽش براڊڪاسٽنگ ڪمپني لميٽڊ جي قائم ڪيل  هن اداري کي بعد ۾ شاهي پروانو جاري ڪيو ويو ۽ 1927ع  ۾ هي رياست جي ملڪيت بڻجي ويو. ادارو ٽيليويزن، ريڊيو  ۽ انٽرنيٽ تي پروگرام ۽ معلوماتي خدمتون پيش ڪري ٿو. بي بي سي جو هدف "اطلاع، علم ۽ تفريح جي فراهمي" آهي. ادارو بي بي سي ٽرسٽ جي انتظام هيٺ هلايو وڃي ٿو ۽ پنهنجي منشور جي مطابق "سياسي ۽ اشتهاري اثرن کان آزاد آهي ۽ صرف پنهنجي ڏسندڙن (ناظرين) ۽ ٻُڌندڙن (سامعين) کي حالتن کان واقف رکي ٿو." ادارو انگريزي سميت سموري دنيا جي 33 ٻولين ۾ پروگرام نشر ڪندو آهي، جن ۾ [[اردو]] پڻ شامل آهي. اردو ۾ بي بي سي ريڊيو جي نشريات کانسواءِ هڪ ويب سائٽ پڻ شامل آهي جيڪا تحريري اردو جي اولين ويب سائٽس منجهان هڪ آهي. [[بي بي سي نيوز]] خبرن جو ادارو آهي. == تصويرون == <gallery> فائل:BBC logo (50s-60s).svg| فائل:BBC logo (70s).svg| فائل:BBC logo (80s).svg| فائل:BBC logo (pre97).svg| فائل:BBC logo (1997-2021).svg| </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[بي بي سي نيوز]] * [[جيو نيوز]] * [[ريڊيو پاڪستان]] * [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] == حوالا == {{Commonscat|BBC}} {{حوالا|2}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.bbcurdu.com/ برطانوي نشرياتي ادارو] (اردو) * [http://www.bbc.co.uk برطانوي نشرياتي ادارو] (انگريزي) [[زمرو:بي بي سي]] [[زمرو:ابلاغ عامه]] [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ٽيليويزن]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ نيوز چينل]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ٽيليويزن چينل]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ نشرياتي ادارا]] [[زمرو:GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون]] pxuyh7fry80i0kf6o1ze1z7o0tx72xn 368468 368467 2026-03-29T21:15:20Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 368468 wikitext text/x-wiki [[فائل:BBC Logo 2021.svg|thumb|بي بي سي جو لوگو]] [[فائل:BBCBroadcastingHouse.JPG|thumb|بي بي سي براڊڪاسٽنگ جي بلڊنگ]] '''برطانوي نشرياتي ادارو''' (<small>British Broadcasting Corporation</small>) المعروف "بي بي سي" (<small>BBC</small>) ٻُڌندڙن ۽ ڏسندڙن جي لحاظ کان دنيا جو سڀ کان وڏو نشرياتی ادارو آهي. بي بي سي جو هيڊ ڪوارٽر [[لنڊن]] ۾ آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بي%20%20بي%20%20سي|title=بي بي سي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-11-27}}</ref> بي بي سي صرف [[گڏيل بادشاھت|برطانيا]] ۾ ملازمن جو تعداد 26 هزار آهي ۽ ان جي سالياني بجيٽ 4 ارب برطانوي پاؤنڊ (7.9 ارب آمريڪي ڊالر) کان وڌيڪ آهي. [[1936ع|'''1936ع''']] ۾ [[برطانوي نشرياتي ادارو|برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] ([[BBC]]) پنھنجو پھريون ٽيليويزن چئنل قائم ڪيو ۽ اهڙي طرح هيا دنيا جو پھريون باقائدہ نشريات شروع ڪرڻ وارو چئنل بڻجي ويو. 1930ع ۾ [[نيو يارڪ شهر|نيويارڪ]] ۾ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] پنهنجي هڪ ٽي وي اسٽيشن نيشنل براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن (NBC) قائم ڪيو هو.<ref name=":0">{{حوالو_ويب|url=http://kitab/?number=26|title=سنڌي ورچوئل لائبريري {{!}} ماس ميڊيا|website=kitab|language=sd-pk|access-date=2020-11-27}}</ref> لڳ ڀڳ ساڳئي سال بي بي سي لنڊن ۾ پنهنجو هڪ ٽيليويزن اسٽيشن قائم ڪيو، تنهن کانپوءِ [[فرانس]] ۽ [[جرمني]] به [[انگلينڊ]] ۽ [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] جي پيروي ڪندي قومي ٽي وي اسٽيشون ٺاهيون.<ref name=":0"/> 1922ء ۾ برٽش براڊڪاسٽنگ ڪمپني لميٽڊ جي قائم ڪيل  هن اداري کي بعد ۾ شاهي پروانو جاري ڪيو ويو ۽ 1927ع  ۾ هي رياست جي ملڪيت بڻجي ويو. ادارو ٽيليويزن، ريڊيو  ۽ انٽرنيٽ تي پروگرام ۽ معلوماتي خدمتون پيش ڪري ٿو. بي بي سي جو هدف "اطلاع، علم ۽ تفريح جي فراهمي" آهي. ادارو بي بي سي ٽرسٽ جي انتظام هيٺ هلايو وڃي ٿو ۽ پنهنجي منشور جي مطابق "سياسي ۽ اشتهاري اثرن کان آزاد آهي ۽ صرف پنهنجي ڏسندڙن (ناظرين) ۽ ٻُڌندڙن (سامعين) کي حالتن کان واقف رکي ٿو." ادارو انگريزي سميت سموري دنيا جي 33 ٻولين ۾ پروگرام نشر ڪندو آهي، جن ۾ [[اردو]] پڻ شامل آهي. اردو ۾ بي بي سي ريڊيو جي نشريات کانسواءِ هڪ ويب سائٽ پڻ شامل آهي جيڪا تحريري اردو جي اولين ويب سائٽس منجهان هڪ آهي. [[بي بي سي نيوز]] خبرن جو ادارو آهي. == تصويرون == <gallery> فائل:BBC logo (50s-60s).svg| فائل:BBC logo (70s).svg| فائل:BBC logo (80s).svg| فائل:BBC logo (pre97).svg| فائل:BBC logo (1997-2021).svg| </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[بي بي سي نيوز]] * [[جيو نيوز]] * [[ريڊيو پاڪستان]] * [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] == حوالا == {{Commonscat|BBC}} {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.bbcurdu.com/ برطانوي نشرياتي ادارو] (اردو) * [http://www.bbc.co.uk برطانوي نشرياتي ادارو] (انگريزي) [[زمرو:بي بي سي]] [[زمرو:ابلاغ عامه]] [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ٽيليويزن]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ نيوز چينل]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ٽيليويزن چينل]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ نشرياتي ادارا]] [[زمرو:GND سان سڃاڻپ ڪندڙ وڪيپيڊيا مضمون]] t2yxgdupsuwz5wb6roov9ja5hylegds 0 76708 368481 323146 2026-03-30T00:49:00Z CommonsDelinker 103 Removing [[:c:File:King_Abdulaziz_Center_for_World_Culture_(Ithra)_(cropped).png|King_Abdulaziz_Center_for_World_Culture_(Ithra)_(cropped).png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:IronGargoyle|IronGargoyle]] because: per [[:c:Commons:Deletion 368481 wikitext text/x-wiki {{short description|Administrative region of Saudi Arabia}} {{Infobox settlement | name = الشرقي صوبو | area_rank = 1 | subdivision_type2 = Locality | subdivision_type3 = Municipalities | unit_pref = metric | population_density_km2 = auto | population_as_of = 2017 | subdivision_type1 = گورنريٽ | area_code = 1234 | postal_code = 3XXXX | utc_offset = +3 | timezone1 = [[Arabian Standard Time]] | iso_code = SA-04 | population_rank = 3 | official_name = المنطقه الشرقيہ | population_total = 4900325 | demographics_type1 = GDP | demographics1_title1 = Total | demographics1_info1 = US$ 243.8 billion (2022)<ref>{{citation|title=Estimating Saudi Arabia's Regional GDP Using Satellite Nighttime Light Images|url=https://www.kapsarc.org/wp-content/uploads/2019/12/Estimating-Saudi-Arabia%E2%80%99s-Regional-GDP-Using-Satellite-Nighttime-Light-Images.pdf|website=www.kapsarc.org|accessdate=2025-03-17|archive-date=2024-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240406190632/https://www.kapsarc.org/wp-content/uploads/2019/12/Estimating-Saudi-Arabia%E2%80%99s-Regional-GDP-Using-Satellite-Nighttime-Light-Images.pdf|dead-url=yes}}</ref> | area_total_km2 = 672522 | leader_name1 = شهزادو احمد بن فهد | leader_name = شهزادو سعود بن نائف | leader_title1 = ڊپٽي گورنر | leader_title = گورنر | image_map = Ash Sharqiyah in Saudi Arabia.svg | subdivision_name = {{flag|Saudi Arabia}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | settlement_type = [[صوبو]] | seat = [[دمام]] | seat_type = گادي وارو شهر | native_name_lang = ar | native_name = المنطقة الشرقية | parts_type = گورنريٽ | p1 = الاحساء گورنريٽ<br>دهران گورنريٽ<br>الخوبر گورنريٽ<br>القطيف گورنريٽ<br>حفر الباطن گورنريٽ <br>جبيل گورنريٽ<br>الخافجي گورنريٽ<br> راس تنورا گورنريٽ<br>البقيق گورنريٽ<br>النيريه گورنريٽ<br>القرية العليه گورنريٽ | image_skyline = {{multiple image | total_width = 290 | border = infobox | perrow = 1/2/2 | caption_align = center | image1 = Ajdan Walk, Saudi Arabia.png | caption1 = Ajdan Walk in [[Khobar]] | image2 = Khobar water tower.jpg | caption2 = [[Khobar]] Water Tower | image3 = | caption3 = [[King Abdulaziz Center for World Culture|Ithra Center]] | image4 = واجهة-قلعة-تاروت.jpg | caption4 = [[Tarout Castle]] | image5 = جبل القارةW5311.jpg | caption5 = [[Al-Qarah Mountain (Saudi Arabia)|Al-Qarah Mountain]] | image6 = Al-Ahsa Palm Oasis 2023.jpg | caption6 = [[Al-Ahsa Oasis]] }} | image_seal = Eastern Province Municipality Logo.svg | website = {{URL|https://www.eamana.gov.sa/}} }} '''الشرقي صوبو''' ({{Lang-ar|المنطقة الشرقية}}) [[سعودي عرب]] جو اوڀر وارو صوبو آهي جن جون سرحدون [[ڪويت]]، [[قطر]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]]، [[سلطنت عمان|اومان]] ۽ [[يمن]] سان لڳن ٿيون. اندر طرف [[رياض صوبو|رياض]] ۽ [[نجران صوبو|نجران]] جا صوبا آهن. اها ايراضي جي لحاظ کان سڀ کان وڏو صوبو آهي، هن جي ايراضي <small>7,10,000</small> چورس ڪلوميٽر آهي ۽ آبادي جي لحاظ کان رياض ۽ مڪه صوبي کان پوء ٽيون وڏو صوبو آهي. سال 2017ع ۾ صوبي جي آبادي 4,900,325 هئي.<ref name=":02">{{Cite web|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_characteristics_surveysar.pdf|title=Population Characteristics surveys|date=2017|website=General Authority for Statistics}}</ref> صوبائي گاديءَ جو هنڌ [[دمام]] آهي ۽ دمام کان ڪجهه ڪلوميٽر جي مفاصلي تي ٻيو وڏو شهر الخبر آهي، جيڪو ڪاروباري مرڪز ۽ بندرگاهه آهي. صوبو بين الاقوامي ٽرئفڪ لاءِ ڪنگ فهد ڪازوي (سمند تی پل) ذريعي [[بحرين]] سان ڳنڍيل آهي. وڏا شھر حفوف، المبرز، حفر الباطن، جبيل ۽ الخوبر آهن.<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/saudi-arabia-population/cities/|title=Population of Cities in Saudi Arabia (2021)|website=worldpopulationreview.com|access-date=2020-04-02}}</ref> ٻين اھم شھرن ۾ الاحساء، القطيف، الخافجي، البقيق، راس تنورا، [[النعيريہ|النيريه]] ۽ [[قريہ|القرية]] [[العليا|العليه]] شامل آهن. الشرقي صوبی جا اڪثر رهواسي سني ۽ ڪجھ شيعا آهن. ==جاگرافي== ==تاريخ== ==پڻ ڏسو== The '''Eastern Province''' ({{langx|ar|المنطقة الشرقية}} ''{{transl|ar|ALA|al-Mintaqah ash-Sharqīyah}}''), also known as the '''Eastern Region''', is the easternmost of the 13 [[provinces of Saudi Arabia]]. It is the nation's largest province by area and the third most populous after the [[Riyadh Province|Riyadh]] and [[Mecca Province|Mecca]] provinces. In 2017, the population was 4,900,325.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.stats.gov.sa/sites/default/files/population_characteristics_surveysar.pdf|title=Population Characteristics surveys|date=2017|website=General Authority for Statistics}}</ref> Of these, 3,140,362 were Saudi citizens and 1,759,963 were foreign nationals.<ref>{{Cite web|url=https://www.arabnews.com/node/407209|title=Riyadh most populous Saudi city, Makkah most populous province|date=2012-02-25|website=Arab News|language=en|access-date=2020-04-02}}</ref> The province accounts for 15.05% of the entire population of Saudi Arabia<ref name=":0" /> and is named for its geographical location relative to the rest of the kingdom. More than a third of the population is concentrated in the [[Greater Dammam|Dammam metropolitan area]]. With an estimated population of 1.53 million as of 2022, [[Dammam]], the capital of the province, is the fourth most populous city in the kingdom. The incumbent governor of the province is [[Saud bin Nayef Al Saud|Prince Saud bin Nayef Al Saud]]. Other populous cities in the province include [[Hofuf]], Mubarraz, [[Hafar al-Batin|Hafr al-Batin]], [[Jubail]] and [[Khobar]].<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/saudi-arabia-population/cities/|website=worldpopulationreview.com|access-date=2020-04-02|title=Population of Cities in Saudi Arabia (2021)}}</ref> The region is extremely popular among tourists for its beaches on the [[Persian Gulf]] and proximity to the other countries of the eastern [[Arab world]], such as the [[UAE|United Arab Emirates]], [[Qatar]] and [[Bahrain]], with the latter being linked to the province via the 25&nbsp;km (15&nbsp;mi) long [[King Fahd Causeway]]. The region also shares a border with [[Oman]], [[Yemen]], [[Kuwait]] and [[Iraq]]. The province is bordered to the west, from north to south, by the provinces of the [[Northern Borders Region|Northern Borders]], [[Ha'il Region|Ha'il]], [[Al-Qassim Region|Qassim]], [[Riyadh Region|Riyadh]] and [[Najran Region|Najran]]. The Eastern Province encompasses the entire east coast of Saudi Arabia and acts as a major platform for most of the kingdom's oil production and exports. [[Petroleum|Oil]] was first found in the country in the Eastern Province, at the Prosperity Well site (formerly known as Dammam No.7). The [[Ghawar Field|Ghawar oil field]], located in the [[Al-Ahsa Governorate|Ahsa Governorate]], measuring 8,400 sq.km. (3,240 sq.mi.) is the largest oil field in the world,<ref>{{Cite web|url=https://www.hydrocarbons-technology.com/projects/ghawar-oil-field/|title=Ghawar Oil Field|website=Hydrocarbons Technology|language=en-GB|access-date=2020-04-04}}</ref> and accounts for roughly a third of the kingdom's oil production. The [[Safaniya Oil Field|Safaniya oil field]], located off the coast of the province, is the largest [[offshore oil field]] in the world. The Jubail Industrial City, part of the city of [[Jubail]], the fifth most populous in the province, is the largest industrial city in the world.<ref>{{Cite web|url=https://www.worldatlas.com/articles/world-s-largest-industrial-areas.html|title=The World's Largest Industrial Areas|website=WorldAtlas|date=10 June 2019 |language=en|access-date=2020-04-02}}</ref> The region was home to the [[Dilmun]] civilization which was an ancient [[Semitic languages|Semitic]]-speaking [[polity]] in [[Eastern Arabia]]. Founded in the late 4th millennium BC and lasting until approximately 538 BC it is regarded as one of the oldest civilizations in the world.<ref>{{cite news|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-22596270|title=Bahrain digs unveil one of oldest civilizations|publisher=[[BBC]]|work=BBC News|date=2013-05-21|last1=Smith|first1=Sylvia}}</ref><ref name="uns">{{cite web |url=https://whc.unesco.org/en/list/1192 |title=Qal'at al-Bahrain – Ancient Harbour and Capital of Dilmun |publisher=[[UNESCO]] |access-date=17 August 2011}}</ref> Dilmun was an important and prosperous trading centre for millennia with well-developed and long-standing trading, commercial and cultural ties with nearby [[Mesopotamia]] in particular and the [[Indus Valley civilisation]]. A number of scholars have suggested that Dilmun originally designated the eastern province of [[Saudi Arabia]], notably linked with the major Dilmunite settlements of Umm an-Nussi and Umm ar-Ramadh in the interior and [[Tarout Island]] on the coast.<ref>Roads of Arabia p.180</ref> {{Infobox settlement | name = الشرقي صوبو<br>منطقہ الشرقيہ | native_name = | official_name = الشرقية | settlement_type = [[صوبو]] | image_skyline = | imagesize = | image_alt = | image_caption = | image_flag = | flag_size = | flag_alt = | image_shield = | shield_size = | shield_alt = | image_map = Ash Sharqiyah in Saudi Arabia.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = سعودي عرب جي نقشي تي الشرقي صوبو | latd = | latm = | lats = | latNS = N | longd = | longm = | longs = | longEW = W | coor_pinpoint = | coordinates_type = type:adm1st_region:SA | coordinates_display = inline,title | seat_type = گاديء جو ھند | seat = [[دمام]] | parts_type = | parts_style = para | p1 = 11 | area_total_km2 = 672522 | area_footnotes = | population_as_of = 2010 | population_footnotes = | population_total = 4105780 | population_note = | population_blank1_title = | population_blank1 = | population_blank2_title = | population_blank2 = | population_density_km2 = auto | demographics_type2 = | demographics2_info1 = | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | blank_name_sec2 = | blank_info_sec2 = | blank1_name_sec2 = | blank1_info_sec2 = | postal_code_type = [[آیزو 3166-2:SA]] | postal_code = 04 | leader_title = گورنر | leader_name = سعود بن نایف | leader_title1 = نائب گورنر | leader_name1 = شھزادو جلووی بن عبدالعزیز بن مساعد<ref>{{cite news|last=Wahab|first=Siraj|title=A story of courage, conviction and determination|url=http://arabnews.com/saudiarabia/article626182.ece|accessdate=12 May 2012|newspaper=Arab News|date=5 May 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120515013236/http://arabnews.com/saudiarabia/article626182.ece|archivedate=2012-05-15|url-status=dead}}</ref> | leader_party = | website = | footnotes = | translit_lang1_type = }} '''الشرقي صوبو''' ({{Lang-ar|المنطقة الشرقية}}) [[سعودي عرب]] جو اوڀر وارو صوبو آهي جن جون سرحدون [[ڪويت]]، [[قطر]]، [[گڏيل عرب امارتون|گڏيل عرب امارات]]، [[سلطنت عمان|اومان]] ۽ [[يمن]] سان لڳن ٿيون. اندر طرف [[رياض صوبو|رياض]] ۽ [[نجران صوبو|نجران]] جا صوبا آهن. هن علائقي جي ايراضي <small>7,10,000</small> چورس ڪلوميٽر آهي ۽ سال [[2004ع]] ۾ <small>33,60,157</small> جي آبادي هئي. صوبائي گاديءَ جو هنڌ دمام آهي ۽ دمام کان ڪجهه ڪلوميٽر جي مفاصلي تي ٻيو وڏو شهر الخبر آهي، جيڪو ڪاروباري مرڪز ۽ بندرگاهه آهي. صوبو بين الاقوامي ٽرئفڪ لاءِ ڪنگ فهد ڪازوي (سمند تی پل) ذريعي [[بحرين]] سان ڳنڍيل آهي. اھم شھرن ۾ الاحساء، القطيف، الخفجي، البقيق، الجبيل، حفر الباطن، راس تنورا، [[النعيريہ|النيريه]] ۽ [[قريہ|القرية]] [[العليا|العليه]] شامل آهن. الشرقي صوبی جا اڪثر رهواسي سني ۽ ڪجھ شيعا آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سعودي عرب]] [[زمرو:سعودي عرب جا صوبا]] fyxwjvyu4nqm1k1cntutnu1ue9vdwe5 0 87771 368454 345393 2026-03-29T20:53:58Z Ibne maryam 17680 368454 wikitext text/x-wiki {{Short description|Qatari news media organization}} {{Infobox company | name = الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ<br> Al Jazeera Media Network <br>شبكة الجزيرة الإعلامية | logo = Al Jazeera English Newsdesk.jpg | native_name = شبكة الجزيرة الإعلامية | native_name_lang = ar | type = عوامي فائدي لاءِ پرائيويٽ فائونڊيشن | industry = ماس ميڊيا | founded = 1 نومبر 1996 - 29 سال اڳ | founder = حماد بن خليفه الثاني | hq_location = Qatar Radio and Television Corporation Complex | key_people = {{Plainlist|*حماد بن ثمر الثاني (چيئرمين)|* شيخ ناصر بن فيصل بن خليفه الثاني (ڊائريڪٽر جنرل)}} | products = خبرون نشر ڪرڻ، ويب پورٽل | hq_location_city = [[Wadi Al Sail]], Doha | hq_location_country = Qatar | area_served = سڄي دنيا ۾ | subsid = {{ubli|الجزيره عربي|الجزيره انگريزي|الجزيره مباشر|الجزيره ترڪ|الجزيره ڊاڪيومينٽري|AJ+|الجزيره پوڊ ڪاسٽ|الجزيره بلقان}} | num_employees = 3,000 | website = {{Official URL}} | footnotes = {{refn|As an [[autonomous|independent]] [[Statutory corporation|public corporation]].<ref>[https://almeezan.qa/LawPage.aspx?id=2536&language=en Law No. 1 of 1996 on the Establishment of the Al Jazeera Satellite Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121071535/https://www.almeezan.qa/LawPage.aspx?id=2536&language=en |date=2021-01-21 }} (repealed 2011)</ref>}}<ref name="gnprivchange">{{cite news |url=http://gulfnews.com/news/gulf/qatar/al-jazeera-turning-into-private-media-organisation-1.837871 |title=Al Jazeera turning into private media organisation |date=13 July 2011 |author=Habib Toumi |newspaper=[[Gulf News]] |access-date=8 January 2013 |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224221310/https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/al-jazeera-turning-into-private-media-organisation-1.837871 |url-status=live }}</ref><ref name="insidestory.org.au">{{cite news|last=Bridges|first=Scott|url=https://insidestory.org.au/how-al-jazeera-took-on-the-english-speaking-world|title=How Al Jazeera took on the (English-speaking) world|date=2012-10-19|access-date=2021-01-13|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124172453/https://insidestory.org.au/how-al-jazeera-took-on-the-english-speaking-world/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Sheikh Hamad bin Thamer Al Thani|access-date=2021-01-13|url=https://network.aljazeera.net/about-us/management-profiles/sheikh-hamad-bin-thamer-al-thani|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227145209/https://network.aljazeera.net/about-us/management-profiles/sheikh-hamad-bin-thamer-al-thani|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Dr. Mostefa Souag|url=https://network.aljazeera.net/about-us/management-profiles/mostefa-souag|access-date=2021-01-13|archive-date=2021-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208090655/https://network.aljazeera.net/about-us/management-profiles/mostefa-souag|url-status=dead}}</ref><ref name="aljazeera_profile"/> |logo_size=250px|caption=[[Al Jazeera English]] Newsroom|trading_name=Al Jazeera|location=قطر ريڊيو ۽ ٽيليويزن ڪارپوريشن ڪمپليڪس، وادي ال سيل، دوحا، قطر|location_city=دوحا، قطر|location_country={{flag|Qatar}}|locations=قطر ريڊيو ۽ ٽيليويزن ڪارپوريشن ڪمپليڪس، وادي ال سيل، دوحا، قطر|genre=نشريات|production=خبرون ۽ پوڊڪاسٽ|services=سڄي دنيا ۾|revenue=|operating_income=|net_income=|assets=|owner=قطر جي حڪومت|divisions=الجزيره عربي<br> الجزيره انگريزي<br> الجزيره مباشر<br> الجزيره ترڪ<br> الجزيره ڊاڪيومينٽري<br> AJ+<br> الجزيره پوڊ ڪاسٽ<br> الجزيره بلقان|intl=English}} '''الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ''' (عربي: شبكة الجزيرة الإعلامية) هڪ خانگي ميڊيا گروپ آهي. جنهن جو هيڊ ڪوارٽر "وادي السيل"، [[دوحہ|دوحا]]، [[قطر]] ۾ آهي. ان کي جزوي طور تي قطري حڪومت پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. نيٽ ورڪ جي مکيه چينلن ۾ ڊجيٽل پليٽ فارم، AJ+ سان گڏ، الجزيره عربي ۽ الجزيره انگريزي شامل آهن. جيڪا علائقائي ۽ بين الاقوامي خبرن کي ڍڪيندا آهن. الجزيره 150 ملڪن ۽ علائقن ۾ نشر ٿئي ٿو ۽ ان جا عالمي صارف 43 ڪروڙ آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/about-us|title=About Us|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026065013/https://www.aljazeera.com/about-us|archive-date=26 October 2023|access-date=27 Oct 2023|url-status=live}}</ref> اصل ۾ هڪ سيٽلائيٽ ٽي وي چينل جي طور تي تصور ڪيو ويو جيڪو عربي خبرون ۽ موجوده معاملن کي پهچائيندو هو، الجزيره ان کان پوءِ هڪ گهڻ رخي ميڊيا نيٽ ورڪ ۾ تبديل ٿي چڪو آهي جنهن ۾ مختلف پليٽ فارم شامل آهن جهڙوڪ آن لائن، ڪيترن ئي ٻولين ۾ خاص ٽيليويزن چينل، ۽ وڌيڪ. نيٽ ورڪ جي نيوز آپريشن ۾ هن وقت دنيا ۾ 70 بيورو آهن جيڪي نيٽ ورڪ جي چينلن ۽ آپريشنز جي وچ ۾ ورهايل آهن، ان کي عالمي سطح تي ميڊيا ڪمپنين ۾ بيوروز جي سڀ کان وڏي مجموعن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref name="aljazeera_profile2">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/aboutus/|title=About Us|author=Al Jazeera Media Network|date=29 August 2019|work=Al Jazeera English|access-date=29 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112224227/http://www.aljazeera.com/aboutus/|archive-date=12 November 2017|url-status=live}}</ref> الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ (AJMN) قطري حڪومت کان عوامي فنڊ حاصل ڪري ٿو. جڏهن ته نقاد اڪثر ڪري الجزيره عربي کي قطر جي پرڏيهي پاليسي کان متاثر سمجهن ٿا، <ref>{{cite journal|last1=Gasim|first1=Gamal|date=15 February 2018|title=The Qatari Crisis and Al Jazeera's Coverage of the War in Yemen|journal=Arab Media & Society|issue=25|doi=10.70090/GG18QCAJ|quote=its sudden increased coverage by Al-Jazeera English following the Qatari crisis would probably raise some legitimate concerns regarding such questions as whether Al-Jazeera English has been guilty of selection bias.}}</ref><ref name="kosarova2">{{cite journal|last=Kosárová|first=Dominika|date=2020|title=Al Jazeera and Al Arabiya: Understanding Media Bias|journal=Politické vedy|volume=23|issue=4|pages=87–108|doi=10.24040/politickevedy.2020.23.4.87-108|quote=Several studies have been dealing with the question of whether state-sponsored Al Jazeera and Al Arabiya are biased. Their findings suggest that the message of both media reflects the interests of their respective state-sponsors... The analysis shows that both media, when covering Muslim Summit, used manipulative techniques to deliver the opposite message about the Summit, which is in line with their state-sponsors' often incompatible regional ambitions and foreign policy}}</ref> الجزيره انگريزي کي ادارتي طور تي آزاد سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Citation |last1=Sadig |first1=Haydar Badawi |title=Voices from the Periphery |date=2019 |work=Al Jazeera in the Gulf and in the World: Is It Redefining Global Communication Ethics? |pages=163–190 |editor-last=Sadig |editor-first=Haydar Badawi |url=https://doi.org/10.1007/978-981-13-3420-7_6 |access-date=2025-12-23 |place=Singapore |publisher=Springer |language=en |doi=10.1007/978-981-13-3420-7_6 |isbn=978-981-13-3420-7 |quote=Al Jazeera’s resources, infrastructure, experience in crisis reporting and a vast editorial independence (compared to other media in the Arab World) confer a valuable presence in the Arab region and worldwide. |last2=Petcu |first2=Catalina}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Samuel-Azran |first1=Tal |title=Al-Jazeera, Qatar, and New Tactics in State-Sponsored Media Diplomacy |journal=American Behavioral Scientist |date=September 2013 |volume=57 |issue=9 |pages=1293–1311 |doi=10.1177/0002764213487736 |quote=Most scholars who have compared the English and Arabic websites widely concur that their outputs and broadcasting norms differ substantially.}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fan |first1=Yingjie |last2=Pan |first2=Jennifer |last3=Sheng |first3=Jaymee |date=2024-01-02 |title=Strategies of Chinese State Media on Twitter |url=https://doi.org/10.1080/10584609.2023.2233911 |journal=Political Communication |volume=41 |issue=1 |pages=4–25 |doi=10.1080/10584609.2023.2233911 |issn=1058-4609 |quote=For example, the BBC is a statutory corporation independent of the UK government in strategy, content, and practice. Al-Jazeera is structured to receive funding from the government of Qatar but maintains its editorial independence (Seib, 2010).}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bennett |first1=Stephen |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781135046637 |title=Reporting at the Southern Borders |last2=Zamith |first2=Rodrigo |date=2013-10-15 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-04663-7 |editor-last=Dell'Orto |editor-first=Giovanna |edition= |language=en |chapter=A (More) Humanitarian Take: Al Jazeera English and Arabic Coverage of Immigration in the West |doi=10.4324/9780203499795 |quote=Al Jazeera was created in 1996 as an Arabic-language independent news network that communicated issues relevant to the Arab world to a pan-Arab audience; 10 years later, the editorially independent AJE was launched to reach worldwide audiences |editor-last2=Birchfield |editor-first2=Vicki L. |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203499795-11/humanitarian-take-stephen-bennett-rodrigo-zamith}}</ref> نيٽ ورڪ کي اڪثر ڪري پرڏيهي حڪومتن پاران نشانو بڻايو ويو آهي جيڪي ان جي رپورٽنگ کان ناراض آهن.<ref>{{Cite web |last=Telhami |first=Shibley |date=15 June 2013 |title=Al Jazeera: The Most-Feared News Network |url=https://www.brookings.edu/articles/al-jazeera-the-most-feared-news-network/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119173134/https://www.brookings.edu/articles/al-jazeera-the-most-feared-news-network/ |archive-date=19 January 2024 |access-date=2024-04-05 |website=Brookings |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=2024-04-01 |title=Al Jazeera faces 'security threat' ban as Israel passes new law |url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/01/al-jazeera-faces-security-threat-ban-after-israel-passes-new-law-benjamin-netanyahu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406082215/https://www.theguardian.com/world/2024/apr/01/al-jazeera-faces-security-threat-ban-after-israel-passes-new-law-benjamin-netanyahu |archive-date=6 April 2024 |access-date=2024-04-05 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-08-07 |title=RSF denounces Malaysia's harassment of Al Jazeera journalists {{!}} RSF |url=https://rsf.org/en/rsf-denounces-malaysia-s-harassment-al-jazeera-journalists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002120018/https://rsf.org/en/rsf-denounces-malaysia-s-harassment-al-jazeera-journalists |archive-date=2 October 2023 |access-date=2024-04-05 |website=[[Reporters Without Borders]] |language=en}}</ref> قطر جي سفارتي بحران دوران. ڪيترن ئي عرب ملڪن قطر سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا. ۽ ناڪابندي لاڳو ڪئي. انهن جي مطالبن مان هڪ الجزيره جي بندش هئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.norwaynews.com/norway-press-groups-protest-al-jazeera-closure-call/|title=Norway press groups protest Al Jazeera closure call|last=Sethurupan|first=Nadarajah|date=30 June 2017|work=Norway News|access-date=2023-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416204951/http://www.norwaynews.com/norway-press-groups-protest-al-jazeera-closure-call/|archive-date=2021-04-16|url-status=live}}</ref> ٻين ميڊيا نيٽ ورڪن هن مطالبي جي خلاف آواز اٿاريو آهي.<ref>{{Cite news|url=https://www.norwaynews.com/norway-press-groups-protest-al-jazeera-closure-call/|title=Norway press groups protest Al Jazeera closure call|last=Sethurupan|first=Nadarajah|date=30 June 2017|work=Norway News|access-date=2023-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416204951/http://www.norwaynews.com/norway-press-groups-protest-al-jazeera-closure-call/|archive-date=2021-04-16|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== ==ماتحت ادارا== ==الجزيره جا اثرات== ==ايڊٽوريل آزادي== ==پابنديون== الجزيره تي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[اسرائيل]] سميت ڪيترن ئي مسلمان ملڪن، جنهن ۾ [[سعودي عرب]]، [[عراق]]، [[الجزائر]]، [[مصر]]، [[سوڊان]]، [[بحرين]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارتون]] شامل آهن، پاران پابنديون لڳايو ويو ۽ الجزيره جي نشريات کي روڪيو ويو. عراقي حڪومت پاران ٽي ڀيرا پابندي لڳائي وئي آهي، تازو سال 2016ع ۾ جتي آفيسرن ان تي "تشدد کي ڀڙڪائڻ" جو الزام لڳايو. اسرائيل مئي 2024ع ۾ الجزيره تي پابندي لڳائي، ملڪ ۾ انهن جي آفيسن کي بند ڪرڻ تي مجبور ڪيو. سيپٽمبر 2024ع ۾، اسرائيلي فوج (IDF) [[رمله|رام الله]] ([[فلسطين جي رياست|فلسطين]] جي عارضي راڄڌاني) ۾، الجزيره کي قومي سلامتي لاءِ خطرو سمجهندي، آفيس کي بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو. 2025ع جي شروعات ۾، فلسطيني اٿارٽي قطر جي الجزيره ٽي وي جي نشريات کي [[اولهائين ڪنارو|ويسٽ بينڪ]] مان معطل ڪري ڇڏيو، دعويٰ ڪئي ته اهو "اشتعال انگيز مواد" ڏيکاري ٿو. "وفا ٽي وي" (WAFA) پاران اٿارٽي جي ثقافت، داخلي ۽ مواصلات جي وزيرن ٻنهي جو حوالو ڏنو ويو ته چينل اهڙو مواد نشر ڪري رهيو هو جيڪو "دوکي ڏيندڙ ۽ تڪرار پيدا ڪندڙ" هو. ==پڻ ڏسو== {{Portal|Qatar|Palestine|قطر|فلسطين}} * [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] * [[جيو پاليٽڪس]] * [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category}} *{{Official website}} [[زمرو:الجزيره]] [[زمرو:عرب ميڊيا]] [[زمرو:قطر ۾ ٽيليويزن]] [[زمرو:ڪثير قومي ڪمپنيون]] [[زمرو:دوحه ۾ قائم ڪمپنيون]] [[زمرو:قطر ۾ 1996 جون ادارا]] [[زمرو:پوڊ ڪاسٽنگ ڪمپنيون]] [[زمرو:قطر جون گڏيل ڪمپنيون]] [[زمرو:قطر پاران فنڊ ڪيل ميڊيا]] [[زمرو:دوحه ۾ قائم وڏا ميڊيا هائوس]] [[زمرو:عوامي طور تي فنڊ ڪيل براڊڪاسٽر]] [[زمرو:20 صدي ۾ قائم وڏي پيماني تي ميڊيا]] [[زمرو:قطر ۾ ادارا]] [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:قطر]] [[زمرو:ابلاغ عامه]] [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:قطر ۾ ابلاغ عامه]] [[زمرو:قطر ۾ ابلاغ عامه جا ادارا]] k1tdb242sb3mq0sx24ihcwhry3x36fe 368464 368454 2026-03-29T21:06:50Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 368464 wikitext text/x-wiki {{Short description|Qatari news media organization}} {{Infobox company | name = الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ<br> Al Jazeera Media Network <br>شبكة الجزيرة الإعلامية | logo = Al Jazeera English Newsdesk.jpg | native_name = شبكة الجزيرة الإعلامية | native_name_lang = ar | type = عوامي فائدي لاءِ پرائيويٽ فائونڊيشن | industry = ماس ميڊيا | founded = 1 نومبر 1996 - 29 سال اڳ | founder = حماد بن خليفه الثاني | hq_location = Qatar Radio and Television Corporation Complex | key_people = {{Plainlist|*حماد بن ثمر الثاني (چيئرمين)|* شيخ ناصر بن فيصل بن خليفه الثاني (ڊائريڪٽر جنرل)}} | products = خبرون نشر ڪرڻ، ويب پورٽل | hq_location_city = [[Wadi Al Sail]], Doha | hq_location_country = Qatar | area_served = سڄي دنيا ۾ | subsid = {{ubli|الجزيره عربي|الجزيره انگريزي|الجزيره مباشر|الجزيره ترڪ|الجزيره ڊاڪيومينٽري|AJ+|الجزيره پوڊ ڪاسٽ|الجزيره بلقان}} | num_employees = 3,000 | website = {{Official URL}} | footnotes = {{refn|As an [[autonomous|independent]] [[Statutory corporation|public corporation]].<ref>[https://almeezan.qa/LawPage.aspx?id=2536&language=en Law No. 1 of 1996 on the Establishment of the Al Jazeera Satellite Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121071535/https://www.almeezan.qa/LawPage.aspx?id=2536&language=en |date=2021-01-21 }} (repealed 2011)</ref>}}<ref name="gnprivchange">{{cite news |url=http://gulfnews.com/news/gulf/qatar/al-jazeera-turning-into-private-media-organisation-1.837871 |title=Al Jazeera turning into private media organisation |date=13 July 2011 |author=Habib Toumi |newspaper=[[Gulf News]] |access-date=8 January 2013 |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224221310/https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/al-jazeera-turning-into-private-media-organisation-1.837871 |url-status=live }}</ref><ref name="insidestory.org.au">{{cite news|last=Bridges|first=Scott|url=https://insidestory.org.au/how-al-jazeera-took-on-the-english-speaking-world|title=How Al Jazeera took on the (English-speaking) world|date=2012-10-19|access-date=2021-01-13|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124172453/https://insidestory.org.au/how-al-jazeera-took-on-the-english-speaking-world/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Sheikh Hamad bin Thamer Al Thani|access-date=2021-01-13|url=https://network.aljazeera.net/about-us/management-profiles/sheikh-hamad-bin-thamer-al-thani|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227145209/https://network.aljazeera.net/about-us/management-profiles/sheikh-hamad-bin-thamer-al-thani|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Dr. Mostefa Souag|url=https://network.aljazeera.net/about-us/management-profiles/mostefa-souag|access-date=2021-01-13|archive-date=2021-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208090655/https://network.aljazeera.net/about-us/management-profiles/mostefa-souag|url-status=dead}}</ref><ref name="aljazeera_profile"/> |logo_size=250px|caption=[[Al Jazeera English]] Newsroom|trading_name=Al Jazeera|location=قطر ريڊيو ۽ ٽيليويزن ڪارپوريشن ڪمپليڪس، وادي ال سيل، دوحا، قطر|location_city=دوحا، قطر|location_country={{flag|Qatar}}|locations=قطر ريڊيو ۽ ٽيليويزن ڪارپوريشن ڪمپليڪس، وادي ال سيل، دوحا، قطر|genre=نشريات|production=خبرون ۽ پوڊڪاسٽ|services=سڄي دنيا ۾|revenue=|operating_income=|net_income=|assets=|owner=قطر جي حڪومت|divisions=الجزيره عربي<br> الجزيره انگريزي<br> الجزيره مباشر<br> الجزيره ترڪ<br> الجزيره ڊاڪيومينٽري<br> AJ+<br> الجزيره پوڊ ڪاسٽ<br> الجزيره بلقان|intl=English}} '''الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ''' (عربي: شبكة الجزيرة الإعلامية) هڪ خانگي ميڊيا گروپ آهي. جنهن جو هيڊ ڪوارٽر "وادي السيل"، [[دوحہ|دوحا]]، [[قطر]] ۾ آهي. ان کي جزوي طور تي قطري حڪومت پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. نيٽ ورڪ جي مکيه چينلن ۾ ڊجيٽل پليٽ فارم، AJ+ سان گڏ، الجزيره عربي ۽ الجزيره انگريزي شامل آهن. جيڪا علائقائي ۽ بين الاقوامي خبرن کي ڍڪيندا آهن. الجزيره 150 ملڪن ۽ علائقن ۾ نشر ٿئي ٿو ۽ ان جا عالمي صارف 43 ڪروڙ آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/about-us|title=About Us|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026065013/https://www.aljazeera.com/about-us|archive-date=26 October 2023|access-date=27 Oct 2023|url-status=live}}</ref> اصل ۾ هڪ سيٽلائيٽ ٽي وي چينل جي طور تي تصور ڪيو ويو جيڪو عربي خبرون ۽ موجوده معاملن کي پهچائيندو هو، الجزيره ان کان پوءِ هڪ گهڻ رخي ميڊيا نيٽ ورڪ ۾ تبديل ٿي چڪو آهي جنهن ۾ مختلف پليٽ فارم شامل آهن جهڙوڪ آن لائن، ڪيترن ئي ٻولين ۾ خاص ٽيليويزن چينل، ۽ وڌيڪ. نيٽ ورڪ جي نيوز آپريشن ۾ هن وقت دنيا ۾ 70 بيورو آهن جيڪي نيٽ ورڪ جي چينلن ۽ آپريشنز جي وچ ۾ ورهايل آهن، ان کي عالمي سطح تي ميڊيا ڪمپنين ۾ بيوروز جي سڀ کان وڏي مجموعن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref name="aljazeera_profile2">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/aboutus/|title=About Us|author=Al Jazeera Media Network|date=29 August 2019|work=Al Jazeera English|access-date=29 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112224227/http://www.aljazeera.com/aboutus/|archive-date=12 November 2017|url-status=live}}</ref> الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ (AJMN) قطري حڪومت کان عوامي فنڊ حاصل ڪري ٿو. جڏهن ته نقاد اڪثر ڪري الجزيره عربي کي قطر جي پرڏيهي پاليسي کان متاثر سمجهن ٿا، <ref>{{cite journal|last1=Gasim|first1=Gamal|date=15 February 2018|title=The Qatari Crisis and Al Jazeera's Coverage of the War in Yemen|journal=Arab Media & Society|issue=25|doi=10.70090/GG18QCAJ|quote=its sudden increased coverage by Al-Jazeera English following the Qatari crisis would probably raise some legitimate concerns regarding such questions as whether Al-Jazeera English has been guilty of selection bias.}}</ref><ref name="kosarova2">{{cite journal|last=Kosárová|first=Dominika|date=2020|title=Al Jazeera and Al Arabiya: Understanding Media Bias|journal=Politické vedy|volume=23|issue=4|pages=87–108|doi=10.24040/politickevedy.2020.23.4.87-108|quote=Several studies have been dealing with the question of whether state-sponsored Al Jazeera and Al Arabiya are biased. Their findings suggest that the message of both media reflects the interests of their respective state-sponsors... The analysis shows that both media, when covering Muslim Summit, used manipulative techniques to deliver the opposite message about the Summit, which is in line with their state-sponsors' often incompatible regional ambitions and foreign policy}}</ref> الجزيره انگريزي کي ادارتي طور تي آزاد سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Citation |last1=Sadig |first1=Haydar Badawi |title=Voices from the Periphery |date=2019 |work=Al Jazeera in the Gulf and in the World: Is It Redefining Global Communication Ethics? |pages=163–190 |editor-last=Sadig |editor-first=Haydar Badawi |url=https://doi.org/10.1007/978-981-13-3420-7_6 |access-date=2025-12-23 |place=Singapore |publisher=Springer |language=en |doi=10.1007/978-981-13-3420-7_6 |isbn=978-981-13-3420-7 |quote=Al Jazeera’s resources, infrastructure, experience in crisis reporting and a vast editorial independence (compared to other media in the Arab World) confer a valuable presence in the Arab region and worldwide. |last2=Petcu |first2=Catalina}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Samuel-Azran |first1=Tal |title=Al-Jazeera, Qatar, and New Tactics in State-Sponsored Media Diplomacy |journal=American Behavioral Scientist |date=September 2013 |volume=57 |issue=9 |pages=1293–1311 |doi=10.1177/0002764213487736 |quote=Most scholars who have compared the English and Arabic websites widely concur that their outputs and broadcasting norms differ substantially.}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fan |first1=Yingjie |last2=Pan |first2=Jennifer |last3=Sheng |first3=Jaymee |date=2024-01-02 |title=Strategies of Chinese State Media on Twitter |url=https://doi.org/10.1080/10584609.2023.2233911 |journal=Political Communication |volume=41 |issue=1 |pages=4–25 |doi=10.1080/10584609.2023.2233911 |issn=1058-4609 |quote=For example, the BBC is a statutory corporation independent of the UK government in strategy, content, and practice. Al-Jazeera is structured to receive funding from the government of Qatar but maintains its editorial independence (Seib, 2010).}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bennett |first1=Stephen |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781135046637 |title=Reporting at the Southern Borders |last2=Zamith |first2=Rodrigo |date=2013-10-15 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-04663-7 |editor-last=Dell'Orto |editor-first=Giovanna |edition= |language=en |chapter=A (More) Humanitarian Take: Al Jazeera English and Arabic Coverage of Immigration in the West |doi=10.4324/9780203499795 |quote=Al Jazeera was created in 1996 as an Arabic-language independent news network that communicated issues relevant to the Arab world to a pan-Arab audience; 10 years later, the editorially independent AJE was launched to reach worldwide audiences |editor-last2=Birchfield |editor-first2=Vicki L. |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203499795-11/humanitarian-take-stephen-bennett-rodrigo-zamith}}</ref> نيٽ ورڪ کي اڪثر ڪري پرڏيهي حڪومتن پاران نشانو بڻايو ويو آهي جيڪي ان جي رپورٽنگ کان ناراض آهن.<ref>{{Cite web |last=Telhami |first=Shibley |date=15 June 2013 |title=Al Jazeera: The Most-Feared News Network |url=https://www.brookings.edu/articles/al-jazeera-the-most-feared-news-network/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119173134/https://www.brookings.edu/articles/al-jazeera-the-most-feared-news-network/ |archive-date=19 January 2024 |access-date=2024-04-05 |website=Brookings |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=2024-04-01 |title=Al Jazeera faces 'security threat' ban as Israel passes new law |url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/01/al-jazeera-faces-security-threat-ban-after-israel-passes-new-law-benjamin-netanyahu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406082215/https://www.theguardian.com/world/2024/apr/01/al-jazeera-faces-security-threat-ban-after-israel-passes-new-law-benjamin-netanyahu |archive-date=6 April 2024 |access-date=2024-04-05 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-08-07 |title=RSF denounces Malaysia's harassment of Al Jazeera journalists {{!}} RSF |url=https://rsf.org/en/rsf-denounces-malaysia-s-harassment-al-jazeera-journalists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002120018/https://rsf.org/en/rsf-denounces-malaysia-s-harassment-al-jazeera-journalists |archive-date=2 October 2023 |access-date=2024-04-05 |website=[[Reporters Without Borders]] |language=en}}</ref> قطر جي سفارتي بحران دوران. ڪيترن ئي عرب ملڪن قطر سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا. ۽ ناڪابندي لاڳو ڪئي. انهن جي مطالبن مان هڪ الجزيره جي بندش هئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.norwaynews.com/norway-press-groups-protest-al-jazeera-closure-call/|title=Norway press groups protest Al Jazeera closure call|last=Sethurupan|first=Nadarajah|date=30 June 2017|work=Norway News|access-date=2023-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416204951/http://www.norwaynews.com/norway-press-groups-protest-al-jazeera-closure-call/|archive-date=2021-04-16|url-status=live}}</ref> ٻين ميڊيا نيٽ ورڪن هن مطالبي جي خلاف آواز اٿاريو آهي.<ref>{{Cite news|url=https://www.norwaynews.com/norway-press-groups-protest-al-jazeera-closure-call/|title=Norway press groups protest Al Jazeera closure call|last=Sethurupan|first=Nadarajah|date=30 June 2017|work=Norway News|access-date=2023-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416204951/http://www.norwaynews.com/norway-press-groups-protest-al-jazeera-closure-call/|archive-date=2021-04-16|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== ==ماتحت ادارا== ==الجزيره جا اثرات== ==ايڊٽوريل آزادي== ==پابنديون== الجزيره تي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[اسرائيل]] سميت ڪيترن ئي مسلمان ملڪن، جنهن ۾ [[سعودي عرب]]، [[عراق]]، [[الجزائر]]، [[مصر]]، [[سوڊان]]، [[بحرين]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارتون]] شامل آهن، پاران پابنديون لڳايو ويو ۽ الجزيره جي نشريات کي روڪيو ويو. عراقي حڪومت پاران ٽي ڀيرا پابندي لڳائي وئي آهي، تازو سال 2016ع ۾ جتي آفيسرن ان تي "تشدد کي ڀڙڪائڻ" جو الزام لڳايو. اسرائيل مئي 2024ع ۾ الجزيره تي پابندي لڳائي، ملڪ ۾ انهن جي آفيسن کي بند ڪرڻ تي مجبور ڪيو. سيپٽمبر 2024ع ۾، اسرائيلي فوج (IDF) [[رمله|رام الله]] ([[فلسطين جي رياست|فلسطين]] جي عارضي راڄڌاني) ۾، الجزيره کي قومي سلامتي لاءِ خطرو سمجهندي، آفيس کي بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو. 2025ع جي شروعات ۾، فلسطيني اٿارٽي قطر جي الجزيره ٽي وي جي نشريات کي [[اولهائين ڪنارو|ويسٽ بينڪ]] مان معطل ڪري ڇڏيو، دعويٰ ڪئي ته اهو "اشتعال انگيز مواد" ڏيکاري ٿو. "وفا ٽي وي" (WAFA) پاران اٿارٽي جي ثقافت، داخلي ۽ مواصلات جي وزيرن ٻنهي جو حوالو ڏنو ويو ته چينل اهڙو مواد نشر ڪري رهيو هو جيڪو "دوکي ڏيندڙ ۽ تڪرار پيدا ڪندڙ" هو. ==پڻ ڏسو== {{Portal|Qatar|Palestine|قطر|فلسطين}} * [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] * [[جيو پاليٽڪس]] * [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category}} *{{Official website}} [[زمرو:الجزيره]] [[زمرو:قطر]] [[زمرو:عرب ميڊيا]] [[زمرو:قطر ۾ ٽيليويزن]] [[زمرو:ڪثير قومي ڪمپنيون]] [[زمرو:دوحه ۾ قائم ڪمپنيون]] [[زمرو:قطر ۾ 1996 جون ادارا]] [[زمرو:پوڊ ڪاسٽنگ ڪمپنيون]] [[زمرو:قطر جون گڏيل ڪمپنيون]] [[زمرو:قطر پاران فنڊ ڪيل ميڊيا]] [[زمرو:دوحه ۾ قائم وڏا ميڊيا هائوس]] [[زمرو:عوامي طور تي فنڊ ڪيل براڊڪاسٽر]] [[زمرو:20 صدي ۾ قائم وڏي پيماني تي ميڊيا]] tvcj9rm2c4urtr87attqmfmzw4c0f0l 368465 368464 2026-03-29T21:08:08Z Ibne maryam 17680 368465 wikitext text/x-wiki {{Short description|Qatari news media organization}} {{Infobox company | name = الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ<br> Al Jazeera Media Network <br>شبكة الجزيرة الإعلامية | logo = Al Jazeera English Newsdesk.jpg | native_name = شبكة الجزيرة الإعلامية | native_name_lang = ar | type = عوامي فائدي لاءِ پرائيويٽ فائونڊيشن | industry = ماس ميڊيا | founded = 1 نومبر 1996 - 29 سال اڳ | founder = حماد بن خليفه الثاني | hq_location = Qatar Radio and Television Corporation Complex | key_people = {{Plainlist|*حماد بن ثمر الثاني (چيئرمين)|* شيخ ناصر بن فيصل بن خليفه الثاني (ڊائريڪٽر جنرل)}} | products = خبرون نشر ڪرڻ، ويب پورٽل | hq_location_city = [[Wadi Al Sail]], Doha | hq_location_country = Qatar | area_served = سڄي دنيا ۾ | subsid = {{ubli|الجزيره عربي|الجزيره انگريزي|الجزيره مباشر|الجزيره ترڪ|الجزيره ڊاڪيومينٽري|AJ+|الجزيره پوڊ ڪاسٽ|الجزيره بلقان}} | num_employees = 3,000 | website = {{Official URL}} | footnotes = {{refn|As an [[autonomous|independent]] [[Statutory corporation|public corporation]].<ref>[https://almeezan.qa/LawPage.aspx?id=2536&language=en Law No. 1 of 1996 on the Establishment of the Al Jazeera Satellite Network] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210121071535/https://www.almeezan.qa/LawPage.aspx?id=2536&language=en |date=2021-01-21 }} (repealed 2011)</ref>}}<ref name="gnprivchange">{{cite news |url=http://gulfnews.com/news/gulf/qatar/al-jazeera-turning-into-private-media-organisation-1.837871 |title=Al Jazeera turning into private media organisation |date=13 July 2011 |author=Habib Toumi |newspaper=[[Gulf News]] |access-date=8 January 2013 |archive-date=24 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181224221310/https://gulfnews.com/world/gulf/qatar/al-jazeera-turning-into-private-media-organisation-1.837871 |url-status=live }}</ref><ref name="insidestory.org.au">{{cite news|last=Bridges|first=Scott|url=https://insidestory.org.au/how-al-jazeera-took-on-the-english-speaking-world|title=How Al Jazeera took on the (English-speaking) world|date=2012-10-19|access-date=2021-01-13|archive-date=2021-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124172453/https://insidestory.org.au/how-al-jazeera-took-on-the-english-speaking-world/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Sheikh Hamad bin Thamer Al Thani|access-date=2021-01-13|url=https://network.aljazeera.net/about-us/management-profiles/sheikh-hamad-bin-thamer-al-thani|archive-date=2021-02-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210227145209/https://network.aljazeera.net/about-us/management-profiles/sheikh-hamad-bin-thamer-al-thani|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite press release|title=Dr. Mostefa Souag|url=https://network.aljazeera.net/about-us/management-profiles/mostefa-souag|access-date=2021-01-13|archive-date=2021-02-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20210208090655/https://network.aljazeera.net/about-us/management-profiles/mostefa-souag|url-status=dead}}</ref><ref name="aljazeera_profile"/> |logo_size=250px|caption=[[Al Jazeera English]] Newsroom|trading_name=Al Jazeera|location=قطر ريڊيو ۽ ٽيليويزن ڪارپوريشن ڪمپليڪس، وادي ال سيل، دوحا، قطر|location_city=دوحا، قطر|location_country={{flag|Qatar}}|locations=قطر ريڊيو ۽ ٽيليويزن ڪارپوريشن ڪمپليڪس، وادي ال سيل، دوحا، قطر|genre=نشريات|production=خبرون ۽ پوڊڪاسٽ|services=سڄي دنيا ۾|revenue=|operating_income=|net_income=|assets=|owner=قطر جي حڪومت|divisions=الجزيره عربي<br> الجزيره انگريزي<br> الجزيره مباشر<br> الجزيره ترڪ<br> الجزيره ڊاڪيومينٽري<br> AJ+<br> الجزيره پوڊ ڪاسٽ<br> الجزيره بلقان|intl=English}} '''الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ''' (عربي: شبكة الجزيرة الإعلامية) هڪ خانگي ميڊيا گروپ آهي. جنهن جو هيڊ ڪوارٽر "وادي السيل"، [[دوحہ|دوحا]]، [[قطر]] ۾ آهي. ان کي جزوي طور تي قطري حڪومت پاران فنڊ ڪيو ويندو آهي. نيٽ ورڪ جي مکيه چينلن ۾ ڊجيٽل پليٽ فارم، AJ+ سان گڏ، الجزيره عربي ۽ الجزيره انگريزي شامل آهن. جيڪا علائقائي ۽ بين الاقوامي خبرن کي ڍڪيندا آهن. الجزيره 150 ملڪن ۽ علائقن ۾ نشر ٿئي ٿو ۽ ان جا عالمي صارف 43 ڪروڙ آهن.<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/about-us|title=About Us|archive-url=https://web.archive.org/web/20231026065013/https://www.aljazeera.com/about-us|archive-date=26 October 2023|access-date=27 Oct 2023|url-status=live}}</ref> اصل ۾ هڪ سيٽلائيٽ ٽي وي چينل جي طور تي تصور ڪيو ويو جيڪو عربي خبرون ۽ موجوده معاملن کي پهچائيندو هو، الجزيره ان کان پوءِ هڪ گهڻ رخي ميڊيا نيٽ ورڪ ۾ تبديل ٿي چڪو آهي جنهن ۾ مختلف پليٽ فارم شامل آهن جهڙوڪ آن لائن، ڪيترن ئي ٻولين ۾ خاص ٽيليويزن چينل، ۽ وڌيڪ. نيٽ ورڪ جي نيوز آپريشن ۾ هن وقت دنيا ۾ 70 بيورو آهن جيڪي نيٽ ورڪ جي چينلن ۽ آپريشنز جي وچ ۾ ورهايل آهن، ان کي عالمي سطح تي ميڊيا ڪمپنين ۾ بيوروز جي سڀ کان وڏي مجموعن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref name="aljazeera_profile2">{{cite news|url=http://www.aljazeera.com/aboutus/|title=About Us|author=Al Jazeera Media Network|date=29 August 2019|work=Al Jazeera English|access-date=29 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171112224227/http://www.aljazeera.com/aboutus/|archive-date=12 November 2017|url-status=live}}</ref> الجزيره ميڊيا نيٽ ورڪ (AJMN) قطري حڪومت کان عوامي فنڊ حاصل ڪري ٿو. جڏهن ته نقاد اڪثر ڪري الجزيره عربي کي قطر جي پرڏيهي پاليسي کان متاثر سمجهن ٿا، <ref>{{cite journal|last1=Gasim|first1=Gamal|date=15 February 2018|title=The Qatari Crisis and Al Jazeera's Coverage of the War in Yemen|journal=Arab Media & Society|issue=25|doi=10.70090/GG18QCAJ|quote=its sudden increased coverage by Al-Jazeera English following the Qatari crisis would probably raise some legitimate concerns regarding such questions as whether Al-Jazeera English has been guilty of selection bias.}}</ref><ref name="kosarova2">{{cite journal|last=Kosárová|first=Dominika|date=2020|title=Al Jazeera and Al Arabiya: Understanding Media Bias|journal=Politické vedy|volume=23|issue=4|pages=87–108|doi=10.24040/politickevedy.2020.23.4.87-108|quote=Several studies have been dealing with the question of whether state-sponsored Al Jazeera and Al Arabiya are biased. Their findings suggest that the message of both media reflects the interests of their respective state-sponsors... The analysis shows that both media, when covering Muslim Summit, used manipulative techniques to deliver the opposite message about the Summit, which is in line with their state-sponsors' often incompatible regional ambitions and foreign policy}}</ref> الجزيره انگريزي کي ادارتي طور تي آزاد سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{Citation |last1=Sadig |first1=Haydar Badawi |title=Voices from the Periphery |date=2019 |work=Al Jazeera in the Gulf and in the World: Is It Redefining Global Communication Ethics? |pages=163–190 |editor-last=Sadig |editor-first=Haydar Badawi |url=https://doi.org/10.1007/978-981-13-3420-7_6 |access-date=2025-12-23 |place=Singapore |publisher=Springer |language=en |doi=10.1007/978-981-13-3420-7_6 |isbn=978-981-13-3420-7 |quote=Al Jazeera’s resources, infrastructure, experience in crisis reporting and a vast editorial independence (compared to other media in the Arab World) confer a valuable presence in the Arab region and worldwide. |last2=Petcu |first2=Catalina}}</ref><ref>{{cite journal |last1=Samuel-Azran |first1=Tal |title=Al-Jazeera, Qatar, and New Tactics in State-Sponsored Media Diplomacy |journal=American Behavioral Scientist |date=September 2013 |volume=57 |issue=9 |pages=1293–1311 |doi=10.1177/0002764213487736 |quote=Most scholars who have compared the English and Arabic websites widely concur that their outputs and broadcasting norms differ substantially.}}</ref><ref>{{Cite journal |last1=Fan |first1=Yingjie |last2=Pan |first2=Jennifer |last3=Sheng |first3=Jaymee |date=2024-01-02 |title=Strategies of Chinese State Media on Twitter |url=https://doi.org/10.1080/10584609.2023.2233911 |journal=Political Communication |volume=41 |issue=1 |pages=4–25 |doi=10.1080/10584609.2023.2233911 |issn=1058-4609 |quote=For example, the BBC is a statutory corporation independent of the UK government in strategy, content, and practice. Al-Jazeera is structured to receive funding from the government of Qatar but maintains its editorial independence (Seib, 2010).}}</ref><ref>{{Cite book |last1=Bennett |first1=Stephen |url=https://www.taylorfrancis.com/books/9781135046637 |title=Reporting at the Southern Borders |last2=Zamith |first2=Rodrigo |date=2013-10-15 |publisher=Routledge |isbn=978-1-135-04663-7 |editor-last=Dell'Orto |editor-first=Giovanna |edition= |language=en |chapter=A (More) Humanitarian Take: Al Jazeera English and Arabic Coverage of Immigration in the West |doi=10.4324/9780203499795 |quote=Al Jazeera was created in 1996 as an Arabic-language independent news network that communicated issues relevant to the Arab world to a pan-Arab audience; 10 years later, the editorially independent AJE was launched to reach worldwide audiences |editor-last2=Birchfield |editor-first2=Vicki L. |chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/edit/10.4324/9780203499795-11/humanitarian-take-stephen-bennett-rodrigo-zamith}}</ref> نيٽ ورڪ کي اڪثر ڪري پرڏيهي حڪومتن پاران نشانو بڻايو ويو آهي جيڪي ان جي رپورٽنگ کان ناراض آهن.<ref>{{Cite web |last=Telhami |first=Shibley |date=15 June 2013 |title=Al Jazeera: The Most-Feared News Network |url=https://www.brookings.edu/articles/al-jazeera-the-most-feared-news-network/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119173134/https://www.brookings.edu/articles/al-jazeera-the-most-feared-news-network/ |archive-date=19 January 2024 |access-date=2024-04-05 |website=Brookings |language=en-US}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tondo |first=Lorenzo |date=2024-04-01 |title=Al Jazeera faces 'security threat' ban as Israel passes new law |url=https://www.theguardian.com/world/2024/apr/01/al-jazeera-faces-security-threat-ban-after-israel-passes-new-law-benjamin-netanyahu |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240406082215/https://www.theguardian.com/world/2024/apr/01/al-jazeera-faces-security-threat-ban-after-israel-passes-new-law-benjamin-netanyahu |archive-date=6 April 2024 |access-date=2024-04-05 |work=The Guardian}}</ref><ref>{{Cite web |date=2020-08-07 |title=RSF denounces Malaysia's harassment of Al Jazeera journalists {{!}} RSF |url=https://rsf.org/en/rsf-denounces-malaysia-s-harassment-al-jazeera-journalists |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20231002120018/https://rsf.org/en/rsf-denounces-malaysia-s-harassment-al-jazeera-journalists |archive-date=2 October 2023 |access-date=2024-04-05 |website=[[Reporters Without Borders]] |language=en}}</ref> قطر جي سفارتي بحران دوران. ڪيترن ئي عرب ملڪن قطر سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪيا. ۽ ناڪابندي لاڳو ڪئي. انهن جي مطالبن مان هڪ الجزيره جي بندش هئي.<ref>{{Cite news|url=https://www.norwaynews.com/norway-press-groups-protest-al-jazeera-closure-call/|title=Norway press groups protest Al Jazeera closure call|last=Sethurupan|first=Nadarajah|date=30 June 2017|work=Norway News|access-date=2023-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416204951/http://www.norwaynews.com/norway-press-groups-protest-al-jazeera-closure-call/|archive-date=2021-04-16|url-status=live}}</ref> ٻين ميڊيا نيٽ ورڪن هن مطالبي جي خلاف آواز اٿاريو آهي.<ref>{{Cite news|url=https://www.norwaynews.com/norway-press-groups-protest-al-jazeera-closure-call/|title=Norway press groups protest Al Jazeera closure call|last=Sethurupan|first=Nadarajah|date=30 June 2017|work=Norway News|access-date=2023-11-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210416204951/http://www.norwaynews.com/norway-press-groups-protest-al-jazeera-closure-call/|archive-date=2021-04-16|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== ==ماتحت ادارا== ==الجزيره جا اثرات== ==ايڊٽوريل آزادي== ==پابنديون== الجزيره تي [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ [[اسرائيل]] سميت ڪيترن ئي مسلمان ملڪن، جنهن ۾ [[سعودي عرب]]، [[عراق]]، [[الجزائر]]، [[مصر]]، [[سوڊان]]، [[بحرين]] ۽ [[گڏيل عرب اماراتون|گڏيل عرب امارتون]] شامل آهن، پاران پابنديون لڳايو ويو ۽ الجزيره جي نشريات کي روڪيو ويو. عراقي حڪومت پاران ٽي ڀيرا پابندي لڳائي وئي آهي، تازو سال 2016ع ۾ جتي آفيسرن ان تي "تشدد کي ڀڙڪائڻ" جو الزام لڳايو. اسرائيل مئي 2024ع ۾ الجزيره تي پابندي لڳائي، ملڪ ۾ انهن جي آفيسن کي بند ڪرڻ تي مجبور ڪيو. سيپٽمبر 2024ع ۾، اسرائيلي فوج (IDF) [[رمله|رام الله]] ([[فلسطين جي رياست|فلسطين]] جي عارضي راڄڌاني) ۾، الجزيره کي قومي سلامتي لاءِ خطرو سمجهندي، آفيس کي بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو. 2025ع جي شروعات ۾، فلسطيني اٿارٽي قطر جي الجزيره ٽي وي جي نشريات کي [[اولهائين ڪنارو|ويسٽ بينڪ]] مان معطل ڪري ڇڏيو، دعويٰ ڪئي ته اهو "اشتعال انگيز مواد" ڏيکاري ٿو. "وفا ٽي وي" (WAFA) پاران اٿارٽي جي ثقافت، داخلي ۽ مواصلات جي وزيرن ٻنهي جو حوالو ڏنو ويو ته چينل اهڙو مواد نشر ڪري رهيو هو جيڪو "دوکي ڏيندڙ ۽ تڪرار پيدا ڪندڙ" هو. ==پڻ ڏسو== {{Portal|Qatar|Palestine|قطر|فلسطين}} * [[پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن]] * [[جيو پاليٽڪس]] * [[برٽش براڊڪاسٽنگ ڪارپوريشن]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category}} *{{Official website}} [[زمرو:الجزيره]] [[زمرو:قطر]] [[زمرو:عرب ميڊيا]] [[زمرو:قطر ۾ ادارا]] [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:قطر ۾ ابلاغ عامه]] [[زمرو:قطر ۾ ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:قطر ۾ ٽيليويزن]] [[زمرو:ڪثير قومي ڪمپنيون]] [[زمرو:دوحه ۾ قائم ڪمپنيون]] [[زمرو:قطر ۾ 1996 جون ادارا]] [[زمرو:پوڊ ڪاسٽنگ ڪمپنيون]] [[زمرو:قطر جون گڏيل ڪمپنيون]] [[زمرو:قطر پاران فنڊ ڪيل ميڊيا]] [[زمرو:دوحه ۾ قائم وڏا ميڊيا هائوس]] [[زمرو:عوامي طور تي فنڊ ڪيل براڊڪاسٽر]] [[زمرو:20 صدي ۾ قائم وڏي پيماني تي ميڊيا]] p41ooh87h36hqjqaursuupuxxnwddkr 14 87793 368455 345353 2026-03-29T20:55:13Z Ibne maryam 17680 368455 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نشريات]] [[زمرو:قطر ۾ ماس ميڊيا]] [[زمرو:قطر جي ڪمپنيون]] [[زمرو:قطر ۾ ابلاغ عامه جا ادارا]] eilfczm31pdr840qs0qm1bphewn3xev 10 90337 368378 363979 2026-03-29T12:50:04Z Intisar Ali 8681 368378 wikitext text/x-wiki {{mbox | type = protection | image = [[File:Cascade-protection-shackle.svg|40x40px|link=|alt=]] | text = هي {{{صفحو|سانچو}}} صرف [[وڪيپيڊيا:منتظمين]] طرفان ئي ترميم ڪري سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ اهو هڪ يا وڌيڪ [[مدد: ٽرانسڪلوژن|ٽرانسڪلوڊ]] ٿيل [[وڪيپيڊيا: تحفظ پاليسي#ڪيسڪيڊنگ تحفظ|ڪيسڪيڊ-محفوظ]] صفحن تي استعمال ٿي رهيو آهي۔ }} <noinclude> {{documentation}} <!-- زمرا /doc ذيلي صفحي ۾ شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس وڪيڊيٽا ۾ ڏيو، هتي نه --> </noinclude> m8teifcgtge2oe9ud2qhl5d0w1c2poe 10 93508 368402 366059 2026-03-29T14:44:46Z Intisar Ali 8681 368402 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage|[[Template:BASEPAGENAME]] ۽ ٻيا ساڳيا سانچا.}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان ڏنل جاءِ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪي لنڪس وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{nutshell|ڪڏهن به {{!mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}'''&#124;'''''argument''&#125;&#125;}} ان جي بدران نہ لکو{{mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}''':'''''argument''&#125;&#125;}} لکو.}} {{transclusionless|should=yes|reason=هي هڪ متبادل آهي جيڪو ٽٽڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي جيڪڏهن ايڊيٽر ساڳئي نالي واري جادوئي لفظ کي ڪولن جي بدران پائپ سان استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪن}} == استعمال == جادوئي لفظ {{BASEPAGENAME}} جي وضاحت [[Wikipedia:Magic words#Parser functions]] تي ڏنل آهي. ان جي آئوٽ پٽ جو هڪ مثال آهي <code>&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}:{{{example|Template:Example/with/subpages}}}&#125;&#125;</code> → "{{ {{BASEPAGENAME}}:{{{example|Template:Example/with/subpages}}} }}". هي ''سانچو'' ڪڏهن به استعمال نه ٿيڻ گهرجي، پر جڏهن ڪو [[Wikipedia:Magic_words#Variables|جادوئي لفظ "{{BASEPAGENAME}}"]] کي پائپ ٿيل پيرا ميٽر سان استعمال ڪري ٿو، ته اهو ٽٽڻ کان بچائيندو. پيرا ميٽر 1 کي : پيرا ميٽر طور استعمال ڪيو ويندو، باقي پيرا ميٽر رد ڪيا ويندا. صفحو لڪل زمري {{clc|صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي بدران سانچو استعمال ڪن ٿا}} ۾ شامل ڪيو ويندو. == ٽريڪنگ زمرو == * {{clc|صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي بدران سانچو استعمال ڪن ٿا}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي وڪي ڊيٽا تي --> [[Category:Wikipedia magic word templates]] [[Category:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> tbadiw0j3e38duijp3o14w4ye0ozaq3 368403 368402 2026-03-29T14:47:02Z Intisar Ali 8681 368403 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage|[[Template:BASEPAGENAME]] ۽ ٻيا ساڳيا سانچا.}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان ڏنل جاءِ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪي لنڪس وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{nutshell|ڪڏهن به {{!mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}'''&#124;'''''argument''&#125;&#125;}} ان جي بدران نہ لکو{{mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}''':'''''argument''&#125;&#125;}} لکو.}} {{transclusionless|should=yes|reason=هي هڪ متبادل آهي جيڪو ٽٽڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي ايڊيٽر ساڳئي نالي واري جادوئي لفظ کي ڪولن جي بدران پائپ سان استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪن}} == استعمال == جادوئي لفظ {{BASEPAGENAME}} جي وضاحت [[Wikipedia:Magic words#Parser functions]] تي ڏنل آهي. ان جي آئوٽ پٽ جو هڪ مثال آهي <code>&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}:{{{example|Template:Example/with/subpages}}}&#125;&#125;</code> → "{{ {{BASEPAGENAME}}:{{{example|Template:Example/with/subpages}}} }}". هي ''سانچو'' ڪڏهن به استعمال نه ٿيڻ گهرجي، پر جڏهن ڪو [[Wikipedia:Magic_words#Variables|جادوئي لفظ "{{BASEPAGENAME}}"]] کي پائپ ٿيل پيرا ميٽر سان استعمال ڪري ٿو، ته اهو ٽٽڻ کان بچائيندو. پيرا ميٽر 1 کي : پيرا ميٽر طور استعمال ڪيو ويندو، باقي پيرا ميٽر رد ڪيا ويندا. صفحو لڪل زمري {{clc|صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي بدران سانچو استعمال ڪن ٿا}} ۾ شامل ڪيو ويندو. == ٽريڪنگ زمرو == * {{clc|صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي بدران سانچو استعمال ڪن ٿا}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي وڪي ڊيٽا تي --> [[Category:Wikipedia magic word templates]] [[Category:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> 9jaer34hfrec00dh2rhqborc52kyrv4 368404 368403 2026-03-29T14:54:43Z Intisar Ali 8681 368404 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage|[[Template:BASEPAGENAME]] ۽ ٻيا ساڳيا سانچا.}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان ڏنل جاءِ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪي لنڪس وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{nutshell|ڪڏهن به {{!mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}'''&#124;'''''بحث''&#125;&#125;}} نه لکو بلڪه ان جي بدران{{mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}''':'''''بحث''&#125;&#125;}}لکو.}} {{transclusionless|should=yes|reason=هي هڪ متبادل آهي جيڪو ٽٽڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي ايڊيٽر ساڳئي نالي واري جادوئي لفظ کي ڪولن (:) جي بدران پائپ (عمودي لڪير) سان استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪن}} == استعمال == جادوئي لفظ {{BASEPAGENAME}} جي وضاحت [[Wikipedia:Magic words#Parser functions]] تي ڏنل آهي. ان جي آئوٽ پٽ جو هڪ مثال آهي <code>&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}:{{{example|Template:Example/with/subpages}}}&#125;&#125;</code> → "{{ {{BASEPAGENAME}}:{{{example|Template:Example/with/subpages}}} }}". هي ''سانچو'' ڪڏهن به استعمال نه ٿيڻ گهرجي، پر جڏهن ڪو [[Wikipedia:Magic_words#Variables|جادوئي لفظ "{{BASEPAGENAME}}"]] کي پائپ ٿيل پيرا ميٽر سان استعمال ڪري ٿو، ته اهو ٽٽڻ کان بچائيندو. پيرا ميٽر 1 کي : پيرا ميٽر طور استعمال ڪيو ويندو، باقي پيرا ميٽر رد ڪيا ويندا. صفحو لڪل زمري {{clc|صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي بدران سانچو استعمال ڪن ٿا}} ۾ شامل ڪيو ويندو. == ٽريڪنگ زمرو == * {{clc|صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي بدران سانچو استعمال ڪن ٿا}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي وڪي ڊيٽا تي --> [[Category:Wikipedia magic word templates]] [[Category:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> sthpkhp70isnwqbtxu98bdlhptp4wpp 368405 368404 2026-03-29T14:59:18Z Intisar Ali 8681 /* استعمال */ 368405 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage|[[Template:BASEPAGENAME]] ۽ ٻيا ساڳيا سانچا.}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان ڏنل جاءِ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪي لنڪس وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{nutshell|ڪڏهن به {{!mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}'''&#124;'''''بحث''&#125;&#125;}} نه لکو بلڪه ان جي بدران{{mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}''':'''''بحث''&#125;&#125;}}لکو.}} {{transclusionless|should=yes|reason=هي هڪ متبادل آهي جيڪو ٽٽڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي ايڊيٽر ساڳئي نالي واري جادوئي لفظ کي ڪولن (:) جي بدران پائپ (عمودي لڪير) سان استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪن}} == استعمال == جادوئي لفظ {{BASEPAGENAME}} جي وضاحت [[وڪيپيڊيا:جادوئي لفظ#پارسر فنڪشن]] تي ڏنل آهي. ان جي آئوٽ پٽ جو هڪ مثال آهي <code>&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}:{{{example|Template:Example/with/subpages}}}&#125;&#125;</code> → "{{ {{BASEPAGENAME}}:{{{example|Template:Example/with/subpages}}} }}". هي ''سانچو'' ڪڏهن به استعمال نه ٿيڻ گهرجي، پر جڏهن ڪو [[وڪيپيڊيا:جادوئي لفظ#متبادل|جادوئي لفظ "{{BASEPAGENAME}}"]] کي پائپ ٿيل پيرا ميٽر سان استعمال ڪري ٿو، ته اهو ٽٽڻ کان بچائيندو. پيرا ميٽر 1 کي : پيرا ميٽر طور استعمال ڪيو ويندو، باقي پيرا ميٽر رد ڪيا ويندا. صفحو لڪل زمري {{clc|صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي بدران سانچو استعمال ڪن ٿا}} ۾ شامل ڪيو ويندو. == ٽريڪنگ زمرو == * {{clc|صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي بدران سانچو استعمال ڪن ٿا}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي وڪي ڊيٽا تي --> [[Category:Wikipedia magic word templates]] [[Category:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> 5d62u0iet5ozpcifd0rjpy6ybqfd520 368406 368405 2026-03-29T14:59:51Z Intisar Ali 8681 368406 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage|[[Template:BASEPAGENAME]] ۽ ٻيا ساڳيا سانچا.}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان ڏنل جاءِ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪي لنڪس وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{nutshell|ڪڏهن به {{!mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}'''&#124;'''''بحث''&#125;&#125;}} نه لکو بلڪه ان جي بدران{{mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}''':'''''بحث''&#125;&#125;}}لکو.}} {{transclusionless|should=yes|reason=هي هڪ متبادل آهي جيڪو ٽٽڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي ايڊيٽر ساڳئي نالي واري جادوئي لفظ کي ڪولن (:) جي بدران پائپ (عمودي لڪير) سان استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪن}} == استعمال == جادوئي لفظ {{BASEPAGENAME}} جي وضاحت [[وڪيپيڊيا:جادوئي لفظ#پارسر فنڪشن]] تي ڏنل آهي. ان جي آئوٽ پٽ جو هڪ مثال آهي <code>&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}:{{{example|سانچو:Example/with/subpages}}}&#125;&#125;</code> → "{{ {{BASEPAGENAME}}:{{{example|سانچو:Example/with/subpages}}} }}". هي ''سانچو'' ڪڏهن به استعمال نه ٿيڻ گهرجي، پر جڏهن ڪو [[وڪيپيڊيا:جادوئي لفظ#متبادل|جادوئي لفظ "{{BASEPAGENAME}}"]] کي پائپ ٿيل پيرا ميٽر سان استعمال ڪري ٿو، ته اهو ٽٽڻ کان بچائيندو. پيرا ميٽر 1 کي : پيرا ميٽر طور استعمال ڪيو ويندو، باقي پيرا ميٽر رد ڪيا ويندا. صفحو لڪل زمري {{clc|صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي بدران سانچو استعمال ڪن ٿا}} ۾ شامل ڪيو ويندو. == ٽريڪنگ زمرو == * {{clc|صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي بدران سانچو استعمال ڪن ٿا}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي وڪي ڊيٽا تي --> [[Category:Wikipedia magic word templates]] [[Category:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> kpwq48x192iyil9c261xk8l71sknwzd 368407 368406 2026-03-29T15:00:20Z Intisar Ali 8681 368407 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage|[[Template:BASEPAGENAME]] ۽ ٻيا ساڳيا سانچا.}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان ڏنل جاءِ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪي لنڪس وڪي ڊيٽا تي شامل ڪريو (ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]]) --> {{nutshell|ڪڏهن به {{!mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}'''&#124;'''''بحث''&#125;&#125;}} نه لکو بلڪه ان جي بدران{{mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}''':'''''بحث''&#125;&#125;}}لکو.}} {{transclusionless|should=yes|reason=هي هڪ متبادل آهي جيڪو ٽٽڻ کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي جتي ايڊيٽر ساڳئي نالي واري جادوئي لفظ کي ڪولن (:) جي بدران پائپ (عمودي لڪير) سان استعمال ڪرڻ جي ڪوشش ڪن}} == استعمال == جادوئي لفظ {{BASEPAGENAME}} جي وضاحت [[وڪيپيڊيا:جادوئي لفظ#پارسر فنڪشن]] تي ڏنل آهي. ان جي آئوٽ پٽ جو هڪ مثال آهي <code>&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}:{{{example|سانچو:Example/with/subpages}}}&#125;&#125;</code> → "{{ {{BASEPAGENAME}}:{{{example|سانچو:Example/with/subpages}}} }}". هي ''سانچو'' ڪڏهن به استعمال نه ٿيڻ گهرجي، پر جڏهن ڪو [[وڪيپيڊيا:جادوئي لفظ#متبادل|جادوئي لفظ "{{BASEPAGENAME}}"]] کي پائپ ٿيل پيرا ميٽر سان استعمال ڪري ٿو، ته اهو ٽٽڻ کان بچائيندو. پيرا ميٽر 1 کي : پيرا ميٽر طور استعمال ڪيو ويندو، باقي پيرا ميٽر رد ڪيا ويندا. صفحو لڪل زمري {{clc|صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي بدران سانچو استعمال ڪن ٿا}} ۾ شامل ڪيو ويندو. == ٽريڪنگ زمرو == * {{clc|صفحا جيڪي جادوئي لفظ جي بدران سانچو استعمال ڪن ٿا}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ بين الوڪي وڪي ڊيٽا تي --> [[زمرو:Wikipedia magic word templates]] [[زمرو:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> 5wirl4njpst7zp64eh0cej2yv5ys7b5 0 94306 368371 368366 2026-03-29T12:19:17Z Ibne maryam 17680 368371 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pakistan Army's staff corps for health & medicines}} {{infobox military unit | unit_name = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور<br>Pakistan Army Medical Corps | image = Pakistan Army Medical Corps.png | caption = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو لوگو | dates = 1947ع | country = {{PAK}} | allegiance = | branch = {{army|PAK}} | type = گڏيل ۽ جنگي مدد جون خدمتون | role = انتظام ۽ عملي جي نگراني | size = مختلف هوندا آهن | command_structure = | garrison = ايبٽ آباد ڪينٽونمينٽ، [[ايبٽ آباد]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | garrison_label = هيڊڪوارٽر/گيريزن | nickname = '''AMC''' | patron = | motto = "الله شافي" (الله بهترين شفا ڏيندڙ آهي) | colors = ڳاڙهو<br>{{color box|Red}} | colors_label = Colors Identification | march = | mascot = | equipment = | equipment_label = | battles = [[پاڪستان جي فوجي تاريخ]] | anniversaries = 1947ع | decorations = | battle_honours = | disbanded = | flying_hours = | website = <!-- Commanders --> | commander1 = ليفٽيننٽ جنرل ارشد نسيم | commander1_label = سرجن جنرل | commander2 = | commander2_label = | commander3 = | commander3_label = | commander4 = | commander4_label = | notable_commanders = ليفٽيننٽ جنرل نگار جوهر<br>ليفٽيننٽ جنرل واجد علي خان<br>ميجر جنرل شاهده ملڪ| identification_symbol = [[File:Flag of the Pakistani Army.svg|200px|border|centre]] | identification_symbol_label = جنگي جهنڊو | identification_symbol_2 =نشان | identification_symbol_2_label = | identification_symbol_3 = | identification_symbol_3_label = | identification_symbol_4 = | identification_symbol_4_label = <!-- Aircraft --> | aircraft_attack = | aircraft_bomber = | aircraft_electronic = | aircraft_fighter = | aircraft_helicopter = | aircraft_helicopter_attack = | aircraft_helicopter_cargo = | aircraft_helicopter_multirole = | aircraft_helicopter_observation = | aircraft_helicopter_transport = | aircraft_helicopter_utility = | aircraft_interceptor = | aircraft_patrol = | aircraft_recon = | aircraft_trainer = | aircraft_transport = }} [[File:Defense.gov News Photo 060216-F-4462M-017.jpg|thumb|250px|right|{{small|The Pakistan Army troops from 67th Medical Btn. saluting to their U.S. Army counterparts in 2005.}}]][[File:AMC (Pakistan) Badge.jpg|thumb|پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو بيج]] '''آرمي ميڊيڪل ڪور''' (Pakistan Army Medical Corp) پاڪستان جي فوج جو هڪ فوجي انتظامي، گڏيل فوجن (زميني، فضائي ۽ سامونڊي) ۽ پاڪستان جي فوج جي جنگي مدد واري شاخ آهي. ميڊيڪل ڪور بنيادي طور تي فوجي طبي مدد، علاج ۽ دوائن ۽ جنگ ۾ زخمي ٿيندڙ فوج جي منتقلي سان لاڳاپيل آهي جيڪا طبي ۽ جنگي امداد فراهم ڪري ٿي.<ref name="Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)2">{{cite web|title=Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)|website=[[YouTube]]|date=7 April 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=93Vq_3VGM8Q|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان حڪومت جي طرفان وبائي بيمارين ۾ پڻ عوام جي مدد ۽ انهن جي علاج ۽ دوائن جي تحقيق ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Pakistan Publications2">{{cite book|title=Pakistan|date=1953|publisher=Pakistan Publications|url=https://books.google.com/books?id=_1Q8AAAAMAAJ&dq=pakistan+army+medical+corps&pg=PA169|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور کي ورهاڳي کان اڳ جي انڊين آرمي ميڊيڪل ڪور (IMC) سان مونجهارو نه هجڻ گهرجي. تنهن هوندي به، ٻنهي جون پاڙون [[برطانوي راڄ|برطانوي راج]] ڏانهن واپس ملن ٿيون، جيئن انهن کان اڳ سال 1947ع تائين، ٻنهي اڳوڻي برطانوي انڊين آرمي جي ميڊيڪل ڪور جو حصو هيون. ==مشن== {{Cquote|فوج کي دفاع ۾ پنهنجي فوج جي سڀني جنگي ڪاروائين ۾ مدد ڏيڻ ته جيئن حملي جي دوران فوج جي حرڪت کي آسان بڻائي سگهجي ۽ دشمن جي حرڪت کي روڪيو وڃي. ميڊيڪل ڪور جا ڊاڪٽر فوج جي بقا جا ذميوار پڻ آهن ۽ هر سپاهي جي جنگ جي ميدان ۾ عارضي ۽ مستقل سنڀال واري اسپتالن ۾ واپس اچڻ تائين خدمت ڪرڻ ٿا.<ref>[http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=23&rnd=453 Pakistan Combined Military Board]</ref>}} ==ڪور ۾ عملي جو داخلو== # آرمي ميڊيڪل ڪاليج، راولپنڊي، سي ايم ايڇ لاهور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ کاريان ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ بهاولپور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ڪراچي (ملير) ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ملتان ميڊيڪل ڪاليج ۽ سي ايم ايڇ ڪوئيٽا ميڊيڪل ڪاليج جا ميڊيڪل ڪيڊٽ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪور ۾ شامل ٿين ٿا. # غير فوجي (سرڪاري ۽ نجي) ميڊيڪل ڪاليجن مان گريجوئيٽ ٿيندڙ شاگردن/ماهرن کي پڻ آرمي ميڊيڪل ڪور ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ٻن قسمن ۾ ورهايل، ايس ايس آر سي (SSRC) ۽ پي ٽي سي (PTC)، 22 هفتن لاءِ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت حاصل ڪن ٿا.<ref>[http://www.allbaltistanmovement.org/regular-commission-in-pak-army-as-gdmo-general-duty-medical-officer/ Regular Commission in Pak Army as Captain GDMO]</ref> # آرمي ميڊيڪل ڪور ڪيڊر جي نرسنگ ۽ ٻين شعبن جو عملو آرمي ميڊيڪل ڪور سينٽر، ايبٽ آباد ۾ پنهنجي بنيادي فوجي تربيت ۽ نرسنگ ڪلاس ۽ پوء اي ايف پي جي ايم آءِ (AFPGMI) ۾ پيشه ورانه ڪورس حاصل ڪن ٿا. == مقصد ۽ هدف == جنگ ۽ امن جي حالتن ۾ پاڪستان فوج جي خدمت ڪرڻ ۾ پنهنجي بنيادي ڪردار کان علاوه، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور هيٺ ڏنل امن وقت جون سرگرميون انجام ڏئي ٿي: ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالن جي هڪ وسيع زنجير ذريعي سول برادري کي صحت جي خدمتن جي فراهمي (سي ايم ايڇ)؛ بحالي جون خدمتون فراهم ڪندي آفت جي حالتن سان وڙهڻ؛ ۽ ڏورانهن هنڌن تي "صحت مرڪز" قائم ڪرڻ ته جيئن سڀئي پاڪستاني آساني سان صحت جي سهولتن تائين پهچي سگهن. ==History== Before the [[World War I|First World War]], the men of the Indian Army depended on their regimental hospitals for their medical treatment. In October 1918, Station Hospitals were sanctioned for the Indian troops to help improve the provision of services. The Indian Hospital Corps (IHC) was initially divided into ten Division Companies, which corresponded to the ten existing Military Divisions in India and Burma. They were located at [[Peshawar]], [[Rawalpindi]], [[Lahore]], [[Quetta]], [[Mhow]], [[Poona]], [[Meerut]], [[Lucknow]], [[Secunderabad]] and [[Rangoon]]. After the [[Partition of India|independence]] of [[Pakistan]] in 1947, the [[Pakistan Army]] raised its own medical corps. Since then the Pakistan Army Medical Corps has provided services in the majority of health related fields. In the past personnel were taken from Army Medical College in Rawalpindi, but with the need of more health professionals in the army as well as an increased demand for their services, the corps has begun to recruit civilians medical personnel, who then attend short military courses. ==Combined Military Hospitals== Combined Military Hospitals (CMHs) are the base hospitals of the Pakistan Armed Forces, which are situated in various cantonments. These hospitals are run by the doctors of Pakistan's Army Medical Corps. The administration is carried out by the General Duty Medical Officers (GDMOs) while the patients' management and care is primarily the responsibility of the doctors of specialist cadre. The CMHs are categorized into three major parts depending on their functions, governing and physical body and role as Class 'A', Class 'B' and Class 'C' Hospitals.{{Citation needed|date=July 2021}} {{col-begin}} {{col-1-of-3}} *Class 'A' hospitals **CMH [[Abbottabad]] **[[CMH Rawalpindi]] **CMH [[Kharian]] **[[CMH Lahore]] **CMH [[Peshawar]] **CMH [[Multan]] **CMH [[Quetta]] **CMH Malir Cantonment [[Karachi]] **CMH [[Hyderabad, Sindh|Hyderabad]] **CMH [[Pano Aqil]] {{col-2-of-3}} *Class 'B' hospitals **CMH [[Gujranwala]] **CMH [[Sargodha]] **CMH [[Jhelum]] **CMH [[Sialkot]] **CMH [[Nowshera Cantonment|Nowshera]] **CMH [[Muzaffarabad]] **CMH [[Kohat]] {{col-3-of-3}} *Class 'C' hospitals **CMH [[Attock]] **CMH [[Bannu]] **CMH [[Chorre]] **CMH [[Thal, Khyber Pakhtunkhwa|Thall]] **CMH [[Bahawalpur]] **CMH [[Mailsi]] **CMH [[Sibi]] **CMH [[Khuzdar]] **CMH [[Murree]] **CMH [[Zhob]] **CMH [[Skardu]] **CMH [[D I Khan]] **CMH [[Tarbela]] **CMH [[Gilgit]] **CMH [[Mardan]] **CMH [[Mangla]] **CMH [[Risalpur]] **CMH [[Rawalakot]] **CMH [[Chunian]] **CMH [[Bahawalnagar]] **CMH [[Okara, Pakistan|Okara]] {{col-end}} ==United Nations and the Pakistan Army Medical Corps== The Pakistan Army Medical Corps is one of the largest contributors of health services to United Nations. Since 1960 Pakistan has been actively involved in most of the UN peacekeeping, rehabilitation and health providing missions and today stands at the top with 10,175 troops and observers serving in current missions. The Pakistan Army Medical Corps is a major part of it. Some of the largest contributions have been in [[Somalia]], [[Sierra Leone]], [[Bosnia]], [[Democratic Republic of the Congo|Congo]] and [[Liberia]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ispr.gov.pk/ |title=Pakistan Inter-services Public Relations |access-date=2011-01-14 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903140827/http://www.ispr.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> In the wake of the new world power equilibrium a more complex security environment has emerged. It is characterised by growing national power politics and state implosions which have necessitated involvement of the United Nations peace keeping forces for conflict resolution. The United Nations has been undertaking peace keeping operations since its inception, but the need for employment of peace keeping forces has increased significantly since the Gulf War. In 1992 there were 11,000 Blue Berets deployed around the world; by the end of the year the figure rose to 52,000. Presently it exceeds 80,000 troops. {{colbegin}} * UN Operation in Congo ([[ONUC]]) 1960–1964 * UN Security Force in [[New Guinea]], [[West Irian]] (UNSF) 1962–1963 * UN Yemen Observer Mission Yemen (UNYOM) 1963–1964 * UN Transition Assistance Group in Namibia (UNTAG) 1989–1990 * UN Iraq–Kuwait Observer Mission (UNIKOM) 1991–2003 * UN Mission in Haiti (UNMIH) 1993–1996 * UN Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) 1992–1993 * UN Operations in Somalia (UNOSOM) 1992–1995 * UN Protection Forces in Bosnia (UNPROFOR) 1992–1995 * UN Observer Mission for [[Rwanda]] (UNAMIR) 1993–1996 * UN Verification Mission in Angola (UNAVEM III) 1995–1997 * UN Transitional Administration for Eastern [[Slavonia]] (UNTAES) 1996–1997 * UN Mission of Observers in Prevlaka (UNMOP) 1996–2002 * UN Assistance Mission in Sierra Leone (UNAMSIL) 2001–2005 * UN Transitional Administration in East Timor (UNTAET) 1999-to-date {{Div col end}} The table below shows the current deployment of Pakistani Forces in UN Peacekeeping missions. {| border="1" style="border-collapse:collapse;" |- style="background:#aabccc;" ! style="width:10%;"| '''Start of operation''' ! style="width:25%;"| '''Name of operation''' ! colspan="2;" style="width:20%;"| '''Location''' ! style="width:20%;"| '''Conflict''' ! style="width:40%;"| '''Contribution''' |- bgcolor= |1999 |United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo ([[MONUSCO]]) |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[Democratic Republic of Congo]] |[[Second Congo War]] |3,556 troops<ref name=ISPR-PK>{{cite web|url=http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231955/http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-date=26 September 2007 |title=UN Mission in Democrative Republic of Congo (MONUC) |date=26 September 2007 |access-date=15 May 2012}}</ref> |- bgcolor= |2003 |United Nations Mission in Liberia ([[UNMIL]]) |{{flagicon|Liberia}} |Liberia |[[Second Liberian Civil War]] |2,741 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Burundi [[United Nations Operation in Burundi|ONUB]] |{{flagicon|Burundi}} |Burundi |[[Burundi Civil War]] |1,185 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Côte d'Ivoire ([[UNOCI]]) |{{flagicon|Cote d'Ivoire}} |Côte d'Ivoire |[[Civil war in Côte d'Ivoire]] |1,145 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2005 |United Nations Mission in the Sudan ([[UNMIS]]) |{{flagicon|Sudan}} |Sudan |[[Second Sudanese Civil War]] |1,542 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= | |Staff/observers | | | |191 observers<ref name=ISPR-PK /> |} * The total number of troops serving currently in peacekeeping missions is 10,173 (as of March 2007). ==National relief works== [[File:pakistan aid.jpg|220px|thumb|right|Pakistani soldiers carrying tents away from a U.S. [[CH-47 Chinook]] helicopter, October 19, 2005]] In times of natural disaster, such as the great floods of 1992 or the devastating October 2005 [[2005 Kashmir earthquake|earthquake]], army engineers, medical and logistics personnel, and the armed forces have played a major role in bringing relief and supplies. The army has also engaged in extensive corporate activities. Most of these enterprises, such as stud and dairy farms, were for the army's own use, but others, such as bakeries, security services and banking, perform functions in the local civilian economy. Army factories have produced such goods as sugar, fertilizer, and brass castings which have then been sold to civilian consumers, albeit at prices higher than those charged from military personnel.<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=Pakistan Army|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/army.htm|publisher=GlobalSecurity.org|access-date=14 January 2011}}</ref> Several army organizations operate in the commercial sector across the country. For example, the [[National Logistics Cell]] was responsible for trucking food and other goods across the country; the Frontier Works Organization built the Karakorum Highway to [[China]]; and the Special Communication Organization maintained communications networks in remote parts of Pakistan. The Pakistan Army has been involved in relief activities not only in Pakistan but also in many other countries of the world, such as the relief activities after [[Bangladesh]] was recently hit by floods. The Army also dispatched relief to [[Indonesia]], [[Bangladesh]] and [[Sri Lanka]] after they were hit by the [[2004 Indian Ocean earthquake]] and the resulting tsunami. Both the Pakistan Army and Navy sent ships and helicopters to assist in the tsunami relief operation. The Army Medical Corps are responsible for providing medical facilities and organizing free medical camps in under privileged tribal areas such as the [[Federally Administered Tribal Areas]] in the North-West Frontier Province (now [[Khyber Pakhtunkhwa]]).<ref>{{cite news|last=Xinhua|title=Pakistani army holds 330 free medical camps in tribal areas|url=http://english.people.com.cn/200609/11/eng20060911_301728.html|access-date=14 January 2011|newspaper=People's Daily|date=September 11, 2006}}</ref> The medical corps provided health-care facilities to more than 12,000 people affected by the [[2010 Pakistan floods|2010 floods in Pakistan]].<ref>{{cite news|last=Reporter|title=Armed forces repair dykes in Thatta|url=http://news.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/armed-forces-repair-dykes-in-thatta-180|access-date=14 January 2011|newspaper=The Dawn|date=31 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Lt. Col. Farooq Ahmed|title=The Deluge of Floods: Yet another Combat|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/pDetails.aspx?pType=PressRelease&pID=68|publisher=Pakistan Army|access-date=14 January 2011}}</ref> ==Army doctors and international disasters== * Pakistan Army provided humanitarian assistance to the community in the form of daily free medical treatment at Tubmanburg and the medical outreach initiatives in 2008.<ref>{{cite web|last=Inter Services Public Relation Press Release Tubmanburg, Liberia|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * Pakistan Army Field Hospital which was deployed at Bhandaria, Barisal, Bangladesh for relief operations after [[Cyclone Sidr]] worked day and night to mitigate the suffering of the flood affected people earning goodwill for Pakistan.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army Field Hospital in Bhandaria, Barisal, Bangladesh|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * Pakistan Field Hospital has been established at Lamno, which is the District Headquarters of Aceh Jaya. Lamno is 80&nbsp;km South West of Bande Aceh.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|title=relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?90414|access-date=16 January 2011}}</ref> * Pakistan Army Field Hospital which proceeded to Indonesia to carry out relief and rescue operation had treated thousands of patients since their arrival on in earthquake hit areas of District Klaten in Central Java in Indonesia.<ref>{{cite news |title=Pak Army Field hospital treats thousands of patients in quake hit Indonesian areas |author=APP |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?146627 |newspaper=Pak Tribune |date=June 12, 2006 |access-date=13 February 2011}}</ref> ==يونٽ== {{col-begin}} {{col-2}} * 4 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 5 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 44 ميڊيڪل بٽالين. * 61 ميڊيڪل بٽالين. * 63 ميڊيڪل بٽالين. * 64 ميڊيڪل بٽالين. * 65 ميڊيڪل بٽالين. * 66 ميڊيڪل بٽالين. * 67 ميڊيڪل بٽالين. * 68 ميڊيڪل بٽالين. * 69 ميڊيڪل بٽالين. * 70 ميڊيڪل بٽالين. * 71 ميڊيڪل بٽالين * 72 ميڊيڪل بٽالين * 73 ميڊيڪل بٽالين * 74 ميڊيڪل بٽالين * 75 ميڊيڪل بٽالين * 76 ميڊيڪل بٽالين * 77 ميڊيڪل بٽالين * 78 ميڊيڪل بٽالين * 86 ميڊيڪل بٽالين * 102 ميڊيڪل بٽالين * 123 ميڊيڪل بٽالين * 130 ميڊيڪل بٽالين * 132 ميڊيڪل بٽالين * 134 ميڊيڪل بٽالين * 136 ميڊيڪل بٽالين * 137 ميڊيڪل بٽالين * 141 ميڊيڪل بٽالين 142 ميڊيڪل بٽالين * 144 ميڊيڪل بٽالين (سياچن هيلرز) *5 Medical Battalion * 44 Medical Battalion<ref name="ppra2"/> * 61 Medical Battalion<ref name="ppra3">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |title=Public Tenders page 3 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208214658/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |archive-date=8 December 2022}}</ref> *63 Medical Battalion * 64 Medical Battalion<ref name="ppra3"/> *65 Medical Battalion * 66 Medical Battalion<ref name="ppra3"/> *67 Medical Battalion *68 Medical Battalion *69 Medical Battalion * 70 Medical Battalion<ref name="ppra3"/> * 71 Medical Battalion<ref name="ppra3"/> * 72 Medical Battalion<ref name="ppra3"/> *73 Medical Battalion * 74 Medical Battalion<ref name="ppra3"/> *75 Medical Battalion *76 Medical Battalion {{col-2}} * 77 Medical Battalion<ref name="ppra3"/> * 78 Medical Battalion<ref name="ppra3"/> *86 Medical Battalion *102 Medical Battalion * 123 Medical Battalion<ref name="ppra1">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |title=Public Tenders page 1 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208204642/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 130 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> *132 Medical Battalion * 134 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 136 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 137 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> *141 Medical Battalion *142 Medical Battalion * 144 Medical Battalion (Siachen Healers) جابلو يونٽ 1 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين [17] 2 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين [17] 3 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين [15] 4 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين [15] 5 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين [15] پڻ ڏسو ===جابلو يونٽ== * 1 Mountain Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 2 Mountain Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 3 Mountain Medical Battalion<ref name="ppra2"/> * 4 Mountain Medical Battalion<ref name="ppra2"/> * 5 Mountain Medical Battalion<ref name="ppra2"/> {{col-end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪمبائنڊ ملٽري هسپتال، راولپنڊي]] * [[پاڪستان جي فوج]] * [[پاڪستان جي فوج جي انجنيئرن جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جي تعليم جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جو انٽر سروسز پبلڪ ريليشن جو شعبو]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistanarmy.gov.pk/ Official website] {{Pakistan Army Administrative Corps}} {{Military medicine in Pakistan}} {{Authority control}} [[Category:Administrative corps of the Pakistan Army|M]] [[Category:Army medical administrative corps|Pakistan M]] [[Category:Military medicine in Pakistan|M]] [[Category:Military units and formations established in 1947|M]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] kk4ulm6t1ido9m0zddw2g7pl3zlcbhy 368373 368371 2026-03-29T12:28:38Z Ibne maryam 17680 368373 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pakistan Army's staff corps for health & medicines}} {{infobox military unit | unit_name = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور<br>Pakistan Army Medical Corps | image = Pakistan Army Medical Corps.png | caption = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو لوگو | dates = 1947ع | country = {{PAK}} | allegiance = | branch = {{army|PAK}} | type = گڏيل ۽ جنگي مدد جون خدمتون | role = انتظام ۽ عملي جي نگراني | size = مختلف هوندا آهن | command_structure = | garrison = ايبٽ آباد ڪينٽونمينٽ، [[ايبٽ آباد]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | garrison_label = هيڊڪوارٽر/گيريزن | nickname = '''AMC''' | patron = | motto = "الله شافي" (الله بهترين شفا ڏيندڙ آهي) | colors = ڳاڙهو<br>{{color box|Red}} | colors_label = Colors Identification | march = | mascot = | equipment = | equipment_label = | battles = [[پاڪستان جي فوجي تاريخ]] | anniversaries = 1947ع | decorations = | battle_honours = | disbanded = | flying_hours = | website = <!-- Commanders --> | commander1 = ليفٽيننٽ جنرل ارشد نسيم | commander1_label = سرجن جنرل | commander2 = | commander2_label = | commander3 = | commander3_label = | commander4 = | commander4_label = | notable_commanders = ليفٽيننٽ جنرل نگار جوهر<br>ليفٽيننٽ جنرل واجد علي خان<br>ميجر جنرل شاهده ملڪ| identification_symbol = [[File:Flag of the Pakistani Army.svg|200px|border|centre]] | identification_symbol_label = جنگي جهنڊو | identification_symbol_2 =نشان | identification_symbol_2_label = | identification_symbol_3 = | identification_symbol_3_label = | identification_symbol_4 = | identification_symbol_4_label = <!-- Aircraft --> | aircraft_attack = | aircraft_bomber = | aircraft_electronic = | aircraft_fighter = | aircraft_helicopter = | aircraft_helicopter_attack = | aircraft_helicopter_cargo = | aircraft_helicopter_multirole = | aircraft_helicopter_observation = | aircraft_helicopter_transport = | aircraft_helicopter_utility = | aircraft_interceptor = | aircraft_patrol = | aircraft_recon = | aircraft_trainer = | aircraft_transport = }} [[File:Defense.gov News Photo 060216-F-4462M-017.jpg|thumb|250px|right|{{small|The Pakistan Army troops from 67th Medical Btn. saluting to their U.S. Army counterparts in 2005.}}]][[File:AMC (Pakistan) Badge.jpg|thumb|پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو بيج]] '''آرمي ميڊيڪل ڪور''' (Pakistan Army Medical Corp) پاڪستان جي فوج جو هڪ فوجي انتظامي، گڏيل فوجن (زميني، فضائي ۽ سامونڊي) ۽ پاڪستان جي فوج جي جنگي مدد واري شاخ آهي. ميڊيڪل ڪور بنيادي طور تي فوجي طبي مدد، علاج ۽ دوائن ۽ جنگ ۾ زخمي ٿيندڙ فوج جي منتقلي سان لاڳاپيل آهي جيڪا طبي ۽ جنگي امداد فراهم ڪري ٿي.<ref name="Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)2">{{cite web|title=Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)|website=[[YouTube]]|date=7 April 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=93Vq_3VGM8Q|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان حڪومت جي طرفان وبائي بيمارين ۾ پڻ عوام جي مدد ۽ انهن جي علاج ۽ دوائن جي تحقيق ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Pakistan Publications2">{{cite book|title=Pakistan|date=1953|publisher=Pakistan Publications|url=https://books.google.com/books?id=_1Q8AAAAMAAJ&dq=pakistan+army+medical+corps&pg=PA169|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور کي ورهاڳي کان اڳ جي انڊين آرمي ميڊيڪل ڪور (IMC) سان مونجهارو نه هجڻ گهرجي. تنهن هوندي به، ٻنهي جون پاڙون [[برطانوي راڄ|برطانوي راج]] ڏانهن واپس ملن ٿيون، جيئن انهن کان اڳ سال 1947ع تائين، ٻنهي اڳوڻي برطانوي انڊين آرمي جي ميڊيڪل ڪور جو حصو هيون. ==مشن== {{Cquote|فوج کي دفاع ۾ پنهنجي فوج جي سڀني جنگي ڪاروائين ۾ مدد ڏيڻ ته جيئن حملي جي دوران فوج جي حرڪت کي آسان بڻائي سگهجي ۽ دشمن جي حرڪت کي روڪيو وڃي. ميڊيڪل ڪور جا ڊاڪٽر فوج جي بقا جا ذميوار پڻ آهن ۽ هر سپاهي جي جنگ جي ميدان ۾ عارضي ۽ مستقل سنڀال واري اسپتالن ۾ واپس اچڻ تائين خدمت ڪرڻ ٿا.<ref>[http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=23&rnd=453 Pakistan Combined Military Board]</ref>}} ==ڪور ۾ عملي جو داخلو== # آرمي ميڊيڪل ڪاليج، راولپنڊي، سي ايم ايڇ لاهور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ کاريان ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ بهاولپور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ڪراچي (ملير) ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ملتان ميڊيڪل ڪاليج ۽ سي ايم ايڇ ڪوئيٽا ميڊيڪل ڪاليج جا ميڊيڪل ڪيڊٽ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪور ۾ شامل ٿين ٿا. # غير فوجي (سرڪاري ۽ نجي) ميڊيڪل ڪاليجن مان گريجوئيٽ ٿيندڙ شاگردن/ماهرن کي پڻ آرمي ميڊيڪل ڪور ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ٻن قسمن ۾ ورهايل، ايس ايس آر سي (SSRC) ۽ پي ٽي سي (PTC)، 22 هفتن لاءِ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت حاصل ڪن ٿا.<ref>[http://www.allbaltistanmovement.org/regular-commission-in-pak-army-as-gdmo-general-duty-medical-officer/ Regular Commission in Pak Army as Captain GDMO]</ref> # آرمي ميڊيڪل ڪور ڪيڊر جي نرسنگ ۽ ٻين شعبن جو عملو آرمي ميڊيڪل ڪور سينٽر، ايبٽ آباد ۾ پنهنجي بنيادي فوجي تربيت ۽ نرسنگ ڪلاس ۽ پوء اي ايف پي جي ايم آءِ (AFPGMI) ۾ پيشه ورانه ڪورس حاصل ڪن ٿا. == مقصد ۽ هدف == جنگ ۽ امن جي حالتن ۾ پاڪستان فوج جي خدمت ڪرڻ ۾ پنهنجي بنيادي ڪردار کان علاوه، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور هيٺ ڏنل امن وقت جون سرگرميون انجام ڏئي ٿي: ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالن جي هڪ وسيع زنجير ذريعي سول برادري کي صحت جي خدمتن جي فراهمي (سي ايم ايڇ)؛ بحالي جون خدمتون فراهم ڪندي آفت جي حالتن سان وڙهڻ؛ ۽ ڏورانهن هنڌن تي "صحت مرڪز" قائم ڪرڻ ته جيئن سڀئي پاڪستاني آساني سان صحت جي سهولتن تائين پهچي سگهن. ==History== Before the [[World War I|First World War]], the men of the Indian Army depended on their regimental hospitals for their medical treatment. In October 1918, Station Hospitals were sanctioned for the Indian troops to help improve the provision of services. The Indian Hospital Corps (IHC) was initially divided into ten Division Companies, which corresponded to the ten existing Military Divisions in India and Burma. They were located at [[Peshawar]], [[Rawalpindi]], [[Lahore]], [[Quetta]], [[Mhow]], [[Poona]], [[Meerut]], [[Lucknow]], [[Secunderabad]] and [[Rangoon]]. After the [[Partition of India|independence]] of [[Pakistan]] in 1947, the [[Pakistan Army]] raised its own medical corps. Since then the Pakistan Army Medical Corps has provided services in the majority of health related fields. In the past personnel were taken from Army Medical College in Rawalpindi, but with the need of more health professionals in the army as well as an increased demand for their services, the corps has begun to recruit civilians medical personnel, who then attend short military courses. ==Combined Military Hospitals== Combined Military Hospitals (CMHs) are the base hospitals of the Pakistan Armed Forces, which are situated in various cantonments. These hospitals are run by the doctors of Pakistan's Army Medical Corps. The administration is carried out by the General Duty Medical Officers (GDMOs) while the patients' management and care is primarily the responsibility of the doctors of specialist cadre. The CMHs are categorized into three major parts depending on their functions, governing and physical body and role as Class 'A', Class 'B' and Class 'C' Hospitals.{{Citation needed|date=July 2021}} {{col-begin}} {{col-1-of-3}} *Class 'A' hospitals **CMH [[Abbottabad]] **[[CMH Rawalpindi]] **CMH [[Kharian]] **[[CMH Lahore]] **CMH [[Peshawar]] **CMH [[Multan]] **CMH [[Quetta]] **CMH Malir Cantonment [[Karachi]] **CMH [[Hyderabad, Sindh|Hyderabad]] **CMH [[Pano Aqil]] {{col-2-of-3}} *Class 'B' hospitals **CMH [[Gujranwala]] **CMH [[Sargodha]] **CMH [[Jhelum]] **CMH [[Sialkot]] **CMH [[Nowshera Cantonment|Nowshera]] **CMH [[Muzaffarabad]] **CMH [[Kohat]] {{col-3-of-3}} *Class 'C' hospitals **CMH [[Attock]] **CMH [[Bannu]] **CMH [[Chorre]] **CMH [[Thal, Khyber Pakhtunkhwa|Thall]] **CMH [[Bahawalpur]] **CMH [[Mailsi]] **CMH [[Sibi]] **CMH [[Khuzdar]] **CMH [[Murree]] **CMH [[Zhob]] **CMH [[Skardu]] **CMH [[D I Khan]] **CMH [[Tarbela]] **CMH [[Gilgit]] **CMH [[Mardan]] **CMH [[Mangla]] **CMH [[Risalpur]] **CMH [[Rawalakot]] **CMH [[Chunian]] **CMH [[Bahawalnagar]] **CMH [[Okara, Pakistan|Okara]] {{col-end}} ==United Nations and the Pakistan Army Medical Corps== The Pakistan Army Medical Corps is one of the largest contributors of health services to United Nations. Since 1960 Pakistan has been actively involved in most of the UN peacekeeping, rehabilitation and health providing missions and today stands at the top with 10,175 troops and observers serving in current missions. The Pakistan Army Medical Corps is a major part of it. Some of the largest contributions have been in [[Somalia]], [[Sierra Leone]], [[Bosnia]], [[Democratic Republic of the Congo|Congo]] and [[Liberia]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ispr.gov.pk/ |title=Pakistan Inter-services Public Relations |access-date=2011-01-14 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903140827/http://www.ispr.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> In the wake of the new world power equilibrium a more complex security environment has emerged. It is characterised by growing national power politics and state implosions which have necessitated involvement of the United Nations peace keeping forces for conflict resolution. The United Nations has been undertaking peace keeping operations since its inception, but the need for employment of peace keeping forces has increased significantly since the Gulf War. In 1992 there were 11,000 Blue Berets deployed around the world; by the end of the year the figure rose to 52,000. Presently it exceeds 80,000 troops. {{colbegin}} * UN Operation in Congo ([[ONUC]]) 1960–1964 * UN Security Force in [[New Guinea]], [[West Irian]] (UNSF) 1962–1963 * UN Yemen Observer Mission Yemen (UNYOM) 1963–1964 * UN Transition Assistance Group in Namibia (UNTAG) 1989–1990 * UN Iraq–Kuwait Observer Mission (UNIKOM) 1991–2003 * UN Mission in Haiti (UNMIH) 1993–1996 * UN Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) 1992–1993 * UN Operations in Somalia (UNOSOM) 1992–1995 * UN Protection Forces in Bosnia (UNPROFOR) 1992–1995 * UN Observer Mission for [[Rwanda]] (UNAMIR) 1993–1996 * UN Verification Mission in Angola (UNAVEM III) 1995–1997 * UN Transitional Administration for Eastern [[Slavonia]] (UNTAES) 1996–1997 * UN Mission of Observers in Prevlaka (UNMOP) 1996–2002 * UN Assistance Mission in Sierra Leone (UNAMSIL) 2001–2005 * UN Transitional Administration in East Timor (UNTAET) 1999-to-date {{Div col end}} The table below shows the current deployment of Pakistani Forces in UN Peacekeeping missions. {| border="1" style="border-collapse:collapse;" |- style="background:#aabccc;" ! style="width:10%;"| '''Start of operation''' ! style="width:25%;"| '''Name of operation''' ! colspan="2;" style="width:20%;"| '''Location''' ! style="width:20%;"| '''Conflict''' ! style="width:40%;"| '''Contribution''' |- bgcolor= |1999 |United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo ([[MONUSCO]]) |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[Democratic Republic of Congo]] |[[Second Congo War]] |3,556 troops<ref name=ISPR-PK>{{cite web|url=http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231955/http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-date=26 September 2007 |title=UN Mission in Democrative Republic of Congo (MONUC) |date=26 September 2007 |access-date=15 May 2012}}</ref> |- bgcolor= |2003 |United Nations Mission in Liberia ([[UNMIL]]) |{{flagicon|Liberia}} |Liberia |[[Second Liberian Civil War]] |2,741 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Burundi [[United Nations Operation in Burundi|ONUB]] |{{flagicon|Burundi}} |Burundi |[[Burundi Civil War]] |1,185 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Côte d'Ivoire ([[UNOCI]]) |{{flagicon|Cote d'Ivoire}} |Côte d'Ivoire |[[Civil war in Côte d'Ivoire]] |1,145 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2005 |United Nations Mission in the Sudan ([[UNMIS]]) |{{flagicon|Sudan}} |Sudan |[[Second Sudanese Civil War]] |1,542 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= | |Staff/observers | | | |191 observers<ref name=ISPR-PK /> |} * The total number of troops serving currently in peacekeeping missions is 10,173 (as of March 2007). ==National relief works== [[File:pakistan aid.jpg|220px|thumb|right|Pakistani soldiers carrying tents away from a U.S. [[CH-47 Chinook]] helicopter, October 19, 2005]] In times of natural disaster, such as the great floods of 1992 or the devastating October 2005 [[2005 Kashmir earthquake|earthquake]], army engineers, medical and logistics personnel, and the armed forces have played a major role in bringing relief and supplies. The army has also engaged in extensive corporate activities. Most of these enterprises, such as stud and dairy farms, were for the army's own use, but others, such as bakeries, security services and banking, perform functions in the local civilian economy. Army factories have produced such goods as sugar, fertilizer, and brass castings which have then been sold to civilian consumers, albeit at prices higher than those charged from military personnel.<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=Pakistan Army|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/army.htm|publisher=GlobalSecurity.org|access-date=14 January 2011}}</ref> Several army organizations operate in the commercial sector across the country. For example, the [[National Logistics Cell]] was responsible for trucking food and other goods across the country; the Frontier Works Organization built the Karakorum Highway to [[China]]; and the Special Communication Organization maintained communications networks in remote parts of Pakistan. The Pakistan Army has been involved in relief activities not only in Pakistan but also in many other countries of the world, such as the relief activities after [[Bangladesh]] was recently hit by floods. The Army also dispatched relief to [[Indonesia]], [[Bangladesh]] and [[Sri Lanka]] after they were hit by the [[2004 Indian Ocean earthquake]] and the resulting tsunami. Both the Pakistan Army and Navy sent ships and helicopters to assist in the tsunami relief operation. The Army Medical Corps are responsible for providing medical facilities and organizing free medical camps in under privileged tribal areas such as the [[Federally Administered Tribal Areas]] in the North-West Frontier Province (now [[Khyber Pakhtunkhwa]]).<ref>{{cite news|last=Xinhua|title=Pakistani army holds 330 free medical camps in tribal areas|url=http://english.people.com.cn/200609/11/eng20060911_301728.html|access-date=14 January 2011|newspaper=People's Daily|date=September 11, 2006}}</ref> The medical corps provided health-care facilities to more than 12,000 people affected by the [[2010 Pakistan floods|2010 floods in Pakistan]].<ref>{{cite news|last=Reporter|title=Armed forces repair dykes in Thatta|url=http://news.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/armed-forces-repair-dykes-in-thatta-180|access-date=14 January 2011|newspaper=The Dawn|date=31 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Lt. Col. Farooq Ahmed|title=The Deluge of Floods: Yet another Combat|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/pDetails.aspx?pType=PressRelease&pID=68|publisher=Pakistan Army|access-date=14 January 2011}}</ref> ==Army doctors and international disasters== * Pakistan Army provided humanitarian assistance to the community in the form of daily free medical treatment at Tubmanburg and the medical outreach initiatives in 2008.<ref>{{cite web|last=Inter Services Public Relation Press Release Tubmanburg, Liberia|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * Pakistan Army Field Hospital which was deployed at Bhandaria, Barisal, Bangladesh for relief operations after [[Cyclone Sidr]] worked day and night to mitigate the suffering of the flood affected people earning goodwill for Pakistan.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army Field Hospital in Bhandaria, Barisal, Bangladesh|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * Pakistan Field Hospital has been established at Lamno, which is the District Headquarters of Aceh Jaya. Lamno is 80&nbsp;km South West of Bande Aceh.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|title=relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?90414|access-date=16 January 2011}}</ref> * Pakistan Army Field Hospital which proceeded to Indonesia to carry out relief and rescue operation had treated thousands of patients since their arrival on in earthquake hit areas of District Klaten in Central Java in Indonesia.<ref>{{cite news |title=Pak Army Field hospital treats thousands of patients in quake hit Indonesian areas |author=APP |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?146627 |newspaper=Pak Tribune |date=June 12, 2006 |access-date=13 February 2011}}</ref> ==يونٽ== {{col-begin}} {{col-2}} * 4 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 5 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 44 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 61 Medical Battalion<ref name="ppra3">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |title=Public Tenders page 3 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208214658/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 61 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 63 ميڊيڪل بٽالين * 64 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 65 ميڊيڪل بٽالين * 66 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 67 ميڊيڪل بٽالين * 68 ميڊيڪل بٽالين * 69 ميڊيڪل بٽالين * 70 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 71 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 72 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 73 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 74 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 75 ميڊيڪل بٽالين * 76 ميڊيڪل بٽالين {{col-2}} * 77 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 78 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 86 ميڊيڪل بٽالين * 102 ميڊيڪل بٽالين * 123 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |title=Public Tenders page 1 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208204642/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 130 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 130 ميڊيڪل بٽالين * 132 ميڊيڪل بٽالين * 134 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 136 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 137 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 141 ميڊيڪل بٽالين * 142 ميڊيڪل بٽالين * 144 ميڊيڪل بٽالين (سياچن هيلرز) ===جابلو يونٽ== * 1 Mountain Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 2 Mountain Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 3 Mountain Medical Battalion<ref name="ppra2"/> * 4 Mountain Medical Battalion<ref name="ppra2"/> * 5 Mountain Medical Battalion<ref name="ppra2"/> {{col-end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪمبائنڊ ملٽري هسپتال، راولپنڊي]] * [[پاڪستان جي فوج]] * [[پاڪستان جي فوج جي انجنيئرن جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جي تعليم جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جو انٽر سروسز پبلڪ ريليشن جو شعبو]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistanarmy.gov.pk/ Official website] {{Pakistan Army Administrative Corps}} {{Military medicine in Pakistan}} {{Authority control}} [[Category:Administrative corps of the Pakistan Army|M]] [[Category:Army medical administrative corps|Pakistan M]] [[Category:Military medicine in Pakistan|M]] [[Category:Military units and formations established in 1947|M]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] eq8q0xr0rhnwkd3kpjzncs83zicrrom 368375 368373 2026-03-29T12:33:20Z Ibne maryam 17680 368375 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pakistan Army's staff corps for health & medicines}} {{infobox military unit | unit_name = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور<br>Pakistan Army Medical Corps | image = Pakistan Army Medical Corps.png | caption = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو لوگو | dates = 1947ع | country = {{PAK}} | allegiance = | branch = {{army|PAK}} | type = گڏيل ۽ جنگي مدد جون خدمتون | role = انتظام ۽ عملي جي نگراني | size = مختلف هوندا آهن | command_structure = | garrison = ايبٽ آباد ڪينٽونمينٽ، [[ايبٽ آباد]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | garrison_label = هيڊڪوارٽر/گيريزن | nickname = '''AMC''' | patron = | motto = "الله شافي" (الله بهترين شفا ڏيندڙ آهي) | colors = ڳاڙهو<br>{{color box|Red}} | colors_label = Colors Identification | march = | mascot = | equipment = | equipment_label = | battles = [[پاڪستان جي فوجي تاريخ]] | anniversaries = 1947ع | decorations = | battle_honours = | disbanded = | flying_hours = | website = <!-- Commanders --> | commander1 = ليفٽيننٽ جنرل ارشد نسيم | commander1_label = سرجن جنرل | commander2 = | commander2_label = | commander3 = | commander3_label = | commander4 = | commander4_label = | notable_commanders = ليفٽيننٽ جنرل نگار جوهر<br>ليفٽيننٽ جنرل واجد علي خان<br>ميجر جنرل شاهده ملڪ| identification_symbol = [[File:Flag of the Pakistani Army.svg|200px|border|centre]] | identification_symbol_label = جنگي جهنڊو | identification_symbol_2 =نشان | identification_symbol_2_label = | identification_symbol_3 = | identification_symbol_3_label = | identification_symbol_4 = | identification_symbol_4_label = <!-- Aircraft --> | aircraft_attack = | aircraft_bomber = | aircraft_electronic = | aircraft_fighter = | aircraft_helicopter = | aircraft_helicopter_attack = | aircraft_helicopter_cargo = | aircraft_helicopter_multirole = | aircraft_helicopter_observation = | aircraft_helicopter_transport = | aircraft_helicopter_utility = | aircraft_interceptor = | aircraft_patrol = | aircraft_recon = | aircraft_trainer = | aircraft_transport = }} [[File:Defense.gov News Photo 060216-F-4462M-017.jpg|thumb|250px|right|{{small|The Pakistan Army troops from 67th Medical Btn. saluting to their U.S. Army counterparts in 2005.}}]][[File:AMC (Pakistan) Badge.jpg|thumb|پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو بيج]] '''آرمي ميڊيڪل ڪور''' (Pakistan Army Medical Corp) پاڪستان جي فوج جو هڪ فوجي انتظامي، گڏيل فوجن (زميني، فضائي ۽ سامونڊي) ۽ پاڪستان جي فوج جي جنگي مدد واري شاخ آهي. ميڊيڪل ڪور بنيادي طور تي فوجي طبي مدد، علاج ۽ دوائن ۽ جنگ ۾ زخمي ٿيندڙ فوج جي منتقلي سان لاڳاپيل آهي جيڪا طبي ۽ جنگي امداد فراهم ڪري ٿي.<ref name="Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)2">{{cite web|title=Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)|website=[[YouTube]]|date=7 April 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=93Vq_3VGM8Q|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان حڪومت جي طرفان وبائي بيمارين ۾ پڻ عوام جي مدد ۽ انهن جي علاج ۽ دوائن جي تحقيق ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Pakistan Publications2">{{cite book|title=Pakistan|date=1953|publisher=Pakistan Publications|url=https://books.google.com/books?id=_1Q8AAAAMAAJ&dq=pakistan+army+medical+corps&pg=PA169|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور کي ورهاڳي کان اڳ جي انڊين آرمي ميڊيڪل ڪور (IMC) سان مونجهارو نه هجڻ گهرجي. تنهن هوندي به، ٻنهي جون پاڙون [[برطانوي راڄ|برطانوي راج]] ڏانهن واپس ملن ٿيون، جيئن انهن کان اڳ سال 1947ع تائين، ٻنهي اڳوڻي برطانوي انڊين آرمي جي ميڊيڪل ڪور جو حصو هيون. ==مشن== {{Cquote|فوج کي دفاع ۾ پنهنجي فوج جي سڀني جنگي ڪاروائين ۾ مدد ڏيڻ ته جيئن حملي جي دوران فوج جي حرڪت کي آسان بڻائي سگهجي ۽ دشمن جي حرڪت کي روڪيو وڃي. ميڊيڪل ڪور جا ڊاڪٽر فوج جي بقا جا ذميوار پڻ آهن ۽ هر سپاهي جي جنگ جي ميدان ۾ عارضي ۽ مستقل سنڀال واري اسپتالن ۾ واپس اچڻ تائين خدمت ڪرڻ ٿا.<ref>[http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=23&rnd=453 Pakistan Combined Military Board]</ref>}} ==ڪور ۾ عملي جو داخلو== # آرمي ميڊيڪل ڪاليج، راولپنڊي، سي ايم ايڇ لاهور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ کاريان ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ بهاولپور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ڪراچي (ملير) ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ملتان ميڊيڪل ڪاليج ۽ سي ايم ايڇ ڪوئيٽا ميڊيڪل ڪاليج جا ميڊيڪل ڪيڊٽ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪور ۾ شامل ٿين ٿا. # غير فوجي (سرڪاري ۽ نجي) ميڊيڪل ڪاليجن مان گريجوئيٽ ٿيندڙ شاگردن/ماهرن کي پڻ آرمي ميڊيڪل ڪور ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ٻن قسمن ۾ ورهايل، ايس ايس آر سي (SSRC) ۽ پي ٽي سي (PTC)، 22 هفتن لاءِ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت حاصل ڪن ٿا.<ref>[http://www.allbaltistanmovement.org/regular-commission-in-pak-army-as-gdmo-general-duty-medical-officer/ Regular Commission in Pak Army as Captain GDMO]</ref> # آرمي ميڊيڪل ڪور ڪيڊر جي نرسنگ ۽ ٻين شعبن جو عملو آرمي ميڊيڪل ڪور سينٽر، ايبٽ آباد ۾ پنهنجي بنيادي فوجي تربيت ۽ نرسنگ ڪلاس ۽ پوء اي ايف پي جي ايم آءِ (AFPGMI) ۾ پيشه ورانه ڪورس حاصل ڪن ٿا. == مقصد ۽ هدف == جنگ ۽ امن جي حالتن ۾ پاڪستان فوج جي خدمت ڪرڻ ۾ پنهنجي بنيادي ڪردار کان علاوه، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور هيٺ ڏنل امن وقت جون سرگرميون انجام ڏئي ٿي: ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالن جي هڪ وسيع زنجير ذريعي سول برادري کي صحت جي خدمتن جي فراهمي (سي ايم ايڇ)؛ بحالي جون خدمتون فراهم ڪندي آفت جي حالتن سان وڙهڻ؛ ۽ ڏورانهن هنڌن تي "صحت مرڪز" قائم ڪرڻ ته جيئن سڀئي پاڪستاني آساني سان صحت جي سهولتن تائين پهچي سگهن. ==History== Before the [[World War I|First World War]], the men of the Indian Army depended on their regimental hospitals for their medical treatment. In October 1918, Station Hospitals were sanctioned for the Indian troops to help improve the provision of services. The Indian Hospital Corps (IHC) was initially divided into ten Division Companies, which corresponded to the ten existing Military Divisions in India and Burma. They were located at [[Peshawar]], [[Rawalpindi]], [[Lahore]], [[Quetta]], [[Mhow]], [[Poona]], [[Meerut]], [[Lucknow]], [[Secunderabad]] and [[Rangoon]]. After the [[Partition of India|independence]] of [[Pakistan]] in 1947, the [[Pakistan Army]] raised its own medical corps. Since then the Pakistan Army Medical Corps has provided services in the majority of health related fields. In the past personnel were taken from Army Medical College in Rawalpindi, but with the need of more health professionals in the army as well as an increased demand for their services, the corps has begun to recruit civilians medical personnel, who then attend short military courses. ==Combined Military Hospitals== Combined Military Hospitals (CMHs) are the base hospitals of the Pakistan Armed Forces, which are situated in various cantonments. These hospitals are run by the doctors of Pakistan's Army Medical Corps. The administration is carried out by the General Duty Medical Officers (GDMOs) while the patients' management and care is primarily the responsibility of the doctors of specialist cadre. The CMHs are categorized into three major parts depending on their functions, governing and physical body and role as Class 'A', Class 'B' and Class 'C' Hospitals.{{Citation needed|date=July 2021}} {{col-begin}} {{col-1-of-3}} *Class 'A' hospitals **CMH [[Abbottabad]] **[[CMH Rawalpindi]] **CMH [[Kharian]] **[[CMH Lahore]] **CMH [[Peshawar]] **CMH [[Multan]] **CMH [[Quetta]] **CMH Malir Cantonment [[Karachi]] **CMH [[Hyderabad, Sindh|Hyderabad]] **CMH [[Pano Aqil]] {{col-2-of-3}} *Class 'B' hospitals **CMH [[Gujranwala]] **CMH [[Sargodha]] **CMH [[Jhelum]] **CMH [[Sialkot]] **CMH [[Nowshera Cantonment|Nowshera]] **CMH [[Muzaffarabad]] **CMH [[Kohat]] {{col-3-of-3}} *Class 'C' hospitals **CMH [[Attock]] **CMH [[Bannu]] **CMH [[Chorre]] **CMH [[Thal, Khyber Pakhtunkhwa|Thall]] **CMH [[Bahawalpur]] **CMH [[Mailsi]] **CMH [[Sibi]] **CMH [[Khuzdar]] **CMH [[Murree]] **CMH [[Zhob]] **CMH [[Skardu]] **CMH [[D I Khan]] **CMH [[Tarbela]] **CMH [[Gilgit]] **CMH [[Mardan]] **CMH [[Mangla]] **CMH [[Risalpur]] **CMH [[Rawalakot]] **CMH [[Chunian]] **CMH [[Bahawalnagar]] **CMH [[Okara, Pakistan|Okara]] {{col-end}} ==United Nations and the Pakistan Army Medical Corps== The Pakistan Army Medical Corps is one of the largest contributors of health services to United Nations. Since 1960 Pakistan has been actively involved in most of the UN peacekeeping, rehabilitation and health providing missions and today stands at the top with 10,175 troops and observers serving in current missions. The Pakistan Army Medical Corps is a major part of it. Some of the largest contributions have been in [[Somalia]], [[Sierra Leone]], [[Bosnia]], [[Democratic Republic of the Congo|Congo]] and [[Liberia]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ispr.gov.pk/ |title=Pakistan Inter-services Public Relations |access-date=2011-01-14 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903140827/http://www.ispr.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> In the wake of the new world power equilibrium a more complex security environment has emerged. It is characterised by growing national power politics and state implosions which have necessitated involvement of the United Nations peace keeping forces for conflict resolution. The United Nations has been undertaking peace keeping operations since its inception, but the need for employment of peace keeping forces has increased significantly since the Gulf War. In 1992 there were 11,000 Blue Berets deployed around the world; by the end of the year the figure rose to 52,000. Presently it exceeds 80,000 troops. {{colbegin}} * UN Operation in Congo ([[ONUC]]) 1960–1964 * UN Security Force in [[New Guinea]], [[West Irian]] (UNSF) 1962–1963 * UN Yemen Observer Mission Yemen (UNYOM) 1963–1964 * UN Transition Assistance Group in Namibia (UNTAG) 1989–1990 * UN Iraq–Kuwait Observer Mission (UNIKOM) 1991–2003 * UN Mission in Haiti (UNMIH) 1993–1996 * UN Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) 1992–1993 * UN Operations in Somalia (UNOSOM) 1992–1995 * UN Protection Forces in Bosnia (UNPROFOR) 1992–1995 * UN Observer Mission for [[Rwanda]] (UNAMIR) 1993–1996 * UN Verification Mission in Angola (UNAVEM III) 1995–1997 * UN Transitional Administration for Eastern [[Slavonia]] (UNTAES) 1996–1997 * UN Mission of Observers in Prevlaka (UNMOP) 1996–2002 * UN Assistance Mission in Sierra Leone (UNAMSIL) 2001–2005 * UN Transitional Administration in East Timor (UNTAET) 1999-to-date {{Div col end}} The table below shows the current deployment of Pakistani Forces in UN Peacekeeping missions. {| border="1" style="border-collapse:collapse;" |- style="background:#aabccc;" ! style="width:10%;"| '''Start of operation''' ! style="width:25%;"| '''Name of operation''' ! colspan="2;" style="width:20%;"| '''Location''' ! style="width:20%;"| '''Conflict''' ! style="width:40%;"| '''Contribution''' |- bgcolor= |1999 |United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo ([[MONUSCO]]) |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[Democratic Republic of Congo]] |[[Second Congo War]] |3,556 troops<ref name=ISPR-PK>{{cite web|url=http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231955/http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-date=26 September 2007 |title=UN Mission in Democrative Republic of Congo (MONUC) |date=26 September 2007 |access-date=15 May 2012}}</ref> |- bgcolor= |2003 |United Nations Mission in Liberia ([[UNMIL]]) |{{flagicon|Liberia}} |Liberia |[[Second Liberian Civil War]] |2,741 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Burundi [[United Nations Operation in Burundi|ONUB]] |{{flagicon|Burundi}} |Burundi |[[Burundi Civil War]] |1,185 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Côte d'Ivoire ([[UNOCI]]) |{{flagicon|Cote d'Ivoire}} |Côte d'Ivoire |[[Civil war in Côte d'Ivoire]] |1,145 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2005 |United Nations Mission in the Sudan ([[UNMIS]]) |{{flagicon|Sudan}} |Sudan |[[Second Sudanese Civil War]] |1,542 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= | |Staff/observers | | | |191 observers<ref name=ISPR-PK /> |} * The total number of troops serving currently in peacekeeping missions is 10,173 (as of March 2007). ==National relief works== [[File:pakistan aid.jpg|220px|thumb|right|Pakistani soldiers carrying tents away from a U.S. [[CH-47 Chinook]] helicopter, October 19, 2005]] In times of natural disaster, such as the great floods of 1992 or the devastating October 2005 [[2005 Kashmir earthquake|earthquake]], army engineers, medical and logistics personnel, and the armed forces have played a major role in bringing relief and supplies. The army has also engaged in extensive corporate activities. Most of these enterprises, such as stud and dairy farms, were for the army's own use, but others, such as bakeries, security services and banking, perform functions in the local civilian economy. Army factories have produced such goods as sugar, fertilizer, and brass castings which have then been sold to civilian consumers, albeit at prices higher than those charged from military personnel.<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=Pakistan Army|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/army.htm|publisher=GlobalSecurity.org|access-date=14 January 2011}}</ref> Several army organizations operate in the commercial sector across the country. For example, the [[National Logistics Cell]] was responsible for trucking food and other goods across the country; the Frontier Works Organization built the Karakorum Highway to [[China]]; and the Special Communication Organization maintained communications networks in remote parts of Pakistan. The Pakistan Army has been involved in relief activities not only in Pakistan but also in many other countries of the world, such as the relief activities after [[Bangladesh]] was recently hit by floods. The Army also dispatched relief to [[Indonesia]], [[Bangladesh]] and [[Sri Lanka]] after they were hit by the [[2004 Indian Ocean earthquake]] and the resulting tsunami. Both the Pakistan Army and Navy sent ships and helicopters to assist in the tsunami relief operation. The Army Medical Corps are responsible for providing medical facilities and organizing free medical camps in under privileged tribal areas such as the [[Federally Administered Tribal Areas]] in the North-West Frontier Province (now [[Khyber Pakhtunkhwa]]).<ref>{{cite news|last=Xinhua|title=Pakistani army holds 330 free medical camps in tribal areas|url=http://english.people.com.cn/200609/11/eng20060911_301728.html|access-date=14 January 2011|newspaper=People's Daily|date=September 11, 2006}}</ref> The medical corps provided health-care facilities to more than 12,000 people affected by the [[2010 Pakistan floods|2010 floods in Pakistan]].<ref>{{cite news|last=Reporter|title=Armed forces repair dykes in Thatta|url=http://news.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/armed-forces-repair-dykes-in-thatta-180|access-date=14 January 2011|newspaper=The Dawn|date=31 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Lt. Col. Farooq Ahmed|title=The Deluge of Floods: Yet another Combat|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/pDetails.aspx?pType=PressRelease&pID=68|publisher=Pakistan Army|access-date=14 January 2011}}</ref> ==Army doctors and international disasters== * Pakistan Army provided humanitarian assistance to the community in the form of daily free medical treatment at Tubmanburg and the medical outreach initiatives in 2008.<ref>{{cite web|last=Inter Services Public Relation Press Release Tubmanburg, Liberia|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * Pakistan Army Field Hospital which was deployed at Bhandaria, Barisal, Bangladesh for relief operations after [[Cyclone Sidr]] worked day and night to mitigate the suffering of the flood affected people earning goodwill for Pakistan.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army Field Hospital in Bhandaria, Barisal, Bangladesh|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * Pakistan Field Hospital has been established at Lamno, which is the District Headquarters of Aceh Jaya. Lamno is 80&nbsp;km South West of Bande Aceh.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|title=relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?90414|access-date=16 January 2011}}</ref> * Pakistan Army Field Hospital which proceeded to Indonesia to carry out relief and rescue operation had treated thousands of patients since their arrival on in earthquake hit areas of District Klaten in Central Java in Indonesia.<ref>{{cite news |title=Pak Army Field hospital treats thousands of patients in quake hit Indonesian areas |author=APP |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?146627 |newspaper=Pak Tribune |date=June 12, 2006 |access-date=13 February 2011}}</ref> ==يونٽ== {{col-begin}} {{col-2}} * 4 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 5 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 44 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 61 Medical Battalion<ref name="ppra3">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |title=Public Tenders page 3 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208214658/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 61 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 63 ميڊيڪل بٽالين * 64 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 65 ميڊيڪل بٽالين * 66 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 67 ميڊيڪل بٽالين * 68 ميڊيڪل بٽالين * 69 ميڊيڪل بٽالين * 70 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 71 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 72 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 73 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 74 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 75 ميڊيڪل بٽالين * 76 ميڊيڪل بٽالين {{col-2}} * 77 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 78 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 86 ميڊيڪل بٽالين * 102 ميڊيڪل بٽالين * 123 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |title=Public Tenders page 1 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208204642/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 130 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 130 ميڊيڪل بٽالين * 132 ميڊيڪل بٽالين * 134 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 136 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 137 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 141 ميڊيڪل بٽالين * 142 ميڊيڪل بٽالين * 144 ميڊيڪل بٽالين (سياچن هيلرز) ===جابلو يونٽ=== * 1 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 2 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 3 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 4 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 5 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين {{col-end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪمبائنڊ ملٽري هسپتال، راولپنڊي]] * [[پاڪستان جي فوج]] * [[پاڪستان جي فوج جي انجنيئرن جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جي تعليم جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جو انٽر سروسز پبلڪ ريليشن جو شعبو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistanarmy.gov.pk/ Official website] {{Authority control}} [[Category:Administrative corps of the Pakistan Army|M]] [[Category:Army medical administrative corps|Pakistan M]] [[Category:Military medicine in Pakistan|M]] [[Category:Military units and formations established in 1947|M]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] mrwoj3iqp15uymbtz770mlzswqe9c9p 368379 368375 2026-03-29T12:58:34Z Ibne maryam 17680 368379 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pakistan Army's staff corps for health & medicines}} {{infobox military unit | unit_name = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور<br>Pakistan Army Medical Corps | image = Pakistan Army Medical Corps.png | caption = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو لوگو | dates = 1947ع | country = {{PAK}} | allegiance = | branch = {{army|PAK}} | type = گڏيل ۽ جنگي مدد جون خدمتون | role = انتظام ۽ عملي جي نگراني | size = مختلف هوندا آهن | command_structure = | garrison = ايبٽ آباد ڪينٽونمينٽ، [[ايبٽ آباد]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | garrison_label = هيڊڪوارٽر/گيريزن | nickname = '''AMC''' | patron = | motto = "الله شافي" (الله بهترين شفا ڏيندڙ آهي) | colors = ڳاڙهو<br>{{color box|Red}} | colors_label = Colors Identification | march = | mascot = | equipment = | equipment_label = | battles = [[پاڪستان جي فوجي تاريخ]] | anniversaries = 1947ع | decorations = | battle_honours = | disbanded = | flying_hours = | website = <!-- Commanders --> | commander1 = ليفٽيننٽ جنرل ارشد نسيم | commander1_label = سرجن جنرل | commander2 = | commander2_label = | commander3 = | commander3_label = | commander4 = | commander4_label = | notable_commanders = ليفٽيننٽ جنرل نگار جوهر<br>ليفٽيننٽ جنرل واجد علي خان<br>ميجر جنرل شاهده ملڪ| identification_symbol = [[File:Flag of the Pakistani Army.svg|200px|border|centre]] | identification_symbol_label = جنگي جهنڊو | identification_symbol_2 =نشان | identification_symbol_2_label = | identification_symbol_3 = | identification_symbol_3_label = | identification_symbol_4 = | identification_symbol_4_label = <!-- Aircraft --> | aircraft_attack = | aircraft_bomber = | aircraft_electronic = | aircraft_fighter = | aircraft_helicopter = | aircraft_helicopter_attack = | aircraft_helicopter_cargo = | aircraft_helicopter_multirole = | aircraft_helicopter_observation = | aircraft_helicopter_transport = | aircraft_helicopter_utility = | aircraft_interceptor = | aircraft_patrol = | aircraft_recon = | aircraft_trainer = | aircraft_transport = }} [[File:Defense.gov News Photo 060216-F-4462M-017.jpg|thumb|250px|right|{{small|The Pakistan Army troops from 67th Medical Btn. saluting to their U.S. Army counterparts in 2005.}}]][[File:AMC (Pakistan) Badge.jpg|thumb|پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو بيج]] '''آرمي ميڊيڪل ڪور''' (Pakistan Army Medical Corp) پاڪستان جي فوج جو هڪ فوجي انتظامي، گڏيل فوجن (زميني، فضائي ۽ سامونڊي) ۽ پاڪستان جي فوج جي جنگي مدد واري شاخ آهي. ميڊيڪل ڪور بنيادي طور تي فوجي طبي مدد، علاج ۽ دوائن ۽ جنگ ۾ زخمي ٿيندڙ فوج جي منتقلي سان لاڳاپيل آهي جيڪا طبي ۽ جنگي امداد فراهم ڪري ٿي.<ref name="Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)2">{{cite web|title=Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)|website=[[YouTube]]|date=7 April 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=93Vq_3VGM8Q|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان حڪومت جي طرفان وبائي بيمارين ۾ پڻ عوام جي مدد ۽ انهن جي علاج ۽ دوائن جي تحقيق ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Pakistan Publications2">{{cite book|title=Pakistan|date=1953|publisher=Pakistan Publications|url=https://books.google.com/books?id=_1Q8AAAAMAAJ&dq=pakistan+army+medical+corps&pg=PA169|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور کي ورهاڳي کان اڳ جي انڊين آرمي ميڊيڪل ڪور (IMC) سان مونجهارو نه هجڻ گهرجي. تنهن هوندي به، ٻنهي جون پاڙون [[برطانوي راڄ|برطانوي راج]] ڏانهن واپس ملن ٿيون، جيئن انهن کان اڳ سال 1947ع تائين، ٻنهي اڳوڻي برطانوي انڊين آرمي جي ميڊيڪل ڪور جو حصو هيون. ==مشن== {{Cquote|فوج کي دفاع ۾ پنهنجي فوج جي سڀني جنگي ڪاروائين ۾ مدد ڏيڻ ته جيئن حملي جي دوران فوج جي حرڪت کي آسان بڻائي سگهجي ۽ دشمن جي حرڪت کي روڪيو وڃي. ميڊيڪل ڪور جا ڊاڪٽر فوج جي بقا جا ذميوار پڻ آهن ۽ هر سپاهي جي جنگ جي ميدان ۾ عارضي ۽ مستقل سنڀال واري اسپتالن ۾ واپس اچڻ تائين خدمت ڪرڻ ٿا.<ref>[http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=23&rnd=453 Pakistan Combined Military Board]</ref>}} ==ڪور ۾ عملي جو داخلو== # آرمي ميڊيڪل ڪاليج، راولپنڊي، سي ايم ايڇ لاهور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ کاريان ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ بهاولپور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ڪراچي (ملير) ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ملتان ميڊيڪل ڪاليج ۽ سي ايم ايڇ ڪوئيٽا ميڊيڪل ڪاليج جا ميڊيڪل ڪيڊٽ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪور ۾ شامل ٿين ٿا. # غير فوجي (سرڪاري ۽ نجي) ميڊيڪل ڪاليجن مان گريجوئيٽ ٿيندڙ شاگردن/ماهرن کي پڻ آرمي ميڊيڪل ڪور ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ٻن قسمن ۾ ورهايل، ايس ايس آر سي (SSRC) ۽ پي ٽي سي (PTC)، 22 هفتن لاءِ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت حاصل ڪن ٿا.<ref>[http://www.allbaltistanmovement.org/regular-commission-in-pak-army-as-gdmo-general-duty-medical-officer/ Regular Commission in Pak Army as Captain GDMO]</ref> # آرمي ميڊيڪل ڪور ڪيڊر جي نرسنگ ۽ ٻين شعبن جو عملو آرمي ميڊيڪل ڪور سينٽر، ايبٽ آباد ۾ پنهنجي بنيادي فوجي تربيت ۽ نرسنگ ڪلاس ۽ پوء اي ايف پي جي ايم آءِ (AFPGMI) ۾ پيشه ورانه ڪورس حاصل ڪن ٿا. == مقصد ۽ هدف == جنگ ۽ امن جي حالتن ۾ پاڪستان فوج جي خدمت ڪرڻ ۾ پنهنجي بنيادي ڪردار کان علاوه، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور هيٺ ڏنل امن وقت جون سرگرميون انجام ڏئي ٿي: ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالن جي هڪ وسيع زنجير ذريعي سول برادري کي صحت جي خدمتن جي فراهمي (سي ايم ايڇ)؛ بحالي جون خدمتون فراهم ڪندي آفت جي حالتن سان وڙهڻ؛ ۽ ڏورانهن هنڌن تي "صحت مرڪز" قائم ڪرڻ ته جيئن سڀئي پاڪستاني آساني سان صحت جي سهولتن تائين پهچي سگهن. ==History== Before the [[World War I|First World War]], the men of the Indian Army depended on their regimental hospitals for their medical treatment. In October 1918, Station Hospitals were sanctioned for the Indian troops to help improve the provision of services. The Indian Hospital Corps (IHC) was initially divided into ten Division Companies, which corresponded to the ten existing Military Divisions in India and Burma. They were located at [[Peshawar]], [[Rawalpindi]], [[Lahore]], [[Quetta]], [[Mhow]], [[Poona]], [[Meerut]], [[Lucknow]], [[Secunderabad]] and [[Rangoon]]. After the [[Partition of India|independence]] of [[Pakistan]] in 1947, the [[Pakistan Army]] raised its own medical corps. Since then the Pakistan Army Medical Corps has provided services in the majority of health related fields. In the past personnel were taken from Army Medical College in Rawalpindi, but with the need of more health professionals in the army as well as an increased demand for their services, the corps has begun to recruit civilians medical personnel, who then attend short military courses. ==Combined Military Hospitals== Combined Military Hospitals (CMHs) are the base hospitals of the Pakistan Armed Forces, which are situated in various cantonments. These hospitals are run by the doctors of Pakistan's Army Medical Corps. The administration is carried out by the General Duty Medical Officers (GDMOs) while the patients' management and care is primarily the responsibility of the doctors of specialist cadre. The CMHs are categorized into three major parts depending on their functions, governing and physical body and role as Class 'A', Class 'B' and Class 'C' Hospitals.{{Citation needed|date=July 2021}} {{col-begin}} {{col-1-of-3}} *Class 'A' hospitals **CMH [[Abbottabad]] **[[CMH Rawalpindi]] **CMH [[Kharian]] **[[CMH Lahore]] **CMH [[Peshawar]] **CMH [[Multan]] **CMH [[Quetta]] **CMH Malir Cantonment [[Karachi]] **CMH [[Hyderabad, Sindh|Hyderabad]] **CMH [[Pano Aqil]] {{col-2-of-3}} *Class 'B' hospitals **CMH [[Gujranwala]] **CMH [[Sargodha]] **CMH [[Jhelum]] **CMH [[Sialkot]] **CMH [[Nowshera Cantonment|Nowshera]] **CMH [[Muzaffarabad]] **CMH [[Kohat]] {{col-3-of-3}} *Class 'C' hospitals **CMH [[Attock]] **CMH [[Bannu]] **CMH [[Chorre]] **CMH [[Thal, Khyber Pakhtunkhwa|Thall]] **CMH [[Bahawalpur]] **CMH [[Mailsi]] **CMH [[Sibi]] **CMH [[Khuzdar]] **CMH [[Murree]] **CMH [[Zhob]] **CMH [[Skardu]] **CMH [[D I Khan]] **CMH [[Tarbela]] **CMH [[Gilgit]] **CMH [[Mardan]] **CMH [[Mangla]] **CMH [[Risalpur]] **CMH [[Rawalakot]] **CMH [[Chunian]] **CMH [[Bahawalnagar]] **CMH [[Okara, Pakistan|Okara]] {{col-end}} ==United Nations and the Pakistan Army Medical Corps== The Pakistan Army Medical Corps is one of the largest contributors of health services to United Nations. Since 1960 Pakistan has been actively involved in most of the UN peacekeeping, rehabilitation and health providing missions and today stands at the top with 10,175 troops and observers serving in current missions. The Pakistan Army Medical Corps is a major part of it. Some of the largest contributions have been in [[Somalia]], [[Sierra Leone]], [[Bosnia]], [[Democratic Republic of the Congo|Congo]] and [[Liberia]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ispr.gov.pk/ |title=Pakistan Inter-services Public Relations |access-date=2011-01-14 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903140827/http://www.ispr.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> In the wake of the new world power equilibrium a more complex security environment has emerged. It is characterised by growing national power politics and state implosions which have necessitated involvement of the United Nations peace keeping forces for conflict resolution. The United Nations has been undertaking peace keeping operations since its inception, but the need for employment of peace keeping forces has increased significantly since the Gulf War. In 1992 there were 11,000 Blue Berets deployed around the world; by the end of the year the figure rose to 52,000. Presently it exceeds 80,000 troops. {{colbegin}} * UN Operation in Congo ([[ONUC]]) 1960–1964 * UN Security Force in [[New Guinea]], [[West Irian]] (UNSF) 1962–1963 * UN Yemen Observer Mission Yemen (UNYOM) 1963–1964 * UN Transition Assistance Group in Namibia (UNTAG) 1989–1990 * UN Iraq–Kuwait Observer Mission (UNIKOM) 1991–2003 * UN Mission in Haiti (UNMIH) 1993–1996 * UN Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) 1992–1993 * UN Operations in Somalia (UNOSOM) 1992–1995 * UN Protection Forces in Bosnia (UNPROFOR) 1992–1995 * UN Observer Mission for [[Rwanda]] (UNAMIR) 1993–1996 * UN Verification Mission in Angola (UNAVEM III) 1995–1997 * UN Transitional Administration for Eastern [[Slavonia]] (UNTAES) 1996–1997 * UN Mission of Observers in Prevlaka (UNMOP) 1996–2002 * UN Assistance Mission in Sierra Leone (UNAMSIL) 2001–2005 * UN Transitional Administration in East Timor (UNTAET) 1999-to-date {{Div col end}} The table below shows the current deployment of Pakistani Forces in UN Peacekeeping missions. {| border="1" style="border-collapse:collapse;" |- style="background:#aabccc;" ! style="width:10%;"| '''Start of operation''' ! style="width:25%;"| '''Name of operation''' ! colspan="2;" style="width:20%;"| '''Location''' ! style="width:20%;"| '''Conflict''' ! style="width:40%;"| '''Contribution''' |- bgcolor= |1999 |United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo ([[MONUSCO]]) |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[Democratic Republic of Congo]] |[[Second Congo War]] |3,556 troops<ref name=ISPR-PK>{{cite web|url=http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231955/http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-date=26 September 2007 |title=UN Mission in Democrative Republic of Congo (MONUC) |date=26 September 2007 |access-date=15 May 2012}}</ref> |- bgcolor= |2003 |United Nations Mission in Liberia ([[UNMIL]]) |{{flagicon|Liberia}} |Liberia |[[Second Liberian Civil War]] |2,741 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Burundi [[United Nations Operation in Burundi|ONUB]] |{{flagicon|Burundi}} |Burundi |[[Burundi Civil War]] |1,185 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Côte d'Ivoire ([[UNOCI]]) |{{flagicon|Cote d'Ivoire}} |Côte d'Ivoire |[[Civil war in Côte d'Ivoire]] |1,145 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2005 |United Nations Mission in the Sudan ([[UNMIS]]) |{{flagicon|Sudan}} |Sudan |[[Second Sudanese Civil War]] |1,542 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= | |Staff/observers | | | |191 observers<ref name=ISPR-PK /> |} * The total number of troops serving currently in peacekeeping missions is 10,173 (as of March 2007). ==National relief works== [[File:pakistan aid.jpg|220px|thumb|right|Pakistani soldiers carrying tents away from a U.S. [[CH-47 Chinook]] helicopter, October 19, 2005]] In times of natural disaster, such as the great floods of 1992 or the devastating October 2005 [[2005 Kashmir earthquake|earthquake]], army engineers, medical and logistics personnel, and the armed forces have played a major role in bringing relief and supplies. The army has also engaged in extensive corporate activities. Most of these enterprises, such as stud and dairy farms, were for the army's own use, but others, such as bakeries, security services and banking, perform functions in the local civilian economy. Army factories have produced such goods as sugar, fertilizer, and brass castings which have then been sold to civilian consumers, albeit at prices higher than those charged from military personnel.<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=Pakistan Army|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/army.htm|publisher=GlobalSecurity.org|access-date=14 January 2011}}</ref> Several army organizations operate in the commercial sector across the country. For example, the [[National Logistics Cell]] was responsible for trucking food and other goods across the country; the Frontier Works Organization built the Karakorum Highway to [[China]]; and the Special Communication Organization maintained communications networks in remote parts of Pakistan. پاڪستان فوج نه رڳو پاڪستان ۾ پر دنيا جي ڪيترن ئي ٻين ملڪن ۾ به امدادي سرگرمين ۾ شامل رهي آهي. بنگلاديش ۾ تازو ٻوڏ جي متاثر ٿيڻ کان پوءِ امدادي سرگرمين ۾ پاڪستاني فوج حصو ورتي. فوج انڊونيشيا، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ڏانهن به امداد موڪلي آهي. سال 2004ع ۾ هندي سمنڊ جي زلزلي ۽ ان جي نتيجي ۾ سونامي کان متاثر ٿيڻ کان پوءِ پاڪستان فوج ۽ نيوي ٻنهي سونامي جي امدادي ڪارروائي ۾ مدد لاءِ جهاز ۽ هيلي ڪاپٽر موڪليا. آرمي ميڊيڪل ڪور طبي سهولتون فراهم ڪرڻ ۽ سهولتن کان محروم قبائلي علائقن ۾، جهڙوڪ خيبر پختونخواه ۾ وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن ۾ مفت طبي ڪئمپون منظم ڪرڻ جو ذميوار پڻ آهي.<ref>{{cite news|last=Xinhua|title=Pakistani army holds 330 free medical camps in tribal areas|url=http://english.people.com.cn/200609/11/eng20060911_301728.html|access-date=14 January 2011|newspaper=People's Daily|date=September 11, 2006}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان ۾ 2010ع ۾ آيل ٻوڏ کان متاثر 12,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي صحت جي سار سنڀال جون سهولتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite news|last=Reporter|title=Armed forces repair dykes in Thatta|url=http://news.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/armed-forces-repair-dykes-in-thatta-180|access-date=14 January 2011|newspaper=The Dawn|date=31 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Lt. Col. Farooq Ahmed|title=The Deluge of Floods: Yet another Combat|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/pDetails.aspx?pType=PressRelease&pID=68|publisher=Pakistan Army|access-date=14 January 2011}}</ref> ==Army doctors and international disasters== * Pakistan Army provided humanitarian assistance to the community in the form of daily free medical treatment at Tubmanburg and the medical outreach initiatives in 2008.<ref>{{cite web|last=Inter Services Public Relation Press Release Tubmanburg, Liberia|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * Pakistan Army Field Hospital which was deployed at Bhandaria, Barisal, Bangladesh for relief operations after [[Cyclone Sidr]] worked day and night to mitigate the suffering of the flood affected people earning goodwill for Pakistan.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army Field Hospital in Bhandaria, Barisal, Bangladesh|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * Pakistan Field Hospital has been established at Lamno, which is the District Headquarters of Aceh Jaya. Lamno is 80&nbsp;km South West of Bande Aceh.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|title=relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?90414|access-date=16 January 2011}}</ref> * Pakistan Army Field Hospital which proceeded to Indonesia to carry out relief and rescue operation had treated thousands of patients since their arrival on in earthquake hit areas of District Klaten in Central Java in Indonesia.<ref>{{cite news |title=Pak Army Field hospital treats thousands of patients in quake hit Indonesian areas |author=APP |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?146627 |newspaper=Pak Tribune |date=June 12, 2006 |access-date=13 February 2011}}</ref> ==يونٽ== {{col-begin}} {{col-2}} * 4 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 5 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 44 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 61 Medical Battalion<ref name="ppra3">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |title=Public Tenders page 3 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208214658/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 61 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 63 ميڊيڪل بٽالين * 64 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 65 ميڊيڪل بٽالين * 66 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 67 ميڊيڪل بٽالين * 68 ميڊيڪل بٽالين * 69 ميڊيڪل بٽالين * 70 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 71 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 72 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 73 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 74 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 75 ميڊيڪل بٽالين * 76 ميڊيڪل بٽالين {{col-2}} * 77 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 78 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 86 ميڊيڪل بٽالين * 102 ميڊيڪل بٽالين * 123 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |title=Public Tenders page 1 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208204642/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 130 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 130 ميڊيڪل بٽالين * 132 ميڊيڪل بٽالين * 134 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 136 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 137 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 141 ميڊيڪل بٽالين * 142 ميڊيڪل بٽالين * 144 ميڊيڪل بٽالين (سياچن هيلرز) ===جابلو يونٽ=== * 1 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 2 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 3 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 4 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 5 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين {{col-end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪمبائنڊ ملٽري هسپتال، راولپنڊي]] * [[پاڪستان جي فوج]] * [[پاڪستان جي فوج جي انجنيئرن جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جي تعليم جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جو انٽر سروسز پبلڪ ريليشن جو شعبو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistanarmy.gov.pk/ Official website] {{Authority control}} [[Category:Administrative corps of the Pakistan Army|M]] [[Category:Army medical administrative corps|Pakistan M]] [[Category:Military medicine in Pakistan|M]] [[Category:Military units and formations established in 1947|M]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] e28on4wjgd5iq0hcvv6hxp62koxwyhk 368380 368379 2026-03-29T13:02:41Z Ibne maryam 17680 368380 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pakistan Army's staff corps for health & medicines}} {{infobox military unit | unit_name = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور<br>Pakistan Army Medical Corps | image = Pakistan Army Medical Corps.png | caption = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو لوگو | dates = 1947ع | country = {{PAK}} | allegiance = | branch = {{army|PAK}} | type = گڏيل ۽ جنگي مدد جون خدمتون | role = انتظام ۽ عملي جي نگراني | size = مختلف هوندا آهن | command_structure = | garrison = ايبٽ آباد ڪينٽونمينٽ، [[ايبٽ آباد]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | garrison_label = هيڊڪوارٽر/گيريزن | nickname = '''AMC''' | patron = | motto = "الله شافي" (الله بهترين شفا ڏيندڙ آهي) | colors = ڳاڙهو<br>{{color box|Red}} | colors_label = Colors Identification | march = | mascot = | equipment = | equipment_label = | battles = [[پاڪستان جي فوجي تاريخ]] | anniversaries = 1947ع | decorations = | battle_honours = | disbanded = | flying_hours = | website = <!-- Commanders --> | commander1 = ليفٽيننٽ جنرل ارشد نسيم | commander1_label = سرجن جنرل | commander2 = | commander2_label = | commander3 = | commander3_label = | commander4 = | commander4_label = | notable_commanders = ليفٽيننٽ جنرل نگار جوهر<br>ليفٽيننٽ جنرل واجد علي خان<br>ميجر جنرل شاهده ملڪ| identification_symbol = [[File:Flag of the Pakistani Army.svg|200px|border|centre]] | identification_symbol_label = جنگي جهنڊو | identification_symbol_2 =نشان | identification_symbol_2_label = | identification_symbol_3 = | identification_symbol_3_label = | identification_symbol_4 = | identification_symbol_4_label = <!-- Aircraft --> | aircraft_attack = | aircraft_bomber = | aircraft_electronic = | aircraft_fighter = | aircraft_helicopter = | aircraft_helicopter_attack = | aircraft_helicopter_cargo = | aircraft_helicopter_multirole = | aircraft_helicopter_observation = | aircraft_helicopter_transport = | aircraft_helicopter_utility = | aircraft_interceptor = | aircraft_patrol = | aircraft_recon = | aircraft_trainer = | aircraft_transport = }} [[File:Defense.gov News Photo 060216-F-4462M-017.jpg|thumb|250px|right|{{small|The Pakistan Army troops from 67th Medical Btn. saluting to their U.S. Army counterparts in 2005.}}]][[File:AMC (Pakistan) Badge.jpg|thumb|پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو بيج]] '''آرمي ميڊيڪل ڪور''' (Pakistan Army Medical Corp) پاڪستان جي فوج جو هڪ فوجي انتظامي، گڏيل فوجن (زميني، فضائي ۽ سامونڊي) ۽ پاڪستان جي فوج جي جنگي مدد واري شاخ آهي. ميڊيڪل ڪور بنيادي طور تي فوجي طبي مدد، علاج ۽ دوائن ۽ جنگ ۾ زخمي ٿيندڙ فوج جي منتقلي سان لاڳاپيل آهي جيڪا طبي ۽ جنگي امداد فراهم ڪري ٿي.<ref name="Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)2">{{cite web|title=Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)|website=[[YouTube]]|date=7 April 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=93Vq_3VGM8Q|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان حڪومت جي طرفان وبائي بيمارين ۾ پڻ عوام جي مدد ۽ انهن جي علاج ۽ دوائن جي تحقيق ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Pakistan Publications2">{{cite book|title=Pakistan|date=1953|publisher=Pakistan Publications|url=https://books.google.com/books?id=_1Q8AAAAMAAJ&dq=pakistan+army+medical+corps&pg=PA169|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور کي ورهاڳي کان اڳ جي انڊين آرمي ميڊيڪل ڪور (IMC) سان مونجهارو نه هجڻ گهرجي. تنهن هوندي به، ٻنهي جون پاڙون [[برطانوي راڄ|برطانوي راج]] ڏانهن واپس ملن ٿيون، جيئن انهن کان اڳ سال 1947ع تائين، ٻنهي اڳوڻي برطانوي انڊين آرمي جي ميڊيڪل ڪور جو حصو هيون. ==مشن== {{Cquote|فوج کي دفاع ۾ پنهنجي فوج جي سڀني جنگي ڪاروائين ۾ مدد ڏيڻ ته جيئن حملي جي دوران فوج جي حرڪت کي آسان بڻائي سگهجي ۽ دشمن جي حرڪت کي روڪيو وڃي. ميڊيڪل ڪور جا ڊاڪٽر فوج جي بقا جا ذميوار پڻ آهن ۽ هر سپاهي جي جنگ جي ميدان ۾ عارضي ۽ مستقل سنڀال واري اسپتالن ۾ واپس اچڻ تائين خدمت ڪرڻ ٿا.<ref>[http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=23&rnd=453 Pakistan Combined Military Board]</ref>}} ==ڪور ۾ عملي جو داخلو== # آرمي ميڊيڪل ڪاليج، راولپنڊي، سي ايم ايڇ لاهور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ کاريان ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ بهاولپور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ڪراچي (ملير) ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ملتان ميڊيڪل ڪاليج ۽ سي ايم ايڇ ڪوئيٽا ميڊيڪل ڪاليج جا ميڊيڪل ڪيڊٽ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪور ۾ شامل ٿين ٿا. # غير فوجي (سرڪاري ۽ نجي) ميڊيڪل ڪاليجن مان گريجوئيٽ ٿيندڙ شاگردن/ماهرن کي پڻ آرمي ميڊيڪل ڪور ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ٻن قسمن ۾ ورهايل، ايس ايس آر سي (SSRC) ۽ پي ٽي سي (PTC)، 22 هفتن لاءِ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت حاصل ڪن ٿا.<ref>[http://www.allbaltistanmovement.org/regular-commission-in-pak-army-as-gdmo-general-duty-medical-officer/ Regular Commission in Pak Army as Captain GDMO]</ref> # آرمي ميڊيڪل ڪور ڪيڊر جي نرسنگ ۽ ٻين شعبن جو عملو آرمي ميڊيڪل ڪور سينٽر، ايبٽ آباد ۾ پنهنجي بنيادي فوجي تربيت ۽ نرسنگ ڪلاس ۽ پوء اي ايف پي جي ايم آءِ (AFPGMI) ۾ پيشه ورانه ڪورس حاصل ڪن ٿا. == مقصد ۽ هدف == جنگ ۽ امن جي حالتن ۾ پاڪستان فوج جي خدمت ڪرڻ ۾ پنهنجي بنيادي ڪردار کان علاوه، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور هيٺ ڏنل امن وقت جون سرگرميون انجام ڏئي ٿي: ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالن جي هڪ وسيع زنجير ذريعي سول برادري کي صحت جي خدمتن جي فراهمي (سي ايم ايڇ)؛ بحالي جون خدمتون فراهم ڪندي آفت جي حالتن سان وڙهڻ؛ ۽ ڏورانهن هنڌن تي "صحت مرڪز" قائم ڪرڻ ته جيئن سڀئي پاڪستاني آساني سان صحت جي سهولتن تائين پهچي سگهن. ==History== Before the [[World War I|First World War]], the men of the Indian Army depended on their regimental hospitals for their medical treatment. In October 1918, Station Hospitals were sanctioned for the Indian troops to help improve the provision of services. The Indian Hospital Corps (IHC) was initially divided into ten Division Companies, which corresponded to the ten existing Military Divisions in India and Burma. They were located at [[Peshawar]], [[Rawalpindi]], [[Lahore]], [[Quetta]], [[Mhow]], [[Poona]], [[Meerut]], [[Lucknow]], [[Secunderabad]] and [[Rangoon]]. After the [[Partition of India|independence]] of [[Pakistan]] in 1947, the [[Pakistan Army]] raised its own medical corps. Since then the Pakistan Army Medical Corps has provided services in the majority of health related fields. In the past personnel were taken from Army Medical College in Rawalpindi, but with the need of more health professionals in the army as well as an increased demand for their services, the corps has begun to recruit civilians medical personnel, who then attend short military courses. ==Combined Military Hospitals== Combined Military Hospitals (CMHs) are the base hospitals of the Pakistan Armed Forces, which are situated in various cantonments. These hospitals are run by the doctors of Pakistan's Army Medical Corps. The administration is carried out by the General Duty Medical Officers (GDMOs) while the patients' management and care is primarily the responsibility of the doctors of specialist cadre. The CMHs are categorized into three major parts depending on their functions, governing and physical body and role as Class 'A', Class 'B' and Class 'C' Hospitals.{{Citation needed|date=July 2021}} {{col-begin}} {{col-1-of-3}} *Class 'A' hospitals **CMH [[Abbottabad]] **[[CMH Rawalpindi]] **CMH [[Kharian]] **[[CMH Lahore]] **CMH [[Peshawar]] **CMH [[Multan]] **CMH [[Quetta]] **CMH Malir Cantonment [[Karachi]] **CMH [[Hyderabad, Sindh|Hyderabad]] **CMH [[Pano Aqil]] {{col-2-of-3}} *Class 'B' hospitals **CMH [[Gujranwala]] **CMH [[Sargodha]] **CMH [[Jhelum]] **CMH [[Sialkot]] **CMH [[Nowshera Cantonment|Nowshera]] **CMH [[Muzaffarabad]] **CMH [[Kohat]] {{col-3-of-3}} *Class 'C' hospitals **CMH [[Attock]] **CMH [[Bannu]] **CMH [[Chorre]] **CMH [[Thal, Khyber Pakhtunkhwa|Thall]] **CMH [[Bahawalpur]] **CMH [[Mailsi]] **CMH [[Sibi]] **CMH [[Khuzdar]] **CMH [[Murree]] **CMH [[Zhob]] **CMH [[Skardu]] **CMH [[D I Khan]] **CMH [[Tarbela]] **CMH [[Gilgit]] **CMH [[Mardan]] **CMH [[Mangla]] **CMH [[Risalpur]] **CMH [[Rawalakot]] **CMH [[Chunian]] **CMH [[Bahawalnagar]] **CMH [[Okara, Pakistan|Okara]] {{col-end}} ==United Nations and the Pakistan Army Medical Corps== The Pakistan Army Medical Corps is one of the largest contributors of health services to United Nations. Since 1960 Pakistan has been actively involved in most of the UN peacekeeping, rehabilitation and health providing missions and today stands at the top with 10,175 troops and observers serving in current missions. The Pakistan Army Medical Corps is a major part of it. Some of the largest contributions have been in [[Somalia]], [[Sierra Leone]], [[Bosnia]], [[Democratic Republic of the Congo|Congo]] and [[Liberia]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ispr.gov.pk/ |title=Pakistan Inter-services Public Relations |access-date=2011-01-14 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903140827/http://www.ispr.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> In the wake of the new world power equilibrium a more complex security environment has emerged. It is characterised by growing national power politics and state implosions which have necessitated involvement of the United Nations peace keeping forces for conflict resolution. The United Nations has been undertaking peace keeping operations since its inception, but the need for employment of peace keeping forces has increased significantly since the Gulf War. In 1992 there were 11,000 Blue Berets deployed around the world; by the end of the year the figure rose to 52,000. Presently it exceeds 80,000 troops. {{colbegin}} * UN Operation in Congo ([[ONUC]]) 1960–1964 * UN Security Force in [[New Guinea]], [[West Irian]] (UNSF) 1962–1963 * UN Yemen Observer Mission Yemen (UNYOM) 1963–1964 * UN Transition Assistance Group in Namibia (UNTAG) 1989–1990 * UN Iraq–Kuwait Observer Mission (UNIKOM) 1991–2003 * UN Mission in Haiti (UNMIH) 1993–1996 * UN Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) 1992–1993 * UN Operations in Somalia (UNOSOM) 1992–1995 * UN Protection Forces in Bosnia (UNPROFOR) 1992–1995 * UN Observer Mission for [[Rwanda]] (UNAMIR) 1993–1996 * UN Verification Mission in Angola (UNAVEM III) 1995–1997 * UN Transitional Administration for Eastern [[Slavonia]] (UNTAES) 1996–1997 * UN Mission of Observers in Prevlaka (UNMOP) 1996–2002 * UN Assistance Mission in Sierra Leone (UNAMSIL) 2001–2005 * UN Transitional Administration in East Timor (UNTAET) 1999-to-date {{Div col end}} The table below shows the current deployment of Pakistani Forces in UN Peacekeeping missions. {| border="1" style="border-collapse:collapse;" |- style="background:#aabccc;" ! style="width:10%;"| '''Start of operation''' ! style="width:25%;"| '''Name of operation''' ! colspan="2;" style="width:20%;"| '''Location''' ! style="width:20%;"| '''Conflict''' ! style="width:40%;"| '''Contribution''' |- bgcolor= |1999 |United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo ([[MONUSCO]]) |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[Democratic Republic of Congo]] |[[Second Congo War]] |3,556 troops<ref name=ISPR-PK>{{cite web|url=http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231955/http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-date=26 September 2007 |title=UN Mission in Democrative Republic of Congo (MONUC) |date=26 September 2007 |access-date=15 May 2012}}</ref> |- bgcolor= |2003 |United Nations Mission in Liberia ([[UNMIL]]) |{{flagicon|Liberia}} |Liberia |[[Second Liberian Civil War]] |2,741 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Burundi [[United Nations Operation in Burundi|ONUB]] |{{flagicon|Burundi}} |Burundi |[[Burundi Civil War]] |1,185 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Côte d'Ivoire ([[UNOCI]]) |{{flagicon|Cote d'Ivoire}} |Côte d'Ivoire |[[Civil war in Côte d'Ivoire]] |1,145 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2005 |United Nations Mission in the Sudan ([[UNMIS]]) |{{flagicon|Sudan}} |Sudan |[[Second Sudanese Civil War]] |1,542 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= | |Staff/observers | | | |191 observers<ref name=ISPR-PK /> |} * The total number of troops serving currently in peacekeeping missions is 10,173 (as of March 2007). ==National relief works== [[File:pakistan aid.jpg|220px|thumb|right|Pakistani soldiers carrying tents away from a U.S. [[CH-47 Chinook]] helicopter, October 19, 2005]] In times of natural disaster, such as the great floods of 1992 or the devastating October 2005 [[2005 Kashmir earthquake|earthquake]], army engineers, medical and logistics personnel, and the armed forces have played a major role in bringing relief and supplies. The army has also engaged in extensive corporate activities. Most of these enterprises, such as stud and dairy farms, were for the army's own use, but others, such as bakeries, security services and banking, perform functions in the local civilian economy. Army factories have produced such goods as sugar, fertilizer, and brass castings which have then been sold to civilian consumers, albeit at prices higher than those charged from military personnel.<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=Pakistan Army|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/army.htm|publisher=GlobalSecurity.org|access-date=14 January 2011}}</ref> Several army organizations operate in the commercial sector across the country. For example, the [[National Logistics Cell]] was responsible for trucking food and other goods across the country; the Frontier Works Organization built the Karakorum Highway to [[China]]; and the Special Communication Organization maintained communications networks in remote parts of Pakistan. پاڪستان فوج نه رڳو پاڪستان ۾ پر دنيا جي ڪيترن ئي ٻين ملڪن ۾ به امدادي سرگرمين ۾ شامل رهي آهي. بنگلاديش ۾ تازو ٻوڏ جي متاثر ٿيڻ کان پوءِ امدادي سرگرمين ۾ پاڪستاني فوج حصو ورتي. فوج انڊونيشيا، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ڏانهن به امداد موڪلي آهي. سال 2004ع ۾ هندي سمنڊ جي زلزلي ۽ ان جي نتيجي ۾ سونامي کان متاثر ٿيڻ کان پوءِ پاڪستان فوج ۽ نيوي ٻنهي سونامي جي امدادي ڪارروائي ۾ مدد لاءِ جهاز ۽ هيلي ڪاپٽر موڪليا. آرمي ميڊيڪل ڪور طبي سهولتون فراهم ڪرڻ ۽ سهولتن کان محروم قبائلي علائقن ۾، جهڙوڪ خيبر پختونخواه ۾ وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن ۾ مفت طبي ڪئمپون منظم ڪرڻ جو ذميوار پڻ آهي.<ref>{{cite news|last=Xinhua|title=Pakistani army holds 330 free medical camps in tribal areas|url=http://english.people.com.cn/200609/11/eng20060911_301728.html|access-date=14 January 2011|newspaper=People's Daily|date=September 11, 2006}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان ۾ 2010ع ۾ آيل ٻوڏ کان متاثر 12,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي صحت جي سار سنڀال جون سهولتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite news|last=Reporter|title=Armed forces repair dykes in Thatta|url=http://news.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/armed-forces-repair-dykes-in-thatta-180|access-date=14 January 2011|newspaper=The Dawn|date=31 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Lt. Col. Farooq Ahmed|title=The Deluge of Floods: Yet another Combat|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/pDetails.aspx?pType=PressRelease&pID=68|publisher=Pakistan Army|access-date=14 January 2011}}</ref> == فوجي ڊاڪٽر ۽ بين الاقوامي آفتون == * پاڪستاني فوج 2008 ۾ ٽوبمنبرگ ۾ روزاني مفت طبي علاج ۽ طبي رسائي جي شروعاتن جي صورت ۾ برادري کي انساني مدد فراهم ڪئي. <ref>{{cite web|last=Inter Services Public Relation Press Release Tubmanburg, Liberia|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال، جيڪو طوفان سدر کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ ڀنڊاريا، بارسل، بنگلاديش ۾ مقرر ڪيو ويو هو، پاڪستان لاءِ نيڪ خواهشن جي ڪمائي ۾ ٻوڏ متاثر ماڻهن جي تڪليف کي گهٽائڻ لاءِ ڏينهن رات ڪم ڪيو.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army Field Hospital in Bhandaria, Barisal, Bangladesh|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان فيلڊ اسپتال لامنو ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو آچي جايا جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. لامنو باندي آچي کان 80 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ آهي.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|title=relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?90414|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال جيڪو امداد ۽ بچاءُ جي ڪارروائي لاءِ انڊونيشيا ويو، انڊونيشيا ۾ سينٽرل جاوا ۾ ضلعي ڪلاٽن جي زلزلي متاثر علائقن ۾ پهچڻ کان وٺي هزارين مريضن جو علاج ڪيو آهي.<ref>{{cite news|title=Pak Army Field hospital treats thousands of patients in quake hit Indonesian areas|author=APP|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?146627|newspaper=Pak Tribune|date=June 12, 2006|access-date=13 February 2011}}</ref> ==يونٽ== {{col-begin}} {{col-2}} * 4 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 5 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 44 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 61 Medical Battalion<ref name="ppra3">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |title=Public Tenders page 3 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208214658/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 61 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 63 ميڊيڪل بٽالين * 64 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 65 ميڊيڪل بٽالين * 66 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 67 ميڊيڪل بٽالين * 68 ميڊيڪل بٽالين * 69 ميڊيڪل بٽالين * 70 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 71 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 72 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 73 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 74 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 75 ميڊيڪل بٽالين * 76 ميڊيڪل بٽالين {{col-2}} * 77 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 78 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 86 ميڊيڪل بٽالين * 102 ميڊيڪل بٽالين * 123 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |title=Public Tenders page 1 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208204642/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 130 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 130 ميڊيڪل بٽالين * 132 ميڊيڪل بٽالين * 134 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 136 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 137 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 141 ميڊيڪل بٽالين * 142 ميڊيڪل بٽالين * 144 ميڊيڪل بٽالين (سياچن هيلرز) ===جابلو يونٽ=== * 1 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 2 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 3 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 4 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 5 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين {{col-end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪمبائنڊ ملٽري هسپتال، راولپنڊي]] * [[پاڪستان جي فوج]] * [[پاڪستان جي فوج جي انجنيئرن جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جي تعليم جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جو انٽر سروسز پبلڪ ريليشن جو شعبو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistanarmy.gov.pk/ Official website] {{Authority control}} [[Category:Administrative corps of the Pakistan Army|M]] [[Category:Army medical administrative corps|Pakistan M]] [[Category:Military medicine in Pakistan|M]] [[Category:Military units and formations established in 1947|M]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] fblonjf015furobhox0bb1zxq0nt5v8 368442 368380 2026-03-29T17:51:10Z Ibne maryam 17680 368442 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pakistan Army's staff corps for health & medicines}} {{infobox military unit | unit_name = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور<br>Pakistan Army Medical Corps | image = Pakistan Army Medical Corps.png | caption = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو لوگو | dates = 1947ع | country = {{PAK}} | allegiance = | branch = {{army|PAK}} | type = گڏيل ۽ جنگي مدد جون خدمتون | role = انتظام ۽ عملي جي نگراني | size = مختلف هوندا آهن | command_structure = | garrison = ايبٽ آباد ڪينٽونمينٽ، [[ايبٽ آباد]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | garrison_label = هيڊڪوارٽر/گيريزن | nickname = '''AMC''' | patron = | motto = "الله شافي" (الله بهترين شفا ڏيندڙ آهي) | colors = ڳاڙهو<br>{{color box|Red}} | colors_label = Colors Identification | march = | mascot = | equipment = | equipment_label = | battles = [[پاڪستان جي فوجي تاريخ]] | anniversaries = 1947ع | decorations = | battle_honours = | disbanded = | flying_hours = | website = <!-- Commanders --> | commander1 = ليفٽيننٽ جنرل ارشد نسيم | commander1_label = سرجن جنرل | commander2 = | commander2_label = | commander3 = | commander3_label = | commander4 = | commander4_label = | notable_commanders = ليفٽيننٽ جنرل نگار جوهر<br>ليفٽيننٽ جنرل واجد علي خان<br>ميجر جنرل شاهده ملڪ| identification_symbol = [[File:Flag of the Pakistani Army.svg|200px|border|centre]] | identification_symbol_label = جنگي جهنڊو | identification_symbol_2 =نشان | identification_symbol_2_label = | identification_symbol_3 = | identification_symbol_3_label = | identification_symbol_4 = | identification_symbol_4_label = <!-- Aircraft --> | aircraft_attack = | aircraft_bomber = | aircraft_electronic = | aircraft_fighter = | aircraft_helicopter = | aircraft_helicopter_attack = | aircraft_helicopter_cargo = | aircraft_helicopter_multirole = | aircraft_helicopter_observation = | aircraft_helicopter_transport = | aircraft_helicopter_utility = | aircraft_interceptor = | aircraft_patrol = | aircraft_recon = | aircraft_trainer = | aircraft_transport = }} [[File:Defense.gov News Photo 060216-F-4462M-017.jpg|thumb|250px|right|{{small|The Pakistan Army troops from 67th Medical Btn. saluting to their U.S. Army counterparts in 2005.}}]][[File:AMC (Pakistan) Badge.jpg|thumb|پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو بيج]] '''آرمي ميڊيڪل ڪور''' (Pakistan Army Medical Corp) پاڪستان جي فوج جو هڪ فوجي انتظامي، گڏيل فوجن (زميني، فضائي ۽ سامونڊي) ۽ پاڪستان جي فوج جي جنگي مدد واري شاخ آهي. ميڊيڪل ڪور بنيادي طور تي فوجي طبي مدد، علاج ۽ دوائن ۽ جنگ ۾ زخمي ٿيندڙ فوج جي منتقلي سان لاڳاپيل آهي جيڪا طبي ۽ جنگي امداد فراهم ڪري ٿي.<ref name="Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)2">{{cite web|title=Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)|website=[[YouTube]]|date=7 April 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=93Vq_3VGM8Q|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان حڪومت جي طرفان وبائي بيمارين ۾ پڻ عوام جي مدد ۽ انهن جي علاج ۽ دوائن جي تحقيق ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Pakistan Publications2">{{cite book|title=Pakistan|date=1953|publisher=Pakistan Publications|url=https://books.google.com/books?id=_1Q8AAAAMAAJ&dq=pakistan+army+medical+corps&pg=PA169|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور کي ورهاڳي کان اڳ جي انڊين آرمي ميڊيڪل ڪور (IMC) سان مونجهارو نه هجڻ گهرجي. تنهن هوندي به، ٻنهي جون پاڙون [[برطانوي راڄ|برطانوي راج]] ڏانهن واپس ملن ٿيون، جيئن انهن کان اڳ سال 1947ع تائين، ٻنهي اڳوڻي برطانوي انڊين آرمي جي ميڊيڪل ڪور جو حصو هيون. ==مشن== {{Cquote|فوج کي دفاع ۾ پنهنجي فوج جي سڀني جنگي ڪاروائين ۾ مدد ڏيڻ ته جيئن حملي جي دوران فوج جي حرڪت کي آسان بڻائي سگهجي ۽ دشمن جي حرڪت کي روڪيو وڃي. ميڊيڪل ڪور جا ڊاڪٽر فوج جي بقا جا ذميوار پڻ آهن ۽ هر سپاهي جي جنگ جي ميدان ۾ عارضي ۽ مستقل سنڀال واري اسپتالن ۾ واپس اچڻ تائين خدمت ڪرڻ ٿا.<ref>[http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=23&rnd=453 Pakistan Combined Military Board]</ref>}} ==ڪور ۾ عملي جو داخلو== # آرمي ميڊيڪل ڪاليج، راولپنڊي، سي ايم ايڇ لاهور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ کاريان ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ بهاولپور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ڪراچي (ملير) ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ملتان ميڊيڪل ڪاليج ۽ سي ايم ايڇ ڪوئيٽا ميڊيڪل ڪاليج جا ميڊيڪل ڪيڊٽ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪور ۾ شامل ٿين ٿا. # غير فوجي (سرڪاري ۽ نجي) ميڊيڪل ڪاليجن مان گريجوئيٽ ٿيندڙ شاگردن/ماهرن کي پڻ آرمي ميڊيڪل ڪور ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ٻن قسمن ۾ ورهايل، ايس ايس آر سي (SSRC) ۽ پي ٽي سي (PTC)، 22 هفتن لاءِ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت حاصل ڪن ٿا.<ref>[http://www.allbaltistanmovement.org/regular-commission-in-pak-army-as-gdmo-general-duty-medical-officer/ Regular Commission in Pak Army as Captain GDMO]</ref> # آرمي ميڊيڪل ڪور ڪيڊر جي نرسنگ ۽ ٻين شعبن جو عملو آرمي ميڊيڪل ڪور سينٽر، ايبٽ آباد ۾ پنهنجي بنيادي فوجي تربيت ۽ نرسنگ ڪلاس ۽ پوء اي ايف پي جي ايم آءِ (AFPGMI) ۾ پيشه ورانه ڪورس حاصل ڪن ٿا. == مقصد ۽ هدف == جنگ ۽ امن جي حالتن ۾ پاڪستان فوج جي خدمت ڪرڻ ۾ پنهنجي بنيادي ڪردار کان علاوه، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور هيٺ ڏنل امن وقت جون سرگرميون انجام ڏئي ٿي: ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالن جي هڪ وسيع زنجير ذريعي سول برادري کي صحت جي خدمتن جي فراهمي (سي ايم ايڇ)؛ بحالي جون خدمتون فراهم ڪندي آفت جي حالتن سان وڙهڻ؛ ۽ ڏورانهن هنڌن تي "صحت مرڪز" قائم ڪرڻ ته جيئن سڀئي پاڪستاني آساني سان صحت جي سهولتن تائين پهچي سگهن. == تاريخ == پهرين عالمي جنگ کان اڳ، هندستاني فوج جا ماڻهو پنهنجي طبي علاج لاءِ پنهنجي رجمينٽل اسپتالن تي انحصار ڪندا هئا. آڪٽوبر 1918ع ۾، هندستاني فوجن لاءِ اسٽيشن اسپتالون منظور ڪيون ويون ته جيئن خدمتن جي فراهمي کي بهتر بڻائي سگهجي. انڊين اسپتال ڪور (IHC) کي شروعاتي طور تي ڏهه ڊويزن ڪمپنين ۾ ورهايو ويو هو، جيڪا هندستان ۽ برما ۾ موجود ڏهه فوجي ڊويزنن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي پشاور، راولپنڊي، لاهور، ڪوئيٽا، پونا، ميرٺ، لکنؤ، سڪندرآباد، مهو ۽ رنگون ۾ واقع هئا. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي کان پوءِ. پاڪستان فوج پنهنجو طبي ڪور قائم ڪيو. ان وقت کان وٺي، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور صحت سان لاڳاپيل اڪثر شعبن ۾ خدمتون مهيا ڪري چڪو آهي. ماضي ۾، اهلڪار راولپنڊي ۾ آرمي ميڊيڪل ڪاليج مان ورتا ويندا هئا، پر فوج ۾ وڌيڪ صحت جي ماهرن جي ضرورت سان گڏ انهن جي خدمتن جي وڌندڙ طلب سان، ڪور عام ماڻهن جي طبي عملي کي ڀرتي ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جيڪا پوءِ مختصر فوجي ڪورسن ۾ شرڪت ڪندا آهن. ==Combined Military Hospitals== Combined Military Hospitals (CMHs) are the base hospitals of the Pakistan Armed Forces, which are situated in various cantonments. These hospitals are run by the doctors of Pakistan's Army Medical Corps. The administration is carried out by the General Duty Medical Officers (GDMOs) while the patients' management and care is primarily the responsibility of the doctors of specialist cadre. The CMHs are categorized into three major parts depending on their functions, governing and physical body and role as Class 'A', Class 'B' and Class 'C' Hospitals.{{Citation needed|date=July 2021}} {{col-begin}} {{col-1-of-3}} *Class 'A' hospitals **CMH [[Abbottabad]] **[[CMH Rawalpindi]] **CMH [[Kharian]] **[[CMH Lahore]] **CMH [[Peshawar]] **CMH [[Multan]] **CMH [[Quetta]] **CMH Malir Cantonment [[Karachi]] **CMH [[Hyderabad, Sindh|Hyderabad]] **CMH [[Pano Aqil]] {{col-2-of-3}} *Class 'B' hospitals **CMH [[Gujranwala]] **CMH [[Sargodha]] **CMH [[Jhelum]] **CMH [[Sialkot]] **CMH [[Nowshera Cantonment|Nowshera]] **CMH [[Muzaffarabad]] **CMH [[Kohat]] {{col-3-of-3}} *Class 'C' hospitals **CMH [[Attock]] **CMH [[Bannu]] **CMH [[Chorre]] **CMH [[Thal, Khyber Pakhtunkhwa|Thall]] **CMH [[Bahawalpur]] **CMH [[Mailsi]] **CMH [[Sibi]] **CMH [[Khuzdar]] **CMH [[Murree]] **CMH [[Zhob]] **CMH [[Skardu]] **CMH [[D I Khan]] **CMH [[Tarbela]] **CMH [[Gilgit]] **CMH [[Mardan]] **CMH [[Mangla]] **CMH [[Risalpur]] **CMH [[Rawalakot]] **CMH [[Chunian]] **CMH [[Bahawalnagar]] **CMH [[Okara, Pakistan|Okara]] {{col-end}} ==United Nations and the Pakistan Army Medical Corps== The Pakistan Army Medical Corps is one of the largest contributors of health services to United Nations. Since 1960 Pakistan has been actively involved in most of the UN peacekeeping, rehabilitation and health providing missions and today stands at the top with 10,175 troops and observers serving in current missions. The Pakistan Army Medical Corps is a major part of it. Some of the largest contributions have been in [[Somalia]], [[Sierra Leone]], [[Bosnia]], [[Democratic Republic of the Congo|Congo]] and [[Liberia]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ispr.gov.pk/ |title=Pakistan Inter-services Public Relations |access-date=2011-01-14 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903140827/http://www.ispr.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> In the wake of the new world power equilibrium a more complex security environment has emerged. It is characterised by growing national power politics and state implosions which have necessitated involvement of the United Nations peace keeping forces for conflict resolution. The United Nations has been undertaking peace keeping operations since its inception, but the need for employment of peace keeping forces has increased significantly since the Gulf War. In 1992 there were 11,000 Blue Berets deployed around the world; by the end of the year the figure rose to 52,000. Presently it exceeds 80,000 troops. {{colbegin}} * UN Operation in Congo ([[ONUC]]) 1960–1964 * UN Security Force in [[New Guinea]], [[West Irian]] (UNSF) 1962–1963 * UN Yemen Observer Mission Yemen (UNYOM) 1963–1964 * UN Transition Assistance Group in Namibia (UNTAG) 1989–1990 * UN Iraq–Kuwait Observer Mission (UNIKOM) 1991–2003 * UN Mission in Haiti (UNMIH) 1993–1996 * UN Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) 1992–1993 * UN Operations in Somalia (UNOSOM) 1992–1995 * UN Protection Forces in Bosnia (UNPROFOR) 1992–1995 * UN Observer Mission for [[Rwanda]] (UNAMIR) 1993–1996 * UN Verification Mission in Angola (UNAVEM III) 1995–1997 * UN Transitional Administration for Eastern [[Slavonia]] (UNTAES) 1996–1997 * UN Mission of Observers in Prevlaka (UNMOP) 1996–2002 * UN Assistance Mission in Sierra Leone (UNAMSIL) 2001–2005 * UN Transitional Administration in East Timor (UNTAET) 1999-to-date {{Div col end}} The table below shows the current deployment of Pakistani Forces in UN Peacekeeping missions. {| border="1" style="border-collapse:collapse;" |- style="background:#aabccc;" ! style="width:10%;"| '''Start of operation''' ! style="width:25%;"| '''Name of operation''' ! colspan="2;" style="width:20%;"| '''Location''' ! style="width:20%;"| '''Conflict''' ! style="width:40%;"| '''Contribution''' |- bgcolor= |1999 |United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo ([[MONUSCO]]) |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[Democratic Republic of Congo]] |[[Second Congo War]] |3,556 troops<ref name=ISPR-PK>{{cite web|url=http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231955/http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-date=26 September 2007 |title=UN Mission in Democrative Republic of Congo (MONUC) |date=26 September 2007 |access-date=15 May 2012}}</ref> |- bgcolor= |2003 |United Nations Mission in Liberia ([[UNMIL]]) |{{flagicon|Liberia}} |Liberia |[[Second Liberian Civil War]] |2,741 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Burundi [[United Nations Operation in Burundi|ONUB]] |{{flagicon|Burundi}} |Burundi |[[Burundi Civil War]] |1,185 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Côte d'Ivoire ([[UNOCI]]) |{{flagicon|Cote d'Ivoire}} |Côte d'Ivoire |[[Civil war in Côte d'Ivoire]] |1,145 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2005 |United Nations Mission in the Sudan ([[UNMIS]]) |{{flagicon|Sudan}} |Sudan |[[Second Sudanese Civil War]] |1,542 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= | |Staff/observers | | | |191 observers<ref name=ISPR-PK /> |} * The total number of troops serving currently in peacekeeping missions is 10,173 (as of March 2007). ==National relief works== [[File:pakistan aid.jpg|220px|thumb|right|Pakistani soldiers carrying tents away from a U.S. [[CH-47 Chinook]] helicopter, October 19, 2005]] In times of natural disaster, such as the great floods of 1992 or the devastating October 2005 [[2005 Kashmir earthquake|earthquake]], army engineers, medical and logistics personnel, and the armed forces have played a major role in bringing relief and supplies. The army has also engaged in extensive corporate activities. Most of these enterprises, such as stud and dairy farms, were for the army's own use, but others, such as bakeries, security services and banking, perform functions in the local civilian economy. Army factories have produced such goods as sugar, fertilizer, and brass castings which have then been sold to civilian consumers, albeit at prices higher than those charged from military personnel.<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=Pakistan Army|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/army.htm|publisher=GlobalSecurity.org|access-date=14 January 2011}}</ref> Several army organizations operate in the commercial sector across the country. For example, the [[National Logistics Cell]] was responsible for trucking food and other goods across the country; the Frontier Works Organization built the Karakorum Highway to [[China]]; and the Special Communication Organization maintained communications networks in remote parts of Pakistan. پاڪستان فوج نه رڳو پاڪستان ۾ پر دنيا جي ڪيترن ئي ٻين ملڪن ۾ به امدادي سرگرمين ۾ شامل رهي آهي. بنگلاديش ۾ تازو ٻوڏ جي متاثر ٿيڻ کان پوءِ امدادي سرگرمين ۾ پاڪستاني فوج حصو ورتي. فوج انڊونيشيا، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ڏانهن به امداد موڪلي آهي. سال 2004ع ۾ هندي سمنڊ جي زلزلي ۽ ان جي نتيجي ۾ سونامي کان متاثر ٿيڻ کان پوءِ پاڪستان فوج ۽ نيوي ٻنهي سونامي جي امدادي ڪارروائي ۾ مدد لاءِ جهاز ۽ هيلي ڪاپٽر موڪليا. آرمي ميڊيڪل ڪور طبي سهولتون فراهم ڪرڻ ۽ سهولتن کان محروم قبائلي علائقن ۾، جهڙوڪ خيبر پختونخواه ۾ وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن ۾ مفت طبي ڪئمپون منظم ڪرڻ جو ذميوار پڻ آهي.<ref>{{cite news|last=Xinhua|title=Pakistani army holds 330 free medical camps in tribal areas|url=http://english.people.com.cn/200609/11/eng20060911_301728.html|access-date=14 January 2011|newspaper=People's Daily|date=September 11, 2006}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان ۾ 2010ع ۾ آيل ٻوڏ کان متاثر 12,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي صحت جي سار سنڀال جون سهولتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite news|last=Reporter|title=Armed forces repair dykes in Thatta|url=http://news.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/armed-forces-repair-dykes-in-thatta-180|access-date=14 January 2011|newspaper=The Dawn|date=31 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Lt. Col. Farooq Ahmed|title=The Deluge of Floods: Yet another Combat|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/pDetails.aspx?pType=PressRelease&pID=68|publisher=Pakistan Army|access-date=14 January 2011}}</ref> == فوجي ڊاڪٽر ۽ بين الاقوامي آفتون == * پاڪستاني فوج 2008 ۾ ٽوبمنبرگ ۾ روزاني مفت طبي علاج ۽ طبي رسائي جي شروعاتن جي صورت ۾ برادري کي انساني مدد فراهم ڪئي. <ref>{{cite web|last=Inter Services Public Relation Press Release Tubmanburg, Liberia|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال، جيڪو طوفان سدر کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ ڀنڊاريا، بارسل، بنگلاديش ۾ مقرر ڪيو ويو هو، پاڪستان لاءِ نيڪ خواهشن جي ڪمائي ۾ ٻوڏ متاثر ماڻهن جي تڪليف کي گهٽائڻ لاءِ ڏينهن رات ڪم ڪيو.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army Field Hospital in Bhandaria, Barisal, Bangladesh|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان فيلڊ اسپتال لامنو ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو آچي جايا جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. لامنو باندي آچي کان 80 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ آهي.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|title=relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?90414|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال جيڪو امداد ۽ بچاءُ جي ڪارروائي لاءِ انڊونيشيا ويو، انڊونيشيا ۾ سينٽرل جاوا ۾ ضلعي ڪلاٽن جي زلزلي متاثر علائقن ۾ پهچڻ کان وٺي هزارين مريضن جو علاج ڪيو آهي.<ref>{{cite news|title=Pak Army Field hospital treats thousands of patients in quake hit Indonesian areas|author=APP|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?146627|newspaper=Pak Tribune|date=June 12, 2006|access-date=13 February 2011}}</ref> ==يونٽ== {{col-begin}} {{col-2}} * 4 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 5 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 44 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 61 Medical Battalion<ref name="ppra3">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |title=Public Tenders page 3 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208214658/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 61 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 63 ميڊيڪل بٽالين * 64 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 65 ميڊيڪل بٽالين * 66 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 67 ميڊيڪل بٽالين * 68 ميڊيڪل بٽالين * 69 ميڊيڪل بٽالين * 70 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 71 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 72 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 73 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 74 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 75 ميڊيڪل بٽالين * 76 ميڊيڪل بٽالين {{col-2}} * 77 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 78 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 86 ميڊيڪل بٽالين * 102 ميڊيڪل بٽالين * 123 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |title=Public Tenders page 1 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208204642/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 130 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 130 ميڊيڪل بٽالين * 132 ميڊيڪل بٽالين * 134 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 136 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 137 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 141 ميڊيڪل بٽالين * 142 ميڊيڪل بٽالين * 144 ميڊيڪل بٽالين (سياچن هيلرز) ===جابلو يونٽ=== * 1 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 2 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 3 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 4 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 5 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين {{col-end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪمبائنڊ ملٽري هسپتال، راولپنڊي]] * [[پاڪستان جي فوج]] * [[پاڪستان جي فوج جي انجنيئرن جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جي تعليم جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جو انٽر سروسز پبلڪ ريليشن جو شعبو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistanarmy.gov.pk/ Official website] {{Authority control}} [[Category:Administrative corps of the Pakistan Army|M]] [[Category:Army medical administrative corps|Pakistan M]] [[Category:Military medicine in Pakistan|M]] [[Category:Military units and formations established in 1947|M]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] nu765t4f55wf3411hstyw1kghvsiz08 368443 368442 2026-03-29T17:53:52Z Ibne maryam 17680 368443 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pakistan Army's staff corps for health & medicines}} {{infobox military unit | unit_name = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور<br>Pakistan Army Medical Corps | image = Pakistan Army Medical Corps.png | caption = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو لوگو | dates = 1947ع | country = {{PAK}} | allegiance = | branch = {{army|PAK}} | type = گڏيل ۽ جنگي مدد جون خدمتون | role = انتظام ۽ عملي جي نگراني | size = مختلف هوندا آهن | command_structure = | garrison = ايبٽ آباد ڪينٽونمينٽ، [[ايبٽ آباد]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | garrison_label = هيڊڪوارٽر/گيريزن | nickname = '''AMC''' | patron = | motto = "الله شافي" (الله بهترين شفا ڏيندڙ آهي) | colors = ڳاڙهو<br>{{color box|Red}} | colors_label = Colors Identification | march = | mascot = | equipment = | equipment_label = | battles = [[پاڪستان جي فوجي تاريخ]] | anniversaries = 1947ع | decorations = | battle_honours = | disbanded = | flying_hours = | website = <!-- Commanders --> | commander1 = ليفٽيننٽ جنرل ارشد نسيم | commander1_label = سرجن جنرل | commander2 = | commander2_label = | commander3 = | commander3_label = | commander4 = | commander4_label = | notable_commanders = ليفٽيننٽ جنرل نگار جوهر<br>ليفٽيننٽ جنرل واجد علي خان<br>ميجر جنرل شاهده ملڪ| identification_symbol = [[File:Flag of the Pakistani Army.svg|200px|border|centre]] | identification_symbol_label = جنگي جهنڊو | identification_symbol_2 =نشان | identification_symbol_2_label = | identification_symbol_3 = | identification_symbol_3_label = | identification_symbol_4 = | identification_symbol_4_label = <!-- Aircraft --> | aircraft_attack = | aircraft_bomber = | aircraft_electronic = | aircraft_fighter = | aircraft_helicopter = | aircraft_helicopter_attack = | aircraft_helicopter_cargo = | aircraft_helicopter_multirole = | aircraft_helicopter_observation = | aircraft_helicopter_transport = | aircraft_helicopter_utility = | aircraft_interceptor = | aircraft_patrol = | aircraft_recon = | aircraft_trainer = | aircraft_transport = }} [[File:Defense.gov News Photo 060216-F-4462M-017.jpg|thumb|250px|right|{{small|The Pakistan Army troops from 67th Medical Btn. saluting to their U.S. Army counterparts in 2005.}}]][[File:AMC (Pakistan) Badge.jpg|thumb|پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو بيج]] '''آرمي ميڊيڪل ڪور''' (Pakistan Army Medical Corp) پاڪستان جي فوج جو هڪ فوجي انتظامي، گڏيل فوجن (زميني، فضائي ۽ سامونڊي) ۽ پاڪستان جي فوج جي جنگي مدد واري شاخ آهي. ميڊيڪل ڪور بنيادي طور تي فوجي طبي مدد، علاج ۽ دوائن ۽ جنگ ۾ زخمي ٿيندڙ فوج جي منتقلي سان لاڳاپيل آهي جيڪا طبي ۽ جنگي امداد فراهم ڪري ٿي.<ref name="Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)2">{{cite web|title=Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)|website=[[YouTube]]|date=7 April 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=93Vq_3VGM8Q|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان حڪومت جي طرفان وبائي بيمارين ۾ پڻ عوام جي مدد ۽ انهن جي علاج ۽ دوائن جي تحقيق ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Pakistan Publications2">{{cite book|title=Pakistan|date=1953|publisher=Pakistan Publications|url=https://books.google.com/books?id=_1Q8AAAAMAAJ&dq=pakistan+army+medical+corps&pg=PA169|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور کي ورهاڳي کان اڳ جي انڊين آرمي ميڊيڪل ڪور (IMC) سان مونجهارو نه هجڻ گهرجي. تنهن هوندي به، ٻنهي جون پاڙون [[برطانوي راڄ|برطانوي راج]] ڏانهن واپس ملن ٿيون، جيئن انهن کان اڳ سال 1947ع تائين، ٻنهي اڳوڻي برطانوي انڊين آرمي جي ميڊيڪل ڪور جو حصو هيون. ==مشن== {{Cquote|فوج کي دفاع ۾ پنهنجي فوج جي سڀني جنگي ڪاروائين ۾ مدد ڏيڻ ته جيئن حملي جي دوران فوج جي حرڪت کي آسان بڻائي سگهجي ۽ دشمن جي حرڪت کي روڪيو وڃي. ميڊيڪل ڪور جا ڊاڪٽر فوج جي بقا جا ذميوار پڻ آهن ۽ هر سپاهي جي جنگ جي ميدان ۾ عارضي ۽ مستقل سنڀال واري اسپتالن ۾ واپس اچڻ تائين خدمت ڪرڻ ٿا.<ref>[http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=23&rnd=453 Pakistan Combined Military Board]</ref>}} ==ڪور ۾ عملي جو داخلو== # آرمي ميڊيڪل ڪاليج، راولپنڊي، سي ايم ايڇ لاهور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ کاريان ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ بهاولپور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ڪراچي (ملير) ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ملتان ميڊيڪل ڪاليج ۽ سي ايم ايڇ ڪوئيٽا ميڊيڪل ڪاليج جا ميڊيڪل ڪيڊٽ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪور ۾ شامل ٿين ٿا. # غير فوجي (سرڪاري ۽ نجي) ميڊيڪل ڪاليجن مان گريجوئيٽ ٿيندڙ شاگردن/ماهرن کي پڻ آرمي ميڊيڪل ڪور ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ٻن قسمن ۾ ورهايل، ايس ايس آر سي (SSRC) ۽ پي ٽي سي (PTC)، 22 هفتن لاءِ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت حاصل ڪن ٿا.<ref>[http://www.allbaltistanmovement.org/regular-commission-in-pak-army-as-gdmo-general-duty-medical-officer/ Regular Commission in Pak Army as Captain GDMO]</ref> # آرمي ميڊيڪل ڪور ڪيڊر جي نرسنگ ۽ ٻين شعبن جو عملو آرمي ميڊيڪل ڪور سينٽر، ايبٽ آباد ۾ پنهنجي بنيادي فوجي تربيت ۽ نرسنگ ڪلاس ۽ پوء اي ايف پي جي ايم آءِ (AFPGMI) ۾ پيشه ورانه ڪورس حاصل ڪن ٿا. == مقصد ۽ هدف == جنگ ۽ امن جي حالتن ۾ پاڪستان فوج جي خدمت ڪرڻ ۾ پنهنجي بنيادي ڪردار کان علاوه، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور هيٺ ڏنل امن وقت جون سرگرميون انجام ڏئي ٿي: ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالن جي هڪ وسيع زنجير ذريعي سول برادري کي صحت جي خدمتن جي فراهمي (سي ايم ايڇ)؛ بحالي جون خدمتون فراهم ڪندي آفت جي حالتن سان وڙهڻ؛ ۽ ڏورانهن هنڌن تي "صحت مرڪز" قائم ڪرڻ ته جيئن سڀئي پاڪستاني آساني سان صحت جي سهولتن تائين پهچي سگهن. == تاريخ == پهرين عالمي جنگ کان اڳ، هندستاني فوج جا ماڻهو پنهنجي طبي علاج لاءِ پنهنجي رجمينٽل اسپتالن تي انحصار ڪندا هئا. آڪٽوبر 1918ع ۾، هندستاني فوجن لاءِ اسٽيشن اسپتالون منظور ڪيون ويون ته جيئن خدمتن جي فراهمي کي بهتر بڻائي سگهجي. انڊين اسپتال ڪور (IHC) کي شروعاتي طور تي ڏهه ڊويزن ڪمپنين ۾ ورهايو ويو هو، جيڪا هندستان ۽ برما ۾ موجود ڏهه فوجي ڊويزنن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي پشاور، راولپنڊي، لاهور، ڪوئيٽا، پونا، ميرٺ، لکنؤ، سڪندرآباد، مهو ۽ رنگون ۾ واقع هئا. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي کان پوءِ. پاڪستان فوج پنهنجو طبي ڪور قائم ڪيو. ان وقت کان وٺي، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور صحت سان لاڳاپيل اڪثر شعبن ۾ خدمتون مهيا ڪري چڪو آهي. ماضي ۾، اهلڪار راولپنڊي ۾ آرمي ميڊيڪل ڪاليج مان ورتا ويندا هئا، پر فوج ۾ وڌيڪ صحت جي ماهرن جي ضرورت سان گڏ انهن جي خدمتن جي وڌندڙ طلب سان، ڪور عام ماڻهن جي طبي عملي کي ڀرتي ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جيڪا پوءِ مختصر فوجي ڪورسن ۾ شرڪت ڪندا آهن. == ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالون == ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالون (سي ايم ايڇ) پاڪستان جي هٿياربند فوجن جون بنيادي اسپتالون آهن. جيڪي مختلف ڪينٽونمينٽس ۾ واقع آهن. اهي اسپتالون پاڪستان جي آرمي ميڊيڪل ڪور جي ڊاڪٽرن پاران هلائيون وينديون آهن. انتظاميه جنرل ڊيوٽي ميڊيڪل آفيسرن (جي ڊي ايم اوز) پاران ڪئي ويندي آهي. جڏهن ته مريضن جو انتظام ۽ سنڀال بنيادي طور تي ماهر ڪيڊر جي ڊاڪٽرن جي ذميواري آهي. سي ايم ايڇز کي انهن جي ڪمن، گورننگ ۽ جسماني جسم ۽ ڪلاس 'A'، ڪلاس 'B' ۽ ڪلاس 'C' اسپتالن جي ڪردار جي لحاظ کان ٽن وڏن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. {{col-begin}} {{col-1-of-3}} *Class 'A' hospitals **CMH [[Abbottabad]] **[[CMH Rawalpindi]] **CMH [[Kharian]] **[[CMH Lahore]] **CMH [[Peshawar]] **CMH [[Multan]] **CMH [[Quetta]] **CMH Malir Cantonment [[Karachi]] **CMH [[Hyderabad, Sindh|Hyderabad]] **CMH [[Pano Aqil]] {{col-2-of-3}} *Class 'B' hospitals **CMH [[Gujranwala]] **CMH [[Sargodha]] **CMH [[Jhelum]] **CMH [[Sialkot]] **CMH [[Nowshera Cantonment|Nowshera]] **CMH [[Muzaffarabad]] **CMH [[Kohat]] {{col-3-of-3}} *Class 'C' hospitals **CMH [[Attock]] **CMH [[Bannu]] **CMH [[Chorre]] **CMH [[Thal, Khyber Pakhtunkhwa|Thall]] **CMH [[Bahawalpur]] **CMH [[Mailsi]] **CMH [[Sibi]] **CMH [[Khuzdar]] **CMH [[Murree]] **CMH [[Zhob]] **CMH [[Skardu]] **CMH [[D I Khan]] **CMH [[Tarbela]] **CMH [[Gilgit]] **CMH [[Mardan]] **CMH [[Mangla]] **CMH [[Risalpur]] **CMH [[Rawalakot]] **CMH [[Chunian]] **CMH [[Bahawalnagar]] **CMH [[Okara, Pakistan|Okara]] {{col-end}} ==United Nations and the Pakistan Army Medical Corps== The Pakistan Army Medical Corps is one of the largest contributors of health services to United Nations. Since 1960 Pakistan has been actively involved in most of the UN peacekeeping, rehabilitation and health providing missions and today stands at the top with 10,175 troops and observers serving in current missions. The Pakistan Army Medical Corps is a major part of it. Some of the largest contributions have been in [[Somalia]], [[Sierra Leone]], [[Bosnia]], [[Democratic Republic of the Congo|Congo]] and [[Liberia]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ispr.gov.pk/ |title=Pakistan Inter-services Public Relations |access-date=2011-01-14 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903140827/http://www.ispr.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> In the wake of the new world power equilibrium a more complex security environment has emerged. It is characterised by growing national power politics and state implosions which have necessitated involvement of the United Nations peace keeping forces for conflict resolution. The United Nations has been undertaking peace keeping operations since its inception, but the need for employment of peace keeping forces has increased significantly since the Gulf War. In 1992 there were 11,000 Blue Berets deployed around the world; by the end of the year the figure rose to 52,000. Presently it exceeds 80,000 troops. {{colbegin}} * UN Operation in Congo ([[ONUC]]) 1960–1964 * UN Security Force in [[New Guinea]], [[West Irian]] (UNSF) 1962–1963 * UN Yemen Observer Mission Yemen (UNYOM) 1963–1964 * UN Transition Assistance Group in Namibia (UNTAG) 1989–1990 * UN Iraq–Kuwait Observer Mission (UNIKOM) 1991–2003 * UN Mission in Haiti (UNMIH) 1993–1996 * UN Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) 1992–1993 * UN Operations in Somalia (UNOSOM) 1992–1995 * UN Protection Forces in Bosnia (UNPROFOR) 1992–1995 * UN Observer Mission for [[Rwanda]] (UNAMIR) 1993–1996 * UN Verification Mission in Angola (UNAVEM III) 1995–1997 * UN Transitional Administration for Eastern [[Slavonia]] (UNTAES) 1996–1997 * UN Mission of Observers in Prevlaka (UNMOP) 1996–2002 * UN Assistance Mission in Sierra Leone (UNAMSIL) 2001–2005 * UN Transitional Administration in East Timor (UNTAET) 1999-to-date {{Div col end}} The table below shows the current deployment of Pakistani Forces in UN Peacekeeping missions. {| border="1" style="border-collapse:collapse;" |- style="background:#aabccc;" ! style="width:10%;"| '''Start of operation''' ! style="width:25%;"| '''Name of operation''' ! colspan="2;" style="width:20%;"| '''Location''' ! style="width:20%;"| '''Conflict''' ! style="width:40%;"| '''Contribution''' |- bgcolor= |1999 |United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo ([[MONUSCO]]) |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[Democratic Republic of Congo]] |[[Second Congo War]] |3,556 troops<ref name=ISPR-PK>{{cite web|url=http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231955/http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-date=26 September 2007 |title=UN Mission in Democrative Republic of Congo (MONUC) |date=26 September 2007 |access-date=15 May 2012}}</ref> |- bgcolor= |2003 |United Nations Mission in Liberia ([[UNMIL]]) |{{flagicon|Liberia}} |Liberia |[[Second Liberian Civil War]] |2,741 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Burundi [[United Nations Operation in Burundi|ONUB]] |{{flagicon|Burundi}} |Burundi |[[Burundi Civil War]] |1,185 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Côte d'Ivoire ([[UNOCI]]) |{{flagicon|Cote d'Ivoire}} |Côte d'Ivoire |[[Civil war in Côte d'Ivoire]] |1,145 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2005 |United Nations Mission in the Sudan ([[UNMIS]]) |{{flagicon|Sudan}} |Sudan |[[Second Sudanese Civil War]] |1,542 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= | |Staff/observers | | | |191 observers<ref name=ISPR-PK /> |} * The total number of troops serving currently in peacekeeping missions is 10,173 (as of March 2007). ==National relief works== [[File:pakistan aid.jpg|220px|thumb|right|Pakistani soldiers carrying tents away from a U.S. [[CH-47 Chinook]] helicopter, October 19, 2005]] In times of natural disaster, such as the great floods of 1992 or the devastating October 2005 [[2005 Kashmir earthquake|earthquake]], army engineers, medical and logistics personnel, and the armed forces have played a major role in bringing relief and supplies. The army has also engaged in extensive corporate activities. Most of these enterprises, such as stud and dairy farms, were for the army's own use, but others, such as bakeries, security services and banking, perform functions in the local civilian economy. Army factories have produced such goods as sugar, fertilizer, and brass castings which have then been sold to civilian consumers, albeit at prices higher than those charged from military personnel.<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=Pakistan Army|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/army.htm|publisher=GlobalSecurity.org|access-date=14 January 2011}}</ref> Several army organizations operate in the commercial sector across the country. For example, the [[National Logistics Cell]] was responsible for trucking food and other goods across the country; the Frontier Works Organization built the Karakorum Highway to [[China]]; and the Special Communication Organization maintained communications networks in remote parts of Pakistan. پاڪستان فوج نه رڳو پاڪستان ۾ پر دنيا جي ڪيترن ئي ٻين ملڪن ۾ به امدادي سرگرمين ۾ شامل رهي آهي. بنگلاديش ۾ تازو ٻوڏ جي متاثر ٿيڻ کان پوءِ امدادي سرگرمين ۾ پاڪستاني فوج حصو ورتي. فوج انڊونيشيا، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ڏانهن به امداد موڪلي آهي. سال 2004ع ۾ هندي سمنڊ جي زلزلي ۽ ان جي نتيجي ۾ سونامي کان متاثر ٿيڻ کان پوءِ پاڪستان فوج ۽ نيوي ٻنهي سونامي جي امدادي ڪارروائي ۾ مدد لاءِ جهاز ۽ هيلي ڪاپٽر موڪليا. آرمي ميڊيڪل ڪور طبي سهولتون فراهم ڪرڻ ۽ سهولتن کان محروم قبائلي علائقن ۾، جهڙوڪ خيبر پختونخواه ۾ وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن ۾ مفت طبي ڪئمپون منظم ڪرڻ جو ذميوار پڻ آهي.<ref>{{cite news|last=Xinhua|title=Pakistani army holds 330 free medical camps in tribal areas|url=http://english.people.com.cn/200609/11/eng20060911_301728.html|access-date=14 January 2011|newspaper=People's Daily|date=September 11, 2006}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان ۾ 2010ع ۾ آيل ٻوڏ کان متاثر 12,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي صحت جي سار سنڀال جون سهولتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite news|last=Reporter|title=Armed forces repair dykes in Thatta|url=http://news.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/armed-forces-repair-dykes-in-thatta-180|access-date=14 January 2011|newspaper=The Dawn|date=31 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Lt. Col. Farooq Ahmed|title=The Deluge of Floods: Yet another Combat|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/pDetails.aspx?pType=PressRelease&pID=68|publisher=Pakistan Army|access-date=14 January 2011}}</ref> == فوجي ڊاڪٽر ۽ بين الاقوامي آفتون == * پاڪستاني فوج 2008 ۾ ٽوبمنبرگ ۾ روزاني مفت طبي علاج ۽ طبي رسائي جي شروعاتن جي صورت ۾ برادري کي انساني مدد فراهم ڪئي. <ref>{{cite web|last=Inter Services Public Relation Press Release Tubmanburg, Liberia|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال، جيڪو طوفان سدر کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ ڀنڊاريا، بارسل، بنگلاديش ۾ مقرر ڪيو ويو هو، پاڪستان لاءِ نيڪ خواهشن جي ڪمائي ۾ ٻوڏ متاثر ماڻهن جي تڪليف کي گهٽائڻ لاءِ ڏينهن رات ڪم ڪيو.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army Field Hospital in Bhandaria, Barisal, Bangladesh|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان فيلڊ اسپتال لامنو ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو آچي جايا جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. لامنو باندي آچي کان 80 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ آهي.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|title=relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?90414|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال جيڪو امداد ۽ بچاءُ جي ڪارروائي لاءِ انڊونيشيا ويو، انڊونيشيا ۾ سينٽرل جاوا ۾ ضلعي ڪلاٽن جي زلزلي متاثر علائقن ۾ پهچڻ کان وٺي هزارين مريضن جو علاج ڪيو آهي.<ref>{{cite news|title=Pak Army Field hospital treats thousands of patients in quake hit Indonesian areas|author=APP|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?146627|newspaper=Pak Tribune|date=June 12, 2006|access-date=13 February 2011}}</ref> ==يونٽ== {{col-begin}} {{col-2}} * 4 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 5 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 44 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 61 Medical Battalion<ref name="ppra3">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |title=Public Tenders page 3 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208214658/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 61 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 63 ميڊيڪل بٽالين * 64 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 65 ميڊيڪل بٽالين * 66 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 67 ميڊيڪل بٽالين * 68 ميڊيڪل بٽالين * 69 ميڊيڪل بٽالين * 70 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 71 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 72 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 73 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 74 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 75 ميڊيڪل بٽالين * 76 ميڊيڪل بٽالين {{col-2}} * 77 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 78 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 86 ميڊيڪل بٽالين * 102 ميڊيڪل بٽالين * 123 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |title=Public Tenders page 1 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208204642/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 130 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 130 ميڊيڪل بٽالين * 132 ميڊيڪل بٽالين * 134 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 136 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 137 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 141 ميڊيڪل بٽالين * 142 ميڊيڪل بٽالين * 144 ميڊيڪل بٽالين (سياچن هيلرز) ===جابلو يونٽ=== * 1 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 2 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 3 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 4 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 5 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين {{col-end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪمبائنڊ ملٽري هسپتال، راولپنڊي]] * [[پاڪستان جي فوج]] * [[پاڪستان جي فوج جي انجنيئرن جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جي تعليم جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جو انٽر سروسز پبلڪ ريليشن جو شعبو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistanarmy.gov.pk/ Official website] {{Authority control}} [[Category:Administrative corps of the Pakistan Army|M]] [[Category:Army medical administrative corps|Pakistan M]] [[Category:Military medicine in Pakistan|M]] [[Category:Military units and formations established in 1947|M]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] 0991z9cygme7ny7aka0968xsyu3ppvf 368444 368443 2026-03-29T17:58:11Z Ibne maryam 17680 /* ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالون */ 368444 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pakistan Army's staff corps for health & medicines}} {{infobox military unit | unit_name = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور<br>Pakistan Army Medical Corps | image = Pakistan Army Medical Corps.png | caption = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو لوگو | dates = 1947ع | country = {{PAK}} | allegiance = | branch = {{army|PAK}} | type = گڏيل ۽ جنگي مدد جون خدمتون | role = انتظام ۽ عملي جي نگراني | size = مختلف هوندا آهن | command_structure = | garrison = ايبٽ آباد ڪينٽونمينٽ، [[ايبٽ آباد]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | garrison_label = هيڊڪوارٽر/گيريزن | nickname = '''AMC''' | patron = | motto = "الله شافي" (الله بهترين شفا ڏيندڙ آهي) | colors = ڳاڙهو<br>{{color box|Red}} | colors_label = Colors Identification | march = | mascot = | equipment = | equipment_label = | battles = [[پاڪستان جي فوجي تاريخ]] | anniversaries = 1947ع | decorations = | battle_honours = | disbanded = | flying_hours = | website = <!-- Commanders --> | commander1 = ليفٽيننٽ جنرل ارشد نسيم | commander1_label = سرجن جنرل | commander2 = | commander2_label = | commander3 = | commander3_label = | commander4 = | commander4_label = | notable_commanders = ليفٽيننٽ جنرل نگار جوهر<br>ليفٽيننٽ جنرل واجد علي خان<br>ميجر جنرل شاهده ملڪ| identification_symbol = [[File:Flag of the Pakistani Army.svg|200px|border|centre]] | identification_symbol_label = جنگي جهنڊو | identification_symbol_2 =نشان | identification_symbol_2_label = | identification_symbol_3 = | identification_symbol_3_label = | identification_symbol_4 = | identification_symbol_4_label = <!-- Aircraft --> | aircraft_attack = | aircraft_bomber = | aircraft_electronic = | aircraft_fighter = | aircraft_helicopter = | aircraft_helicopter_attack = | aircraft_helicopter_cargo = | aircraft_helicopter_multirole = | aircraft_helicopter_observation = | aircraft_helicopter_transport = | aircraft_helicopter_utility = | aircraft_interceptor = | aircraft_patrol = | aircraft_recon = | aircraft_trainer = | aircraft_transport = }} [[File:Defense.gov News Photo 060216-F-4462M-017.jpg|thumb|250px|right|{{small|The Pakistan Army troops from 67th Medical Btn. saluting to their U.S. Army counterparts in 2005.}}]][[File:AMC (Pakistan) Badge.jpg|thumb|پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو بيج]] '''آرمي ميڊيڪل ڪور''' (Pakistan Army Medical Corp) پاڪستان جي فوج جو هڪ فوجي انتظامي، گڏيل فوجن (زميني، فضائي ۽ سامونڊي) ۽ پاڪستان جي فوج جي جنگي مدد واري شاخ آهي. ميڊيڪل ڪور بنيادي طور تي فوجي طبي مدد، علاج ۽ دوائن ۽ جنگ ۾ زخمي ٿيندڙ فوج جي منتقلي سان لاڳاپيل آهي جيڪا طبي ۽ جنگي امداد فراهم ڪري ٿي.<ref name="Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)2">{{cite web|title=Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)|website=[[YouTube]]|date=7 April 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=93Vq_3VGM8Q|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان حڪومت جي طرفان وبائي بيمارين ۾ پڻ عوام جي مدد ۽ انهن جي علاج ۽ دوائن جي تحقيق ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Pakistan Publications2">{{cite book|title=Pakistan|date=1953|publisher=Pakistan Publications|url=https://books.google.com/books?id=_1Q8AAAAMAAJ&dq=pakistan+army+medical+corps&pg=PA169|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور کي ورهاڳي کان اڳ جي انڊين آرمي ميڊيڪل ڪور (IMC) سان مونجهارو نه هجڻ گهرجي. تنهن هوندي به، ٻنهي جون پاڙون [[برطانوي راڄ|برطانوي راج]] ڏانهن واپس ملن ٿيون، جيئن انهن کان اڳ سال 1947ع تائين، ٻنهي اڳوڻي برطانوي انڊين آرمي جي ميڊيڪل ڪور جو حصو هيون. ==مشن== {{Cquote|فوج کي دفاع ۾ پنهنجي فوج جي سڀني جنگي ڪاروائين ۾ مدد ڏيڻ ته جيئن حملي جي دوران فوج جي حرڪت کي آسان بڻائي سگهجي ۽ دشمن جي حرڪت کي روڪيو وڃي. ميڊيڪل ڪور جا ڊاڪٽر فوج جي بقا جا ذميوار پڻ آهن ۽ هر سپاهي جي جنگ جي ميدان ۾ عارضي ۽ مستقل سنڀال واري اسپتالن ۾ واپس اچڻ تائين خدمت ڪرڻ ٿا.<ref>[http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=23&rnd=453 Pakistan Combined Military Board]</ref>}} ==ڪور ۾ عملي جو داخلو== # آرمي ميڊيڪل ڪاليج، راولپنڊي، سي ايم ايڇ لاهور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ کاريان ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ بهاولپور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ڪراچي (ملير) ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ملتان ميڊيڪل ڪاليج ۽ سي ايم ايڇ ڪوئيٽا ميڊيڪل ڪاليج جا ميڊيڪل ڪيڊٽ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪور ۾ شامل ٿين ٿا. # غير فوجي (سرڪاري ۽ نجي) ميڊيڪل ڪاليجن مان گريجوئيٽ ٿيندڙ شاگردن/ماهرن کي پڻ آرمي ميڊيڪل ڪور ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ٻن قسمن ۾ ورهايل، ايس ايس آر سي (SSRC) ۽ پي ٽي سي (PTC)، 22 هفتن لاءِ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت حاصل ڪن ٿا.<ref>[http://www.allbaltistanmovement.org/regular-commission-in-pak-army-as-gdmo-general-duty-medical-officer/ Regular Commission in Pak Army as Captain GDMO]</ref> # آرمي ميڊيڪل ڪور ڪيڊر جي نرسنگ ۽ ٻين شعبن جو عملو آرمي ميڊيڪل ڪور سينٽر، ايبٽ آباد ۾ پنهنجي بنيادي فوجي تربيت ۽ نرسنگ ڪلاس ۽ پوء اي ايف پي جي ايم آءِ (AFPGMI) ۾ پيشه ورانه ڪورس حاصل ڪن ٿا. == مقصد ۽ هدف == جنگ ۽ امن جي حالتن ۾ پاڪستان فوج جي خدمت ڪرڻ ۾ پنهنجي بنيادي ڪردار کان علاوه، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور هيٺ ڏنل امن وقت جون سرگرميون انجام ڏئي ٿي: ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالن جي هڪ وسيع زنجير ذريعي سول برادري کي صحت جي خدمتن جي فراهمي (سي ايم ايڇ)؛ بحالي جون خدمتون فراهم ڪندي آفت جي حالتن سان وڙهڻ؛ ۽ ڏورانهن هنڌن تي "صحت مرڪز" قائم ڪرڻ ته جيئن سڀئي پاڪستاني آساني سان صحت جي سهولتن تائين پهچي سگهن. == تاريخ == پهرين عالمي جنگ کان اڳ، هندستاني فوج جا ماڻهو پنهنجي طبي علاج لاءِ پنهنجي رجمينٽل اسپتالن تي انحصار ڪندا هئا. آڪٽوبر 1918ع ۾، هندستاني فوجن لاءِ اسٽيشن اسپتالون منظور ڪيون ويون ته جيئن خدمتن جي فراهمي کي بهتر بڻائي سگهجي. انڊين اسپتال ڪور (IHC) کي شروعاتي طور تي ڏهه ڊويزن ڪمپنين ۾ ورهايو ويو هو، جيڪا هندستان ۽ برما ۾ موجود ڏهه فوجي ڊويزنن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي پشاور، راولپنڊي، لاهور، ڪوئيٽا، پونا، ميرٺ، لکنؤ، سڪندرآباد، مهو ۽ رنگون ۾ واقع هئا. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي کان پوءِ. پاڪستان فوج پنهنجو طبي ڪور قائم ڪيو. ان وقت کان وٺي، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور صحت سان لاڳاپيل اڪثر شعبن ۾ خدمتون مهيا ڪري چڪو آهي. ماضي ۾، اهلڪار راولپنڊي ۾ آرمي ميڊيڪل ڪاليج مان ورتا ويندا هئا، پر فوج ۾ وڌيڪ صحت جي ماهرن جي ضرورت سان گڏ انهن جي خدمتن جي وڌندڙ طلب سان، ڪور عام ماڻهن جي طبي عملي کي ڀرتي ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جيڪا پوءِ مختصر فوجي ڪورسن ۾ شرڪت ڪندا آهن. == ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالون == ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالون (سي ايم ايڇ) پاڪستان جي هٿياربند فوجن جون بنيادي اسپتالون آهن. جيڪي مختلف ڪينٽونمينٽس ۾ واقع آهن. اهي اسپتالون پاڪستان جي آرمي ميڊيڪل ڪور جي ڊاڪٽرن پاران هلائيون وينديون آهن. انتظاميه جنرل ڊيوٽي ميڊيڪل آفيسرن (جي ڊي ايم اوز) پاران ڪئي ويندي آهي. جڏهن ته مريضن جو انتظام ۽ سنڀال بنيادي طور تي ماهر ڪيڊر جي ڊاڪٽرن جي ذميواري آهي. سي ايم ايڇز کي انهن جي ڪمن، گورننگ ۽ جسماني جسم ۽ ڪلاس 'A'، ڪلاس 'B' ۽ ڪلاس 'C' اسپتالن جي ڪردار جي لحاظ کان ٽن وڏن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. * ڪلاس 'A' اسپتالون **سي ايم ايڇ ايبٽ آباد سي ايم ايڇ راولپنڊي سي ايم ايڇ کاريان سي ايم ايڇ لاهور سي ايم ايڇ پشاور سي ايم ايڇ ملتان سي ايم ايڇ ڪوئيٽا سي ايم ايڇ ملير ڪينٽونمينٽ ڪراچي سي ايم ايڇ حيدرآباد سي ايم ايڇ پنو عاقل * ڪلاس 'B' اسپتالون **سي ايم ايڇ گوجرانوالا سي ايم ايڇ سرگوڌا سي ايم ايڇ جهلم سي ايم ايڇ سيالڪوٽ سي ايم ايڇ نوشهره سي ايم ايڇ مظفر آباد سي ايم ايڇ ڪوهاٽ * *ڪلاس 'C' اسپتالون **سي ايم ايڇ اٽڪ سي ايم ايڇ بنون سي ايم ايڇ چوري سي ايم ايڇ ٿل سي ايم ايڇ بهاولپور سي ايم ايڇ ميلسي سي ايم ايڇ سبي سي ايم ايڇ خضدار سي ايم ايڇ مري سي ايم ايڇ ژوب سي ايم ايڇ اسڪردو سي ايم ايڇ ڊي آءِ خان سي ايم ايڇ تربيلا سي ايم ايڇ گلگت سي ايم ايڇ مردان سي ايم ايڇ منگلا سي ايم ايڇ رسالپور سي ايم ايڇ راولڪوٽ سي ايم ايڇ چونيان سي ايم ايڇ بهاولنگر سي ايم ايڇ اوڪاڙه {{col-begin}} {{col-1-of-3}} *Class 'A' hospitals **CMH [[Abbottabad]] **[[CMH Rawalpindi]] **CMH [[Kharian]] **[[CMH Lahore]] **CMH [[Peshawar]] **CMH [[Multan]] **CMH [[Quetta]] **CMH Malir Cantonment [[Karachi]] **CMH [[Hyderabad, Sindh|Hyderabad]] **CMH [[Pano Aqil]] {{col-2-of-3}} *Class 'B' hospitals **CMH [[Gujranwala]] **CMH [[Sargodha]] **CMH [[Jhelum]] **CMH [[Sialkot]] **CMH [[Nowshera Cantonment|Nowshera]] **CMH [[Muzaffarabad]] **CMH [[Kohat]] {{col-3-of-3}} *Class 'C' hospitals **CMH [[Attock]] **CMH [[Bannu]] **CMH [[Chorre]] **CMH [[Thal, Khyber Pakhtunkhwa|Thall]] **CMH [[Bahawalpur]] **CMH [[Mailsi]] **CMH [[Sibi]] **CMH [[Khuzdar]] **CMH [[Murree]] **CMH [[Zhob]] **CMH [[Skardu]] **CMH [[D I Khan]] **CMH [[Tarbela]] **CMH [[Gilgit]] **CMH [[Mardan]] **CMH [[Mangla]] **CMH [[Risalpur]] **CMH [[Rawalakot]] **CMH [[Chunian]] **CMH [[Bahawalnagar]] **CMH [[Okara, Pakistan|Okara]] {{col-end}} ==United Nations and the Pakistan Army Medical Corps== The Pakistan Army Medical Corps is one of the largest contributors of health services to United Nations. Since 1960 Pakistan has been actively involved in most of the UN peacekeeping, rehabilitation and health providing missions and today stands at the top with 10,175 troops and observers serving in current missions. The Pakistan Army Medical Corps is a major part of it. Some of the largest contributions have been in [[Somalia]], [[Sierra Leone]], [[Bosnia]], [[Democratic Republic of the Congo|Congo]] and [[Liberia]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ispr.gov.pk/ |title=Pakistan Inter-services Public Relations |access-date=2011-01-14 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903140827/http://www.ispr.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> In the wake of the new world power equilibrium a more complex security environment has emerged. It is characterised by growing national power politics and state implosions which have necessitated involvement of the United Nations peace keeping forces for conflict resolution. The United Nations has been undertaking peace keeping operations since its inception, but the need for employment of peace keeping forces has increased significantly since the Gulf War. In 1992 there were 11,000 Blue Berets deployed around the world; by the end of the year the figure rose to 52,000. Presently it exceeds 80,000 troops. {{colbegin}} * UN Operation in Congo ([[ONUC]]) 1960–1964 * UN Security Force in [[New Guinea]], [[West Irian]] (UNSF) 1962–1963 * UN Yemen Observer Mission Yemen (UNYOM) 1963–1964 * UN Transition Assistance Group in Namibia (UNTAG) 1989–1990 * UN Iraq–Kuwait Observer Mission (UNIKOM) 1991–2003 * UN Mission in Haiti (UNMIH) 1993–1996 * UN Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) 1992–1993 * UN Operations in Somalia (UNOSOM) 1992–1995 * UN Protection Forces in Bosnia (UNPROFOR) 1992–1995 * UN Observer Mission for [[Rwanda]] (UNAMIR) 1993–1996 * UN Verification Mission in Angola (UNAVEM III) 1995–1997 * UN Transitional Administration for Eastern [[Slavonia]] (UNTAES) 1996–1997 * UN Mission of Observers in Prevlaka (UNMOP) 1996–2002 * UN Assistance Mission in Sierra Leone (UNAMSIL) 2001–2005 * UN Transitional Administration in East Timor (UNTAET) 1999-to-date {{Div col end}} The table below shows the current deployment of Pakistani Forces in UN Peacekeeping missions. {| border="1" style="border-collapse:collapse;" |- style="background:#aabccc;" ! style="width:10%;"| '''Start of operation''' ! style="width:25%;"| '''Name of operation''' ! colspan="2;" style="width:20%;"| '''Location''' ! style="width:20%;"| '''Conflict''' ! style="width:40%;"| '''Contribution''' |- bgcolor= |1999 |United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo ([[MONUSCO]]) |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[Democratic Republic of Congo]] |[[Second Congo War]] |3,556 troops<ref name=ISPR-PK>{{cite web|url=http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231955/http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-date=26 September 2007 |title=UN Mission in Democrative Republic of Congo (MONUC) |date=26 September 2007 |access-date=15 May 2012}}</ref> |- bgcolor= |2003 |United Nations Mission in Liberia ([[UNMIL]]) |{{flagicon|Liberia}} |Liberia |[[Second Liberian Civil War]] |2,741 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Burundi [[United Nations Operation in Burundi|ONUB]] |{{flagicon|Burundi}} |Burundi |[[Burundi Civil War]] |1,185 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Côte d'Ivoire ([[UNOCI]]) |{{flagicon|Cote d'Ivoire}} |Côte d'Ivoire |[[Civil war in Côte d'Ivoire]] |1,145 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2005 |United Nations Mission in the Sudan ([[UNMIS]]) |{{flagicon|Sudan}} |Sudan |[[Second Sudanese Civil War]] |1,542 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= | |Staff/observers | | | |191 observers<ref name=ISPR-PK /> |} * The total number of troops serving currently in peacekeeping missions is 10,173 (as of March 2007). ==National relief works== [[File:pakistan aid.jpg|220px|thumb|right|Pakistani soldiers carrying tents away from a U.S. [[CH-47 Chinook]] helicopter, October 19, 2005]] In times of natural disaster, such as the great floods of 1992 or the devastating October 2005 [[2005 Kashmir earthquake|earthquake]], army engineers, medical and logistics personnel, and the armed forces have played a major role in bringing relief and supplies. The army has also engaged in extensive corporate activities. Most of these enterprises, such as stud and dairy farms, were for the army's own use, but others, such as bakeries, security services and banking, perform functions in the local civilian economy. Army factories have produced such goods as sugar, fertilizer, and brass castings which have then been sold to civilian consumers, albeit at prices higher than those charged from military personnel.<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=Pakistan Army|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/army.htm|publisher=GlobalSecurity.org|access-date=14 January 2011}}</ref> Several army organizations operate in the commercial sector across the country. For example, the [[National Logistics Cell]] was responsible for trucking food and other goods across the country; the Frontier Works Organization built the Karakorum Highway to [[China]]; and the Special Communication Organization maintained communications networks in remote parts of Pakistan. پاڪستان فوج نه رڳو پاڪستان ۾ پر دنيا جي ڪيترن ئي ٻين ملڪن ۾ به امدادي سرگرمين ۾ شامل رهي آهي. بنگلاديش ۾ تازو ٻوڏ جي متاثر ٿيڻ کان پوءِ امدادي سرگرمين ۾ پاڪستاني فوج حصو ورتي. فوج انڊونيشيا، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ڏانهن به امداد موڪلي آهي. سال 2004ع ۾ هندي سمنڊ جي زلزلي ۽ ان جي نتيجي ۾ سونامي کان متاثر ٿيڻ کان پوءِ پاڪستان فوج ۽ نيوي ٻنهي سونامي جي امدادي ڪارروائي ۾ مدد لاءِ جهاز ۽ هيلي ڪاپٽر موڪليا. آرمي ميڊيڪل ڪور طبي سهولتون فراهم ڪرڻ ۽ سهولتن کان محروم قبائلي علائقن ۾، جهڙوڪ خيبر پختونخواه ۾ وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن ۾ مفت طبي ڪئمپون منظم ڪرڻ جو ذميوار پڻ آهي.<ref>{{cite news|last=Xinhua|title=Pakistani army holds 330 free medical camps in tribal areas|url=http://english.people.com.cn/200609/11/eng20060911_301728.html|access-date=14 January 2011|newspaper=People's Daily|date=September 11, 2006}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان ۾ 2010ع ۾ آيل ٻوڏ کان متاثر 12,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي صحت جي سار سنڀال جون سهولتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite news|last=Reporter|title=Armed forces repair dykes in Thatta|url=http://news.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/armed-forces-repair-dykes-in-thatta-180|access-date=14 January 2011|newspaper=The Dawn|date=31 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Lt. Col. Farooq Ahmed|title=The Deluge of Floods: Yet another Combat|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/pDetails.aspx?pType=PressRelease&pID=68|publisher=Pakistan Army|access-date=14 January 2011}}</ref> == فوجي ڊاڪٽر ۽ بين الاقوامي آفتون == * پاڪستاني فوج 2008 ۾ ٽوبمنبرگ ۾ روزاني مفت طبي علاج ۽ طبي رسائي جي شروعاتن جي صورت ۾ برادري کي انساني مدد فراهم ڪئي. <ref>{{cite web|last=Inter Services Public Relation Press Release Tubmanburg, Liberia|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال، جيڪو طوفان سدر کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ ڀنڊاريا، بارسل، بنگلاديش ۾ مقرر ڪيو ويو هو، پاڪستان لاءِ نيڪ خواهشن جي ڪمائي ۾ ٻوڏ متاثر ماڻهن جي تڪليف کي گهٽائڻ لاءِ ڏينهن رات ڪم ڪيو.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army Field Hospital in Bhandaria, Barisal, Bangladesh|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان فيلڊ اسپتال لامنو ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو آچي جايا جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. لامنو باندي آچي کان 80 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ آهي.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|title=relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?90414|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال جيڪو امداد ۽ بچاءُ جي ڪارروائي لاءِ انڊونيشيا ويو، انڊونيشيا ۾ سينٽرل جاوا ۾ ضلعي ڪلاٽن جي زلزلي متاثر علائقن ۾ پهچڻ کان وٺي هزارين مريضن جو علاج ڪيو آهي.<ref>{{cite news|title=Pak Army Field hospital treats thousands of patients in quake hit Indonesian areas|author=APP|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?146627|newspaper=Pak Tribune|date=June 12, 2006|access-date=13 February 2011}}</ref> ==يونٽ== {{col-begin}} {{col-2}} * 4 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 5 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 44 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 61 Medical Battalion<ref name="ppra3">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |title=Public Tenders page 3 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208214658/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 61 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 63 ميڊيڪل بٽالين * 64 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 65 ميڊيڪل بٽالين * 66 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 67 ميڊيڪل بٽالين * 68 ميڊيڪل بٽالين * 69 ميڊيڪل بٽالين * 70 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 71 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 72 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 73 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 74 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 75 ميڊيڪل بٽالين * 76 ميڊيڪل بٽالين {{col-2}} * 77 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 78 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 86 ميڊيڪل بٽالين * 102 ميڊيڪل بٽالين * 123 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |title=Public Tenders page 1 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208204642/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 130 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 130 ميڊيڪل بٽالين * 132 ميڊيڪل بٽالين * 134 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 136 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 137 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 141 ميڊيڪل بٽالين * 142 ميڊيڪل بٽالين * 144 ميڊيڪل بٽالين (سياچن هيلرز) ===جابلو يونٽ=== * 1 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 2 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 3 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 4 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 5 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين {{col-end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪمبائنڊ ملٽري هسپتال، راولپنڊي]] * [[پاڪستان جي فوج]] * [[پاڪستان جي فوج جي انجنيئرن جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جي تعليم جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جو انٽر سروسز پبلڪ ريليشن جو شعبو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistanarmy.gov.pk/ Official website] {{Authority control}} [[Category:Administrative corps of the Pakistan Army|M]] [[Category:Army medical administrative corps|Pakistan M]] [[Category:Military medicine in Pakistan|M]] [[Category:Military units and formations established in 1947|M]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] 3hsfefcktr8g1be15th6dyqxedrbo9c 368445 368444 2026-03-29T18:05:14Z Ibne maryam 17680 368445 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pakistan Army's staff corps for health & medicines}} {{infobox military unit | unit_name = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور<br>Pakistan Army Medical Corps | image = Pakistan Army Medical Corps.png | caption = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو لوگو | dates = 1947ع | country = {{PAK}} | allegiance = | branch = {{army|PAK}} | type = گڏيل ۽ جنگي مدد جون خدمتون | role = انتظام ۽ عملي جي نگراني | size = مختلف هوندا آهن | command_structure = | garrison = ايبٽ آباد ڪينٽونمينٽ، [[ايبٽ آباد]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | garrison_label = هيڊڪوارٽر/گيريزن | nickname = '''AMC''' | patron = | motto = "الله شافي" (الله بهترين شفا ڏيندڙ آهي) | colors = ڳاڙهو<br>{{color box|Red}} | colors_label = Colors Identification | march = | mascot = | equipment = | equipment_label = | battles = [[پاڪستان جي فوجي تاريخ]] | anniversaries = 1947ع | decorations = | battle_honours = | disbanded = | flying_hours = | website = <!-- Commanders --> | commander1 = ليفٽيننٽ جنرل ارشد نسيم | commander1_label = سرجن جنرل | commander2 = | commander2_label = | commander3 = | commander3_label = | commander4 = | commander4_label = | notable_commanders = ليفٽيننٽ جنرل نگار جوهر<br>ليفٽيننٽ جنرل واجد علي خان<br>ميجر جنرل شاهده ملڪ| identification_symbol = [[File:Flag of the Pakistani Army.svg|200px|border|centre]] | identification_symbol_label = جنگي جهنڊو | identification_symbol_2 =نشان | identification_symbol_2_label = | identification_symbol_3 = | identification_symbol_3_label = | identification_symbol_4 = | identification_symbol_4_label = <!-- Aircraft --> | aircraft_attack = | aircraft_bomber = | aircraft_electronic = | aircraft_fighter = | aircraft_helicopter = | aircraft_helicopter_attack = | aircraft_helicopter_cargo = | aircraft_helicopter_multirole = | aircraft_helicopter_observation = | aircraft_helicopter_transport = | aircraft_helicopter_utility = | aircraft_interceptor = | aircraft_patrol = | aircraft_recon = | aircraft_trainer = | aircraft_transport = }} [[File:Defense.gov News Photo 060216-F-4462M-017.jpg|thumb|250px|right|{{small|The Pakistan Army troops from 67th Medical Btn. saluting to their U.S. Army counterparts in 2005.}}]][[File:AMC (Pakistan) Badge.jpg|thumb|پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو بيج]] '''آرمي ميڊيڪل ڪور''' (Pakistan Army Medical Corp) پاڪستان جي فوج جو هڪ فوجي انتظامي، گڏيل فوجن (زميني، فضائي ۽ سامونڊي) ۽ پاڪستان جي فوج جي جنگي مدد واري شاخ آهي. ميڊيڪل ڪور بنيادي طور تي فوجي طبي مدد، علاج ۽ دوائن ۽ جنگ ۾ زخمي ٿيندڙ فوج جي منتقلي سان لاڳاپيل آهي جيڪا طبي ۽ جنگي امداد فراهم ڪري ٿي.<ref name="Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)2">{{cite web|title=Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)|website=[[YouTube]]|date=7 April 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=93Vq_3VGM8Q|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان حڪومت جي طرفان وبائي بيمارين ۾ پڻ عوام جي مدد ۽ انهن جي علاج ۽ دوائن جي تحقيق ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Pakistan Publications2">{{cite book|title=Pakistan|date=1953|publisher=Pakistan Publications|url=https://books.google.com/books?id=_1Q8AAAAMAAJ&dq=pakistan+army+medical+corps&pg=PA169|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور کي ورهاڳي کان اڳ جي انڊين آرمي ميڊيڪل ڪور (IMC) سان مونجهارو نه هجڻ گهرجي. تنهن هوندي به، ٻنهي جون پاڙون [[برطانوي راڄ|برطانوي راج]] ڏانهن واپس ملن ٿيون، جيئن انهن کان اڳ سال 1947ع تائين، ٻنهي اڳوڻي برطانوي انڊين آرمي جي ميڊيڪل ڪور جو حصو هيون. ==مشن== {{Cquote|فوج کي دفاع ۾ پنهنجي فوج جي سڀني جنگي ڪاروائين ۾ مدد ڏيڻ ته جيئن حملي جي دوران فوج جي حرڪت کي آسان بڻائي سگهجي ۽ دشمن جي حرڪت کي روڪيو وڃي. ميڊيڪل ڪور جا ڊاڪٽر فوج جي بقا جا ذميوار پڻ آهن ۽ هر سپاهي جي جنگ جي ميدان ۾ عارضي ۽ مستقل سنڀال واري اسپتالن ۾ واپس اچڻ تائين خدمت ڪرڻ ٿا.<ref>[http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=23&rnd=453 Pakistan Combined Military Board]</ref>}} ==ڪور ۾ عملي جو داخلو== # آرمي ميڊيڪل ڪاليج، راولپنڊي، سي ايم ايڇ لاهور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ کاريان ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ بهاولپور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ڪراچي (ملير) ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ملتان ميڊيڪل ڪاليج ۽ سي ايم ايڇ ڪوئيٽا ميڊيڪل ڪاليج جا ميڊيڪل ڪيڊٽ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪور ۾ شامل ٿين ٿا. # غير فوجي (سرڪاري ۽ نجي) ميڊيڪل ڪاليجن مان گريجوئيٽ ٿيندڙ شاگردن/ماهرن کي پڻ آرمي ميڊيڪل ڪور ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ٻن قسمن ۾ ورهايل، ايس ايس آر سي (SSRC) ۽ پي ٽي سي (PTC)، 22 هفتن لاءِ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت حاصل ڪن ٿا.<ref>[http://www.allbaltistanmovement.org/regular-commission-in-pak-army-as-gdmo-general-duty-medical-officer/ Regular Commission in Pak Army as Captain GDMO]</ref> # آرمي ميڊيڪل ڪور ڪيڊر جي نرسنگ ۽ ٻين شعبن جو عملو آرمي ميڊيڪل ڪور سينٽر، ايبٽ آباد ۾ پنهنجي بنيادي فوجي تربيت ۽ نرسنگ ڪلاس ۽ پوء اي ايف پي جي ايم آءِ (AFPGMI) ۾ پيشه ورانه ڪورس حاصل ڪن ٿا. == مقصد ۽ هدف == جنگ ۽ امن جي حالتن ۾ پاڪستان فوج جي خدمت ڪرڻ ۾ پنهنجي بنيادي ڪردار کان علاوه، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور هيٺ ڏنل امن وقت جون سرگرميون انجام ڏئي ٿي: ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالن جي هڪ وسيع زنجير ذريعي سول برادري کي صحت جي خدمتن جي فراهمي (سي ايم ايڇ)؛ بحالي جون خدمتون فراهم ڪندي آفت جي حالتن سان وڙهڻ؛ ۽ ڏورانهن هنڌن تي "صحت مرڪز" قائم ڪرڻ ته جيئن سڀئي پاڪستاني آساني سان صحت جي سهولتن تائين پهچي سگهن. == تاريخ == پهرين عالمي جنگ کان اڳ، هندستاني فوج جا ماڻهو پنهنجي طبي علاج لاءِ پنهنجي رجمينٽل اسپتالن تي انحصار ڪندا هئا. آڪٽوبر 1918ع ۾، هندستاني فوجن لاءِ اسٽيشن اسپتالون منظور ڪيون ويون ته جيئن خدمتن جي فراهمي کي بهتر بڻائي سگهجي. انڊين اسپتال ڪور (IHC) کي شروعاتي طور تي ڏهه ڊويزن ڪمپنين ۾ ورهايو ويو هو، جيڪا هندستان ۽ برما ۾ موجود ڏهه فوجي ڊويزنن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي پشاور، راولپنڊي، لاهور، ڪوئيٽا، پونا، ميرٺ، لکنؤ، سڪندرآباد، مهو ۽ رنگون ۾ واقع هئا. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي کان پوءِ. پاڪستان فوج پنهنجو طبي ڪور قائم ڪيو. ان وقت کان وٺي، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور صحت سان لاڳاپيل اڪثر شعبن ۾ خدمتون مهيا ڪري چڪو آهي. ماضي ۾، اهلڪار راولپنڊي ۾ آرمي ميڊيڪل ڪاليج مان ورتا ويندا هئا، پر فوج ۾ وڌيڪ صحت جي ماهرن جي ضرورت سان گڏ انهن جي خدمتن جي وڌندڙ طلب سان، ڪور عام ماڻهن جي طبي عملي کي ڀرتي ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جيڪا پوءِ مختصر فوجي ڪورسن ۾ شرڪت ڪندا آهن. ==ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالون== ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالون (سي ايم ايڇ) پاڪستان جي هٿياربند فوجن جون بنيادي اسپتالون آهن. جيڪي مختلف ڪينٽونمينٽس ۾ واقع آهن. اهي اسپتالون پاڪستان جي آرمي ميڊيڪل ڪور جي ڊاڪٽرن پاران هلائيون وينديون آهن. انتظاميه جنرل ڊيوٽي ميڊيڪل آفيسرن (جي ڊي ايم اوز) پاران ڪئي ويندي آهي. جڏهن ته مريضن جو انتظام ۽ سنڀال بنيادي طور تي ماهر ڪيڊر جي ڊاڪٽرن جي ذميواري آهي. سي ايم ايڇز کي انهن جي ڪمن، گورننگ ۽ جسماني جسم ۽ ڪلاس 'A'، ڪلاس 'B' ۽ ڪلاس 'C' اسپتالن جي ڪردار جي لحاظ کان ٽن وڏن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. * ڪلاس 'A' اسپتالون **سي ايم ايڇ ايبٽ آباد **سي ايم ايڇ راولپنڊي **سي ايم ايڇ کاريان **سي ايم ايڇ لاهور **سي ايم ايڇ پشاور **سي ايم ايڇ ملتان **سي ايم ايڇ ڪوئيٽا **سي ايم ايڇ ملير ڪينٽونمينٽ ڪراچي ***سي ايم ايڇ حيدرآباد **سي ايم ايڇ پنو عاقل * ڪلاس 'B' اسپتالون **سي ايم ايڇ گوجرانوالا **سي ايم ايڇ سرگوڌا **سي ايم ايڇ جهلم **سي ايم ايڇ سيالڪوٽ **سي ايم ايڇ نوشهره **سي ايم ايڇ مظفر آباد **سي ايم ايڇ ڪوهاٽ *ڪلاس 'C' اسپتالون **سي ايم ايڇ اٽڪ **سي ايم ايڇ بنون **سي ايم ايڇ ڇور، ٿر **سي ايم ايڇ ٿل، ڪوهاٽ **سي ايم ايڇ بهاولپور **سي ايم ايڇ ميلسي **سي ايم ايڇ سبي **سي ايم ايڇ خضدار **سي ايم ايڇ مري **سي ايم ايڇ ژوب **سي ايم ايڇ اسڪردو **سي ايم ايڇ ڊيرا اسماعيل خان **سي ايم ايڇ تربيلا **سي ايم ايڇ گلگت **سي ايم ايڇ مردان **سي ايم ايڇ منگلا **سي ايم ايڇ رسالپور **سي ايم ايڇ راولاڪوٽ **سي ايم ايڇ چونيان **سي ايم ايڇ بهاولنگر **سي ايم ايڇ اوڪاڙه ==United Nations and the Pakistan Army Medical Corps== The Pakistan Army Medical Corps is one of the largest contributors of health services to United Nations. Since 1960 Pakistan has been actively involved in most of the UN peacekeeping, rehabilitation and health providing missions and today stands at the top with 10,175 troops and observers serving in current missions. The Pakistan Army Medical Corps is a major part of it. Some of the largest contributions have been in [[Somalia]], [[Sierra Leone]], [[Bosnia]], [[Democratic Republic of the Congo|Congo]] and [[Liberia]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ispr.gov.pk/ |title=Pakistan Inter-services Public Relations |access-date=2011-01-14 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903140827/http://www.ispr.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> In the wake of the new world power equilibrium a more complex security environment has emerged. It is characterised by growing national power politics and state implosions which have necessitated involvement of the United Nations peace keeping forces for conflict resolution. The United Nations has been undertaking peace keeping operations since its inception, but the need for employment of peace keeping forces has increased significantly since the Gulf War. In 1992 there were 11,000 Blue Berets deployed around the world; by the end of the year the figure rose to 52,000. Presently it exceeds 80,000 troops. {{colbegin}} * UN Operation in Congo ([[ONUC]]) 1960–1964 * UN Security Force in [[New Guinea]], [[West Irian]] (UNSF) 1962–1963 * UN Yemen Observer Mission Yemen (UNYOM) 1963–1964 * UN Transition Assistance Group in Namibia (UNTAG) 1989–1990 * UN Iraq–Kuwait Observer Mission (UNIKOM) 1991–2003 * UN Mission in Haiti (UNMIH) 1993–1996 * UN Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) 1992–1993 * UN Operations in Somalia (UNOSOM) 1992–1995 * UN Protection Forces in Bosnia (UNPROFOR) 1992–1995 * UN Observer Mission for [[Rwanda]] (UNAMIR) 1993–1996 * UN Verification Mission in Angola (UNAVEM III) 1995–1997 * UN Transitional Administration for Eastern [[Slavonia]] (UNTAES) 1996–1997 * UN Mission of Observers in Prevlaka (UNMOP) 1996–2002 * UN Assistance Mission in Sierra Leone (UNAMSIL) 2001–2005 * UN Transitional Administration in East Timor (UNTAET) 1999-to-date {{Div col end}} The table below shows the current deployment of Pakistani Forces in UN Peacekeeping missions. {| border="1" style="border-collapse:collapse;" |- style="background:#aabccc;" ! style="width:10%;"| '''Start of operation''' ! style="width:25%;"| '''Name of operation''' ! colspan="2;" style="width:20%;"| '''Location''' ! style="width:20%;"| '''Conflict''' ! style="width:40%;"| '''Contribution''' |- bgcolor= |1999 |United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo ([[MONUSCO]]) |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[Democratic Republic of Congo]] |[[Second Congo War]] |3,556 troops<ref name=ISPR-PK>{{cite web|url=http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231955/http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-date=26 September 2007 |title=UN Mission in Democrative Republic of Congo (MONUC) |date=26 September 2007 |access-date=15 May 2012}}</ref> |- bgcolor= |2003 |United Nations Mission in Liberia ([[UNMIL]]) |{{flagicon|Liberia}} |Liberia |[[Second Liberian Civil War]] |2,741 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Burundi [[United Nations Operation in Burundi|ONUB]] |{{flagicon|Burundi}} |Burundi |[[Burundi Civil War]] |1,185 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Côte d'Ivoire ([[UNOCI]]) |{{flagicon|Cote d'Ivoire}} |Côte d'Ivoire |[[Civil war in Côte d'Ivoire]] |1,145 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2005 |United Nations Mission in the Sudan ([[UNMIS]]) |{{flagicon|Sudan}} |Sudan |[[Second Sudanese Civil War]] |1,542 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= | |Staff/observers | | | |191 observers<ref name=ISPR-PK /> |} * The total number of troops serving currently in peacekeeping missions is 10,173 (as of March 2007). ==National relief works== [[File:pakistan aid.jpg|220px|thumb|right|Pakistani soldiers carrying tents away from a U.S. [[CH-47 Chinook]] helicopter, October 19, 2005]] In times of natural disaster, such as the great floods of 1992 or the devastating October 2005 [[2005 Kashmir earthquake|earthquake]], army engineers, medical and logistics personnel, and the armed forces have played a major role in bringing relief and supplies. The army has also engaged in extensive corporate activities. Most of these enterprises, such as stud and dairy farms, were for the army's own use, but others, such as bakeries, security services and banking, perform functions in the local civilian economy. Army factories have produced such goods as sugar, fertilizer, and brass castings which have then been sold to civilian consumers, albeit at prices higher than those charged from military personnel.<ref name="ReferenceA">{{cite web|title=Pakistan Army|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/army.htm|publisher=GlobalSecurity.org|access-date=14 January 2011}}</ref> Several army organizations operate in the commercial sector across the country. For example, the [[National Logistics Cell]] was responsible for trucking food and other goods across the country; the Frontier Works Organization built the Karakorum Highway to [[China]]; and the Special Communication Organization maintained communications networks in remote parts of Pakistan. پاڪستان فوج نه رڳو پاڪستان ۾ پر دنيا جي ڪيترن ئي ٻين ملڪن ۾ به امدادي سرگرمين ۾ شامل رهي آهي. بنگلاديش ۾ تازو ٻوڏ جي متاثر ٿيڻ کان پوءِ امدادي سرگرمين ۾ پاڪستاني فوج حصو ورتي. فوج انڊونيشيا، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ڏانهن به امداد موڪلي آهي. سال 2004ع ۾ هندي سمنڊ جي زلزلي ۽ ان جي نتيجي ۾ سونامي کان متاثر ٿيڻ کان پوءِ پاڪستان فوج ۽ نيوي ٻنهي سونامي جي امدادي ڪارروائي ۾ مدد لاءِ جهاز ۽ هيلي ڪاپٽر موڪليا. آرمي ميڊيڪل ڪور طبي سهولتون فراهم ڪرڻ ۽ سهولتن کان محروم قبائلي علائقن ۾، جهڙوڪ خيبر پختونخواه ۾ وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن ۾ مفت طبي ڪئمپون منظم ڪرڻ جو ذميوار پڻ آهي.<ref>{{cite news|last=Xinhua|title=Pakistani army holds 330 free medical camps in tribal areas|url=http://english.people.com.cn/200609/11/eng20060911_301728.html|access-date=14 January 2011|newspaper=People's Daily|date=September 11, 2006}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان ۾ 2010ع ۾ آيل ٻوڏ کان متاثر 12,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي صحت جي سار سنڀال جون سهولتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite news|last=Reporter|title=Armed forces repair dykes in Thatta|url=http://news.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/armed-forces-repair-dykes-in-thatta-180|access-date=14 January 2011|newspaper=The Dawn|date=31 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Lt. Col. Farooq Ahmed|title=The Deluge of Floods: Yet another Combat|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/pDetails.aspx?pType=PressRelease&pID=68|publisher=Pakistan Army|access-date=14 January 2011}}</ref> == فوجي ڊاڪٽر ۽ بين الاقوامي آفتون == * پاڪستاني فوج 2008 ۾ ٽوبمنبرگ ۾ روزاني مفت طبي علاج ۽ طبي رسائي جي شروعاتن جي صورت ۾ برادري کي انساني مدد فراهم ڪئي. <ref>{{cite web|last=Inter Services Public Relation Press Release Tubmanburg, Liberia|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال، جيڪو طوفان سدر کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ ڀنڊاريا، بارسل، بنگلاديش ۾ مقرر ڪيو ويو هو، پاڪستان لاءِ نيڪ خواهشن جي ڪمائي ۾ ٻوڏ متاثر ماڻهن جي تڪليف کي گهٽائڻ لاءِ ڏينهن رات ڪم ڪيو.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army Field Hospital in Bhandaria, Barisal, Bangladesh|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان فيلڊ اسپتال لامنو ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو آچي جايا جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. لامنو باندي آچي کان 80 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ آهي.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|title=relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?90414|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال جيڪو امداد ۽ بچاءُ جي ڪارروائي لاءِ انڊونيشيا ويو، انڊونيشيا ۾ سينٽرل جاوا ۾ ضلعي ڪلاٽن جي زلزلي متاثر علائقن ۾ پهچڻ کان وٺي هزارين مريضن جو علاج ڪيو آهي.<ref>{{cite news|title=Pak Army Field hospital treats thousands of patients in quake hit Indonesian areas|author=APP|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?146627|newspaper=Pak Tribune|date=June 12, 2006|access-date=13 February 2011}}</ref> ==يونٽ== {{col-begin}} {{col-2}} * 4 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 5 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 44 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 61 Medical Battalion<ref name="ppra3">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |title=Public Tenders page 3 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208214658/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 61 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 63 ميڊيڪل بٽالين * 64 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 65 ميڊيڪل بٽالين * 66 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 67 ميڊيڪل بٽالين * 68 ميڊيڪل بٽالين * 69 ميڊيڪل بٽالين * 70 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 71 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 72 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 73 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 74 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 75 ميڊيڪل بٽالين * 76 ميڊيڪل بٽالين {{col-2}} * 77 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 78 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 86 ميڊيڪل بٽالين * 102 ميڊيڪل بٽالين * 123 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |title=Public Tenders page 1 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208204642/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 130 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 130 ميڊيڪل بٽالين * 132 ميڊيڪل بٽالين * 134 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 136 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 137 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 141 ميڊيڪل بٽالين * 142 ميڊيڪل بٽالين * 144 ميڊيڪل بٽالين (سياچن هيلرز) ===جابلو يونٽ=== * 1 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 2 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 3 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 4 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 5 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين {{col-end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪمبائنڊ ملٽري هسپتال، راولپنڊي]] * [[پاڪستان جي فوج]] * [[پاڪستان جي فوج جي انجنيئرن جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جي تعليم جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جو انٽر سروسز پبلڪ ريليشن جو شعبو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistanarmy.gov.pk/ Official website] {{Authority control}} [[Category:Administrative corps of the Pakistan Army|M]] [[Category:Army medical administrative corps|Pakistan M]] [[Category:Military medicine in Pakistan|M]] [[Category:Military units and formations established in 1947|M]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] lduad7kd0tknd1gpslvd3cblg3mextf 368446 368445 2026-03-29T18:19:09Z Ibne maryam 17680 368446 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pakistan Army's staff corps for health & medicines}} {{infobox military unit | unit_name = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور<br>Pakistan Army Medical Corps | image = Pakistan Army Medical Corps.png | caption = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو لوگو | dates = 1947ع | country = {{PAK}} | allegiance = | branch = {{army|PAK}} | type = گڏيل ۽ جنگي مدد جون خدمتون | role = انتظام ۽ عملي جي نگراني | size = مختلف هوندا آهن | command_structure = | garrison = ايبٽ آباد ڪينٽونمينٽ، [[ايبٽ آباد]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | garrison_label = هيڊڪوارٽر/گيريزن | nickname = '''AMC''' | patron = | motto = "الله شافي" (الله بهترين شفا ڏيندڙ آهي) | colors = ڳاڙهو<br>{{color box|Red}} | colors_label = Colors Identification | march = | mascot = | equipment = | equipment_label = | battles = [[پاڪستان جي فوجي تاريخ]] | anniversaries = 1947ع | decorations = | battle_honours = | disbanded = | flying_hours = | website = <!-- Commanders --> | commander1 = ليفٽيننٽ جنرل ارشد نسيم | commander1_label = سرجن جنرل | commander2 = | commander2_label = | commander3 = | commander3_label = | commander4 = | commander4_label = | notable_commanders = ليفٽيننٽ جنرل نگار جوهر<br>ليفٽيننٽ جنرل واجد علي خان<br>ميجر جنرل شاهده ملڪ| identification_symbol = [[File:Flag of the Pakistani Army.svg|200px|border|centre]] | identification_symbol_label = جنگي جهنڊو | identification_symbol_2 =نشان | identification_symbol_2_label = | identification_symbol_3 = | identification_symbol_3_label = | identification_symbol_4 = | identification_symbol_4_label = <!-- Aircraft --> | aircraft_attack = | aircraft_bomber = | aircraft_electronic = | aircraft_fighter = | aircraft_helicopter = | aircraft_helicopter_attack = | aircraft_helicopter_cargo = | aircraft_helicopter_multirole = | aircraft_helicopter_observation = | aircraft_helicopter_transport = | aircraft_helicopter_utility = | aircraft_interceptor = | aircraft_patrol = | aircraft_recon = | aircraft_trainer = | aircraft_transport = }} [[File:Defense.gov News Photo 060216-F-4462M-017.jpg|thumb|250px|right|{{small|The Pakistan Army troops from 67th Medical Btn. saluting to their U.S. Army counterparts in 2005.}}]][[File:AMC (Pakistan) Badge.jpg|thumb|پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو بيج]] '''آرمي ميڊيڪل ڪور''' (Pakistan Army Medical Corp) پاڪستان جي فوج جو هڪ فوجي انتظامي، گڏيل فوجن (زميني، فضائي ۽ سامونڊي) ۽ پاڪستان جي فوج جي جنگي مدد واري شاخ آهي. ميڊيڪل ڪور بنيادي طور تي فوجي طبي مدد، علاج ۽ دوائن ۽ جنگ ۾ زخمي ٿيندڙ فوج جي منتقلي سان لاڳاپيل آهي جيڪا طبي ۽ جنگي امداد فراهم ڪري ٿي.<ref name="Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)2">{{cite web|title=Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)|website=[[YouTube]]|date=7 April 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=93Vq_3VGM8Q|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان حڪومت جي طرفان وبائي بيمارين ۾ پڻ عوام جي مدد ۽ انهن جي علاج ۽ دوائن جي تحقيق ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Pakistan Publications2">{{cite book|title=Pakistan|date=1953|publisher=Pakistan Publications|url=https://books.google.com/books?id=_1Q8AAAAMAAJ&dq=pakistan+army+medical+corps&pg=PA169|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور کي ورهاڳي کان اڳ جي انڊين آرمي ميڊيڪل ڪور (IMC) سان مونجهارو نه هجڻ گهرجي. تنهن هوندي به، ٻنهي جون پاڙون [[برطانوي راڄ|برطانوي راج]] ڏانهن واپس ملن ٿيون، جيئن انهن کان اڳ سال 1947ع تائين، ٻنهي اڳوڻي برطانوي انڊين آرمي جي ميڊيڪل ڪور جو حصو هيون. ==مشن== {{Cquote|فوج کي دفاع ۾ پنهنجي فوج جي سڀني جنگي ڪاروائين ۾ مدد ڏيڻ ته جيئن حملي جي دوران فوج جي حرڪت کي آسان بڻائي سگهجي ۽ دشمن جي حرڪت کي روڪيو وڃي. ميڊيڪل ڪور جا ڊاڪٽر فوج جي بقا جا ذميوار پڻ آهن ۽ هر سپاهي جي جنگ جي ميدان ۾ عارضي ۽ مستقل سنڀال واري اسپتالن ۾ واپس اچڻ تائين خدمت ڪرڻ ٿا.<ref>[http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=23&rnd=453 Pakistan Combined Military Board]</ref>}} ==ڪور ۾ عملي جو داخلو== # آرمي ميڊيڪل ڪاليج، راولپنڊي، سي ايم ايڇ لاهور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ کاريان ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ بهاولپور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ڪراچي (ملير) ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ملتان ميڊيڪل ڪاليج ۽ سي ايم ايڇ ڪوئيٽا ميڊيڪل ڪاليج جا ميڊيڪل ڪيڊٽ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪور ۾ شامل ٿين ٿا. # غير فوجي (سرڪاري ۽ نجي) ميڊيڪل ڪاليجن مان گريجوئيٽ ٿيندڙ شاگردن/ماهرن کي پڻ آرمي ميڊيڪل ڪور ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ٻن قسمن ۾ ورهايل، ايس ايس آر سي (SSRC) ۽ پي ٽي سي (PTC)، 22 هفتن لاءِ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت حاصل ڪن ٿا.<ref>[http://www.allbaltistanmovement.org/regular-commission-in-pak-army-as-gdmo-general-duty-medical-officer/ Regular Commission in Pak Army as Captain GDMO]</ref> # آرمي ميڊيڪل ڪور ڪيڊر جي نرسنگ ۽ ٻين شعبن جو عملو آرمي ميڊيڪل ڪور سينٽر، ايبٽ آباد ۾ پنهنجي بنيادي فوجي تربيت ۽ نرسنگ ڪلاس ۽ پوء اي ايف پي جي ايم آءِ (AFPGMI) ۾ پيشه ورانه ڪورس حاصل ڪن ٿا. == مقصد ۽ هدف == جنگ ۽ امن جي حالتن ۾ پاڪستان فوج جي خدمت ڪرڻ ۾ پنهنجي بنيادي ڪردار کان علاوه، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور هيٺ ڏنل امن وقت جون سرگرميون انجام ڏئي ٿي: ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالن جي هڪ وسيع زنجير ذريعي سول برادري کي صحت جي خدمتن جي فراهمي (سي ايم ايڇ)؛ بحالي جون خدمتون فراهم ڪندي آفت جي حالتن سان وڙهڻ؛ ۽ ڏورانهن هنڌن تي "صحت مرڪز" قائم ڪرڻ ته جيئن سڀئي پاڪستاني آساني سان صحت جي سهولتن تائين پهچي سگهن. == تاريخ == پهرين عالمي جنگ کان اڳ، هندستاني فوج جا ماڻهو پنهنجي طبي علاج لاءِ پنهنجي رجمينٽل اسپتالن تي انحصار ڪندا هئا. آڪٽوبر 1918ع ۾، هندستاني فوجن لاءِ اسٽيشن اسپتالون منظور ڪيون ويون ته جيئن خدمتن جي فراهمي کي بهتر بڻائي سگهجي. انڊين اسپتال ڪور (IHC) کي شروعاتي طور تي ڏهه ڊويزن ڪمپنين ۾ ورهايو ويو هو، جيڪا هندستان ۽ برما ۾ موجود ڏهه فوجي ڊويزنن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي پشاور، راولپنڊي، لاهور، ڪوئيٽا، پونا، ميرٺ، لکنؤ، سڪندرآباد، مهو ۽ رنگون ۾ واقع هئا. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي کان پوءِ. پاڪستان فوج پنهنجو طبي ڪور قائم ڪيو. ان وقت کان وٺي، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور صحت سان لاڳاپيل اڪثر شعبن ۾ خدمتون مهيا ڪري چڪو آهي. ماضي ۾، اهلڪار راولپنڊي ۾ آرمي ميڊيڪل ڪاليج مان ورتا ويندا هئا، پر فوج ۾ وڌيڪ صحت جي ماهرن جي ضرورت سان گڏ انهن جي خدمتن جي وڌندڙ طلب سان، ڪور عام ماڻهن جي طبي عملي کي ڀرتي ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جيڪا پوءِ مختصر فوجي ڪورسن ۾ شرڪت ڪندا آهن. ==ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالون== ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالون (سي ايم ايڇ) پاڪستان جي هٿياربند فوجن جون بنيادي اسپتالون آهن. جيڪي مختلف ڪينٽونمينٽس ۾ واقع آهن. اهي اسپتالون پاڪستان جي آرمي ميڊيڪل ڪور جي ڊاڪٽرن پاران هلائيون وينديون آهن. انتظاميه جنرل ڊيوٽي ميڊيڪل آفيسرن (جي ڊي ايم اوز) پاران ڪئي ويندي آهي. جڏهن ته مريضن جو انتظام ۽ سنڀال بنيادي طور تي ماهر ڪيڊر جي ڊاڪٽرن جي ذميواري آهي. سي ايم ايڇز کي انهن جي ڪمن، گورننگ ۽ جسماني جسم ۽ ڪلاس 'A'، ڪلاس 'B' ۽ ڪلاس 'C' اسپتالن جي ڪردار جي لحاظ کان ٽن وڏن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. * ڪلاس 'A' اسپتالون **سي ايم ايڇ ايبٽ آباد **سي ايم ايڇ راولپنڊي **سي ايم ايڇ کاريان **سي ايم ايڇ لاهور **سي ايم ايڇ پشاور **سي ايم ايڇ ملتان **سي ايم ايڇ ڪوئيٽا **سي ايم ايڇ ملير ڪينٽونمينٽ ڪراچي ***سي ايم ايڇ حيدرآباد **سي ايم ايڇ پنو عاقل * ڪلاس 'B' اسپتالون **سي ايم ايڇ گوجرانوالا **سي ايم ايڇ سرگوڌا **سي ايم ايڇ جهلم **سي ايم ايڇ سيالڪوٽ **سي ايم ايڇ نوشهره **سي ايم ايڇ مظفر آباد **سي ايم ايڇ ڪوهاٽ *ڪلاس 'C' اسپتالون **سي ايم ايڇ اٽڪ **سي ايم ايڇ بنون **سي ايم ايڇ ڇور، ٿر **سي ايم ايڇ ٿل، ڪوهاٽ **سي ايم ايڇ بهاولپور **سي ايم ايڇ ميلسي **سي ايم ايڇ سبي **سي ايم ايڇ خضدار **سي ايم ايڇ مري **سي ايم ايڇ ژوب **سي ايم ايڇ اسڪردو **سي ايم ايڇ ڊيرا اسماعيل خان **سي ايم ايڇ تربيلا **سي ايم ايڇ گلگت **سي ايم ايڇ مردان **سي ايم ايڇ منگلا **سي ايم ايڇ رسالپور **سي ايم ايڇ راولاڪوٽ **سي ايم ايڇ چونيان **سي ايم ايڇ بهاولنگر **سي ايم ايڇ اوڪاڙه ==United Nations and the Pakistan Army Medical Corps== The Pakistan Army Medical Corps is one of the largest contributors of health services to United Nations. Since 1960 Pakistan has been actively involved in most of the UN peacekeeping, rehabilitation and health providing missions and today stands at the top with 10,175 troops and observers serving in current missions. The Pakistan Army Medical Corps is a major part of it. Some of the largest contributions have been in [[Somalia]], [[Sierra Leone]], [[Bosnia]], [[Democratic Republic of the Congo|Congo]] and [[Liberia]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ispr.gov.pk/ |title=Pakistan Inter-services Public Relations |access-date=2011-01-14 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903140827/http://www.ispr.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> In the wake of the new world power equilibrium a more complex security environment has emerged. It is characterised by growing national power politics and state implosions which have necessitated involvement of the United Nations peace keeping forces for conflict resolution. The United Nations has been undertaking peace keeping operations since its inception, but the need for employment of peace keeping forces has increased significantly since the Gulf War. In 1992 there were 11,000 Blue Berets deployed around the world; by the end of the year the figure rose to 52,000. Presently it exceeds 80,000 troops. {{colbegin}} * UN Operation in Congo ([[ONUC]]) 1960–1964 * UN Security Force in [[New Guinea]], [[West Irian]] (UNSF) 1962–1963 * UN Yemen Observer Mission Yemen (UNYOM) 1963–1964 * UN Transition Assistance Group in Namibia (UNTAG) 1989–1990 * UN Iraq–Kuwait Observer Mission (UNIKOM) 1991–2003 * UN Mission in Haiti (UNMIH) 1993–1996 * UN Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) 1992–1993 * UN Operations in Somalia (UNOSOM) 1992–1995 * UN Protection Forces in Bosnia (UNPROFOR) 1992–1995 * UN Observer Mission for [[Rwanda]] (UNAMIR) 1993–1996 * UN Verification Mission in Angola (UNAVEM III) 1995–1997 * UN Transitional Administration for Eastern [[Slavonia]] (UNTAES) 1996–1997 * UN Mission of Observers in Prevlaka (UNMOP) 1996–2002 * UN Assistance Mission in Sierra Leone (UNAMSIL) 2001–2005 * UN Transitional Administration in East Timor (UNTAET) 1999-to-date {{Div col end}} The table below shows the current deployment of Pakistani Forces in UN Peacekeeping missions. {| border="1" style="border-collapse:collapse;" |- style="background:#aabccc;" ! style="width:10%;"| '''Start of operation''' ! style="width:25%;"| '''Name of operation''' ! colspan="2;" style="width:20%;"| '''Location''' ! style="width:20%;"| '''Conflict''' ! style="width:40%;"| '''Contribution''' |- bgcolor= |1999 |United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo ([[MONUSCO]]) |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[Democratic Republic of Congo]] |[[Second Congo War]] |3,556 troops<ref name=ISPR-PK>{{cite web|url=http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231955/http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-date=26 September 2007 |title=UN Mission in Democrative Republic of Congo (MONUC) |date=26 September 2007 |access-date=15 May 2012}}</ref> |- bgcolor= |2003 |United Nations Mission in Liberia ([[UNMIL]]) |{{flagicon|Liberia}} |Liberia |[[Second Liberian Civil War]] |2,741 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Burundi [[United Nations Operation in Burundi|ONUB]] |{{flagicon|Burundi}} |Burundi |[[Burundi Civil War]] |1,185 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Côte d'Ivoire ([[UNOCI]]) |{{flagicon|Cote d'Ivoire}} |Côte d'Ivoire |[[Civil war in Côte d'Ivoire]] |1,145 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2005 |United Nations Mission in the Sudan ([[UNMIS]]) |{{flagicon|Sudan}} |Sudan |[[Second Sudanese Civil War]] |1,542 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= | |Staff/observers | | | |191 observers<ref name=ISPR-PK /> |} * The total number of troops serving currently in peacekeeping missions is 10,173 (as of March 2007). == قومي امدادي ڪم == [[File:pakistan aid.jpg|220px|thumb|right|پاڪستاني فوج جا سپاهي 2005ع جي زلزلي دوران آمريڪي CH-47 چنوڪ هيلي ڪاپٽر مان خيما کڻي وڃي رهيا آهن، ]] قدرتي آفتن، جهڙوڪ 1992ع جي وڏي ٻوڏ يا آڪٽوبر 2005ع جي تباهي ڪندڙ زلزلي جي وقت ۾ فوجي انجنيئر، طبي ۽ لاجسٽڪ اهلڪار ۽ هٿياربند فوج امداد ۽ سامان پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. فوج وسيع ڪارپوريٽ سرگرمين ۾ پڻ مصروف رهي آهي. انهن مان گھڻا ادارا، جهڙوڪ اسٽڊ (گهوڙا پالڻ جا فارم) ۽ ڊيري فارم، فوج جي پنهنجي استعمال لاءِ هئا. پر ٻيا، جهڙوڪ بيڪريون، سيڪيورٽي سروسز ۽ بينڪنگ، مقامي شهري معيشت ۾ ڪم ڪن ٿا. فوجي ڪارخانا کنڊ، ڀاڻ ۽ پيتل جي ڪاسٽنگ جهڙا سامان پيدا ڪيا آهن، جيڪا پوءِ شهري صارفين کي وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر فوجي اهلڪارن کان وصول ڪيل قيمتن کان وڌيڪ قيمتن تي.<ref name="ReferenceA2">{{cite web|title=Pakistan Army|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/army.htm|publisher=GlobalSecurity.org|access-date=14 January 2011}}</ref> ڪيتري يون فوجي تنظيمون ملڪ جي تجارتي شعبي ۾ ڪم ڪن ٿيون. مثال طور، نيشنل لاجسٽڪ سيل ملڪ جي چوڌاري کاڌي ۽ ٻين سامان جي نقل ۽ حمل جو ذميوار آهي. فرنٽيئر ورڪس آرگنائيزيشن، تعميراتي ڪمن ۾ حصو وٺي ٿو ۽ چين ڏانهن قراقرم هاءِ وي ٺاهيو ۽ خاص مواصلاتي تنظيمون (STO) پاڪستان جي ڏورانهن علائقن ۾ ڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ برقرار رکيا آهن. پاڪستان فوج نه رڳو پاڪستان ۾ پر دنيا جي ڪيترن ئي ٻين ملڪن ۾ به امدادي سرگرمين ۾ شامل رهي آهي. بنگلاديش ۾ تازو ٻوڏ جي متاثر ٿيڻ کان پوءِ امدادي سرگرمين ۾ پاڪستاني فوج حصو ورتي. فوج انڊونيشيا، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ڏانهن به امداد موڪلي آهي. سال 2004ع ۾ هندي سمنڊ جي زلزلي ۽ ان جي نتيجي ۾ سونامي کان متاثر ٿيڻ کان پوءِ پاڪستان فوج ۽ نيوي ٻنهي سونامي جي امدادي ڪارروائي ۾ مدد لاءِ جهاز ۽ هيلي ڪاپٽر موڪليا. آرمي ميڊيڪل ڪور طبي سهولتون فراهم ڪرڻ ۽ سهولتن کان محروم قبائلي علائقن ۾، جهڙوڪ خيبر پختونخواه ۾ وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن ۾ مفت طبي ڪئمپون منظم ڪرڻ جو ذميوار پڻ آهي.<ref>{{cite news|last=Xinhua|title=Pakistani army holds 330 free medical camps in tribal areas|url=http://english.people.com.cn/200609/11/eng20060911_301728.html|access-date=14 January 2011|newspaper=People's Daily|date=September 11, 2006}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان ۾ 2010ع ۾ آيل ٻوڏ کان متاثر 12,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي صحت جي سار سنڀال جون سهولتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite news|last=Reporter|title=Armed forces repair dykes in Thatta|url=http://news.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/armed-forces-repair-dykes-in-thatta-180|access-date=14 January 2011|newspaper=The Dawn|date=31 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Lt. Col. Farooq Ahmed|title=The Deluge of Floods: Yet another Combat|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/pDetails.aspx?pType=PressRelease&pID=68|publisher=Pakistan Army|access-date=14 January 2011}}</ref> == فوجي ڊاڪٽر ۽ بين الاقوامي آفتون == * پاڪستاني فوج 2008 ۾ ٽوبمنبرگ ۾ روزاني مفت طبي علاج ۽ طبي رسائي جي شروعاتن جي صورت ۾ برادري کي انساني مدد فراهم ڪئي. <ref>{{cite web|last=Inter Services Public Relation Press Release Tubmanburg, Liberia|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال، جيڪو طوفان سدر کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ ڀنڊاريا، بارسل، بنگلاديش ۾ مقرر ڪيو ويو هو، پاڪستان لاءِ نيڪ خواهشن جي ڪمائي ۾ ٻوڏ متاثر ماڻهن جي تڪليف کي گهٽائڻ لاءِ ڏينهن رات ڪم ڪيو.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army Field Hospital in Bhandaria, Barisal, Bangladesh|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان فيلڊ اسپتال لامنو ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو آچي جايا جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. لامنو باندي آچي کان 80 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ آهي.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|title=relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?90414|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال جيڪو امداد ۽ بچاءُ جي ڪارروائي لاءِ انڊونيشيا ويو، انڊونيشيا ۾ سينٽرل جاوا ۾ ضلعي ڪلاٽن جي زلزلي متاثر علائقن ۾ پهچڻ کان وٺي هزارين مريضن جو علاج ڪيو آهي.<ref>{{cite news|title=Pak Army Field hospital treats thousands of patients in quake hit Indonesian areas|author=APP|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?146627|newspaper=Pak Tribune|date=June 12, 2006|access-date=13 February 2011}}</ref> ==يونٽ== {{col-begin}} {{col-2}} * 4 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 5 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 44 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 61 Medical Battalion<ref name="ppra3">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |title=Public Tenders page 3 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208214658/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 61 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 63 ميڊيڪل بٽالين * 64 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 65 ميڊيڪل بٽالين * 66 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 67 ميڊيڪل بٽالين * 68 ميڊيڪل بٽالين * 69 ميڊيڪل بٽالين * 70 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 71 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 72 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 73 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 74 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 75 ميڊيڪل بٽالين * 76 ميڊيڪل بٽالين {{col-2}} * 77 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 78 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 86 ميڊيڪل بٽالين * 102 ميڊيڪل بٽالين * 123 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |title=Public Tenders page 1 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208204642/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 130 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 130 ميڊيڪل بٽالين * 132 ميڊيڪل بٽالين * 134 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 136 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 137 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 141 ميڊيڪل بٽالين * 142 ميڊيڪل بٽالين * 144 ميڊيڪل بٽالين (سياچن هيلرز) ===جابلو يونٽ=== * 1 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 2 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 3 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 4 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 5 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين {{col-end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪمبائنڊ ملٽري هسپتال، راولپنڊي]] * [[پاڪستان جي فوج]] * [[پاڪستان جي فوج جي انجنيئرن جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جي تعليم جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جو انٽر سروسز پبلڪ ريليشن جو شعبو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistanarmy.gov.pk/ Official website] {{Authority control}} [[Category:Administrative corps of the Pakistan Army|M]] [[Category:Army medical administrative corps|Pakistan M]] [[Category:Military medicine in Pakistan|M]] [[Category:Military units and formations established in 1947|M]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] 5cy8g7d6a52vszb5g0jyl412ztxhfff 368447 368446 2026-03-29T18:23:37Z Ibne maryam 17680 368447 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pakistan Army's staff corps for health & medicines}} {{infobox military unit | unit_name = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور<br>Pakistan Army Medical Corps | image = Pakistan Army Medical Corps.png | caption = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو لوگو | dates = 1947ع | country = {{PAK}} | allegiance = | branch = {{army|PAK}} | type = گڏيل ۽ جنگي مدد جون خدمتون | role = انتظام ۽ عملي جي نگراني | size = مختلف هوندا آهن | command_structure = | garrison = ايبٽ آباد ڪينٽونمينٽ، [[ايبٽ آباد]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | garrison_label = هيڊڪوارٽر/گيريزن | nickname = '''AMC''' | patron = | motto = "الله شافي" (الله بهترين شفا ڏيندڙ آهي) | colors = ڳاڙهو<br>{{color box|Red}} | colors_label = Colors Identification | march = | mascot = | equipment = | equipment_label = | battles = [[پاڪستان جي فوجي تاريخ]] | anniversaries = 1947ع | decorations = | battle_honours = | disbanded = | flying_hours = | website = <!-- Commanders --> | commander1 = ليفٽيننٽ جنرل ارشد نسيم | commander1_label = سرجن جنرل | commander2 = | commander2_label = | commander3 = | commander3_label = | commander4 = | commander4_label = | notable_commanders = ليفٽيننٽ جنرل نگار جوهر<br>ليفٽيننٽ جنرل واجد علي خان<br>ميجر جنرل شاهده ملڪ| identification_symbol = [[File:Flag of the Pakistani Army.svg|200px|border|centre]] | identification_symbol_label = جنگي جهنڊو | identification_symbol_2 =نشان | identification_symbol_2_label = | identification_symbol_3 = | identification_symbol_3_label = | identification_symbol_4 = | identification_symbol_4_label = <!-- Aircraft --> | aircraft_attack = | aircraft_bomber = | aircraft_electronic = | aircraft_fighter = | aircraft_helicopter = | aircraft_helicopter_attack = | aircraft_helicopter_cargo = | aircraft_helicopter_multirole = | aircraft_helicopter_observation = | aircraft_helicopter_transport = | aircraft_helicopter_utility = | aircraft_interceptor = | aircraft_patrol = | aircraft_recon = | aircraft_trainer = | aircraft_transport = }} [[File:Defense.gov News Photo 060216-F-4462M-017.jpg|thumb|250px|right|{{small|The Pakistan Army troops from 67th Medical Btn. saluting to their U.S. Army counterparts in 2005.}}]][[File:AMC (Pakistan) Badge.jpg|thumb|پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو بيج]] '''آرمي ميڊيڪل ڪور''' (Pakistan Army Medical Corp) پاڪستان جي فوج جو هڪ فوجي انتظامي، گڏيل فوجن (زميني، فضائي ۽ سامونڊي) ۽ پاڪستان جي فوج جي جنگي مدد واري شاخ آهي. ميڊيڪل ڪور بنيادي طور تي فوجي طبي مدد، علاج ۽ دوائن ۽ جنگ ۾ زخمي ٿيندڙ فوج جي منتقلي سان لاڳاپيل آهي جيڪا طبي ۽ جنگي امداد فراهم ڪري ٿي.<ref name="Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)2">{{cite web|title=Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)|website=[[YouTube]]|date=7 April 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=93Vq_3VGM8Q|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان حڪومت جي طرفان وبائي بيمارين ۾ پڻ عوام جي مدد ۽ انهن جي علاج ۽ دوائن جي تحقيق ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Pakistan Publications2">{{cite book|title=Pakistan|date=1953|publisher=Pakistan Publications|url=https://books.google.com/books?id=_1Q8AAAAMAAJ&dq=pakistan+army+medical+corps&pg=PA169|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور کي ورهاڳي کان اڳ جي انڊين آرمي ميڊيڪل ڪور (IMC) سان مونجهارو نه هجڻ گهرجي. تنهن هوندي به، ٻنهي جون پاڙون [[برطانوي راڄ|برطانوي راج]] ڏانهن واپس ملن ٿيون، جيئن انهن کان اڳ سال 1947ع تائين، ٻنهي اڳوڻي برطانوي انڊين آرمي جي ميڊيڪل ڪور جو حصو هيون. ==مشن== {{Cquote|فوج کي دفاع ۾ پنهنجي فوج جي سڀني جنگي ڪاروائين ۾ مدد ڏيڻ ته جيئن حملي جي دوران فوج جي حرڪت کي آسان بڻائي سگهجي ۽ دشمن جي حرڪت کي روڪيو وڃي. ميڊيڪل ڪور جا ڊاڪٽر فوج جي بقا جا ذميوار پڻ آهن ۽ هر سپاهي جي جنگ جي ميدان ۾ عارضي ۽ مستقل سنڀال واري اسپتالن ۾ واپس اچڻ تائين خدمت ڪرڻ ٿا.<ref>[http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=23&rnd=453 Pakistan Combined Military Board]</ref>}} ==ڪور ۾ عملي جو داخلو== # آرمي ميڊيڪل ڪاليج، راولپنڊي، سي ايم ايڇ لاهور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ کاريان ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ بهاولپور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ڪراچي (ملير) ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ملتان ميڊيڪل ڪاليج ۽ سي ايم ايڇ ڪوئيٽا ميڊيڪل ڪاليج جا ميڊيڪل ڪيڊٽ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪور ۾ شامل ٿين ٿا. # غير فوجي (سرڪاري ۽ نجي) ميڊيڪل ڪاليجن مان گريجوئيٽ ٿيندڙ شاگردن/ماهرن کي پڻ آرمي ميڊيڪل ڪور ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ٻن قسمن ۾ ورهايل، ايس ايس آر سي (SSRC) ۽ پي ٽي سي (PTC)، 22 هفتن لاءِ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت حاصل ڪن ٿا.<ref>[http://www.allbaltistanmovement.org/regular-commission-in-pak-army-as-gdmo-general-duty-medical-officer/ Regular Commission in Pak Army as Captain GDMO]</ref> # آرمي ميڊيڪل ڪور ڪيڊر جي نرسنگ ۽ ٻين شعبن جو عملو آرمي ميڊيڪل ڪور سينٽر، ايبٽ آباد ۾ پنهنجي بنيادي فوجي تربيت ۽ نرسنگ ڪلاس ۽ پوء اي ايف پي جي ايم آءِ (AFPGMI) ۾ پيشه ورانه ڪورس حاصل ڪن ٿا. == مقصد ۽ هدف == جنگ ۽ امن جي حالتن ۾ پاڪستان فوج جي خدمت ڪرڻ ۾ پنهنجي بنيادي ڪردار کان علاوه، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور هيٺ ڏنل امن وقت جون سرگرميون انجام ڏئي ٿي: ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالن جي هڪ وسيع زنجير ذريعي سول برادري کي صحت جي خدمتن جي فراهمي (سي ايم ايڇ)؛ بحالي جون خدمتون فراهم ڪندي آفت جي حالتن سان وڙهڻ؛ ۽ ڏورانهن هنڌن تي "صحت مرڪز" قائم ڪرڻ ته جيئن سڀئي پاڪستاني آساني سان صحت جي سهولتن تائين پهچي سگهن. == تاريخ == پهرين عالمي جنگ کان اڳ، هندستاني فوج جا ماڻهو پنهنجي طبي علاج لاءِ پنهنجي رجمينٽل اسپتالن تي انحصار ڪندا هئا. آڪٽوبر 1918ع ۾، هندستاني فوجن لاءِ اسٽيشن اسپتالون منظور ڪيون ويون ته جيئن خدمتن جي فراهمي کي بهتر بڻائي سگهجي. انڊين اسپتال ڪور (IHC) کي شروعاتي طور تي ڏهه ڊويزن ڪمپنين ۾ ورهايو ويو هو، جيڪا هندستان ۽ برما ۾ موجود ڏهه فوجي ڊويزنن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي پشاور، راولپنڊي، لاهور، ڪوئيٽا، پونا، ميرٺ، لکنؤ، سڪندرآباد، مهو ۽ رنگون ۾ واقع هئا. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي کان پوءِ. پاڪستان فوج پنهنجو طبي ڪور قائم ڪيو. ان وقت کان وٺي، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور صحت سان لاڳاپيل اڪثر شعبن ۾ خدمتون مهيا ڪري چڪو آهي. ماضي ۾، اهلڪار راولپنڊي ۾ آرمي ميڊيڪل ڪاليج مان ورتا ويندا هئا، پر فوج ۾ وڌيڪ صحت جي ماهرن جي ضرورت سان گڏ انهن جي خدمتن جي وڌندڙ طلب سان، ڪور عام ماڻهن جي طبي عملي کي ڀرتي ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جيڪا پوءِ مختصر فوجي ڪورسن ۾ شرڪت ڪندا آهن. ==ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالون== ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالون (سي ايم ايڇ) پاڪستان جي هٿياربند فوجن جون بنيادي اسپتالون آهن. جيڪي مختلف ڪينٽونمينٽس ۾ واقع آهن. اهي اسپتالون پاڪستان جي آرمي ميڊيڪل ڪور جي ڊاڪٽرن پاران هلائيون وينديون آهن. انتظاميه جنرل ڊيوٽي ميڊيڪل آفيسرن (جي ڊي ايم اوز) پاران ڪئي ويندي آهي. جڏهن ته مريضن جو انتظام ۽ سنڀال بنيادي طور تي ماهر ڪيڊر جي ڊاڪٽرن جي ذميواري آهي. سي ايم ايڇز کي انهن جي ڪمن، گورننگ ۽ جسماني جسم ۽ ڪلاس 'A'، ڪلاس 'B' ۽ ڪلاس 'C' اسپتالن جي ڪردار جي لحاظ کان ٽن وڏن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. * ڪلاس 'A' اسپتالون **سي ايم ايڇ ايبٽ آباد **سي ايم ايڇ راولپنڊي **سي ايم ايڇ کاريان **سي ايم ايڇ لاهور **سي ايم ايڇ پشاور **سي ايم ايڇ ملتان **سي ايم ايڇ ڪوئيٽا **سي ايم ايڇ ملير ڪينٽونمينٽ ڪراچي ***سي ايم ايڇ حيدرآباد **سي ايم ايڇ پنو عاقل * ڪلاس 'B' اسپتالون **سي ايم ايڇ گوجرانوالا **سي ايم ايڇ سرگوڌا **سي ايم ايڇ جهلم **سي ايم ايڇ سيالڪوٽ **سي ايم ايڇ نوشهره **سي ايم ايڇ مظفر آباد **سي ايم ايڇ ڪوهاٽ *ڪلاس 'C' اسپتالون **سي ايم ايڇ اٽڪ **سي ايم ايڇ بنون **سي ايم ايڇ ڇور، ٿر **سي ايم ايڇ ٿل، ڪوهاٽ **سي ايم ايڇ بهاولپور **سي ايم ايڇ ميلسي **سي ايم ايڇ سبي **سي ايم ايڇ خضدار **سي ايم ايڇ مري **سي ايم ايڇ ژوب **سي ايم ايڇ اسڪردو **سي ايم ايڇ ڊيرا اسماعيل خان **سي ايم ايڇ تربيلا **سي ايم ايڇ گلگت **سي ايم ايڇ مردان **سي ايم ايڇ منگلا **سي ايم ايڇ رسالپور **سي ايم ايڇ راولاڪوٽ **سي ايم ايڇ چونيان **سي ايم ايڇ بهاولنگر **سي ايم ايڇ اوڪاڙه ==United Nations and the Pakistan Army Medical Corps== The Pakistan Army Medical Corps is one of the largest contributors of health services to United Nations. Since 1960 Pakistan has been actively involved in most of the UN peacekeeping, rehabilitation and health providing missions and today stands at the top with 10,175 troops and observers serving in current missions. The Pakistan Army Medical Corps is a major part of it. Some of the largest contributions have been in [[Somalia]], [[Sierra Leone]], [[Bosnia]], [[Democratic Republic of the Congo|Congo]] and [[Liberia]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ispr.gov.pk/ |title=Pakistan Inter-services Public Relations |access-date=2011-01-14 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903140827/http://www.ispr.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> In the wake of the new world power equilibrium a more complex security environment has emerged. It is characterised by growing national power politics and state implosions which have necessitated involvement of the United Nations peace keeping forces for conflict resolution. The United Nations has been undertaking peace keeping operations since its inception, but the need for employment of peace keeping forces has increased significantly since the Gulf War. In 1992 there were 11,000 Blue Berets deployed around the world; by the end of the year the figure rose to 52,000. Presently it exceeds 80,000 troops. {{colbegin}} * UN Operation in Congo ([[ONUC]]) 1960–1964 * UN Security Force in [[New Guinea]], [[West Irian]] (UNSF) 1962–1963 * UN Yemen Observer Mission Yemen (UNYOM) 1963–1964 * UN Transition Assistance Group in Namibia (UNTAG) 1989–1990 * UN Iraq–Kuwait Observer Mission (UNIKOM) 1991–2003 * UN Mission in Haiti (UNMIH) 1993–1996 * UN Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) 1992–1993 * UN Operations in Somalia (UNOSOM) 1992–1995 * UN Protection Forces in Bosnia (UNPROFOR) 1992–1995 * UN Observer Mission for [[Rwanda]] (UNAMIR) 1993–1996 * UN Verification Mission in Angola (UNAVEM III) 1995–1997 * UN Transitional Administration for Eastern [[Slavonia]] (UNTAES) 1996–1997 * UN Mission of Observers in Prevlaka (UNMOP) 1996–2002 * UN Assistance Mission in Sierra Leone (UNAMSIL) 2001–2005 * UN Transitional Administration in East Timor (UNTAET) 1999-to-date {{Div col end}} The table below shows the current deployment of Pakistani Forces in UN Peacekeeping missions. {| border="1" style="border-collapse:collapse;" |- style="background:#aabccc;" ! style="width:10%;"| '''Start of operation''' ! style="width:25%;"| '''Name of operation''' ! colspan="2;" style="width:20%;"| '''Location''' ! style="width:20%;"| '''Conflict''' ! style="width:40%;"| '''Contribution''' |- bgcolor= |1999 |United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo ([[MONUSCO]]) |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[Democratic Republic of Congo]] |[[Second Congo War]] |3,556 troops<ref name=ISPR-PK>{{cite web|url=http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231955/http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-date=26 September 2007 |title=UN Mission in Democrative Republic of Congo (MONUC) |date=26 September 2007 |access-date=15 May 2012}}</ref> |- bgcolor= |2003 |United Nations Mission in Liberia ([[UNMIL]]) |{{flagicon|Liberia}} |Liberia |[[Second Liberian Civil War]] |2,741 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Burundi [[United Nations Operation in Burundi|ONUB]] |{{flagicon|Burundi}} |Burundi |[[Burundi Civil War]] |1,185 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Côte d'Ivoire ([[UNOCI]]) |{{flagicon|Cote d'Ivoire}} |Côte d'Ivoire |[[Civil war in Côte d'Ivoire]] |1,145 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2005 |United Nations Mission in the Sudan ([[UNMIS]]) |{{flagicon|Sudan}} |Sudan |[[Second Sudanese Civil War]] |1,542 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= | |Staff/observers | | | |191 observers<ref name=ISPR-PK /> |} * The total number of troops serving currently in peacekeeping missions is 10,173 (as of March 2007). == قومي امدادي ڪم == [[File:pakistan aid.jpg|220px|thumb|right|پاڪستاني فوج جا سپاهي 2005ع جي زلزلي دوران آمريڪي CH-47 چنوڪ هيلي ڪاپٽر مان خيما کڻي وڃي رهيا آهن، ]] قدرتي آفتن، جهڙوڪ <small>1992</small>ع جي وڏي ٻوڏ يا آڪٽوبر <small>2005</small>ع جي تباهي ڪندڙ زلزلي جي وقت ۾ فوجي انجنيئر، طبي عملو، لاجسٽڪ اهلڪار ۽ هٿياربند فوج امداد ۽ سامان پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. فوج وسيع ڪارپوريٽ سرگرمين ۾ پڻ مصروف رهي آهي. انهن مان گھڻا ادارا، جهڙوڪ گهوڙا پالڻ جا فارم ۽ ڊيري فارم، فوج جي پنهنجي استعمال لاءِ هئا. پر ٻيا، جهڙوڪ سيڪيورٽي، غذا ۽ بينڪنگ جون ڪمپنيون، مقامي شهري معيشت ۾ ڪم ڪن ٿيون. فوجي ڪارخانا کنڊ، ڀاڻ ۽ پيتل جي ڪاسٽنگ جهڙا سامان پيدا ڪندا آهن، جيڪا پوءِ شهري صارفين کي وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر فوجي اهلڪارن کان وصول ڪيل قيمتن کان وڌيڪ قيمتن تي.<ref name="ReferenceA2">{{cite web|title=Pakistan Army|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/army.htm|publisher=GlobalSecurity.org|access-date=14 January 2011}}</ref> ڪيتري يون فوجي تنظيمون ملڪ جي تجارتي شعبي ۾ ڪم ڪن ٿيون. مثال طور، نيشنل لاجسٽڪ سيل (NLC) ملڪ جي چوڌاري کاڌي ۽ ٻين سامان جي نقل ۽ حمل جو ذميوار آهي. فرنٽيئر ورڪس آرگنائيزيشن (FWO)، تعميراتي ڪمن ۾ حصو وٺي ٿي ۽ چين ڏانهن قراقرم هاءِ وي ٺاهيو ۽ خاص مواصلاتي تنظيمون پاڪستان جي ڏورانهن علائقن ۾ ڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ برقرار رکيا آهن. پاڪستان فوج نه رڳو پاڪستان ۾ پر دنيا جي ڪيترن ئي ٻين ملڪن ۾ به امدادي سرگرمين ۾ شامل رهي آهي. بنگلاديش ۾ تازو ٻوڏ جي متاثر ٿيڻ کان پوءِ امدادي سرگرمين ۾ پاڪستاني فوج حصو ورتي. فوج انڊونيشيا، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ڏانهن به امداد موڪلي آهي. سال 2004ع ۾ هندي سمنڊ جي زلزلي ۽ ان جي نتيجي ۾ سونامي کان متاثر ٿيڻ کان پوءِ پاڪستان فوج ۽ نيوي ٻنهي سونامي جي امدادي ڪارروائي ۾ مدد لاءِ جهاز ۽ هيلي ڪاپٽر موڪليا. آرمي ميڊيڪل ڪور طبي سهولتون فراهم ڪرڻ ۽ سهولتن کان محروم قبائلي علائقن ۾، جهڙوڪ خيبر پختونخواه ۾ وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن ۾ مفت طبي ڪئمپون منظم ڪرڻ جو ذميوار پڻ آهي.<ref>{{cite news|last=Xinhua|title=Pakistani army holds 330 free medical camps in tribal areas|url=http://english.people.com.cn/200609/11/eng20060911_301728.html|access-date=14 January 2011|newspaper=People's Daily|date=September 11, 2006}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان ۾ 2010ع ۾ آيل ٻوڏ کان متاثر 12,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي صحت جي سار سنڀال جون سهولتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite news|last=Reporter|title=Armed forces repair dykes in Thatta|url=http://news.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/armed-forces-repair-dykes-in-thatta-180|access-date=14 January 2011|newspaper=The Dawn|date=31 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Lt. Col. Farooq Ahmed|title=The Deluge of Floods: Yet another Combat|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/pDetails.aspx?pType=PressRelease&pID=68|publisher=Pakistan Army|access-date=14 January 2011}}</ref> == فوجي ڊاڪٽر ۽ بين الاقوامي آفتون == * پاڪستاني فوج 2008 ۾ ٽوبمنبرگ ۾ روزاني مفت طبي علاج ۽ طبي رسائي جي شروعاتن جي صورت ۾ برادري کي انساني مدد فراهم ڪئي. <ref>{{cite web|last=Inter Services Public Relation Press Release Tubmanburg, Liberia|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال، جيڪو طوفان سدر کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ ڀنڊاريا، بارسل، بنگلاديش ۾ مقرر ڪيو ويو هو، پاڪستان لاءِ نيڪ خواهشن جي ڪمائي ۾ ٻوڏ متاثر ماڻهن جي تڪليف کي گهٽائڻ لاءِ ڏينهن رات ڪم ڪيو.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army Field Hospital in Bhandaria, Barisal, Bangladesh|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان فيلڊ اسپتال لامنو ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو آچي جايا جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. لامنو باندي آچي کان 80 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ آهي.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|title=relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?90414|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال جيڪو امداد ۽ بچاءُ جي ڪارروائي لاءِ انڊونيشيا ويو، انڊونيشيا ۾ سينٽرل جاوا ۾ ضلعي ڪلاٽن جي زلزلي متاثر علائقن ۾ پهچڻ کان وٺي هزارين مريضن جو علاج ڪيو آهي.<ref>{{cite news|title=Pak Army Field hospital treats thousands of patients in quake hit Indonesian areas|author=APP|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?146627|newspaper=Pak Tribune|date=June 12, 2006|access-date=13 February 2011}}</ref> ==يونٽ== {{col-begin}} {{col-2}} * 4 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 5 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 44 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 61 Medical Battalion<ref name="ppra3">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |title=Public Tenders page 3 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208214658/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 61 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 63 ميڊيڪل بٽالين * 64 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 65 ميڊيڪل بٽالين * 66 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 67 ميڊيڪل بٽالين * 68 ميڊيڪل بٽالين * 69 ميڊيڪل بٽالين * 70 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 71 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 72 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 73 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 74 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 75 ميڊيڪل بٽالين * 76 ميڊيڪل بٽالين {{col-2}} * 77 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 78 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 86 ميڊيڪل بٽالين * 102 ميڊيڪل بٽالين * 123 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |title=Public Tenders page 1 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208204642/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 130 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 130 ميڊيڪل بٽالين * 132 ميڊيڪل بٽالين * 134 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 136 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 137 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 141 ميڊيڪل بٽالين * 142 ميڊيڪل بٽالين * 144 ميڊيڪل بٽالين (سياچن هيلرز) ===جابلو يونٽ=== * 1 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 2 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 3 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 4 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 5 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين {{col-end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪمبائنڊ ملٽري هسپتال، راولپنڊي]] * [[پاڪستان جي فوج]] * [[پاڪستان جي فوج جي انجنيئرن جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جي تعليم جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جو انٽر سروسز پبلڪ ريليشن جو شعبو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistanarmy.gov.pk/ Official website] {{Authority control}} [[Category:Administrative corps of the Pakistan Army|M]] [[Category:Army medical administrative corps|Pakistan M]] [[Category:Military medicine in Pakistan|M]] [[Category:Military units and formations established in 1947|M]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] os9zu99c3qcvf08si4ahtl5zdwrorku 368448 368447 2026-03-29T18:24:51Z Ibne maryam 17680 added [[Category:طب ۽ صحت جا ادارا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 368448 wikitext text/x-wiki {{Short description|Pakistan Army's staff corps for health & medicines}} {{infobox military unit | unit_name = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور<br>Pakistan Army Medical Corps | image = Pakistan Army Medical Corps.png | caption = پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو لوگو | dates = 1947ع | country = {{PAK}} | allegiance = | branch = {{army|PAK}} | type = گڏيل ۽ جنگي مدد جون خدمتون | role = انتظام ۽ عملي جي نگراني | size = مختلف هوندا آهن | command_structure = | garrison = ايبٽ آباد ڪينٽونمينٽ، [[ايبٽ آباد]]، [[خيبر پختونخوا]]، [[پاڪستان]] | garrison_label = هيڊڪوارٽر/گيريزن | nickname = '''AMC''' | patron = | motto = "الله شافي" (الله بهترين شفا ڏيندڙ آهي) | colors = ڳاڙهو<br>{{color box|Red}} | colors_label = Colors Identification | march = | mascot = | equipment = | equipment_label = | battles = [[پاڪستان جي فوجي تاريخ]] | anniversaries = 1947ع | decorations = | battle_honours = | disbanded = | flying_hours = | website = <!-- Commanders --> | commander1 = ليفٽيننٽ جنرل ارشد نسيم | commander1_label = سرجن جنرل | commander2 = | commander2_label = | commander3 = | commander3_label = | commander4 = | commander4_label = | notable_commanders = ليفٽيننٽ جنرل نگار جوهر<br>ليفٽيننٽ جنرل واجد علي خان<br>ميجر جنرل شاهده ملڪ| identification_symbol = [[File:Flag of the Pakistani Army.svg|200px|border|centre]] | identification_symbol_label = جنگي جهنڊو | identification_symbol_2 =نشان | identification_symbol_2_label = | identification_symbol_3 = | identification_symbol_3_label = | identification_symbol_4 = | identification_symbol_4_label = <!-- Aircraft --> | aircraft_attack = | aircraft_bomber = | aircraft_electronic = | aircraft_fighter = | aircraft_helicopter = | aircraft_helicopter_attack = | aircraft_helicopter_cargo = | aircraft_helicopter_multirole = | aircraft_helicopter_observation = | aircraft_helicopter_transport = | aircraft_helicopter_utility = | aircraft_interceptor = | aircraft_patrol = | aircraft_recon = | aircraft_trainer = | aircraft_transport = }} [[File:Defense.gov News Photo 060216-F-4462M-017.jpg|thumb|250px|right|{{small|The Pakistan Army troops from 67th Medical Btn. saluting to their U.S. Army counterparts in 2005.}}]][[File:AMC (Pakistan) Badge.jpg|thumb|پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور جو بيج]] '''آرمي ميڊيڪل ڪور''' (Pakistan Army Medical Corp) پاڪستان جي فوج جو هڪ فوجي انتظامي، گڏيل فوجن (زميني، فضائي ۽ سامونڊي) ۽ پاڪستان جي فوج جي جنگي مدد واري شاخ آهي. ميڊيڪل ڪور بنيادي طور تي فوجي طبي مدد، علاج ۽ دوائن ۽ جنگ ۾ زخمي ٿيندڙ فوج جي منتقلي سان لاڳاپيل آهي جيڪا طبي ۽ جنگي امداد فراهم ڪري ٿي.<ref name="Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)2">{{cite web|title=Army Medical Corps - (ISPR Official Documentary)|website=[[YouTube]]|date=7 April 2018|url=https://www.youtube.com/watch?v=93Vq_3VGM8Q|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان حڪومت جي طرفان وبائي بيمارين ۾ پڻ عوام جي مدد ۽ انهن جي علاج ۽ دوائن جي تحقيق ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref name="Pakistan Publications2">{{cite book|title=Pakistan|date=1953|publisher=Pakistan Publications|url=https://books.google.com/books?id=_1Q8AAAAMAAJ&dq=pakistan+army+medical+corps&pg=PA169|access-date=16 December 2023|language=en}}</ref> پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور کي ورهاڳي کان اڳ جي انڊين آرمي ميڊيڪل ڪور (IMC) سان مونجهارو نه هجڻ گهرجي. تنهن هوندي به، ٻنهي جون پاڙون [[برطانوي راڄ|برطانوي راج]] ڏانهن واپس ملن ٿيون، جيئن انهن کان اڳ سال 1947ع تائين، ٻنهي اڳوڻي برطانوي انڊين آرمي جي ميڊيڪل ڪور جو حصو هيون. ==مشن== {{Cquote|فوج کي دفاع ۾ پنهنجي فوج جي سڀني جنگي ڪاروائين ۾ مدد ڏيڻ ته جيئن حملي جي دوران فوج جي حرڪت کي آسان بڻائي سگهجي ۽ دشمن جي حرڪت کي روڪيو وڃي. ميڊيڪل ڪور جا ڊاڪٽر فوج جي بقا جا ذميوار پڻ آهن ۽ هر سپاهي جي جنگ جي ميدان ۾ عارضي ۽ مستقل سنڀال واري اسپتالن ۾ واپس اچڻ تائين خدمت ڪرڻ ٿا.<ref>[http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/TextContent.aspx?pId=23&rnd=453 Pakistan Combined Military Board]</ref>}} ==ڪور ۾ عملي جو داخلو== # آرمي ميڊيڪل ڪاليج، راولپنڊي، سي ايم ايڇ لاهور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ کاريان ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ بهاولپور ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ڪراچي (ملير) ميڊيڪل ڪاليج، سي ايم ايڇ ملتان ميڊيڪل ڪاليج ۽ سي ايم ايڇ ڪوئيٽا ميڊيڪل ڪاليج جا ميڊيڪل ڪيڊٽ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت مڪمل ڪرڻ کان پوءِ هن ڪور ۾ شامل ٿين ٿا. # غير فوجي (سرڪاري ۽ نجي) ميڊيڪل ڪاليجن مان گريجوئيٽ ٿيندڙ شاگردن/ماهرن کي پڻ آرمي ميڊيڪل ڪور ۾ شامل ڪيو ويندو آهي. ٻن قسمن ۾ ورهايل، ايس ايس آر سي (SSRC) ۽ پي ٽي سي (PTC)، 22 هفتن لاءِ پاڪستان ملٽري اڪيڊمي ۾ بنيادي فوجي تربيت حاصل ڪن ٿا.<ref>[http://www.allbaltistanmovement.org/regular-commission-in-pak-army-as-gdmo-general-duty-medical-officer/ Regular Commission in Pak Army as Captain GDMO]</ref> # آرمي ميڊيڪل ڪور ڪيڊر جي نرسنگ ۽ ٻين شعبن جو عملو آرمي ميڊيڪل ڪور سينٽر، ايبٽ آباد ۾ پنهنجي بنيادي فوجي تربيت ۽ نرسنگ ڪلاس ۽ پوء اي ايف پي جي ايم آءِ (AFPGMI) ۾ پيشه ورانه ڪورس حاصل ڪن ٿا. == مقصد ۽ هدف == جنگ ۽ امن جي حالتن ۾ پاڪستان فوج جي خدمت ڪرڻ ۾ پنهنجي بنيادي ڪردار کان علاوه، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور هيٺ ڏنل امن وقت جون سرگرميون انجام ڏئي ٿي: ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالن جي هڪ وسيع زنجير ذريعي سول برادري کي صحت جي خدمتن جي فراهمي (سي ايم ايڇ)؛ بحالي جون خدمتون فراهم ڪندي آفت جي حالتن سان وڙهڻ؛ ۽ ڏورانهن هنڌن تي "صحت مرڪز" قائم ڪرڻ ته جيئن سڀئي پاڪستاني آساني سان صحت جي سهولتن تائين پهچي سگهن. == تاريخ == پهرين عالمي جنگ کان اڳ، هندستاني فوج جا ماڻهو پنهنجي طبي علاج لاءِ پنهنجي رجمينٽل اسپتالن تي انحصار ڪندا هئا. آڪٽوبر 1918ع ۾، هندستاني فوجن لاءِ اسٽيشن اسپتالون منظور ڪيون ويون ته جيئن خدمتن جي فراهمي کي بهتر بڻائي سگهجي. انڊين اسپتال ڪور (IHC) کي شروعاتي طور تي ڏهه ڊويزن ڪمپنين ۾ ورهايو ويو هو، جيڪا هندستان ۽ برما ۾ موجود ڏهه فوجي ڊويزنن سان ملندڙ جلندڙ هئا. اهي پشاور، راولپنڊي، لاهور، ڪوئيٽا، پونا، ميرٺ، لکنؤ، سڪندرآباد، مهو ۽ رنگون ۾ واقع هئا. 1947ع ۾ پاڪستان جي آزادي کان پوءِ. پاڪستان فوج پنهنجو طبي ڪور قائم ڪيو. ان وقت کان وٺي، پاڪستان آرمي ميڊيڪل ڪور صحت سان لاڳاپيل اڪثر شعبن ۾ خدمتون مهيا ڪري چڪو آهي. ماضي ۾، اهلڪار راولپنڊي ۾ آرمي ميڊيڪل ڪاليج مان ورتا ويندا هئا، پر فوج ۾ وڌيڪ صحت جي ماهرن جي ضرورت سان گڏ انهن جي خدمتن جي وڌندڙ طلب سان، ڪور عام ماڻهن جي طبي عملي کي ڀرتي ڪرڻ شروع ڪيو آهي، جيڪا پوءِ مختصر فوجي ڪورسن ۾ شرڪت ڪندا آهن. ==ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالون== ڪمبائنڊ ملٽري اسپتالون (سي ايم ايڇ) پاڪستان جي هٿياربند فوجن جون بنيادي اسپتالون آهن. جيڪي مختلف ڪينٽونمينٽس ۾ واقع آهن. اهي اسپتالون پاڪستان جي آرمي ميڊيڪل ڪور جي ڊاڪٽرن پاران هلائيون وينديون آهن. انتظاميه جنرل ڊيوٽي ميڊيڪل آفيسرن (جي ڊي ايم اوز) پاران ڪئي ويندي آهي. جڏهن ته مريضن جو انتظام ۽ سنڀال بنيادي طور تي ماهر ڪيڊر جي ڊاڪٽرن جي ذميواري آهي. سي ايم ايڇز کي انهن جي ڪمن، گورننگ ۽ جسماني جسم ۽ ڪلاس 'A'، ڪلاس 'B' ۽ ڪلاس 'C' اسپتالن جي ڪردار جي لحاظ کان ٽن وڏن حصن ۾ ورهايو ويو آهي. * ڪلاس 'A' اسپتالون **سي ايم ايڇ ايبٽ آباد **سي ايم ايڇ راولپنڊي **سي ايم ايڇ کاريان **سي ايم ايڇ لاهور **سي ايم ايڇ پشاور **سي ايم ايڇ ملتان **سي ايم ايڇ ڪوئيٽا **سي ايم ايڇ ملير ڪينٽونمينٽ ڪراچي ***سي ايم ايڇ حيدرآباد **سي ايم ايڇ پنو عاقل * ڪلاس 'B' اسپتالون **سي ايم ايڇ گوجرانوالا **سي ايم ايڇ سرگوڌا **سي ايم ايڇ جهلم **سي ايم ايڇ سيالڪوٽ **سي ايم ايڇ نوشهره **سي ايم ايڇ مظفر آباد **سي ايم ايڇ ڪوهاٽ *ڪلاس 'C' اسپتالون **سي ايم ايڇ اٽڪ **سي ايم ايڇ بنون **سي ايم ايڇ ڇور، ٿر **سي ايم ايڇ ٿل، ڪوهاٽ **سي ايم ايڇ بهاولپور **سي ايم ايڇ ميلسي **سي ايم ايڇ سبي **سي ايم ايڇ خضدار **سي ايم ايڇ مري **سي ايم ايڇ ژوب **سي ايم ايڇ اسڪردو **سي ايم ايڇ ڊيرا اسماعيل خان **سي ايم ايڇ تربيلا **سي ايم ايڇ گلگت **سي ايم ايڇ مردان **سي ايم ايڇ منگلا **سي ايم ايڇ رسالپور **سي ايم ايڇ راولاڪوٽ **سي ايم ايڇ چونيان **سي ايم ايڇ بهاولنگر **سي ايم ايڇ اوڪاڙه ==United Nations and the Pakistan Army Medical Corps== The Pakistan Army Medical Corps is one of the largest contributors of health services to United Nations. Since 1960 Pakistan has been actively involved in most of the UN peacekeeping, rehabilitation and health providing missions and today stands at the top with 10,175 troops and observers serving in current missions. The Pakistan Army Medical Corps is a major part of it. Some of the largest contributions have been in [[Somalia]], [[Sierra Leone]], [[Bosnia]], [[Democratic Republic of the Congo|Congo]] and [[Liberia]].<ref>{{Cite web |url=http://www.ispr.gov.pk/ |title=Pakistan Inter-services Public Relations |access-date=2011-01-14 |archive-date=2011-09-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110903140827/http://www.ispr.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> In the wake of the new world power equilibrium a more complex security environment has emerged. It is characterised by growing national power politics and state implosions which have necessitated involvement of the United Nations peace keeping forces for conflict resolution. The United Nations has been undertaking peace keeping operations since its inception, but the need for employment of peace keeping forces has increased significantly since the Gulf War. In 1992 there were 11,000 Blue Berets deployed around the world; by the end of the year the figure rose to 52,000. Presently it exceeds 80,000 troops. {{colbegin}} * UN Operation in Congo ([[ONUC]]) 1960–1964 * UN Security Force in [[New Guinea]], [[West Irian]] (UNSF) 1962–1963 * UN Yemen Observer Mission Yemen (UNYOM) 1963–1964 * UN Transition Assistance Group in Namibia (UNTAG) 1989–1990 * UN Iraq–Kuwait Observer Mission (UNIKOM) 1991–2003 * UN Mission in Haiti (UNMIH) 1993–1996 * UN Transitional Authority in Cambodia (UNTAC) 1992–1993 * UN Operations in Somalia (UNOSOM) 1992–1995 * UN Protection Forces in Bosnia (UNPROFOR) 1992–1995 * UN Observer Mission for [[Rwanda]] (UNAMIR) 1993–1996 * UN Verification Mission in Angola (UNAVEM III) 1995–1997 * UN Transitional Administration for Eastern [[Slavonia]] (UNTAES) 1996–1997 * UN Mission of Observers in Prevlaka (UNMOP) 1996–2002 * UN Assistance Mission in Sierra Leone (UNAMSIL) 2001–2005 * UN Transitional Administration in East Timor (UNTAET) 1999-to-date {{Div col end}} The table below shows the current deployment of Pakistani Forces in UN Peacekeeping missions. {| border="1" style="border-collapse:collapse;" |- style="background:#aabccc;" ! style="width:10%;"| '''Start of operation''' ! style="width:25%;"| '''Name of operation''' ! colspan="2;" style="width:20%;"| '''Location''' ! style="width:20%;"| '''Conflict''' ! style="width:40%;"| '''Contribution''' |- bgcolor= |1999 |United Nations Organization Stabilization Mission in the Democratic Republic of the Congo ([[MONUSCO]]) |{{flagicon|Democratic Republic of the Congo}} |[[Democratic Republic of Congo]] |[[Second Congo War]] |3,556 troops<ref name=ISPR-PK>{{cite web|url=http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20070926231955/http://www.ispr.gov.pk/Multimedia/UN%20Peace%20Keeping/MONUC.htm |archive-date=26 September 2007 |title=UN Mission in Democrative Republic of Congo (MONUC) |date=26 September 2007 |access-date=15 May 2012}}</ref> |- bgcolor= |2003 |United Nations Mission in Liberia ([[UNMIL]]) |{{flagicon|Liberia}} |Liberia |[[Second Liberian Civil War]] |2,741 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Burundi [[United Nations Operation in Burundi|ONUB]] |{{flagicon|Burundi}} |Burundi |[[Burundi Civil War]] |1,185 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2004 |United Nations Operation in Côte d'Ivoire ([[UNOCI]]) |{{flagicon|Cote d'Ivoire}} |Côte d'Ivoire |[[Civil war in Côte d'Ivoire]] |1,145 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= |2005 |United Nations Mission in the Sudan ([[UNMIS]]) |{{flagicon|Sudan}} |Sudan |[[Second Sudanese Civil War]] |1,542 troops<ref name=ISPR-PK /> |- bgcolor= | |Staff/observers | | | |191 observers<ref name=ISPR-PK /> |} * The total number of troops serving currently in peacekeeping missions is 10,173 (as of March 2007). == قومي امدادي ڪم == [[File:pakistan aid.jpg|220px|thumb|right|پاڪستاني فوج جا سپاهي 2005ع جي زلزلي دوران آمريڪي CH-47 چنوڪ هيلي ڪاپٽر مان خيما کڻي وڃي رهيا آهن، ]] قدرتي آفتن، جهڙوڪ <small>1992</small>ع جي وڏي ٻوڏ يا آڪٽوبر <small>2005</small>ع جي تباهي ڪندڙ زلزلي جي وقت ۾ فوجي انجنيئر، طبي عملو، لاجسٽڪ اهلڪار ۽ هٿياربند فوج امداد ۽ سامان پهچائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. فوج وسيع ڪارپوريٽ سرگرمين ۾ پڻ مصروف رهي آهي. انهن مان گھڻا ادارا، جهڙوڪ گهوڙا پالڻ جا فارم ۽ ڊيري فارم، فوج جي پنهنجي استعمال لاءِ هئا. پر ٻيا، جهڙوڪ سيڪيورٽي، غذا ۽ بينڪنگ جون ڪمپنيون، مقامي شهري معيشت ۾ ڪم ڪن ٿيون. فوجي ڪارخانا کنڊ، ڀاڻ ۽ پيتل جي ڪاسٽنگ جهڙا سامان پيدا ڪندا آهن، جيڪا پوءِ شهري صارفين کي وڪرو ڪيا ويندا آهن، پر فوجي اهلڪارن کان وصول ڪيل قيمتن کان وڌيڪ قيمتن تي.<ref name="ReferenceA2">{{cite web|title=Pakistan Army|url=http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/army.htm|publisher=GlobalSecurity.org|access-date=14 January 2011}}</ref> ڪيتري يون فوجي تنظيمون ملڪ جي تجارتي شعبي ۾ ڪم ڪن ٿيون. مثال طور، نيشنل لاجسٽڪ سيل (NLC) ملڪ جي چوڌاري کاڌي ۽ ٻين سامان جي نقل ۽ حمل جو ذميوار آهي. فرنٽيئر ورڪس آرگنائيزيشن (FWO)، تعميراتي ڪمن ۾ حصو وٺي ٿي ۽ چين ڏانهن قراقرم هاءِ وي ٺاهيو ۽ خاص مواصلاتي تنظيمون پاڪستان جي ڏورانهن علائقن ۾ ڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ برقرار رکيا آهن. پاڪستان فوج نه رڳو پاڪستان ۾ پر دنيا جي ڪيترن ئي ٻين ملڪن ۾ به امدادي سرگرمين ۾ شامل رهي آهي. بنگلاديش ۾ تازو ٻوڏ جي متاثر ٿيڻ کان پوءِ امدادي سرگرمين ۾ پاڪستاني فوج حصو ورتي. فوج انڊونيشيا، بنگلاديش ۽ سري لنڪا ڏانهن به امداد موڪلي آهي. سال 2004ع ۾ هندي سمنڊ جي زلزلي ۽ ان جي نتيجي ۾ سونامي کان متاثر ٿيڻ کان پوءِ پاڪستان فوج ۽ نيوي ٻنهي سونامي جي امدادي ڪارروائي ۾ مدد لاءِ جهاز ۽ هيلي ڪاپٽر موڪليا. آرمي ميڊيڪل ڪور طبي سهولتون فراهم ڪرڻ ۽ سهولتن کان محروم قبائلي علائقن ۾، جهڙوڪ خيبر پختونخواه ۾ وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقن ۾ مفت طبي ڪئمپون منظم ڪرڻ جو ذميوار پڻ آهي.<ref>{{cite news|last=Xinhua|title=Pakistani army holds 330 free medical camps in tribal areas|url=http://english.people.com.cn/200609/11/eng20060911_301728.html|access-date=14 January 2011|newspaper=People's Daily|date=September 11, 2006}}</ref> ميڊيڪل ڪور پاڪستان ۾ 2010ع ۾ آيل ٻوڏ کان متاثر 12,000 کان وڌيڪ ماڻهن کي صحت جي سار سنڀال جون سهولتون فراهم ڪيون.<ref>{{cite news|last=Reporter|title=Armed forces repair dykes in Thatta|url=http://news.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/the-newspaper/local/armed-forces-repair-dykes-in-thatta-180|access-date=14 January 2011|newspaper=The Dawn|date=31 August 2010}}</ref><ref>{{cite web|last=Lt. Col. Farooq Ahmed|title=The Deluge of Floods: Yet another Combat|url=http://www.pakistanarmy.gov.pk/AWPReview/pDetails.aspx?pType=PressRelease&pID=68|publisher=Pakistan Army|access-date=14 January 2011}}</ref> == فوجي ڊاڪٽر ۽ بين الاقوامي آفتون == * پاڪستاني فوج 2008 ۾ ٽوبمنبرگ ۾ روزاني مفت طبي علاج ۽ طبي رسائي جي شروعاتن جي صورت ۾ برادري کي انساني مدد فراهم ڪئي. <ref>{{cite web|last=Inter Services Public Relation Press Release Tubmanburg, Liberia|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال، جيڪو طوفان سدر کان پوءِ امدادي ڪمن لاءِ ڀنڊاريا، بارسل، بنگلاديش ۾ مقرر ڪيو ويو هو، پاڪستان لاءِ نيڪ خواهشن جي ڪمائي ۾ ٻوڏ متاثر ماڻهن جي تڪليف کي گهٽائڻ لاءِ ڏينهن رات ڪم ڪيو.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army Field Hospital in Bhandaria, Barisal, Bangladesh|title=No PR35/2008-ISPR|url=http://www.ispr.gov.pk/front/main.asp?o=t-press_release&id=523|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان فيلڊ اسپتال لامنو ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو آچي جايا جو ضلعي هيڊ ڪوارٽر آهي. لامنو باندي آچي کان 80 ڪلوميٽر ڏکڻ اولهه ۾ آهي.<ref>{{cite web|last=Pakistan Army relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|title=relief force actively participating in Tsunami hit areas: ISPR|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?90414|access-date=16 January 2011}}</ref> * پاڪستان آرمي فيلڊ اسپتال جيڪو امداد ۽ بچاءُ جي ڪارروائي لاءِ انڊونيشيا ويو، انڊونيشيا ۾ سينٽرل جاوا ۾ ضلعي ڪلاٽن جي زلزلي متاثر علائقن ۾ پهچڻ کان وٺي هزارين مريضن جو علاج ڪيو آهي.<ref>{{cite news|title=Pak Army Field hospital treats thousands of patients in quake hit Indonesian areas|author=APP|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?146627|newspaper=Pak Tribune|date=June 12, 2006|access-date=13 February 2011}}</ref> ==يونٽ== {{col-begin}} {{col-2}} * 4 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 5 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |title=Public Tenders page 2 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208211612/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=2 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 44 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 61 Medical Battalion<ref name="ppra3">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |title=Public Tenders page 3 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208214658/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=3 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 61 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 63 ميڊيڪل بٽالين * 64 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 65 ميڊيڪل بٽالين * 66 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 67 ميڊيڪل بٽالين * 68 ميڊيڪل بٽالين * 69 ميڊيڪل بٽالين * 70 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 71 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 72 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 73 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 74 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 75 ميڊيڪل بٽالين * 76 ميڊيڪل بٽالين {{col-2}} * 77 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 78 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra3"/> * 86 ميڊيڪل بٽالين * 102 ميڊيڪل بٽالين * 123 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1">{{cite web |url=https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |title=Public Tenders page 1 |publisher=Public Procurement Regulatory Authority |access-date=8 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221208204642/https://www.ppra.org.pk/organizations.asp?PageNo=1 |archive-date=8 December 2022}}</ref> * 130 Medical Battalion<ref name="ppra1"/> * 130 ميڊيڪل بٽالين * 132 ميڊيڪل بٽالين * 134 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 136 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 137 ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 141 ميڊيڪل بٽالين * 142 ميڊيڪل بٽالين * 144 ميڊيڪل بٽالين (سياچن هيلرز) ===جابلو يونٽ=== * 1 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 2 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra1"/> * 3 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 4 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين<ref name="ppra2"/> * 5 ماؤنٽين ميڊيڪل بٽالين {{col-end}} ==پڻ ڏسو== * [[ڪمبائنڊ ملٽري هسپتال، راولپنڊي]] * [[پاڪستان جي فوج]] * [[پاڪستان جي فوج جي انجنيئرن جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جي تعليم جي ڪور]] * [[پاڪستان جي فوج جو انٽر سروسز پبلڪ ريليشن جو شعبو]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://www.pakistanarmy.gov.pk/ Official website] {{Authority control}} [[Category:Administrative corps of the Pakistan Army|M]] [[Category:Army medical administrative corps|Pakistan M]] [[Category:Military medicine in Pakistan|M]] [[Category:Military units and formations established in 1947|M]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] [[زمرو:طب ۽ صحت جا ادارا]] 18paauxviorsoyvc0zqvs4q3tlgprma 10 94308 368368 2026-03-29T12:14:15Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو:حوالا سڌارو]] کي [[سانچو:حوالا سڌاريو]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 368368 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سانچو:حوالا سڌاريو]] d42jbgmi42oteg9fxssrd9yahpt1mgp 11 94309 368370 2026-03-29T12:14:15Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو بحث:حوالا سڌارو]] کي [[سانچو بحث:حوالا سڌاريو]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 368370 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سانچو بحث:حوالا سڌاريو]] o5zslf62w5dke8zdl4wnjmnitv9mb91 3 94310 368372 2026-03-29T12:25:13Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 368372 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 12:25, 29 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) 9xumzukj0q42owptk6j9ylx65bj1kkg 828 94311 368374 2026-03-29T12:29:57Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{high-use}} {{Lua|Module:Footnotes/anchor id list/data|Module:Footnotes/whitelist}} هي ڪوڊ مضمون جي مواد کي اسڪين ڪري ٿو ته جيئن انهن سانچن کي ڳولي سگهي جيڪي فوٽ نوٽس (footnotes) لاءِ anchor id ٺاهي رهيا آهن۔ <noinclude> [[Category:Module documentation pages]] </noinclude> 368374 wikitext text/x-wiki {{high-use}} {{Lua|Module:Footnotes/anchor id list/data|Module:Footnotes/whitelist}} هي ڪوڊ مضمون جي مواد کي اسڪين ڪري ٿو ته جيئن انهن سانچن کي ڳولي سگهي جيڪي فوٽ نوٽس (footnotes) لاءِ anchor id ٺاهي رهيا آهن۔ <noinclude> [[Category:Module documentation pages]] </noinclude> 5t1wf9n7oi5z6e0dxg7k7rlp0f818pp 828 94312 368376 2026-03-29T12:40:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation}} 368376 wikitext text/x-wiki {{Documentation}} b4jt3q4qxunx3fn6a4n45u4nbtmbr3e 368377 368376 2026-03-29T12:44:14Z Intisar Ali 8681 368377 wikitext text/x-wiki <noinclude> {{documentation}} </noinclude> g4ue397xjq2zpyw3rr15h0rlzgba04u 10 94313 368381 2026-03-29T13:07:17Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي آخر ۾ ڏنل جڳهه تي شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي ڏيو (ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]]) --> هي هڪ [[وڪيپيڊيا: تحفظ پاليسي#ڪيسڪيڊ تحفظ|تحفظيل-صفحا]] اطلاع آهي، جيڪو گهڻو ڪري انهن سانچن جي دستاويز صفحن جي مٿئين حصي ۾ رکيو ويندو آهي جيڪي ڪيسڪي... 368381 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي آخر ۾ ڏنل جڳهه تي شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي ڏيو (ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]]) --> هي هڪ [[وڪيپيڊيا: تحفظ پاليسي#ڪيسڪيڊ تحفظ|تحفظيل-صفحا]] اطلاع آهي، جيڪو گهڻو ڪري انهن سانچن جي دستاويز صفحن جي مٿئين حصي ۾ رکيو ويندو آهي جيڪي ڪيسڪيڊنگ تحفظ هيٺ هوندا آهن ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪنهن ٻئي صفحي ۾ ٽرانسڪلوڊ ٿيل هوندا آهن، ۽ جن تي اهو تحفظ گهڻو وقت يا مستقل طور رهڻ جي اميد هوندي آهي۔ ساڳي قسم جو اطلاع سسٽم پاڻمرادو [[ميڊياوڪي: ڪيسڪيڊ تحفظ]] مان [[وڪيپيڊيا:ايڊٽ نوٽس|ايڊٽ نوٽس]] طور ڏيکاري ٿو جڏهن ڪو اهڙو سانچو ايڊٽ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ("نظري ذريعو")، پر اهو اطلاع صرف تڏهن نظر ايندو جڏهن ڪو ايڊٽ ڪرڻ جي ڪوشش ڪري. جيڪڏهن اهو اطلاع سانچي جي /دستاويز صفحي تي به رکيو وڃي، ته ان سان اهو مسئلو گهٽ ٿيندو ته ڪو ماڻهو سانچي جي تحفظ جي سطح کي [[وڪيپيڊيا: سانچي وارو ايڊيٽر|سانچي واري ايڊيٽر]] سطح تائين گهٽائڻ جي درخواست ڪري (اهڙيون درخواستون ڪيسڪيڊ-تحفظ جي صورت ۾ هميشه رد ڪيون وڃن). == استعمال == بس {{tlx|ڪيسڪيڊ-تحفظيل سانچو}} کي سانچي جي /doc ذيلي صفحي جي مٿئين حصي ۾ شامل ڪريو (عام طور {{tlx|دستاويز ذيلي صفحو}} هيڊر جي هيٺ). جيڪڏهن ڪيسڪيڊ-تحفظيل صفحو سانچو نه هجي، ته {{پيرا|صفحو}} پيرا ميٽر استعمال ڪري لفظ تبديل ڪري سگهجي ٿو، مثال: {{ڪيسڪيڊ-تحفظيل سانچو|صفحو=انٽرفيس صفحو}} {{مضبوط|هي سانچو عارضي تحفظ لاءِ استعمال نه ڪيو وڃي۔}} گهڻا صفحا ٿوري وقت لاءِ ڪيسڪيڊ-تحفظيل ٿيندا آهن ڇاڪاڻ⁠تہ اهي ڪجهه ڏينهن لاءِ [[مکيه صفحو]] تي ڏيکاريل مضمون مان ٽرانسڪلوڊ ٿيندا آهن. اهڙي عرصي دوران 100+ سانچن تي هي اطلاع لڳائڻ ۽ پوءِ هٽائڻ جي ضرورت ناهي. رضاڪار ايڊيٽرن جو وقت وڪيپيڊيا جو سڀ کان قيمتي وسيلو آهي، ۽ [[وڪيپيڊيا: وڪيپيڊيا ڇا ناھي#نوڪرشاھي|وڪيپيڊيا نوڪرشاهي ناهي]]۔ <includeonly>{{sandbox other|| <!-- زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي --> [[زمرو: وڪيپيڊيا جا مڪمل تحفظيل سانچا]] [[زمرو: سانچو نيم اسپيس سانچا]] }}</includeonly> io90gwwmbrjqtm24ncb84w37ubc037g 10 94314 368383 2026-03-29T13:19:33Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{Distinguish|Module:TEMPLATENAME}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو --> جڏهن هي سانچو ڪنهن سانچي جي <code>/doc</code> ذيلي صفحي تي استعمال ڪيو وڃي، ته {{tl|{{TEMPLATENAMEE}}}} لاڳاپيل سانچي جو نالو ڏيکاري ٿو۔ نتيجو صحيح هوندو جڏهن آخري صفحو يا ته <code>/doc</code> ذيلي صفحو هجي يا ا... 368383 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{Distinguish|Module:TEMPLATENAME}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو --> جڏهن هي سانچو ڪنهن سانچي جي <code>/doc</code> ذيلي صفحي تي استعمال ڪيو وڃي، ته {{tl|{{TEMPLATENAMEE}}}} لاڳاپيل سانچي جو نالو ڏيکاري ٿو۔ نتيجو صحيح هوندو جڏهن آخري صفحو يا ته <code>/doc</code> ذيلي صفحو هجي يا اصل سانچي جو صفحو هجي۔ هي سانچو <code>{{ns:Template}}:</code> نيم اسپيس لاءِ خاص صورت رکي ٿو: <code>{{ns:Template}}:</code> وارو اڳيون حصو هٽايو ويندو۔ ياد رهي ته نتيجو URL لاءِ محفوظ (URL-safe) نه هوندو۔ URL-encoded نسخي لاءِ {{tl|TEMPLATENAMEE}} ڏسو۔ === پيرا ميٽر === ; {{para|1}} {{nobold|{{smaller|(يعني پهريون بغير نالي وارو پيرا ميٽر)}} يا {{para|require}}}} : اهو ذيلي صفحو مقرر ڪري ٿو جتان سانچو نالو ڪڍندو۔ جيڪڏهن پيرا ميٽر جي قيمت موجوده ذيلي صفحي سان نه ملي، ته ڪجهه به واپس نه ايندو۔ هي ڪجهه سانچن ۾ ممڪن بي انتها recursive loops کان بچڻ لاءِ مفيد آهي، جتي صفحو پاڻ کي حوالو ڏئي سگهي ٿو۔ ; {{para|docpage}} {{nobold|يا {{para|override}}}} : جيڪڏهن دستاويز وارو صفحو <code>/doc</code> کان سواءِ ڪنهن ٻئي هنڌ هجي، ته ان جي جاءِ ٻڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، مثال: {{TEMPLATENAME|docpage=Documentation}} جيڪڏهن ذيلي صفحو <code>/Documentation</code> هجي۔ هيٺيان ذيلي صفحا هميشه هٽايا ويندا: * /doc * /sandbox * /testcases == پڻ ڏسو == * {{tl|TEMPLATENAMEE}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو: --> {{DEFAULTSORT:Templatename}} [[Category:Documentation templates]] [[Category:Template namespace templates]] [[Category:Wikipedia magic word templates]] [[Category:Pagename manipulation templates]] }}</includeonly> t1dqyhhet9vejzc19wq112kiwubifb7 368384 368383 2026-03-29T13:25:08Z Intisar Ali 8681 368384 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{Distinguish|ماڊيول:TEMPLATENAME}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو --> جڏهن هي سانچو ڪنهن سانچي جي <code>/doc</code> ذيلي صفحي تي استعمال ڪيو وڃي، ته {{tl|{{TEMPLATENAMEE}}}} لاڳاپيل سانچي جو نالو ڏيکاري ٿو۔ نتيجو صحيح هوندو جڏهن آخري صفحو يا ته <code>/doc</code> ذيلي صفحو هجي يا اصل سانچي جو صفحو هجي۔ هي سانچو <code>{{ns:Template}}:</code> نيم اسپيس لاءِ خاص صورت رکي ٿو: <code>{{ns:Template}}:</code> وارو اڳيون حصو هٽايو ويندو۔ ياد رهي ته نتيجو URL لاءِ محفوظ (URL-safe) نه هوندو۔ URL-encoded نسخي لاءِ {{tl|TEMPLATENAMEE}} ڏسو۔ === پيرا ميٽر === ; {{para|1}} {{nobold|{{smaller|(يعني پهريون بغير نالي وارو پيرا ميٽر)}} يا {{para|require}}}} : اهو ذيلي صفحو مقرر ڪري ٿو جتان سانچو نالو ڪڍندو۔ جيڪڏهن پيرا ميٽر جي قيمت موجوده ذيلي صفحي سان نه ملي، ته ڪجهه به واپس نه ايندو۔ هي ڪجهه سانچن ۾ ممڪن بي انتها recursive loops کان بچڻ لاءِ مفيد آهي، جتي صفحو پاڻ کي حوالو ڏئي سگهي ٿو۔ ; {{para|docpage}} {{nobold|يا {{para|override}}}} : جيڪڏهن دستاويز وارو صفحو <code>/doc</code> کان سواءِ ڪنهن ٻئي هنڌ هجي، ته ان جي جاءِ ٻڌائڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي، مثال: {{TEMPLATENAME|docpage=Documentation}} جيڪڏهن ذيلي صفحو <code>/Documentation</code> هجي۔ هيٺيان ذيلي صفحا هميشه هٽايا ويندا: * /doc * /sandbox * /testcases == پڻ ڏسو == * {{tl|TEMPLATENAMEE}} <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو: --> {{DEFAULTSORT:Templatename}} [[Category:Documentation templates]] [[Category:Template namespace templates]] [[Category:Wikipedia magic word templates]] [[Category:Pagename manipulation templates]] }}</includeonly> 3mrkyjrito3ibpwpk1ws2hcdkpab6bf 828 94315 368385 2026-03-29T13:27:18Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: local p = {} function p.main(frame) return frame:getParent():getTitle() end return p 368385 Scribunto text/plain local p = {} function p.main(frame) return frame:getParent():getTitle() end return p ljaza068gitpzvrhblw2zmnixhwk6ib 828 94316 368386 2026-03-29T13:28:41Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Module rating|protected}} <!-- زمرا صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي ڏيو --> {{Distinguish|Template:TEMPLATENAME}} == استعمال == <code><nowiki>{{</nowiki>#invoke:TEMPLATENAME|main<nowiki>}}</nowiki></code> هي ماڊيول ان صفحي جو نالو واپس ڪري ٿو جتان هن کي transclude ڪيو ويو آهي۔ هي <code>{&#123;FULLPAGENAME&#125;}</code> کان مختلف آهي، جيڪو... 368386 wikitext text/x-wiki {{Module rating|protected}} <!-- زمرا صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي ڏيو --> {{Distinguish|Template:TEMPLATENAME}} == استعمال == <code><nowiki>{{</nowiki>#invoke:TEMPLATENAME|main<nowiki>}}</nowiki></code> هي ماڊيول ان صفحي جو نالو واپس ڪري ٿو جتان هن کي transclude ڪيو ويو آهي۔ هي <code>{&#123;FULLPAGENAME&#125;}</code> کان مختلف آهي، جيڪو موجوده ڏٺل صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو، ڀلي اهو template مان سڏيو ويو هجي۔ هن /doc ذيلي صفحي کي مثال طور وٺون: جيڪڏهن توهان اصل ماڊيول صفحو ڏسي رهيا آهيو، ته <code><nowiki>{{#invoke:TEMPLATENAME|main}}</nowiki></code> نتيجي طور <samp>{{#invoke:TEMPLATENAME|main}}</samp> ڏيکاريندو، جڏهن ته <code><nowiki>{{FULLPAGENAME}}</nowiki></code> <samp>{{FULLPAGENAME}}</samp> ڏيکاريندو۔ ٻين [[Help:variables|variables]] لاءِ به ساڳيو رويو حاصل ڪرڻ لاءِ، هن ماڊيول کي انهن کي parameter طور ڏئي سگهجي ٿو، مثال: <code><nowiki>{{PAGENAME:{{#invoke:TEMPLATENAME|main}}}}</nowiki></code> → <samp>{{PAGENAME:{{#invoke:TEMPLATENAME|main}}}}</samp>. == پڻ ڏسو == * {{mfl|params|self}} (ساڳيو ڪم ڪندڙ فنڪشن) <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- زمرا هن لائين کان هيٺ؛ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي --> }}</includeonly> <noinclude>[[Category:Module documentation pages]]</noinclude> 0ght1m5ek3mompkoeuqufemvpnn0dgt 10 94317 368387 2026-03-29T13:39:21Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي آخر ۾ ڏنل جڳهه تي شامل ڪريو --> جڏهن هي سانچو ڪنهن سانچي جي <code>/doc</code> ذيلي صفحي تي استعمال ڪيو وڃي، ته {{tl|{{TEMPLATENAMEE}}}} لاڳاپيل سانچي جو نالو واپس ڪري ٿو۔ نتيجو صحيح هوندو جڏهن آخري صفحو يا ته <code>/doc</code> ذيلي صفحو هجي يا اصل سانچ... 368387 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي آخر ۾ ڏنل جڳهه تي شامل ڪريو --> جڏهن هي سانچو ڪنهن سانچي جي <code>/doc</code> ذيلي صفحي تي استعمال ڪيو وڃي، ته {{tl|{{TEMPLATENAMEE}}}} لاڳاپيل سانچي جو نالو واپس ڪري ٿو۔ نتيجو صحيح هوندو جڏهن آخري صفحو يا ته <code>/doc</code> ذيلي صفحو هجي يا اصل سانچي جو صفحو هجي۔ هي سانچو <code>{{ns:سانچو}}:</code> نيم اسپيس لاءِ خاص صورت رکي ٿو: <code>{{ns:سانچو}}:</code> وارو مھاڙ هٽايو ويندو۔ ياد رهي ته نتيجو wiki-URL-encoded هوندو۔ ڏيکارڻ لاءِ مناسب نسخي لاءِ {{tl|TEMPLATENAME}} ڏسو۔ == استعمال == هي سانچو هڪ پيرا ميٽر وٺي ٿو: <code>override</code>۔ عام طور هي سانچو ڏسي ٿو ته ڇا آخري صفحو دستاويز صفحو آهي يا نه، ان لاءِ <code>/doc</code> ذيلي صفحو چيڪ ڪري ٿو۔ جيڪڏهن documentation صفحو ڪنهن ٻئي نالي هيٺ هجي—مثال طور ٻي ٻولي ۾—ته صحيح ذيلي صفحي جو نالو <code>override</code> ۾ ڏنو وڃي۔ مثال طور جيڪڏهن documentation ذيلي صفحو <code>Documentation</code> هجي: {{TEMPLATENAME|override=Documentation}} هيٺيان ذيلي صفحا هميشه هٽايا ويندا: * /doc * /sandbox * /testcases '''<nowiki>{{{require}}}</nowiki>''' پيرا ميٽر ڪنهن خاص ذيلي صفحي لاءِ مقرر ڪري سگهجي ٿو جتي هي سانچو ڪم ڪرڻ گهرجي۔ جيڪڏهن موجوده ذيلي صفحو '''<nowiki>{{{require}}}</nowiki>''' سان نه ملي ۽ پيرا ميٽر موجود هجي، ته سانچو ڪابه قيمت واپس نه ڪندو۔ هي ڪجهه سانچن ۾ recursive loops کان بچڻ لاءِ مفيد آهي، جتي صفحو پاڻ کي حوالو ڏئي سگهي ٿو۔ == پڻ ڏسو == * {{tl|TEMPLATENAME}} <includeonly>{{sandbox other|| [[زمرو:Documentation templates]] [[زمرو:Template namespace templates]] [[زمرو:Wikipedia magic word templates]] [[زمرو:Pagename manipulation templates]] }}</includeonly> g0cqzg3s8x51fnq53500kcb4x9rv8n9 10 94318 368388 2026-03-29T13:41:20Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: <includeonly><!--(Template:TEMPLATENAME start:) -->{{safesubst:#ifeq:{{{require|{{{1|{{SUBPAGENAMEE}}}}}}}}|{{SUBPAGENAMEE}} | {{safesubst:#ifeq:{{safesubst:NAMESPACE}}|{{ns:Template}} | |{{safesubst:NAMESPACE}}:}}<!-- -->{{safesubst:#ifeq:{{safesubst:SUBPAGENAMEE}}|{{{docpage|{{{override|doc}}}}}} | {{safesubst:BASEPAGENAME}} | {{safesubst:#switch:{{SUBPAGENAMEE}} |doc |sandbox |testcases = {{safesubst:BASEPAGENAME}}... 368388 wikitext text/x-wiki <includeonly><!--(Template:TEMPLATENAME start:) -->{{safesubst:#ifeq:{{{require|{{{1|{{SUBPAGENAMEE}}}}}}}}|{{SUBPAGENAMEE}} | {{safesubst:#ifeq:{{safesubst:NAMESPACE}}|{{ns:Template}} | |{{safesubst:NAMESPACE}}:}}<!-- -->{{safesubst:#ifeq:{{safesubst:SUBPAGENAMEE}}|{{{docpage|{{{override|doc}}}}}} | {{safesubst:BASEPAGENAME}} | {{safesubst:#switch:{{SUBPAGENAMEE}} |doc |sandbox |testcases = {{safesubst:BASEPAGENAME}} | {{safesubst:PAGENAME}} }} }} }}<!--(Template:TEMPLATENAME ends) --></includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> h6ol4jueebxozijy5snjahjmzdrabnj 10 94319 368389 2026-03-29T13:43:27Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{soft|mw:SUBPAGENAMEE}} 368389 wikitext text/x-wiki {{soft|mw:SUBPAGENAMEE}} 5kzjstqlehtpvj67a05p6hqi0r4bhdg 10 94320 368390 2026-03-29T13:47:05Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي آخر ۾ ڏنل جڳهه تي شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي ڏيو (ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]]) --> == استعمال == هي اصل ۾ ڪڏهن به استعمال نه ٿيڻ گهرجي، پر جيڪڏهن ڪو ماڻهو [[Wikipedia:Magic_words#Variables|magic word "NAMESPACE"]] کي piped parameter سان استعمال ڪري، ته هي ٽيمپليٽ سس... 368390 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي آخر ۾ ڏنل جڳهه تي شامل ڪريو ۽ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي ڏيو (ڏسو [[Wikipedia:Wikidata]]) --> == استعمال == هي اصل ۾ ڪڏهن به استعمال نه ٿيڻ گهرجي، پر جيڪڏهن ڪو ماڻهو [[Wikipedia:Magic_words#Variables|magic word "NAMESPACE"]] کي piped parameter سان استعمال ڪري، ته هي ٽيمپليٽ سسٽم کي خراب ٿيڻ کان بچائيندو۔ Parameter 1 کي : parameter طور استعمال ڪيو ويندو، باقي پيرا ميٽر نظرانداز ڪيا ويندا۔ صفحو پاڻمرادو لڪل زمري [[:Category:Pages which use a template in place of a magic word]] ۾ شامل ڪيو ويندو۔ == ٽريڪنگ زمرو == * {{clc|Pages which use a template in place of a magic word}} == پڻ ڏسو == * [[Template:Correct title]] (يعني [[template:namespace conflict]]) * [[Template:Namespace name]] <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- زمرا هن لائين کان هيٺ شامل ڪريو؛ انٽر وڪي لنڪس Wikidata تي --> [[Category:Wikipedia magic word templates]] [[Category:Templates that add a tracking category|{{PAGENAME}}]] }}</includeonly> d44jkewf4us8n7z916gppkjaf8w2544 10 94321 368391 2026-03-29T13:52:35Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا ۽ انٽر وڪي لنڪس صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو -->{{rdf|Template:Title|Template:Correct|HTML <code>title</code> attribute مقرر ڪرڻ لاءِ سانچو|Template:Tooltip}} {{Lua|Module:Correct title categories|Module:String}} هي هڪ [[Wikipedia:Maintenance|وڪيپيڊيا سار سنڀال]] سانچو آهي جيڪو مضمون جي مٿان [[Wikipedia:Hatnote|hatnote]] ڏي... 368391 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا ۽ انٽر وڪي لنڪس صفحي جي آخر ۾ شامل ڪريو -->{{rdf|Template:Title|Template:Correct|HTML <code>title</code> attribute مقرر ڪرڻ لاءِ سانچو|Template:Tooltip}} {{Lua|Module:Correct title categories|Module:String}} هي هڪ [[Wikipedia:Maintenance|وڪيپيڊيا سار سنڀال]] سانچو آهي جيڪو مضمون جي مٿان [[Wikipedia:Hatnote|hatnote]] ڏيکاري ٿو ته جيئن پڙهندڙن کي ٻڌائي سگهجي ته عنوانن ۾ [[Colon (punctuation)|colon]]، [[Full stop|period]] ۽ ڪجهه ٻين نشانين تي فني پابندين سبب صفحي جو نالو تبديل ٿي سگهي ٿو (ڏسو [[Wikipedia:Naming conventions (technical restrictions)]])۔ پهريون بغير نالي وارو پيرا ميٽر صفحي جو صحيح نالو وٺندو آهي۔ نالي ۾ ڪنهن به [[WP:DISAMBIG|disambiguation]] جا لفظ قوسين ۾ شامل نه ڪريو۔ === مثال === (#) نشاني جي مسئلن لاءِ {{para|reason|#}} استعمال ڪريو۔ جيڪڏهن محفوظ ڪيل صفحي جو نالو صحيح نالي کان 1 حرف گهٽ هجي ته "omission" لفظ ڏيکاريو ويندو، ٻي صورت ۾ "substitution" ڏيکاريو ويندو۔ جيڪڏهن اهو صحيح نه هجي ته <code>|edit=</code> پيرا ميٽر استعمال ڪري صحيح لفظ ڏيو۔ مثال: {{Correct title|Coffee #1|reason=#}} {{Correct title|The #1s|reason=#}} قوسين ([[ ] { } ( ) < >]]) وارن مسئلن لاءِ: {{Correct title|Benzo[''a'']pyrene|reason=bracket}} Colon (:) لاءِ: {{Correct title|DK: King of Swing|reason=:}} Vertical bar (|) لاءِ: {{Correct title|Europa {{pipe}} Fira station|reason=vbar}} جيڪڏهن عنوان 256 byte حد کان ڊگهو هجي: {{Correct title|Long title text|reason=length}} هي سانچو بغير reason جي به استعمال ٿي سگهي ٿو: {{Correct title|<{{pipe}}°_°{{pipe}}>}} ڪجهه خاص حالتن ۾ "incorrectly" بدران "differently" لفظ استعمال ڪري سگهجي ٿو: {{Correct title|.|reason=.|nocat=1}} ===TemplateData=== {{TemplateData header}} <templatedata> { "params": { "1": { "label": "صحيح عنوان", "description": "صفحي جو صحيح نالو.", "type": "line", "required": true, "aliases": ["title"] }, "reason": { "label": "سبب", "description": "اهو سبب جنهن ڪري صحيح عنوان صفحي جي نالي طور استعمال نٿو ٿي سگهي. ممڪن سبب: #، :، .، bracket، vbar (| لاءِ)، ۽ length.", "type": "line" }, "edit": { "label": "substitution يا omission", "description": "صحيح عنوان ۽ اصل صفحي جي نالي جي فرق بيان ڪرڻ لاءِ لفظ override ڪرڻ.", "type": "line" }, "nocat": { "label": "زمري ۾ شامل ٿيڻ بند ڪريو", "description": "خاص حالتن ۾ صفحي کي خودڪار زمري ۾ شامل ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ nocat=1 استعمال ڪريو.", "type": "line" } }, "description": "هي هڪ وڪيپيڊيا سار سنڀال سانچو آهي جيڪو مضمون جي مٿان hatnote ڏيکاري ٿو ته جيئن پڙهندڙن کي ٻڌائي سگهجي ته ڪجهه فني پابندين سبب صفحي جو عنوان تبديل ٿي سگهي ٿو.", "paramOrder": [ "1", "reason", "edit", "nocat" ] } </templatedata> === پڻ ڏسو === * [[Wikipedia:Naming conventions (technical restrictions)]] * {{tl|Technical reasons}} * [[:Category:Restricted titles]] * ساڳيا سانچا: {{Correct title examples}} <includeonly>{{sandbox other|| [[Category:Correct title templates]] }}</includeonly> 09cfjup5zhlobpwcg38rxajcmstd8vo 828 94322 368392 2026-03-29T14:02:50Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Used in system}} {{Module rating|protected}} {{cascade-protected template|page=module}} {{Lmd|String}} هي ماڊيول بنيادي string فنڪشنن تائين رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي۔ هتي مهيا ڪيل گهڻا فنڪشن named parameters، unnamed parameters، يا ٻنهي جي گڏيل صورت سان سڏي سگهجن ٿا۔ جيڪڏهن named parameters استعمال ڪيا وڃن ٿا، ته MediaWiki پاڻمر... 368392 wikitext text/x-wiki {{Used in system}} {{Module rating|protected}} {{cascade-protected template|page=module}} {{Lmd|String}} هي ماڊيول بنيادي string فنڪشنن تائين رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي۔ هتي مهيا ڪيل گهڻا فنڪشن named parameters، unnamed parameters، يا ٻنهي جي گڏيل صورت سان سڏي سگهجن ٿا۔ جيڪڏهن named parameters استعمال ڪيا وڃن ٿا، ته MediaWiki پاڻمرادو پيرا ميٽر جي شروعاتي ۽ آخري خالي جڳهه ختم ڪري ڇڏيندو۔ ارادي استعمال تي دارومدار رکندي، ڪڏهن اهڙي whitespace کي برقرار رکڻ ۽ ڪڏهن ختم ڪرڻ فائديمند ٿي سگهي ٿو۔ == Global options == ; ignore_errors : جيڪڏهن ان کي 'true' يا 1 تي مقرر ڪيو وڃي، ته ڪنهن به error جي حالت ۾ error message بدران خالي string موٽائي ويندي۔ ; error_category : جيڪڏهن error ٿئي، ته error message سان گڏ شامل ڪرڻ لاءِ ڪنهن زمري جو نالو مقرر ڪري ٿو۔ ڊيفالٽ زمرو آهي {{clc|Errors reported by Module String}}۔ ; no_category : جيڪڏهن ان کي 'true' يا 1 تي مقرر ڪيو وڃي، ته error پيدا ٿيڻ جي صورت ۾ ڪو به زمرو شامل نه ڪيو ويندو۔ هن ماڊيول جا unit tests [[Module:String/testcases]] تي موجود آهن۔ == len == هي فنڪشن target string جي ڊيگهه موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|len|''target_string''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|len|s= ''target_string'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن جي ڊيگهه رپورٽ ڪرڻي آهي مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|len| abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|len| abcdefghi }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|len|s= abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|len|s= abcdefghi }} == sub == هي فنڪشن target string مان مخصوص inclusive، one-indexed indices تي ٻڌل substring موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sub|''target_string''|''start_index''|''end_index''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sub|s= ''target_string'' |i= ''start_index'' |j= ''end_index'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن مان حصو موٽائڻو آهي ; i : موٽايل substring جو پهريون index، ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; j : موٽايل string جو آخري index، ڊيفالٽ آخري حرف آهي۔ string جو پهريون حرف index 1 رکي ٿو۔ جيڪڏهن i يا j منفي قدر هجي، ته اهو string جي پڇاڙيءَ کان ڳڻپ ڪندي حرف چونڊڻ وانگر سمجهيو ويندو۔ تنهنڪري -1 جو قدر string جي آخري حرف جي برابر آهي۔ جيڪڏهن درخواست ڪيل indices ڏنل string جي حد کان ٻاهر هجن، ته error ڏيکاريو ويندو۔ error messages کان بچڻ لاءِ {{ml|ustring|sub}} استعمال ڪريو۔ مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 | 4 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 | 4 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 |j= 4 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 |j= 4 }}" == sublength == هي فنڪشن {{tl|str sub old}} جون سهولتون نافذ ڪري ٿو ۽ پراڻن سانچن کي برقرار رکڻ لاءِ رکيو ويو آهي۔ اهو target string مان هڪ مخصوص index کان شروع ٿيندڙ ۽ مخصوص ڊيگهه وارو substring موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sublength|s= ''target_string'' |i= ''start_index'' |len= ''length'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : string ; i : substring جو شروعاتي index۔ string جو پهريون حرف index 0 رکي ٿو۔ ; len : موٽايل string جي ڊيگهه، ڊيفالٽ آخري حرف تائين آهي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 |len= 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 |len= 4 }} == match == هي فنڪشن source string مان اهو substring موٽائي ٿو جيڪو مخصوص pattern سان ملي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|match|''source_string''|''pattern_string''|''start_index''|''match_number''|''plain_flag''|''nomatch_output''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|match|s= ''source_string'' |pattern= ''pattern_string'' |start= ''start_index'' |match= ''match_number'' |plain= ''plain_flag'' |nomatch= ''nomatch_output'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pattern : اهو pattern يا string جيڪو string اندر ڳولڻو آهي ; start : source string اندر اهو index جتان ڳولا شروع ٿئي۔ string جو پهريون حرف index 1 آهي۔ ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; match : ڪن حالتن ۾ هڪ ئي string تي هڪ کان وڌيڪ match ٿي سگهن ٿا۔ هي اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙو match موٽائجي، جتي پهريون match = 1 آهي۔ جيڪڏهن منفي عدد ڏنو وڃي، ته match پڇاڙيءَ کان ڳڻپ ڪري موٽايو ويندو۔ تنهنڪري match = -1 آخري match جي برابر آهي۔ ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته pattern کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور۔ ڊيفالٽ false آهي (بدلائڻ لاءِ: <code>plain=true</code>) ; nomatch : جيڪڏهن ڪو match نه ملي، ته error بدران "nomatch" واري قيمت ڏيکاري۔ ; ignore_errors : جيڪڏهن ڪو match نه ملي ۽ ignore_errors=true هجي، ته error بدران خالي string ڏيکاري۔ جيڪڏهن match_number يا start_index ڳولا ڪيل string جي حد کان ٻاهر هجن، ته هي فنڪشن error پيدا ڪري ٿو۔ جيڪڏهن ڪو match نه ملي، تڏهن به error پيدا ٿئي ٿو۔ جيڪڏهن ignore_errors=true شامل ڪيو وڃي، ته error لڪايو ويندو ۽ ڪنهن به ناڪاميءَ تي خالي string موٽائي ويندي۔ [[w:Lua (programming language)|Lua]] patterns جي جوڙجڪ بابت معلومات لاءِ، جيڪي [[w:regular expression|regular expression]] جو هڪ روپ آهن، ڏسو: * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Patterns|Scribunto patterns]] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto Unicode string patterns]] مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+|6}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+|6}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 |match= 2 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 |match= 2 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ |plain= true }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ |plain= true }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |no_category=true}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |nomatch= No numeric characters in string }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |nomatch= No numeric characters in string }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |ignore_errors= true }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |ignore_errors= true }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= 0012001200 |pattern= 0*(%d*) }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= 0012001200 |pattern= 0*(%d*) }} == pos == هي فنڪشن target string مان position pos تي موجود هڪ واحد حرف موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|pos|''target_string''|''index_value''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|pos|target= ''target_string'' |pos= ''index_value'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; target : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pos : موٽايل حرف جو index پهريون حرف index 1 رکي ٿو۔ جيڪڏهن منفي قدر گهريو وڃي، ته هي فنڪشن string جي پڇاڙيءَ کان اُلٽي ڳڻپ ڪندي حرف چونڊيندو۔ ٻين لفظن ۾ pos = -1 آخري حرف جي برابر آهي۔ صفر جي درخواست ڪيل قدر، يا string جي ڊيگهه کان وڏي قدر، error موٽائيندي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|pos| abcdefghi | 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|pos| abcdefghi | 4 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|pos|target= abcdefghi |pos= 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|pos|target= abcdefghi |pos= 4 }} == str_find == هي فنڪشن {{tl|str_find}} جي عمل کي، ان جي سڀني peculiarities سميت، نقل ڪري ٿو۔ اهو موجوده سانچن جي سهائتا لاءِ مهيا ڪيو ويو آهي، پر نئين ڪوڊ ۽ سانچن لاءِ سفارش ٿيل ناهي۔ نئون ڪوڊ "find" فنڪشن استعمال ڪري۔ "source" ۾ اهو پهريون index موٽائي ٿو جيڪو "target" سان match ٿئي۔ indexing 1-based آهي، ۽ جيڪڏهن "target" string "source" ۾ موجود نه هجي ته فنڪشن -1 موٽائي ٿو۔ اهم نوٽ: جيڪڏهن "target" string خالي يا غائب هجي، ته هي فنڪشن "1" موٽائي ٿو، جيڪو عام طور غير متوقع رويو آهي، ۽ ان کي الڳ سنڀالڻو پوندو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|str_find|''source_string''|''target_string''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|str_find|source= ''source_string'' |target= ''target_string'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; target : اها string جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find|source= abc123def }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find|source= abc123def }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def |123}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def |123}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find|source= abc123def |target= 123 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find|source= abc123def |target= 123 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def |not}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def |not}} == find == هي فنڪشن هڪ string يا pattern کي ٻي string اندر ڳولڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|find|''source_string''|''target_string''|''start_index''|''plain_flag''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|find|source= ''source_string'' |target= ''target_string'' |start= ''start_index'' |plain= ''plain_flag'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; target : اها string يا pattern جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي ; start : source string اندر اهو index جتان ڳولا شروع ٿئي، ڊيفالٽ 1 ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته target کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور؛ ڊيفالٽ true آهي هي فنڪشن پهريون index ≥ "start" موٽائي ٿو جتي "target" کي "source" اندر ڳولي سگهجي۔ indices 1-based آهن۔ جيڪڏهن "target" نه ملي، ته هي فنڪشن 0 موٽائي ٿو۔ جيڪڏهن "source" يا "target" مان ڪو به خالي يا غائب هجي، ته هي فنڪشن به 0 موٽائي ٿو۔ هي فنڪشن UTF-8 strings لاءِ محفوظ هجڻ گهرجي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|abc123def|12}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|abc123def|12}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=12}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=12}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=pqr}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=pqr}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find| abc123def |123}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find| abc123def |123}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source= abc123def |target= 123 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source= abc123def |target= 123 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=%d |start=3 |plain=false }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=%d |start=3 |plain=false }} جڏهن unnamed parameters استعمال ڪيا وڃن ٿا، ته شروعاتي ۽ آخري spaces برقرار رهن ٿا ۽ ڳڻيا وڃن ٿا: * <code><nowiki>{{#invoke:String|find| abc123def |c|false}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find| abc123def |c|false}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source= abc123def |target=c|plain=false}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source= abc123def |target=c|plain=false}} * <code><nowiki>{{#invoke:string|find|abc 123 def|%s|plain=false}}</nowiki></code> → {{#invoke:string|find|abc 123 def|%s|plain=false}} هڪ string جي موجودگي جانچڻ لاءِ: * <code>{{pf|ifexpr|<nowiki>{{#invoke:string|find|haystack|needle}}</nowiki>|Found needle|Didn't find needle}}</code> → {{#ifexpr:{{#invoke:string|find|haystack|needle}}|Found needle|Didn't find needle}} == findpagetext == findpagetext فنڪشن ڪنهن صفحي جي wikitext source ۾ ڪنهن text جي position موٽائي ٿو۔ اهو وڌ ۾ وڌ چار پيرا ميٽر وٺي ٿو: * پهريون positional parameter يا |text اهو text آهي جيڪو ڳولڻو آهي۔ * اختياري parameter |title صفحي جو عنوان آهي، ڊيفالٽ موجوده صفحو। * اختياري parameter |plain يا ته true آهي plain search لاءِ (ڊيفالٽ)، يا false [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual #Patterns|Lua pattern]] search لاءِ۔ * اختياري parameter |nomatch اها قيمت آهي جيڪا ڪو match نه ملڻ تي موٽائي وڃي؛ ڊيفالٽ ڪجهه به نه۔ ; مثال : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |title=Boston Bridge |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |title=Boston Bridge |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=river |title=Boston Bridge |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=river |title=Boston Bridge |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=[Rr]iver |title=Boston Bridge |plain=false |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=[Rr]iver |title=Boston Bridge |plain=false |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=%[%[ |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=%[%[ |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=%{%{[Cc]oord |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=%{%{coord |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}} ڳولا case-sensitive آهي، تنهنڪري <code>river</code> يا <code>River</code> ڳولڻ لاءِ Lua pattern matching جي ضرورت آهي۔ آخري مثال <code><nowiki>{{coord</nowiki></code> ۽ <code><nowiki>{{Coord</nowiki></code> ڳولي ٿو۔ ان کان اڳ وارو مثال wiki-link ڳولي ٿو۔ [[Template:Findpagetext]] هن فنڪشن لاءِ هڪ سهولت وارو wrapper آهي۔ {{anchor|replace}} == replace (gsub) == {{notice|text=نوٽ ڪريو ته ڊيفالٽ طور pattern کي plain text طور سمجهيو ويندو آهي ڇاڪاڻ⁠تہ {{var|plain flag}} {{nowrap|{{para|plain}}}} جو ڊيفالٽ {{pval|true}} آهي۔ [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto mw.ustring pattern]] استعمال ڪرڻ لاءِ توهان کي ان کي {{pval|false}} تي مقرر ڪرڻو پوندو۔}} هي فنڪشن هڪ string يا pattern کي ٻي string اندر تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔ Lua programmers لاءِ: هي فنڪشن اندروني طور <code>[[mw:Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.ustring.gsub|mw.ustring.gsub]]</code> سڏڻ سان ڪم ڪري ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|replace|''source_str''|''pattern_string''|''replace_string''|''replacement_count''|''plain_flag''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|replace|source= ''source_string'' |pattern= ''pattern_string'' |replace= ''replace_string'' |count= ''replacement_count'' |plain= ''plain_flag'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pattern : اها string يا pattern جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي ; replace : replacement text ; count : ڪيتريون occurrences تبديل ڪرڻيون آهن؛ ڊيفالٽ سڀئي ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته pattern کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور؛ ڊيفالٽ true آهي مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace| abc123def456 |123|XYZ}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace| abc123def456 |123|XYZ}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= 123 |replace= XYZ }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= 123 |replace= XYZ }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace| abc123def456 |%d+|XYZ|1|false}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace| abc123def456 |%d+|XYZ|1|false}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |count=1 |plain= false }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |count=1 |plain= false }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |plain= false }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |plain= false }}" * <code><nowiki>{{#invoke:String|replace|source= 0012001200 |pattern= ^0* |plain= false }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|replace|source= 0012001200 |pattern= ^0* |plain= false }} == rep == هڪ string کي ''n'' ڀيرا ورجائي ٿو۔ هي string.rep کي templates تائين پهچائڻ لاءِ سادو فنڪشن آهي۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|rep|''source''|''count''<nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جيڪا ورجائڻي آهي ; count : repetitions جو تعداد۔ مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|rep|hello|3}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|rep|hello|3}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|rep| hello | 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|rep| hello | 3 }}" == escapePattern == هڪ [[:mw:LUAREF#Patterns|Lua pattern]] ۾، ''class character'' کي ''literal character'' ۾ تبديل ڪري ٿو۔ مثال طور: pattern ۾ حرف <code>.</code> "ڪنهن به حرف" کي پڪڙيندو آهي؛ escapePattern ان کي <code>%.</code> ۾ بدلائيندو، جيڪو صرف حقيقي "." حرف کي پڪڙيندو۔ استعمال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|escapePattern|</nowiki>''pattern_string''<nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; pattern_string : اهو pattern string جنهن کي escape ڪرڻو آهي مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|escapePattern|A.D.}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|escapePattern|A.D.}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|escapePattern|10%}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|escapePattern|10%}}" 26n5w1uxvvg23b79xt8o24q0vulzbov 368393 368392 2026-03-29T14:04:44Z Intisar Ali 8681 368393 wikitext text/x-wiki {{Used in system}} {{Module rating|protected}} {{cascade-protected template|page=module}} {{Lmd|String}} هي ماڊيول بنيادي string فنڪشنن تائين رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي۔ هتي مهيا ڪيل گهڻا فنڪشن named parameters، unnamed parameters، يا ٻنهي جي گڏيل صورت سان سڏي سگهجن ٿا۔ جيڪڏهن named parameters استعمال ڪيا وڃن ٿا، ته MediaWiki پاڻمرادو پيرا ميٽر جي شروعاتي ۽ آخري خالي جڳهه ختم ڪري ڇڏيندو۔ ارادي استعمال تي دارومدار رکندي، ڪڏهن اهڙي whitespace کي برقرار رکڻ ۽ ڪڏهن ختم ڪرڻ فائديمند ٿي سگهي ٿو۔ == عالمي انتخاب== ; ignore_errors : جيڪڏهن ان کي 'true' يا 1 تي مقرر ڪيو وڃي، ته ڪنهن به error جي حالت ۾ error message بدران خالي string موٽائي ويندي۔ ; error_category : جيڪڏهن error ٿئي، ته error message سان گڏ شامل ڪرڻ لاءِ ڪنهن زمري جو نالو مقرر ڪري ٿو۔ ڊيفالٽ زمرو آهي {{clc|Errors reported by Module String}}۔ ; no_category : جيڪڏهن ان کي 'true' يا 1 تي مقرر ڪيو وڃي، ته error پيدا ٿيڻ جي صورت ۾ ڪو به زمرو شامل نه ڪيو ويندو۔ هن ماڊيول جا unit tests [[Module:String/testcases]] تي موجود آهن۔ == len == هي فنڪشن target string جي ڊيگهه موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|len|''target_string''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|len|s= ''target_string'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن جي ڊيگهه رپورٽ ڪرڻي آهي مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|len| abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|len| abcdefghi }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|len|s= abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|len|s= abcdefghi }} == sub == هي فنڪشن target string مان مخصوص inclusive، one-indexed indices تي ٻڌل substring موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sub|''target_string''|''start_index''|''end_index''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sub|s= ''target_string'' |i= ''start_index'' |j= ''end_index'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن مان حصو موٽائڻو آهي ; i : موٽايل substring جو پهريون index، ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; j : موٽايل string جو آخري index، ڊيفالٽ آخري حرف آهي۔ string جو پهريون حرف index 1 رکي ٿو۔ جيڪڏهن i يا j منفي قدر هجي، ته اهو string جي پڇاڙيءَ کان ڳڻپ ڪندي حرف چونڊڻ وانگر سمجهيو ويندو۔ تنهنڪري -1 جو قدر string جي آخري حرف جي برابر آهي۔ جيڪڏهن درخواست ڪيل indices ڏنل string جي حد کان ٻاهر هجن، ته error ڏيکاريو ويندو۔ error messages کان بچڻ لاءِ {{ml|ustring|sub}} استعمال ڪريو۔ مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 | 4 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 | 4 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 |j= 4 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 |j= 4 }}" == sublength == هي فنڪشن {{tl|str sub old}} جون سهولتون نافذ ڪري ٿو ۽ پراڻن سانچن کي برقرار رکڻ لاءِ رکيو ويو آهي۔ اهو target string مان هڪ مخصوص index کان شروع ٿيندڙ ۽ مخصوص ڊيگهه وارو substring موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sublength|s= ''target_string'' |i= ''start_index'' |len= ''length'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : string ; i : substring جو شروعاتي index۔ string جو پهريون حرف index 0 رکي ٿو۔ ; len : موٽايل string جي ڊيگهه، ڊيفالٽ آخري حرف تائين آهي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 |len= 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 |len= 4 }} == match == هي فنڪشن source string مان اهو substring موٽائي ٿو جيڪو مخصوص pattern سان ملي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|match|''source_string''|''pattern_string''|''start_index''|''match_number''|''plain_flag''|''nomatch_output''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|match|s= ''source_string'' |pattern= ''pattern_string'' |start= ''start_index'' |match= ''match_number'' |plain= ''plain_flag'' |nomatch= ''nomatch_output'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pattern : اهو pattern يا string جيڪو string اندر ڳولڻو آهي ; start : source string اندر اهو index جتان ڳولا شروع ٿئي۔ string جو پهريون حرف index 1 آهي۔ ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; match : ڪن حالتن ۾ هڪ ئي string تي هڪ کان وڌيڪ match ٿي سگهن ٿا۔ هي اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙو match موٽائجي، جتي پهريون match = 1 آهي۔ جيڪڏهن منفي عدد ڏنو وڃي، ته match پڇاڙيءَ کان ڳڻپ ڪري موٽايو ويندو۔ تنهنڪري match = -1 آخري match جي برابر آهي۔ ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته pattern کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور۔ ڊيفالٽ false آهي (بدلائڻ لاءِ: <code>plain=true</code>) ; nomatch : جيڪڏهن ڪو match نه ملي، ته error بدران "nomatch" واري قيمت ڏيکاري۔ ; ignore_errors : جيڪڏهن ڪو match نه ملي ۽ ignore_errors=true هجي، ته error بدران خالي string ڏيکاري۔ جيڪڏهن match_number يا start_index ڳولا ڪيل string جي حد کان ٻاهر هجن، ته هي فنڪشن error پيدا ڪري ٿو۔ جيڪڏهن ڪو match نه ملي، تڏهن به error پيدا ٿئي ٿو۔ جيڪڏهن ignore_errors=true شامل ڪيو وڃي، ته error لڪايو ويندو ۽ ڪنهن به ناڪاميءَ تي خالي string موٽائي ويندي۔ [[w:Lua (programming language)|Lua]] patterns جي جوڙجڪ بابت معلومات لاءِ، جيڪي [[w:regular expression|regular expression]] جو هڪ روپ آهن، ڏسو: * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Patterns|Scribunto patterns]] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto Unicode string patterns]] مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+|6}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+|6}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 |match= 2 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 |match= 2 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ |plain= true }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ |plain= true }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |no_category=true}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |nomatch= No numeric characters in string }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |nomatch= No numeric characters in string }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |ignore_errors= true }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |ignore_errors= true }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= 0012001200 |pattern= 0*(%d*) }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= 0012001200 |pattern= 0*(%d*) }} == pos == هي فنڪشن target string مان position pos تي موجود هڪ واحد حرف موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|pos|''target_string''|''index_value''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|pos|target= ''target_string'' |pos= ''index_value'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; target : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pos : موٽايل حرف جو index پهريون حرف index 1 رکي ٿو۔ جيڪڏهن منفي قدر گهريو وڃي، ته هي فنڪشن string جي پڇاڙيءَ کان اُلٽي ڳڻپ ڪندي حرف چونڊيندو۔ ٻين لفظن ۾ pos = -1 آخري حرف جي برابر آهي۔ صفر جي درخواست ڪيل قدر، يا string جي ڊيگهه کان وڏي قدر، error موٽائيندي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|pos| abcdefghi | 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|pos| abcdefghi | 4 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|pos|target= abcdefghi |pos= 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|pos|target= abcdefghi |pos= 4 }} == str_find == هي فنڪشن {{tl|str_find}} جي عمل کي، ان جي سڀني peculiarities سميت، نقل ڪري ٿو۔ اهو موجوده سانچن جي سهائتا لاءِ مهيا ڪيو ويو آهي، پر نئين ڪوڊ ۽ سانچن لاءِ سفارش ٿيل ناهي۔ نئون ڪوڊ "find" فنڪشن استعمال ڪري۔ "source" ۾ اهو پهريون index موٽائي ٿو جيڪو "target" سان match ٿئي۔ indexing 1-based آهي، ۽ جيڪڏهن "target" string "source" ۾ موجود نه هجي ته فنڪشن -1 موٽائي ٿو۔ اهم نوٽ: جيڪڏهن "target" string خالي يا غائب هجي، ته هي فنڪشن "1" موٽائي ٿو، جيڪو عام طور غير متوقع رويو آهي، ۽ ان کي الڳ سنڀالڻو پوندو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|str_find|''source_string''|''target_string''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|str_find|source= ''source_string'' |target= ''target_string'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; target : اها string جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find|source= abc123def }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find|source= abc123def }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def |123}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def |123}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find|source= abc123def |target= 123 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find|source= abc123def |target= 123 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def |not}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def |not}} == find == هي فنڪشن هڪ string يا pattern کي ٻي string اندر ڳولڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|find|''source_string''|''target_string''|''start_index''|''plain_flag''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|find|source= ''source_string'' |target= ''target_string'' |start= ''start_index'' |plain= ''plain_flag'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; target : اها string يا pattern جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي ; start : source string اندر اهو index جتان ڳولا شروع ٿئي، ڊيفالٽ 1 ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته target کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور؛ ڊيفالٽ true آهي هي فنڪشن پهريون index ≥ "start" موٽائي ٿو جتي "target" کي "source" اندر ڳولي سگهجي۔ indices 1-based آهن۔ جيڪڏهن "target" نه ملي، ته هي فنڪشن 0 موٽائي ٿو۔ جيڪڏهن "source" يا "target" مان ڪو به خالي يا غائب هجي، ته هي فنڪشن به 0 موٽائي ٿو۔ هي فنڪشن UTF-8 strings لاءِ محفوظ هجڻ گهرجي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|abc123def|12}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|abc123def|12}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=12}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=12}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=pqr}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=pqr}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find| abc123def |123}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find| abc123def |123}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source= abc123def |target= 123 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source= abc123def |target= 123 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=%d |start=3 |plain=false }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=%d |start=3 |plain=false }} جڏهن unnamed parameters استعمال ڪيا وڃن ٿا، ته شروعاتي ۽ آخري spaces برقرار رهن ٿا ۽ ڳڻيا وڃن ٿا: * <code><nowiki>{{#invoke:String|find| abc123def |c|false}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find| abc123def |c|false}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source= abc123def |target=c|plain=false}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source= abc123def |target=c|plain=false}} * <code><nowiki>{{#invoke:string|find|abc 123 def|%s|plain=false}}</nowiki></code> → {{#invoke:string|find|abc 123 def|%s|plain=false}} هڪ string جي موجودگي جانچڻ لاءِ: * <code>{{pf|ifexpr|<nowiki>{{#invoke:string|find|haystack|needle}}</nowiki>|Found needle|Didn't find needle}}</code> → {{#ifexpr:{{#invoke:string|find|haystack|needle}}|Found needle|Didn't find needle}} == findpagetext == findpagetext فنڪشن ڪنهن صفحي جي wikitext source ۾ ڪنهن text جي position موٽائي ٿو۔ اهو وڌ ۾ وڌ چار پيرا ميٽر وٺي ٿو: * پهريون positional parameter يا |text اهو text آهي جيڪو ڳولڻو آهي۔ * اختياري parameter |title صفحي جو عنوان آهي، ڊيفالٽ موجوده صفحو। * اختياري parameter |plain يا ته true آهي plain search لاءِ (ڊيفالٽ)، يا false [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual #Patterns|Lua pattern]] search لاءِ۔ * اختياري parameter |nomatch اها قيمت آهي جيڪا ڪو match نه ملڻ تي موٽائي وڃي؛ ڊيفالٽ ڪجهه به نه۔ ; مثال : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |title=Boston Bridge |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |title=Boston Bridge |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=river |title=Boston Bridge |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=river |title=Boston Bridge |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=[Rr]iver |title=Boston Bridge |plain=false |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=[Rr]iver |title=Boston Bridge |plain=false |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=%[%[ |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=%[%[ |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=%{%{[Cc]oord |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=%{%{coord |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}} ڳولا case-sensitive آهي، تنهنڪري <code>river</code> يا <code>River</code> ڳولڻ لاءِ Lua pattern matching جي ضرورت آهي۔ آخري مثال <code><nowiki>{{coord</nowiki></code> ۽ <code><nowiki>{{Coord</nowiki></code> ڳولي ٿو۔ ان کان اڳ وارو مثال wiki-link ڳولي ٿو۔ [[Template:Findpagetext]] هن فنڪشن لاءِ هڪ سهولت وارو wrapper آهي۔ {{anchor|replace}} == replace (gsub) == {{notice|text=نوٽ ڪريو ته ڊيفالٽ طور pattern کي plain text طور سمجهيو ويندو آهي ڇاڪاڻ⁠تہ {{var|plain flag}} {{nowrap|{{para|plain}}}} جو ڊيفالٽ {{pval|true}} آهي۔ [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto mw.ustring pattern]] استعمال ڪرڻ لاءِ توهان کي ان کي {{pval|false}} تي مقرر ڪرڻو پوندو۔}} هي فنڪشن هڪ string يا pattern کي ٻي string اندر تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔ Lua programmers لاءِ: هي فنڪشن اندروني طور <code>[[mw:Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.ustring.gsub|mw.ustring.gsub]]</code> سڏڻ سان ڪم ڪري ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|replace|''source_str''|''pattern_string''|''replace_string''|''replacement_count''|''plain_flag''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|replace|source= ''source_string'' |pattern= ''pattern_string'' |replace= ''replace_string'' |count= ''replacement_count'' |plain= ''plain_flag'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pattern : اها string يا pattern جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي ; replace : replacement text ; count : ڪيتريون occurrences تبديل ڪرڻيون آهن؛ ڊيفالٽ سڀئي ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته pattern کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور؛ ڊيفالٽ true آهي مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace| abc123def456 |123|XYZ}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace| abc123def456 |123|XYZ}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= 123 |replace= XYZ }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= 123 |replace= XYZ }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace| abc123def456 |%d+|XYZ|1|false}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace| abc123def456 |%d+|XYZ|1|false}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |count=1 |plain= false }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |count=1 |plain= false }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |plain= false }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |plain= false }}" * <code><nowiki>{{#invoke:String|replace|source= 0012001200 |pattern= ^0* |plain= false }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|replace|source= 0012001200 |pattern= ^0* |plain= false }} == rep == هڪ string کي ''n'' ڀيرا ورجائي ٿو۔ هي string.rep کي templates تائين پهچائڻ لاءِ سادو فنڪشن آهي۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|rep|''source''|''count''<nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جيڪا ورجائڻي آهي ; count : repetitions جو تعداد۔ مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|rep|hello|3}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|rep|hello|3}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|rep| hello | 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|rep| hello | 3 }}" == escapePattern == هڪ [[:mw:LUAREF#Patterns|Lua pattern]] ۾، ''class character'' کي ''literal character'' ۾ تبديل ڪري ٿو۔ مثال طور: pattern ۾ حرف <code>.</code> "ڪنهن به حرف" کي پڪڙيندو آهي؛ escapePattern ان کي <code>%.</code> ۾ بدلائيندو، جيڪو صرف حقيقي "." حرف کي پڪڙيندو۔ استعمال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|escapePattern|</nowiki>''pattern_string''<nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; pattern_string : اهو pattern string جنهن کي escape ڪرڻو آهي مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|escapePattern|A.D.}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|escapePattern|A.D.}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|escapePattern|10%}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|escapePattern|10%}}" 24sb62moi7j0ivswksboiundqocymrw 368394 368393 2026-03-29T14:05:19Z Intisar Ali 8681 368394 wikitext text/x-wiki {{Used in system}} {{Module rating|protected}} {{cascade-protected template|page=module}} {{Lmd|String}} هي ماڊيول بنيادي string فنڪشنن تائين رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي۔ هتي مهيا ڪيل گهڻا فنڪشن named parameters، unnamed parameters، يا ٻنهي جي گڏيل صورت سان سڏي سگهجن ٿا۔ جيڪڏهن named parameters استعمال ڪيا وڃن ٿا، ته MediaWiki پاڻمرادو پيرا ميٽر جي شروعاتي ۽ آخري خالي جڳهه ختم ڪري ڇڏيندو۔ ارادي استعمال تي دارومدار رکندي، ڪڏهن اهڙي whitespace کي برقرار رکڻ ۽ ڪڏهن ختم ڪرڻ فائديمند ٿي سگهي ٿو۔ == عالمي انتخاب== ; ignore_errors : جيڪڏهن ان کي 'true' يا 1 تي مقرر ڪيو وڃي، ته ڪنهن به error جي حالت ۾ error message بدران خالي string موٽائي ويندي۔ ; error_category : جيڪڏهن error ٿئي، ته error message سان گڏ شامل ڪرڻ لاءِ ڪنهن زمري جو نالو مقرر ڪري ٿو۔ ڊيفالٽ زمرو آهي {{clc|Errors reported by Module String}}۔ ; no_category : جيڪڏهن ان کي 'true' يا 1 تي مقرر ڪيو وڃي، ته error پيدا ٿيڻ جي صورت ۾ ڪو به زمرو شامل نه ڪيو ويندو۔ هن ماڊيول جا unit tests [[Module:String/testcases]] تي موجود آهن۔ == لين len == هي فنڪشن target string جي ڊيگهه موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|len|''target_string''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|len|s= ''target_string'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن جي ڊيگهه رپورٽ ڪرڻي آهي مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|len| abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|len| abcdefghi }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|len|s= abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|len|s= abcdefghi }} == sub == هي فنڪشن target string مان مخصوص inclusive، one-indexed indices تي ٻڌل substring موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sub|''target_string''|''start_index''|''end_index''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sub|s= ''target_string'' |i= ''start_index'' |j= ''end_index'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن مان حصو موٽائڻو آهي ; i : موٽايل substring جو پهريون index، ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; j : موٽايل string جو آخري index، ڊيفالٽ آخري حرف آهي۔ string جو پهريون حرف index 1 رکي ٿو۔ جيڪڏهن i يا j منفي قدر هجي، ته اهو string جي پڇاڙيءَ کان ڳڻپ ڪندي حرف چونڊڻ وانگر سمجهيو ويندو۔ تنهنڪري -1 جو قدر string جي آخري حرف جي برابر آهي۔ جيڪڏهن درخواست ڪيل indices ڏنل string جي حد کان ٻاهر هجن، ته error ڏيکاريو ويندو۔ error messages کان بچڻ لاءِ {{ml|ustring|sub}} استعمال ڪريو۔ مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 | 4 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 | 4 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 |j= 4 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 |j= 4 }}" == sublength == هي فنڪشن {{tl|str sub old}} جون سهولتون نافذ ڪري ٿو ۽ پراڻن سانچن کي برقرار رکڻ لاءِ رکيو ويو آهي۔ اهو target string مان هڪ مخصوص index کان شروع ٿيندڙ ۽ مخصوص ڊيگهه وارو substring موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sublength|s= ''target_string'' |i= ''start_index'' |len= ''length'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : string ; i : substring جو شروعاتي index۔ string جو پهريون حرف index 0 رکي ٿو۔ ; len : موٽايل string جي ڊيگهه، ڊيفالٽ آخري حرف تائين آهي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 |len= 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 |len= 4 }} == match == هي فنڪشن source string مان اهو substring موٽائي ٿو جيڪو مخصوص pattern سان ملي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|match|''source_string''|''pattern_string''|''start_index''|''match_number''|''plain_flag''|''nomatch_output''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|match|s= ''source_string'' |pattern= ''pattern_string'' |start= ''start_index'' |match= ''match_number'' |plain= ''plain_flag'' |nomatch= ''nomatch_output'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pattern : اهو pattern يا string جيڪو string اندر ڳولڻو آهي ; start : source string اندر اهو index جتان ڳولا شروع ٿئي۔ string جو پهريون حرف index 1 آهي۔ ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; match : ڪن حالتن ۾ هڪ ئي string تي هڪ کان وڌيڪ match ٿي سگهن ٿا۔ هي اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙو match موٽائجي، جتي پهريون match = 1 آهي۔ جيڪڏهن منفي عدد ڏنو وڃي، ته match پڇاڙيءَ کان ڳڻپ ڪري موٽايو ويندو۔ تنهنڪري match = -1 آخري match جي برابر آهي۔ ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته pattern کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور۔ ڊيفالٽ false آهي (بدلائڻ لاءِ: <code>plain=true</code>) ; nomatch : جيڪڏهن ڪو match نه ملي، ته error بدران "nomatch" واري قيمت ڏيکاري۔ ; ignore_errors : جيڪڏهن ڪو match نه ملي ۽ ignore_errors=true هجي، ته error بدران خالي string ڏيکاري۔ جيڪڏهن match_number يا start_index ڳولا ڪيل string جي حد کان ٻاهر هجن، ته هي فنڪشن error پيدا ڪري ٿو۔ جيڪڏهن ڪو match نه ملي، تڏهن به error پيدا ٿئي ٿو۔ جيڪڏهن ignore_errors=true شامل ڪيو وڃي، ته error لڪايو ويندو ۽ ڪنهن به ناڪاميءَ تي خالي string موٽائي ويندي۔ [[w:Lua (programming language)|Lua]] patterns جي جوڙجڪ بابت معلومات لاءِ، جيڪي [[w:regular expression|regular expression]] جو هڪ روپ آهن، ڏسو: * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Patterns|Scribunto patterns]] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto Unicode string patterns]] مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+|6}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+|6}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 |match= 2 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 |match= 2 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ |plain= true }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ |plain= true }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |no_category=true}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |nomatch= No numeric characters in string }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |nomatch= No numeric characters in string }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |ignore_errors= true }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |ignore_errors= true }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= 0012001200 |pattern= 0*(%d*) }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= 0012001200 |pattern= 0*(%d*) }} == pos == هي فنڪشن target string مان position pos تي موجود هڪ واحد حرف موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|pos|''target_string''|''index_value''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|pos|target= ''target_string'' |pos= ''index_value'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; target : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pos : موٽايل حرف جو index پهريون حرف index 1 رکي ٿو۔ جيڪڏهن منفي قدر گهريو وڃي، ته هي فنڪشن string جي پڇاڙيءَ کان اُلٽي ڳڻپ ڪندي حرف چونڊيندو۔ ٻين لفظن ۾ pos = -1 آخري حرف جي برابر آهي۔ صفر جي درخواست ڪيل قدر، يا string جي ڊيگهه کان وڏي قدر، error موٽائيندي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|pos| abcdefghi | 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|pos| abcdefghi | 4 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|pos|target= abcdefghi |pos= 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|pos|target= abcdefghi |pos= 4 }} == str_find == هي فنڪشن {{tl|str_find}} جي عمل کي، ان جي سڀني peculiarities سميت، نقل ڪري ٿو۔ اهو موجوده سانچن جي سهائتا لاءِ مهيا ڪيو ويو آهي، پر نئين ڪوڊ ۽ سانچن لاءِ سفارش ٿيل ناهي۔ نئون ڪوڊ "find" فنڪشن استعمال ڪري۔ "source" ۾ اهو پهريون index موٽائي ٿو جيڪو "target" سان match ٿئي۔ indexing 1-based آهي، ۽ جيڪڏهن "target" string "source" ۾ موجود نه هجي ته فنڪشن -1 موٽائي ٿو۔ اهم نوٽ: جيڪڏهن "target" string خالي يا غائب هجي، ته هي فنڪشن "1" موٽائي ٿو، جيڪو عام طور غير متوقع رويو آهي، ۽ ان کي الڳ سنڀالڻو پوندو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|str_find|''source_string''|''target_string''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|str_find|source= ''source_string'' |target= ''target_string'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; target : اها string جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find|source= abc123def }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find|source= abc123def }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def |123}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def |123}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find|source= abc123def |target= 123 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find|source= abc123def |target= 123 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def |not}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def |not}} == find == هي فنڪشن هڪ string يا pattern کي ٻي string اندر ڳولڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|find|''source_string''|''target_string''|''start_index''|''plain_flag''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|find|source= ''source_string'' |target= ''target_string'' |start= ''start_index'' |plain= ''plain_flag'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; target : اها string يا pattern جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي ; start : source string اندر اهو index جتان ڳولا شروع ٿئي، ڊيفالٽ 1 ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته target کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور؛ ڊيفالٽ true آهي هي فنڪشن پهريون index ≥ "start" موٽائي ٿو جتي "target" کي "source" اندر ڳولي سگهجي۔ indices 1-based آهن۔ جيڪڏهن "target" نه ملي، ته هي فنڪشن 0 موٽائي ٿو۔ جيڪڏهن "source" يا "target" مان ڪو به خالي يا غائب هجي، ته هي فنڪشن به 0 موٽائي ٿو۔ هي فنڪشن UTF-8 strings لاءِ محفوظ هجڻ گهرجي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|abc123def|12}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|abc123def|12}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=12}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=12}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=pqr}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=pqr}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find| abc123def |123}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find| abc123def |123}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source= abc123def |target= 123 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source= abc123def |target= 123 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=%d |start=3 |plain=false }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=%d |start=3 |plain=false }} جڏهن unnamed parameters استعمال ڪيا وڃن ٿا، ته شروعاتي ۽ آخري spaces برقرار رهن ٿا ۽ ڳڻيا وڃن ٿا: * <code><nowiki>{{#invoke:String|find| abc123def |c|false}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find| abc123def |c|false}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source= abc123def |target=c|plain=false}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source= abc123def |target=c|plain=false}} * <code><nowiki>{{#invoke:string|find|abc 123 def|%s|plain=false}}</nowiki></code> → {{#invoke:string|find|abc 123 def|%s|plain=false}} هڪ string جي موجودگي جانچڻ لاءِ: * <code>{{pf|ifexpr|<nowiki>{{#invoke:string|find|haystack|needle}}</nowiki>|Found needle|Didn't find needle}}</code> → {{#ifexpr:{{#invoke:string|find|haystack|needle}}|Found needle|Didn't find needle}} == findpagetext == findpagetext فنڪشن ڪنهن صفحي جي wikitext source ۾ ڪنهن text جي position موٽائي ٿو۔ اهو وڌ ۾ وڌ چار پيرا ميٽر وٺي ٿو: * پهريون positional parameter يا |text اهو text آهي جيڪو ڳولڻو آهي۔ * اختياري parameter |title صفحي جو عنوان آهي، ڊيفالٽ موجوده صفحو। * اختياري parameter |plain يا ته true آهي plain search لاءِ (ڊيفالٽ)، يا false [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual #Patterns|Lua pattern]] search لاءِ۔ * اختياري parameter |nomatch اها قيمت آهي جيڪا ڪو match نه ملڻ تي موٽائي وڃي؛ ڊيفالٽ ڪجهه به نه۔ ; مثال : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |title=Boston Bridge |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |title=Boston Bridge |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=river |title=Boston Bridge |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=river |title=Boston Bridge |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=[Rr]iver |title=Boston Bridge |plain=false |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=[Rr]iver |title=Boston Bridge |plain=false |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=%[%[ |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=%[%[ |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=%{%{[Cc]oord |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=%{%{coord |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}} ڳولا case-sensitive آهي، تنهنڪري <code>river</code> يا <code>River</code> ڳولڻ لاءِ Lua pattern matching جي ضرورت آهي۔ آخري مثال <code><nowiki>{{coord</nowiki></code> ۽ <code><nowiki>{{Coord</nowiki></code> ڳولي ٿو۔ ان کان اڳ وارو مثال wiki-link ڳولي ٿو۔ [[Template:Findpagetext]] هن فنڪشن لاءِ هڪ سهولت وارو wrapper آهي۔ {{anchor|replace}} == replace (gsub) == {{notice|text=نوٽ ڪريو ته ڊيفالٽ طور pattern کي plain text طور سمجهيو ويندو آهي ڇاڪاڻ⁠تہ {{var|plain flag}} {{nowrap|{{para|plain}}}} جو ڊيفالٽ {{pval|true}} آهي۔ [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto mw.ustring pattern]] استعمال ڪرڻ لاءِ توهان کي ان کي {{pval|false}} تي مقرر ڪرڻو پوندو۔}} هي فنڪشن هڪ string يا pattern کي ٻي string اندر تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔ Lua programmers لاءِ: هي فنڪشن اندروني طور <code>[[mw:Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.ustring.gsub|mw.ustring.gsub]]</code> سڏڻ سان ڪم ڪري ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|replace|''source_str''|''pattern_string''|''replace_string''|''replacement_count''|''plain_flag''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|replace|source= ''source_string'' |pattern= ''pattern_string'' |replace= ''replace_string'' |count= ''replacement_count'' |plain= ''plain_flag'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pattern : اها string يا pattern جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي ; replace : replacement text ; count : ڪيتريون occurrences تبديل ڪرڻيون آهن؛ ڊيفالٽ سڀئي ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته pattern کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور؛ ڊيفالٽ true آهي مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace| abc123def456 |123|XYZ}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace| abc123def456 |123|XYZ}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= 123 |replace= XYZ }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= 123 |replace= XYZ }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace| abc123def456 |%d+|XYZ|1|false}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace| abc123def456 |%d+|XYZ|1|false}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |count=1 |plain= false }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |count=1 |plain= false }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |plain= false }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |plain= false }}" * <code><nowiki>{{#invoke:String|replace|source= 0012001200 |pattern= ^0* |plain= false }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|replace|source= 0012001200 |pattern= ^0* |plain= false }} == rep == هڪ string کي ''n'' ڀيرا ورجائي ٿو۔ هي string.rep کي templates تائين پهچائڻ لاءِ سادو فنڪشن آهي۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|rep|''source''|''count''<nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جيڪا ورجائڻي آهي ; count : repetitions جو تعداد۔ مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|rep|hello|3}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|rep|hello|3}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|rep| hello | 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|rep| hello | 3 }}" == escapePattern == هڪ [[:mw:LUAREF#Patterns|Lua pattern]] ۾، ''class character'' کي ''literal character'' ۾ تبديل ڪري ٿو۔ مثال طور: pattern ۾ حرف <code>.</code> "ڪنهن به حرف" کي پڪڙيندو آهي؛ escapePattern ان کي <code>%.</code> ۾ بدلائيندو، جيڪو صرف حقيقي "." حرف کي پڪڙيندو۔ استعمال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|escapePattern|</nowiki>''pattern_string''<nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; pattern_string : اهو pattern string جنهن کي escape ڪرڻو آهي مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|escapePattern|A.D.}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|escapePattern|A.D.}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|escapePattern|10%}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|escapePattern|10%}}" apio763r30bdyx3dkwsxnlc532z7lxe 368395 368394 2026-03-29T14:05:36Z Intisar Ali 8681 368395 wikitext text/x-wiki {{Used in system}} {{Module rating|protected}} {{cascade-protected template|page=module}} {{Lmd|String}} هي ماڊيول بنيادي string فنڪشنن تائين رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي۔ هتي مهيا ڪيل گهڻا فنڪشن named parameters، unnamed parameters، يا ٻنهي جي گڏيل صورت سان سڏي سگهجن ٿا۔ جيڪڏهن named parameters استعمال ڪيا وڃن ٿا، ته MediaWiki پاڻمرادو پيرا ميٽر جي شروعاتي ۽ آخري خالي جڳهه ختم ڪري ڇڏيندو۔ ارادي استعمال تي دارومدار رکندي، ڪڏهن اهڙي whitespace کي برقرار رکڻ ۽ ڪڏهن ختم ڪرڻ فائديمند ٿي سگهي ٿو۔ == عالمي انتخاب== ; ignore_errors : جيڪڏهن ان کي 'true' يا 1 تي مقرر ڪيو وڃي، ته ڪنهن به error جي حالت ۾ error message بدران خالي string موٽائي ويندي۔ ; error_category : جيڪڏهن error ٿئي، ته error message سان گڏ شامل ڪرڻ لاءِ ڪنهن زمري جو نالو مقرر ڪري ٿو۔ ڊيفالٽ زمرو آهي {{clc|Errors reported by Module String}}۔ ; no_category : جيڪڏهن ان کي 'true' يا 1 تي مقرر ڪيو وڃي، ته error پيدا ٿيڻ جي صورت ۾ ڪو به زمرو شامل نه ڪيو ويندو۔ هن ماڊيول جا unit tests [[Module:String/testcases]] تي موجود آهن۔ == لين len == هي فنڪشن target string جي ڊيگهه موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|len|''target_string''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|len|s= ''target_string'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن جي ڊيگهه رپورٽ ڪرڻي آهي مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|len| abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|len| abcdefghi }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|len|s= abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|len|s= abcdefghi }} == ذيلي == هي فنڪشن target string مان مخصوص inclusive، one-indexed indices تي ٻڌل substring موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sub|''target_string''|''start_index''|''end_index''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sub|s= ''target_string'' |i= ''start_index'' |j= ''end_index'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن مان حصو موٽائڻو آهي ; i : موٽايل substring جو پهريون index، ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; j : موٽايل string جو آخري index، ڊيفالٽ آخري حرف آهي۔ string جو پهريون حرف index 1 رکي ٿو۔ جيڪڏهن i يا j منفي قدر هجي، ته اهو string جي پڇاڙيءَ کان ڳڻپ ڪندي حرف چونڊڻ وانگر سمجهيو ويندو۔ تنهنڪري -1 جو قدر string جي آخري حرف جي برابر آهي۔ جيڪڏهن درخواست ڪيل indices ڏنل string جي حد کان ٻاهر هجن، ته error ڏيکاريو ويندو۔ error messages کان بچڻ لاءِ {{ml|ustring|sub}} استعمال ڪريو۔ مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 | 4 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 | 4 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 |j= 4 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 |j= 4 }}" == sublength == هي فنڪشن {{tl|str sub old}} جون سهولتون نافذ ڪري ٿو ۽ پراڻن سانچن کي برقرار رکڻ لاءِ رکيو ويو آهي۔ اهو target string مان هڪ مخصوص index کان شروع ٿيندڙ ۽ مخصوص ڊيگهه وارو substring موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sublength|s= ''target_string'' |i= ''start_index'' |len= ''length'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : string ; i : substring جو شروعاتي index۔ string جو پهريون حرف index 0 رکي ٿو۔ ; len : موٽايل string جي ڊيگهه، ڊيفالٽ آخري حرف تائين آهي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 |len= 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 |len= 4 }} == match == هي فنڪشن source string مان اهو substring موٽائي ٿو جيڪو مخصوص pattern سان ملي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|match|''source_string''|''pattern_string''|''start_index''|''match_number''|''plain_flag''|''nomatch_output''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|match|s= ''source_string'' |pattern= ''pattern_string'' |start= ''start_index'' |match= ''match_number'' |plain= ''plain_flag'' |nomatch= ''nomatch_output'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pattern : اهو pattern يا string جيڪو string اندر ڳولڻو آهي ; start : source string اندر اهو index جتان ڳولا شروع ٿئي۔ string جو پهريون حرف index 1 آهي۔ ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; match : ڪن حالتن ۾ هڪ ئي string تي هڪ کان وڌيڪ match ٿي سگهن ٿا۔ هي اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙو match موٽائجي، جتي پهريون match = 1 آهي۔ جيڪڏهن منفي عدد ڏنو وڃي، ته match پڇاڙيءَ کان ڳڻپ ڪري موٽايو ويندو۔ تنهنڪري match = -1 آخري match جي برابر آهي۔ ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته pattern کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور۔ ڊيفالٽ false آهي (بدلائڻ لاءِ: <code>plain=true</code>) ; nomatch : جيڪڏهن ڪو match نه ملي، ته error بدران "nomatch" واري قيمت ڏيکاري۔ ; ignore_errors : جيڪڏهن ڪو match نه ملي ۽ ignore_errors=true هجي، ته error بدران خالي string ڏيکاري۔ جيڪڏهن match_number يا start_index ڳولا ڪيل string جي حد کان ٻاهر هجن، ته هي فنڪشن error پيدا ڪري ٿو۔ جيڪڏهن ڪو match نه ملي، تڏهن به error پيدا ٿئي ٿو۔ جيڪڏهن ignore_errors=true شامل ڪيو وڃي، ته error لڪايو ويندو ۽ ڪنهن به ناڪاميءَ تي خالي string موٽائي ويندي۔ [[w:Lua (programming language)|Lua]] patterns جي جوڙجڪ بابت معلومات لاءِ، جيڪي [[w:regular expression|regular expression]] جو هڪ روپ آهن، ڏسو: * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Patterns|Scribunto patterns]] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto Unicode string patterns]] مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+|6}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+|6}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 |match= 2 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 |match= 2 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ |plain= true }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ |plain= true }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |no_category=true}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |nomatch= No numeric characters in string }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |nomatch= No numeric characters in string }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |ignore_errors= true }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |ignore_errors= true }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= 0012001200 |pattern= 0*(%d*) }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= 0012001200 |pattern= 0*(%d*) }} == pos == هي فنڪشن target string مان position pos تي موجود هڪ واحد حرف موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|pos|''target_string''|''index_value''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|pos|target= ''target_string'' |pos= ''index_value'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; target : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pos : موٽايل حرف جو index پهريون حرف index 1 رکي ٿو۔ جيڪڏهن منفي قدر گهريو وڃي، ته هي فنڪشن string جي پڇاڙيءَ کان اُلٽي ڳڻپ ڪندي حرف چونڊيندو۔ ٻين لفظن ۾ pos = -1 آخري حرف جي برابر آهي۔ صفر جي درخواست ڪيل قدر، يا string جي ڊيگهه کان وڏي قدر، error موٽائيندي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|pos| abcdefghi | 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|pos| abcdefghi | 4 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|pos|target= abcdefghi |pos= 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|pos|target= abcdefghi |pos= 4 }} == str_find == هي فنڪشن {{tl|str_find}} جي عمل کي، ان جي سڀني peculiarities سميت، نقل ڪري ٿو۔ اهو موجوده سانچن جي سهائتا لاءِ مهيا ڪيو ويو آهي، پر نئين ڪوڊ ۽ سانچن لاءِ سفارش ٿيل ناهي۔ نئون ڪوڊ "find" فنڪشن استعمال ڪري۔ "source" ۾ اهو پهريون index موٽائي ٿو جيڪو "target" سان match ٿئي۔ indexing 1-based آهي، ۽ جيڪڏهن "target" string "source" ۾ موجود نه هجي ته فنڪشن -1 موٽائي ٿو۔ اهم نوٽ: جيڪڏهن "target" string خالي يا غائب هجي، ته هي فنڪشن "1" موٽائي ٿو، جيڪو عام طور غير متوقع رويو آهي، ۽ ان کي الڳ سنڀالڻو پوندو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|str_find|''source_string''|''target_string''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|str_find|source= ''source_string'' |target= ''target_string'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; target : اها string جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find|source= abc123def }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find|source= abc123def }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def |123}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def |123}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find|source= abc123def |target= 123 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find|source= abc123def |target= 123 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def |not}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def |not}} == find == هي فنڪشن هڪ string يا pattern کي ٻي string اندر ڳولڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|find|''source_string''|''target_string''|''start_index''|''plain_flag''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|find|source= ''source_string'' |target= ''target_string'' |start= ''start_index'' |plain= ''plain_flag'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; target : اها string يا pattern جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي ; start : source string اندر اهو index جتان ڳولا شروع ٿئي، ڊيفالٽ 1 ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته target کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور؛ ڊيفالٽ true آهي هي فنڪشن پهريون index ≥ "start" موٽائي ٿو جتي "target" کي "source" اندر ڳولي سگهجي۔ indices 1-based آهن۔ جيڪڏهن "target" نه ملي، ته هي فنڪشن 0 موٽائي ٿو۔ جيڪڏهن "source" يا "target" مان ڪو به خالي يا غائب هجي، ته هي فنڪشن به 0 موٽائي ٿو۔ هي فنڪشن UTF-8 strings لاءِ محفوظ هجڻ گهرجي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|abc123def|12}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|abc123def|12}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=12}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=12}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=pqr}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=pqr}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find| abc123def |123}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find| abc123def |123}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source= abc123def |target= 123 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source= abc123def |target= 123 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=%d |start=3 |plain=false }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=%d |start=3 |plain=false }} جڏهن unnamed parameters استعمال ڪيا وڃن ٿا، ته شروعاتي ۽ آخري spaces برقرار رهن ٿا ۽ ڳڻيا وڃن ٿا: * <code><nowiki>{{#invoke:String|find| abc123def |c|false}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find| abc123def |c|false}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source= abc123def |target=c|plain=false}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source= abc123def |target=c|plain=false}} * <code><nowiki>{{#invoke:string|find|abc 123 def|%s|plain=false}}</nowiki></code> → {{#invoke:string|find|abc 123 def|%s|plain=false}} هڪ string جي موجودگي جانچڻ لاءِ: * <code>{{pf|ifexpr|<nowiki>{{#invoke:string|find|haystack|needle}}</nowiki>|Found needle|Didn't find needle}}</code> → {{#ifexpr:{{#invoke:string|find|haystack|needle}}|Found needle|Didn't find needle}} == findpagetext == findpagetext فنڪشن ڪنهن صفحي جي wikitext source ۾ ڪنهن text جي position موٽائي ٿو۔ اهو وڌ ۾ وڌ چار پيرا ميٽر وٺي ٿو: * پهريون positional parameter يا |text اهو text آهي جيڪو ڳولڻو آهي۔ * اختياري parameter |title صفحي جو عنوان آهي، ڊيفالٽ موجوده صفحو। * اختياري parameter |plain يا ته true آهي plain search لاءِ (ڊيفالٽ)، يا false [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual #Patterns|Lua pattern]] search لاءِ۔ * اختياري parameter |nomatch اها قيمت آهي جيڪا ڪو match نه ملڻ تي موٽائي وڃي؛ ڊيفالٽ ڪجهه به نه۔ ; مثال : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |title=Boston Bridge |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |title=Boston Bridge |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=river |title=Boston Bridge |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=river |title=Boston Bridge |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=[Rr]iver |title=Boston Bridge |plain=false |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=[Rr]iver |title=Boston Bridge |plain=false |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=%[%[ |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=%[%[ |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=%{%{[Cc]oord |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=%{%{coord |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}} ڳولا case-sensitive آهي، تنهنڪري <code>river</code> يا <code>River</code> ڳولڻ لاءِ Lua pattern matching جي ضرورت آهي۔ آخري مثال <code><nowiki>{{coord</nowiki></code> ۽ <code><nowiki>{{Coord</nowiki></code> ڳولي ٿو۔ ان کان اڳ وارو مثال wiki-link ڳولي ٿو۔ [[Template:Findpagetext]] هن فنڪشن لاءِ هڪ سهولت وارو wrapper آهي۔ {{anchor|replace}} == replace (gsub) == {{notice|text=نوٽ ڪريو ته ڊيفالٽ طور pattern کي plain text طور سمجهيو ويندو آهي ڇاڪاڻ⁠تہ {{var|plain flag}} {{nowrap|{{para|plain}}}} جو ڊيفالٽ {{pval|true}} آهي۔ [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto mw.ustring pattern]] استعمال ڪرڻ لاءِ توهان کي ان کي {{pval|false}} تي مقرر ڪرڻو پوندو۔}} هي فنڪشن هڪ string يا pattern کي ٻي string اندر تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔ Lua programmers لاءِ: هي فنڪشن اندروني طور <code>[[mw:Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.ustring.gsub|mw.ustring.gsub]]</code> سڏڻ سان ڪم ڪري ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|replace|''source_str''|''pattern_string''|''replace_string''|''replacement_count''|''plain_flag''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|replace|source= ''source_string'' |pattern= ''pattern_string'' |replace= ''replace_string'' |count= ''replacement_count'' |plain= ''plain_flag'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pattern : اها string يا pattern جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي ; replace : replacement text ; count : ڪيتريون occurrences تبديل ڪرڻيون آهن؛ ڊيفالٽ سڀئي ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته pattern کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور؛ ڊيفالٽ true آهي مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace| abc123def456 |123|XYZ}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace| abc123def456 |123|XYZ}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= 123 |replace= XYZ }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= 123 |replace= XYZ }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace| abc123def456 |%d+|XYZ|1|false}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace| abc123def456 |%d+|XYZ|1|false}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |count=1 |plain= false }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |count=1 |plain= false }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |plain= false }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |plain= false }}" * <code><nowiki>{{#invoke:String|replace|source= 0012001200 |pattern= ^0* |plain= false }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|replace|source= 0012001200 |pattern= ^0* |plain= false }} == rep == هڪ string کي ''n'' ڀيرا ورجائي ٿو۔ هي string.rep کي templates تائين پهچائڻ لاءِ سادو فنڪشن آهي۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|rep|''source''|''count''<nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جيڪا ورجائڻي آهي ; count : repetitions جو تعداد۔ مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|rep|hello|3}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|rep|hello|3}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|rep| hello | 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|rep| hello | 3 }}" == escapePattern == هڪ [[:mw:LUAREF#Patterns|Lua pattern]] ۾، ''class character'' کي ''literal character'' ۾ تبديل ڪري ٿو۔ مثال طور: pattern ۾ حرف <code>.</code> "ڪنهن به حرف" کي پڪڙيندو آهي؛ escapePattern ان کي <code>%.</code> ۾ بدلائيندو، جيڪو صرف حقيقي "." حرف کي پڪڙيندو۔ استعمال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|escapePattern|</nowiki>''pattern_string''<nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; pattern_string : اهو pattern string جنهن کي escape ڪرڻو آهي مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|escapePattern|A.D.}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|escapePattern|A.D.}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|escapePattern|10%}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|escapePattern|10%}}" j2gh2ngnu9aic4l1wvat4myd53utwgd 368396 368395 2026-03-29T14:10:32Z Intisar Ali 8681 368396 wikitext text/x-wiki {{Used in system}} {{Module rating|protected}} {{cascade-protected template|page=module}} {{Lmd|String}} هي ماڊيول بنيادي string فنڪشنن تائين رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي۔ هتي مهيا ڪيل گهڻا فنڪشن named parameters، unnamed parameters، يا ٻنهي جي گڏيل صورت سان سڏي سگهجن ٿا۔ جيڪڏهن named parameters استعمال ڪيا وڃن ٿا، ته MediaWiki پاڻمرادو پيرا ميٽر جي شروعاتي ۽ آخري خالي جڳهه ختم ڪري ڇڏيندو۔ ارادي استعمال تي دارومدار رکندي، ڪڏهن اهڙي whitespace کي برقرار رکڻ ۽ ڪڏهن ختم ڪرڻ فائديمند ٿي سگهي ٿو۔ == عالمي انتخاب== ; ignore_errors : جيڪڏهن ان کي 'true' يا 1 تي مقرر ڪيو وڃي، ته ڪنهن به error جي حالت ۾ error message بدران خالي string موٽائي ويندي۔ ; error_category : جيڪڏهن error ٿئي، ته error message سان گڏ شامل ڪرڻ لاءِ ڪنهن زمري جو نالو مقرر ڪري ٿو۔ ڊيفالٽ زمرو آهي {{clc|Errors reported by Module String}}۔ ; no_category : جيڪڏهن ان کي 'true' يا 1 تي مقرر ڪيو وڃي، ته error پيدا ٿيڻ جي صورت ۾ ڪو به زمرو شامل نه ڪيو ويندو۔ هن ماڊيول جا unit tests [[Module:String/testcases]] تي موجود آهن۔ == لين len == هي فنڪشن target string جي ڊيگهه موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|len|''target_string''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|len|s= ''target_string'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن جي ڊيگهه رپورٽ ڪرڻي آهي مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|len| abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|len| abcdefghi }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|len|s= abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|len|s= abcdefghi }} == ذيلي == هي فنڪشن target string مان مخصوص inclusive، one-indexed indices تي ٻڌل substring موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sub|''target_string''|''start_index''|''end_index''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sub|s= ''target_string'' |i= ''start_index'' |j= ''end_index'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن مان حصو موٽائڻو آهي ; i : موٽايل substring جو پهريون index، ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; j : موٽايل string جو آخري index، ڊيفالٽ آخري حرف آهي۔ string جو پهريون حرف index 1 رکي ٿو۔ جيڪڏهن i يا j منفي قدر هجي، ته اهو string جي پڇاڙيءَ کان ڳڻپ ڪندي حرف چونڊڻ وانگر سمجهيو ويندو۔ تنهنڪري -1 جو قدر string جي آخري حرف جي برابر آهي۔ جيڪڏهن درخواست ڪيل indices ڏنل string جي حد کان ٻاهر هجن، ته error ڏيکاريو ويندو۔ error messages کان بچڻ لاءِ {{ml|ustring|sub}} استعمال ڪريو۔ مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 | 4 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 | 4 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 |j= 4 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 |j= 4 }}" == ذيلي ڊيگھ== هي فنڪشن {{tl|str sub old}} جون سهولتون نافذ ڪري ٿو ۽ پراڻن سانچن کي برقرار رکڻ لاءِ رکيو ويو آهي۔ اهو target string مان هڪ مخصوص index کان شروع ٿيندڙ ۽ مخصوص ڊيگهه وارو substring موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sublength|s= ''target_string'' |i= ''start_index'' |len= ''length'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : string ; i : substring جو شروعاتي index۔ string جو پهريون حرف index 0 رکي ٿو۔ ; len : موٽايل string جي ڊيگهه، ڊيفالٽ آخري حرف تائين آهي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 |len= 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 |len= 4 }} == ڀيٽ == هي فنڪشن source string مان اهو substring موٽائي ٿو جيڪو مخصوص pattern سان ملي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|match|''source_string''|''pattern_string''|''start_index''|''match_number''|''plain_flag''|''nomatch_output''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|match|s= ''source_string'' |pattern= ''pattern_string'' |start= ''start_index'' |match= ''match_number'' |plain= ''plain_flag'' |nomatch= ''nomatch_output'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pattern : اهو pattern يا string جيڪو string اندر ڳولڻو آهي ; start : source string اندر اهو index جتان ڳولا شروع ٿئي۔ string جو پهريون حرف index 1 آهي۔ ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; match : ڪن حالتن ۾ هڪ ئي string تي هڪ کان وڌيڪ match ٿي سگهن ٿا۔ هي اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙو match موٽائجي، جتي پهريون match = 1 آهي۔ جيڪڏهن منفي عدد ڏنو وڃي، ته match پڇاڙيءَ کان ڳڻپ ڪري موٽايو ويندو۔ تنهنڪري match = -1 آخري match جي برابر آهي۔ ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته pattern کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور۔ ڊيفالٽ false آهي (بدلائڻ لاءِ: <code>plain=true</code>) ; nomatch : جيڪڏهن ڪو match نه ملي، ته error بدران "nomatch" واري قيمت ڏيکاري۔ ; ignore_errors : جيڪڏهن ڪو match نه ملي ۽ ignore_errors=true هجي، ته error بدران خالي string ڏيکاري۔ جيڪڏهن match_number يا start_index ڳولا ڪيل string جي حد کان ٻاهر هجن، ته هي فنڪشن error پيدا ڪري ٿو۔ جيڪڏهن ڪو match نه ملي، تڏهن به error پيدا ٿئي ٿو۔ جيڪڏهن ignore_errors=true شامل ڪيو وڃي، ته error لڪايو ويندو ۽ ڪنهن به ناڪاميءَ تي خالي string موٽائي ويندي۔ [[w:Lua (programming language)|Lua]] patterns جي جوڙجڪ بابت معلومات لاءِ، جيڪي [[w:regular expression|regular expression]] جو هڪ روپ آهن، ڏسو: * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Patterns|Scribunto patterns]] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto Unicode string patterns]] مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+|6}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+|6}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 |match= 2 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 |match= 2 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ |plain= true }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ |plain= true }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |no_category=true}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |nomatch= No numeric characters in string }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |nomatch= No numeric characters in string }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |ignore_errors= true }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |ignore_errors= true }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= 0012001200 |pattern= 0*(%d*) }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= 0012001200 |pattern= 0*(%d*) }} == جاء == هي فنڪشن ٽارگيٽ اسٽرنگ مان position pos تي موجود هڪ واحد حرف موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|pos|''target_string''|''index_value''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|pos|target= ''target_string'' |pos= ''index_value'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; target : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pos : موٽايل حرف جو index پهريون حرف index 1 رکي ٿو۔ جيڪڏهن منفي قدر گهريو وڃي، ته هي فنڪشن string جي پڇاڙيءَ کان اُلٽي ڳڻپ ڪندي حرف چونڊيندو۔ ٻين لفظن ۾ pos = -1 آخري حرف جي برابر آهي۔ صفر جي درخواست ڪيل قدر، يا string جي ڊيگهه کان وڏي قدر، error موٽائيندي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|pos| abcdefghi | 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|pos| abcdefghi | 4 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|pos|target= abcdefghi |pos= 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|pos|target= abcdefghi |pos= 4 }} ==اسٽرنگ لڀڻ str_find == هي فنڪشن {{tl|str_find}} جي عمل کي، ان جي سڀني peculiarities سميت، نقل ڪري ٿو۔ اهو موجوده سانچن جي سهائتا لاءِ مهيا ڪيو ويو آهي، پر نئين ڪوڊ ۽ سانچن لاءِ سفارش ٿيل ناهي۔ نئون ڪوڊ "find" فنڪشن استعمال ڪري۔ "source" ۾ اهو پهريون index موٽائي ٿو جيڪو "target" سان match ٿئي۔ indexing 1-based آهي، ۽ جيڪڏهن "target" string "source" ۾ موجود نه هجي ته فنڪشن -1 موٽائي ٿو۔ اهم نوٽ: جيڪڏهن "target" string خالي يا غائب هجي، ته هي فنڪشن "1" موٽائي ٿو، جيڪو عام طور غير متوقع رويو آهي، ۽ ان کي الڳ سنڀالڻو پوندو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|str_find|''source_string''|''target_string''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|str_find|source= ''source_string'' |target= ''target_string'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; target : اها string جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find|source= abc123def }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find|source= abc123def }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def |123}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def |123}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find|source= abc123def |target= 123 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find|source= abc123def |target= 123 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def |not}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def |not}} == لڀڻ == هي فنڪشن هڪ string يا pattern کي ٻي string اندر ڳولڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|find|''source_string''|''target_string''|''start_index''|''plain_flag''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|find|source= ''source_string'' |target= ''target_string'' |start= ''start_index'' |plain= ''plain_flag'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; target : اها string يا pattern جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي ; start : source string اندر اهو index جتان ڳولا شروع ٿئي، ڊيفالٽ 1 ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته target کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور؛ ڊيفالٽ true آهي هي فنڪشن پهريون index ≥ "start" موٽائي ٿو جتي "target" کي "source" اندر ڳولي سگهجي۔ indices 1-based آهن۔ جيڪڏهن "target" نه ملي، ته هي فنڪشن 0 موٽائي ٿو۔ جيڪڏهن "source" يا "target" مان ڪو به خالي يا غائب هجي، ته هي فنڪشن به 0 موٽائي ٿو۔ هي فنڪشن UTF-8 strings لاءِ محفوظ هجڻ گهرجي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|abc123def|12}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|abc123def|12}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=12}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=12}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=pqr}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=pqr}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find| abc123def |123}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find| abc123def |123}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source= abc123def |target= 123 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source= abc123def |target= 123 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=%d |start=3 |plain=false }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=%d |start=3 |plain=false }} جڏهن unnamed parameters استعمال ڪيا وڃن ٿا، ته شروعاتي ۽ آخري spaces برقرار رهن ٿا ۽ ڳڻيا وڃن ٿا: * <code><nowiki>{{#invoke:String|find| abc123def |c|false}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find| abc123def |c|false}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source= abc123def |target=c|plain=false}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source= abc123def |target=c|plain=false}} * <code><nowiki>{{#invoke:string|find|abc 123 def|%s|plain=false}}</nowiki></code> → {{#invoke:string|find|abc 123 def|%s|plain=false}} هڪ string جي موجودگي جانچڻ لاءِ: * <code>{{pf|ifexpr|<nowiki>{{#invoke:string|find|haystack|needle}}</nowiki>|Found needle|Didn't find needle}}</code> → {{#ifexpr:{{#invoke:string|find|haystack|needle}}|Found needle|Didn't find needle}} == صفحي متن ڳولڻ== findpagetext فنڪشن ڪنهن صفحي جي wikitext source ۾ ڪنهن text جي position موٽائي ٿو۔ اهو وڌ ۾ وڌ چار پيرا ميٽر وٺي ٿو: * پهريون positional parameter يا |text اهو text آهي جيڪو ڳولڻو آهي۔ * اختياري parameter |title صفحي جو عنوان آهي، ڊيفالٽ موجوده صفحو। * اختياري parameter |plain يا ته true آهي plain search لاءِ (ڊيفالٽ)، يا false [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual #Patterns|Lua pattern]] search لاءِ۔ * اختياري parameter |nomatch اها قيمت آهي جيڪا ڪو match نه ملڻ تي موٽائي وڃي؛ ڊيفالٽ ڪجهه به نه۔ ; مثال : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |title=Boston Bridge |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |title=Boston Bridge |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=river |title=Boston Bridge |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=river |title=Boston Bridge |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=[Rr]iver |title=Boston Bridge |plain=false |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=[Rr]iver |title=Boston Bridge |plain=false |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=%[%[ |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=%[%[ |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=%{%{[Cc]oord |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=%{%{coord |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}} ڳولا case-sensitive آهي، تنهنڪري <code>river</code> يا <code>River</code> ڳولڻ لاءِ Lua pattern matching جي ضرورت آهي۔ آخري مثال <code><nowiki>{{coord</nowiki></code> ۽ <code><nowiki>{{Coord</nowiki></code> ڳولي ٿو۔ ان کان اڳ وارو مثال wiki-link ڳولي ٿو۔ [[Template:Findpagetext]] هن فنڪشن لاءِ هڪ سهولت وارو wrapper آهي۔ {{anchor|replace}} == تبديل ڪرڻ (gsub) == {{notice|text=نوٽ ڪريو ته ڊيفالٽ طور pattern کي plain text طور سمجهيو ويندو آهي ڇاڪاڻ⁠تہ {{var|plain flag}} {{nowrap|{{para|plain}}}} جو ڊيفالٽ {{pval|true}} آهي۔ [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto mw.ustring pattern]] استعمال ڪرڻ لاءِ توهان کي ان کي {{pval|false}} تي مقرر ڪرڻو پوندو۔}} هي فنڪشن هڪ string يا pattern کي ٻي string اندر تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔ Lua programmers لاءِ: هي فنڪشن اندروني طور <code>[[mw:Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.ustring.gsub|mw.ustring.gsub]]</code> سڏڻ سان ڪم ڪري ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|replace|''source_str''|''pattern_string''|''replace_string''|''replacement_count''|''plain_flag''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|replace|source= ''source_string'' |pattern= ''pattern_string'' |replace= ''replace_string'' |count= ''replacement_count'' |plain= ''plain_flag'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pattern : اها string يا pattern جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي ; replace : replacement text ; count : ڪيتريون occurrences تبديل ڪرڻيون آهن؛ ڊيفالٽ سڀئي ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته pattern کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور؛ ڊيفالٽ true آهي مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace| abc123def456 |123|XYZ}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace| abc123def456 |123|XYZ}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= 123 |replace= XYZ }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= 123 |replace= XYZ }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace| abc123def456 |%d+|XYZ|1|false}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace| abc123def456 |%d+|XYZ|1|false}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |count=1 |plain= false }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |count=1 |plain= false }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |plain= false }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |plain= false }}" * <code><nowiki>{{#invoke:String|replace|source= 0012001200 |pattern= ^0* |plain= false }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|replace|source= 0012001200 |pattern= ^0* |plain= false }} ==ريپ rep == هڪ string کي ''n'' ڀيرا ورجائي ٿو۔ هي string.rep کي templates تائين پهچائڻ لاءِ سادو فنڪشن آهي۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|rep|''source''|''count''<nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جيڪا ورجائڻي آهي ; count : repetitions جو تعداد۔ مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|rep|hello|3}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|rep|hello|3}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|rep| hello | 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|rep| hello | 3 }}" == نمونو ڇڏڻ== هڪ [[:mw:LUAREF#Patterns|Lua pattern]] ۾، ''class character'' کي ''literal character'' ۾ تبديل ڪري ٿو۔ مثال طور: pattern ۾ حرف <code>.</code> "ڪنهن به حرف" کي پڪڙيندو آهي؛ escapePattern ان کي <code>%.</code> ۾ بدلائيندو، جيڪو صرف حقيقي "." حرف کي پڪڙيندو۔ استعمال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|escapePattern|</nowiki>''pattern_string''<nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; pattern_string : اهو pattern string جنهن کي escape ڪرڻو آهي مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|escapePattern|A.D.}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|escapePattern|A.D.}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|escapePattern|10%}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|escapePattern|10%}}" t7qvxi6udbndie21nlnsy8khvdrp667 368397 368396 2026-03-29T14:14:33Z Intisar Ali 8681 368397 wikitext text/x-wiki {{Used in system}} {{Module rating|protected}} {{cascade-protected template|page=module}} {{Lmd|String}} هي ماڊيول بنيادي string فنڪشنن تائين رسائي مهيا ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي۔ هتي مهيا ڪيل گهڻا فنڪشن named parameters، unnamed parameters، يا ٻنهي جي گڏيل صورت سان سڏي سگهجن ٿا۔ جيڪڏهن named parameters استعمال ڪيا وڃن ٿا، ته MediaWiki پاڻمرادو پيرا ميٽر جي شروعاتي ۽ آخري خالي جڳهه ختم ڪري ڇڏيندو۔ ارادي استعمال تي دارومدار رکندي، ڪڏهن اهڙي whitespace کي برقرار رکڻ ۽ ڪڏهن ختم ڪرڻ فائديمند ٿي سگهي ٿو۔ == عالمي انتخاب== ; ignore_errors : جيڪڏهن ان کي 'true' يا 1 تي مقرر ڪيو وڃي، ته ڪنهن به error جي حالت ۾ error message بدران خالي string موٽائي ويندي۔ ; error_category : جيڪڏهن error ٿئي، ته error message سان گڏ شامل ڪرڻ لاءِ ڪنهن زمري جو نالو مقرر ڪري ٿو۔ ڊيفالٽ زمرو آهي {{clc|Errors reported by Module String}}۔ ; no_category : جيڪڏهن ان کي 'true' يا 1 تي مقرر ڪيو وڃي، ته error پيدا ٿيڻ جي صورت ۾ ڪو به زمرو شامل نه ڪيو ويندو۔ هن ماڊيول جا unit tests [[Module:String/testcases]] تي موجود آهن۔ == لين len == هي فنڪشن target string جي ڊيگهه موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|len|''target_string''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|len|s= ''target_string'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن جي ڊيگهه رپورٽ ڪرڻي آهي مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|len| abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|len| abcdefghi }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|len|s= abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|len|s= abcdefghi }} == ذيلي == هي فنڪشن target string مان مخصوص inclusive، one-indexed indices تي ٻڌل substring موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sub|''target_string''|''start_index''|''end_index''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sub|s= ''target_string'' |i= ''start_index'' |j= ''end_index'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن مان حصو موٽائڻو آهي ; i : موٽايل substring جو پهريون index، ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; j : موٽايل string جو آخري index، ڊيفالٽ آخري حرف آهي۔ string جو پهريون حرف index 1 رکي ٿو۔ جيڪڏهن i يا j منفي قدر هجي، ته اهو string جي پڇاڙيءَ کان ڳڻپ ڪندي حرف چونڊڻ وانگر سمجهيو ويندو۔ تنهنڪري -1 جو قدر string جي آخري حرف جي برابر آهي۔ جيڪڏهن درخواست ڪيل indices ڏنل string جي حد کان ٻاهر هجن، ته error ڏيکاريو ويندو۔ error messages کان بچڻ لاءِ {{ml|ustring|sub}} استعمال ڪريو۔ مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 | 4 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub| abcdefghi | 3 | 4 }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 |j= 4 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|sub|s= abcdefghi |i= 3 |j= 4 }}" == ذيلي ڊيگھ== هي فنڪشن {{tl|str sub old}} جون سهولتون نافذ ڪري ٿو ۽ پراڻن سانچن کي برقرار رکڻ لاءِ رکيو ويو آهي۔ اهو target string مان هڪ مخصوص index کان شروع ٿيندڙ ۽ مخصوص ڊيگهه وارو substring موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|sublength|s= ''target_string'' |i= ''start_index'' |len= ''length'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : string ; i : substring جو شروعاتي index۔ string جو پهريون حرف index 0 رکي ٿو۔ ; len : موٽايل string جي ڊيگهه، ڊيفالٽ آخري حرف تائين آهي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 |len= 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|sublength|s= abcdefghi |i= 3 |len= 4 }} == ڀيٽ == هي فنڪشن source string مان اهو substring موٽائي ٿو جيڪو مخصوص pattern سان ملي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|match|''source_string''|''pattern_string''|''start_index''|''match_number''|''plain_flag''|''nomatch_output''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|match|s= ''source_string'' |pattern= ''pattern_string'' |start= ''start_index'' |match= ''match_number'' |plain= ''plain_flag'' |nomatch= ''nomatch_output'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; s : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pattern : اهو pattern يا string جيڪو string اندر ڳولڻو آهي ; start : source string اندر اهو index جتان ڳولا شروع ٿئي۔ string جو پهريون حرف index 1 آهي۔ ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; match : ڪن حالتن ۾ هڪ ئي string تي هڪ کان وڌيڪ match ٿي سگهن ٿا۔ هي اهو طئي ڪري ٿو ته ڪهڙو match موٽائجي، جتي پهريون match = 1 آهي۔ جيڪڏهن منفي عدد ڏنو وڃي، ته match پڇاڙيءَ کان ڳڻپ ڪري موٽايو ويندو۔ تنهنڪري match = -1 آخري match جي برابر آهي۔ ڊيفالٽ 1 آهي۔ ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته pattern کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور۔ ڊيفالٽ false آهي (بدلائڻ لاءِ: <code>plain=true</code>) ; nomatch : جيڪڏهن ڪو match نه ملي، ته error بدران "nomatch" واري قيمت ڏيکاري۔ ; ignore_errors : جيڪڏهن ڪو match نه ملي ۽ ignore_errors=true هجي، ته error بدران خالي string ڏيکاري۔ جيڪڏهن match_number يا start_index ڳولا ڪيل string جي حد کان ٻاهر هجن، ته هي فنڪشن error پيدا ڪري ٿو۔ جيڪڏهن ڪو match نه ملي، تڏهن به error پيدا ٿئي ٿو۔ جيڪڏهن ignore_errors=true شامل ڪيو وڃي، ته error لڪايو ويندو ۽ ڪنهن به ناڪاميءَ تي خالي string موٽائي ويندي۔ [[w:Lua (programming language)|Lua]] patterns جي جوڙجڪ بابت معلومات لاءِ، جيڪي [[w:regular expression|regular expression]] جو هڪ روپ آهن، ڏسو: * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Patterns|Scribunto patterns]] * [[mw:Special:MyLanguage/Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto Unicode string patterns]] مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+|6}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match| abc123def456 |%d+|6}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 |match= 2 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123def456 |pattern= %d+ |start= 6 |match= 2 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ |plain= true }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc123%d+ |pattern= %d+ |plain= true }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |no_category=true}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |nomatch= No numeric characters in string }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |nomatch= No numeric characters in string }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |ignore_errors= true }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= abc |pattern= %d |ignore_errors= true }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|match|s= 0012001200 |pattern= 0*(%d*) }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|match|s= 0012001200 |pattern= 0*(%d*) }} == جاء == هي فنڪشن ٽارگيٽ اسٽرنگ مان position pos تي موجود هڪ واحد حرف موٽائي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|pos|''target_string''|''index_value''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|pos|target= ''target_string'' |pos= ''index_value'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; target : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pos : موٽايل حرف جو index پهريون حرف index 1 رکي ٿو۔ جيڪڏهن منفي قدر گهريو وڃي، ته هي فنڪشن string جي پڇاڙيءَ کان اُلٽي ڳڻپ ڪندي حرف چونڊيندو۔ ٻين لفظن ۾ pos = -1 آخري حرف جي برابر آهي۔ صفر جي درخواست ڪيل قدر، يا string جي ڊيگهه کان وڏي قدر، error موٽائيندي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|pos| abcdefghi | 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|pos| abcdefghi | 4 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|pos|target= abcdefghi |pos= 4 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|pos|target= abcdefghi |pos= 4 }} ==اسٽرنگ لڀڻ str_find == هي فنڪشن {{tl|str_find}} جي عمل کي، ان جي سڀني peculiarities سميت، نقل ڪري ٿو۔ اهو موجوده سانچن جي سهائتا لاءِ مهيا ڪيو ويو آهي، پر نئين ڪوڊ ۽ سانچن لاءِ سفارش ٿيل ناهي۔ نئون ڪوڊ "find" فنڪشن استعمال ڪري۔ "source" ۾ اهو پهريون index موٽائي ٿو جيڪو "target" سان match ٿئي۔ indexing 1-based آهي، ۽ جيڪڏهن "target" string "source" ۾ موجود نه هجي ته فنڪشن -1 موٽائي ٿو۔ اهم نوٽ: جيڪڏهن "target" string خالي يا غائب هجي، ته هي فنڪشن "1" موٽائي ٿو، جيڪو عام طور غير متوقع رويو آهي، ۽ ان کي الڳ سنڀالڻو پوندو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|str_find|''source_string''|''target_string''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|str_find|source= ''source_string'' |target= ''target_string'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; target : اها string جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find|source= abc123def }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find|source= abc123def }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def |123}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def |123}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find|source= abc123def |target= 123 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find|source= abc123def |target= 123 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|str_find| abc123def |not}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|str_find| abc123def |not}} == لڀڻ == هي فنڪشن هڪ string يا pattern کي ٻي string اندر ڳولڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|find|''source_string''|''target_string''|''start_index''|''plain_flag''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|find|source= ''source_string'' |target= ''target_string'' |start= ''start_index'' |plain= ''plain_flag'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; target : اها string يا pattern جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي ; start : source string اندر اهو index جتان ڳولا شروع ٿئي، ڊيفالٽ 1 ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته target کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور؛ ڊيفالٽ true آهي هي فنڪشن پهريون index ≥ "start" موٽائي ٿو جتي "target" کي "source" اندر ڳولي سگهجي۔ indices 1-based آهن۔ جيڪڏهن "target" نه ملي، ته هي فنڪشن 0 موٽائي ٿو۔ جيڪڏهن "source" يا "target" مان ڪو به خالي يا غائب هجي، ته هي فنڪشن به 0 موٽائي ٿو۔ هي فنڪشن UTF-8 strings لاءِ محفوظ هجڻ گهرجي۔ مثال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|abc123def|12}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|abc123def|12}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=12}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=12}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=pqr}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=pqr}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find| abc123def |123}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find| abc123def |123}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source= abc123def |target= 123 }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source= abc123def |target= 123 }} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source=abc123def|target=%d |start=3 |plain=false }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source=abc123def|target=%d |start=3 |plain=false }} جڏهن unnamed parameters استعمال ڪيا وڃن ٿا، ته شروعاتي ۽ آخري spaces برقرار رهن ٿا ۽ ڳڻيا وڃن ٿا: * <code><nowiki>{{#invoke:String|find| abc123def |c|false}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find| abc123def |c|false}} * <code><nowiki>{{#invoke:String|find|source= abc123def |target=c|plain=false}}</nowiki></code> → {{#invoke:String|find|source= abc123def |target=c|plain=false}} * <code><nowiki>{{#invoke:string|find|abc 123 def|%s|plain=false}}</nowiki></code> → {{#invoke:string|find|abc 123 def|%s|plain=false}} هڪ string جي موجودگي جانچڻ لاءِ: * <code>{{pf|ifexpr|<nowiki>{{#invoke:string|find|haystack|needle}}</nowiki>|Found needle|Didn't find needle}}</code> → {{#ifexpr:{{#invoke:string|find|haystack|needle}}|Found needle|Didn't find needle}} == صفحي متن ڳولڻ== findpagetext فنڪشن ڪنهن صفحي جي wikitext source ۾ ڪنهن text جي position موٽائي ٿو۔ اهو وڌ ۾ وڌ چار پيرا ميٽر وٺي ٿو: * پهريون positional parameter يا |text اهو text آهي جيڪو ڳولڻو آهي۔ * اختياري parameter |title صفحي جو عنوان آهي، ڊيفالٽ موجوده صفحو। * اختياري parameter |plain يا ته true آهي plain search لاءِ (ڊيفالٽ)، يا false [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual #Patterns|Lua pattern]] search لاءِ۔ * اختياري parameter |nomatch اها قيمت آهي جيڪا ڪو match نه ملڻ تي موٽائي وڃي؛ ڊيفالٽ ڪجهه به نه۔ ; مثال : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |title=Boston Bridge |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=Youghiogheny |title=Boston Bridge |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=river |title=Boston Bridge |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=river |title=Boston Bridge |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=[Rr]iver |title=Boston Bridge |plain=false |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=[Rr]iver |title=Boston Bridge |plain=false |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=%[%[ |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=%[%[ |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}} : <code><nowiki>{{#invoke:String |findpagetext |text=%{%{[Cc]oord |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}}</nowiki></code> → {{#invoke:String |findpagetext |text=%{%{coord |title=Boston Bridge |plain=f |nomatch=not found}} ڳولا case-sensitive آهي، تنهنڪري <code>river</code> يا <code>River</code> ڳولڻ لاءِ Lua pattern matching جي ضرورت آهي۔ آخري مثال <code><nowiki>{{coord</nowiki></code> ۽ <code><nowiki>{{Coord</nowiki></code> ڳولي ٿو۔ ان کان اڳ وارو مثال wiki-link ڳولي ٿو۔ [[Template:Findpagetext]] هن فنڪشن لاءِ هڪ سهولت وارو wrapper آهي۔ {{anchor|replace}} == تبديل ڪرڻ (gsub) == {{notice|text=نوٽ ڪريو ته ڊيفالٽ طور pattern کي plain text طور سمجهيو ويندو آهي ڇاڪاڻ⁠تہ {{var|plain flag}} {{nowrap|{{para|plain}}}} جو ڊيفالٽ {{pval|true}} آهي۔ [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto mw.ustring pattern]] استعمال ڪرڻ لاءِ توهان کي ان کي {{pval|false}} تي مقرر ڪرڻو پوندو۔}} هي فنڪشن هڪ string يا pattern کي ٻي string اندر تبديل ڪرڻ جي اجازت ڏئي ٿو۔ Lua programmers لاءِ: هي فنڪشن اندروني طور <code>[[mw:Extension:Scribunto/Lua_reference_manual#mw.ustring.gsub|mw.ustring.gsub]]</code> سڏڻ سان ڪم ڪري ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|replace|''source_str''|''pattern_string''|''replace_string''|''replacement_count''|''plain_flag''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|replace|source= ''source_string'' |pattern= ''pattern_string'' |replace= ''replace_string'' |count= ''replacement_count'' |plain= ''plain_flag'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جنهن ۾ ڳولا ڪرڻي آهي ; pattern : اها string يا pattern جيڪا source ۾ ڳولڻي آهي ; replace : replacement text ; count : ڪيتريون occurrences تبديل ڪرڻيون آهن؛ ڊيفالٽ سڀئي ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته pattern کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور؛ ڊيفالٽ true آهي مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace| abc123def456 |123|XYZ}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace| abc123def456 |123|XYZ}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= 123 |replace= XYZ }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= 123 |replace= XYZ }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace| abc123def456 |%d+|XYZ|1|false}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace| abc123def456 |%d+|XYZ|1|false}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |count=1 |plain= false }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |count=1 |plain= false }}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |plain= false }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|replace|source= abc123def456 |pattern= %d+ |replace= XYZ |plain= false }}" * <code><nowiki>{{#invoke:String|replace|source= 0012001200 |pattern= ^0* |plain= false }}</nowiki></code> → {{#invoke:String|replace|source= 0012001200 |pattern= ^0* |plain= false }} ==ريپ rep == هڪ string کي ''n'' ڀيرا ورجائي ٿو۔ هي string.rep کي templates تائين پهچائڻ لاءِ سادو فنڪشن آهي۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|rep|''source''|''count''<nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source : اها string جيڪا ورجائڻي آهي ; count : repetitions جو تعداد۔ مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|rep|hello|3}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|rep|hello|3}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|rep| hello | 3 }}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|rep| hello | 3 }}" == نمونو ڇڏڻ== هڪ [[:mw:LUAREF#Patterns|Lua pattern]] ۾، ''class character'' کي ''literal character'' ۾ تبديل ڪري ٿو۔ مثال طور: pattern ۾ حرف <code>.</code> "ڪنهن به حرف" کي پڪڙيندو آهي؛ escapePattern ان کي <code>%.</code> ۾ بدلائيندو، جيڪو صرف حقيقي "." حرف کي پڪڙيندو۔ استعمال: * <code><nowiki>{{#invoke:String|escapePattern|</nowiki>''pattern_string''<nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; pattern_string : اهو pattern string جنهن کي escape ڪرڻو آهي مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|escapePattern|A.D.}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|escapePattern|A.D.}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|escapePattern|10%}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|escapePattern|10%}}" == گڻڻ == هي فنڪشن ڳڻي ٿو ته هن ماڊيول ڏانهن پاس ڪيل arguments ۾ ڪو ڏنل pattern ڪيترا ڀيرا ظاهر ٿئي ٿو۔ صرف الڳ الڳ (disjoint) matches ڳڻيا وڃن ٿا۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|count|''source_str''|''pattern_string''|''plain_flag''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|count|source= ''source_string'' |pattern= ''pattern_string''|plain= ''plain_flag'' <nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; source_string : اها string جنهن ۾ occurrences ڳڻڻيون آهن ; pattern : اها string يا pattern جنهن جون occurrences source اندر ڳڻڻيون آهن ; plain : Boolean flag جيڪو ظاهر ڪري ٿو ته pattern کي plain text طور سمجهيو وڃي يا [[mw:Extension:Scribunto/Lua reference manual#Ustring patterns|Scribunto ustring pattern]] (هڪ Unicode-friendly [[w:Lua (programming language)|Lua]] طرز جي [[w:regular expression|regular expression]]) طور؛ ڊيفالٽ true آهي مثال: * 'a' جو تعداد: <code><nowiki>"{{#invoke:String|count|aabbcc|a}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|count|aabbcc|a}}" * 'aba' جون occurrences ڳڻڻ: <code><nowiki>"{{#invoke:String|count|ababababab|aba}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|count|ababababab|aba}}" * "يا ته 'a' يا 'c'" جو تعداد: <code><nowiki>"{{#invoke:String|count|aabbcc|[ac]|plain=false}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|count|aabbcc|[ac]|plain=false}}" * "'a' کان سواءِ" جو تعداد: <code><nowiki>"{{#invoke:String|count|aaabaaac|[^a]|plain=false}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|count|aaabaaac|[^a]|plain=false}}" * "'a' سان شروع ٿئي" جو تعداد: <code><nowiki>"{{#invoke:String|count|aaabaaac|^a|plain=false}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|count|aaabaaac|^a|plain=false}}" == شامل ڪرڻ== هي فنڪشن argument طور پاس ڪيل سڀ strings کي هڪ string ۾ گڏ ڪري ٿو، جتي پهريون argument separator طور ڪم ڪري ٿو۔ استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|join|''separator''|''string1''|''string2''|...<nowiki>}}</nowiki></code> پيرا ميٽر: ; separator : اها string جيڪا هر گڏ ڪيل string جي وچ ۾ ايندي : نوٽ ڪريو ته separator مان شروعاتي ۽ آخري spaces ''نه'' هٽايا ويندا۔ ; string1/string2/... : اهي strings جيڪي گڏ ڪرڻيون آهن مثال: * <code><nowiki>"{{#invoke:String|join|x|foo|bar|baz}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|join|x|foo|bar|baz}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|join||a|b|c|d|e|f|g}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|join||a|b|c|d|e|f|g}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|join|,|a|b|c|d|e|f|g}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|join|,|a|b|c|d|e|f|g}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|join|, |a|b|c|d|e|f|g}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|join|, |a|b|c|d|e|f|g}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|join| &ndash; |a|b|c|d|e|f|g}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|join| &ndash; |a|b|c|d|e|f|g}}" مٿئين مثال ۾ html entity &amp;ndash; استعمال ڪئي وئي آهي، پر Unicode character به ڪم ڪندو۔ == آخري سئچ== {{for|startswith فنڪشن لاءِ|Module:String2#startswith}} استعمال: : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|endswith|''source_str''|''search_string''<nowiki>}}</nowiki></code> يا : <code><nowiki>{{#invoke:</nowiki>String|endswith|source= ''source_string'' |pattern= ''search_string''<nowiki>}}</nowiki></code> جيڪڏهن source string، search string تي ختم ٿئي ٿي، ته "yes" موٽائي ٿو۔ strings کي استعمال کان اڳ trim ڪرائڻ لاءِ named parameters استعمال ڪريو۔ parameter جي نالي جي باوجود، ''search_string'' Lua pattern ناهي؛ ان کي لفظي معنيٰ ۾ ورتو ويندو آهي۔ * <code><nowiki>"{{#invoke:String|endswith|xxxyyy|y}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|endswith|xxxyyy|y}}" * <code><nowiki>"{{#invoke:String|endswith|xxxyyy|z}}"</nowiki></code> → "{{#invoke:String|endswith|xxxyyy|z}}" == پڻ ڏسو == * {{mfl|Params|mapping_by_replacing}} ۽ ساڳئي ماڊيول جا ٻيا فنڪشن * {{mfl|MultiReplace|main}} {{String handling templates}} <includeonly>{{Sandbox other|| [[زمرو:Modules that add a tracking category]] [[زمرو:Modules that manipulate strings|*]] [[زمرو:Template metamodules]] }}</includeonly> dwq3z7h6s0orjwmhvaquzr9qzxx83bs 10 94323 368398 2026-03-29T14:18:32Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#invoke:String2 |findpagetext}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 368398 wikitext text/x-wiki {{#invoke:String2 |findpagetext}}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 5lrtytg80sifvzcp8mcmue4gvcmbtyy 3 94324 368399 2026-03-29T14:29:00Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 368399 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 14:29, 29 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) lx2t9yaxsztsdv35m40air4zji8y418 829 94325 368400 2026-03-29T14:37:35Z Intisar Ali 8681 /* ماڊيول:اسٽرنگ */ نئون ڀاڱو 368400 wikitext text/x-wiki == ماڊيول:اسٽرنگ == @[[واپرائيندڙ:JogiAsad|JogiAsad]] @Arslanali ماڊيول اسٽرنگ کي اپ ڊيٽ ڪرڻ جي ضرورت آھي. ان جو ڪوڊ ڪافي پراڻو آھي findpagetext فنڪشن ڪانہ اٿس. سانچو:findpagetext پڻ ڪم نہ ٿو ڪري جيڪو ھڪ اھم سانچو آھي. گذارش آهي ته ماڊيول:string سميت سڀني منتظمين جي اختيار ھيٺ تحفظيل ماڊيولن تي ھڪ نظر وڌي وڃي ۽ انھن کي انگريزي وڪيپيڊيا جي ماڊيولن جيترو اپ ڊيٽ ڪيو وڃي. [[واپرائيندڙ:Intisar Ali|Intisar Ali]] ([[واپرائيندڙ بحث:Intisar Ali|ڳالھ]]) 14:37, 29 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) 56h4fnx3v4z0xt05qb1dv18eptnzzz4 10 94326 368401 2026-03-29T14:41:39Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{soft|mw:BASEPAGENAMEE}} 368401 wikitext text/x-wiki {{soft|mw:BASEPAGENAMEE}} 1oposy5icclbohqu8102w1wv1hj4pzb 10 94327 368408 2026-03-29T15:08:15Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو --> == استعمال == {{important|مهرباني ڪري '''<nowiki>{{PAGENAME:page name}}</nowiki>''' استعمال ڪريو، نه <nowiki>{{PAGENAME|page name}}</nowiki>۔ هتي colon (":") استعمال ڪيو وڃي، نه pipe ("&#124;")۔ هي سڌو [[Help:Magic words|magic word]] استعمال ڪري... 368408 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو --> == استعمال == {{important|مهرباني ڪري '''<nowiki>{{PAGENAME:page name}}</nowiki>''' استعمال ڪريو، نه <nowiki>{{PAGENAME|page name}}</nowiki>۔ هتي colon (":") استعمال ڪيو وڃي، نه pipe ("&#124;")۔ هي سڌو [[Help:Magic words|magic word]] استعمال ڪري ٿو، نه template ذريعي magic word کي سڏيندو۔}} <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki> اصل ۾ template نه آهي، پر هڪ [[Help:Magic words|magic word]] آهي، يعني اهو MediaWiki سافٽويئر جي هڪ خاصيت آهي۔ جڏهن استعمال ڪيو وڃي، اهو ان صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو جنهن صفحي تي اهو رکيل آهي، پر namespace کان سواءِ۔ مثال طور، جڏهن هن صفحي تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME}} ڏيکاريندو۔ جڏهن [[Wikipedia:Village pump]] تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME:Wikipedia:Village pump}} ڏيکاريندو۔ توهان colon استعمال ڪري اهو به مقرر ڪري سگهو ٿا ته ڪهڙو صفحي جو نالو ڏيکاريو وڃي (template وانگر pipe استعمال نه ڪيو وڃي). مثال طور، <nowiki>{{PAGENAME:Wikipedia:Village pump}}</nowiki> جو نتيجو ٿيندو {{PAGENAME:Wikipedia:Village pump}}۔ هتي اصل template ڪوڊ به موجود آهي۔ هن template جو مقصد اهو آهي ته جيڪڏهن ڪو ماڻهو هن [[Help:Magic words#Variables|magic word]] کي pipe parameter سان استعمال ڪري، ته template ڪوڊ هلندو ۽ صفحي تي error نه ايندو۔ Parameter 1 کي colon parameter طور استعمال ڪيو ويندو ۽ ٻيا parameters نظرانداز ڪيا ويندا۔ اهڙي طرح، جيڪڏهن ڪو غلط طور <nowiki>{{PAGENAME|Wikipedia:Village pump}}</nowiki> لکي، ته template ان کي صحيح <nowiki>{{PAGENAME:Wikipedia:Village pump}}</nowiki> ۾ تبديل ڪندو۔ جڏهن ڪو صارف غلط طور <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki> ۾ pipe استعمال ڪندو، ته template صفحي کي لڪل زمري ۾ شامل ڪندو: [[:Category:Pages which use a template in place of a magic word]]۔ هن زمري ۾ موجود صفحن کي ايڊيٽرن کي درست ڪرڻ گهرجي۔ == ٽريڪنگ زمرو == * {{clc|Pages which use a template in place of a magic word}} == پڻ ڏسو == * [[mw:Help:Magic words#Page names|Page name magic words جي فهرست]] (MediaWiki مدد) * {{tl|Page}} * {{tl|Name}} * {{tl|PAGENAMEBASE}} (عنوان مان قوسين ۾ لکيل حصو هٽائڻ لاءِ) * {{tl|FULLPAGENAME}} (namespace سميت مڪمل صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو) <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- زمرا هتي شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --> [[Category:Wikipedia magic word templates]] [[Category:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> 5qzn6w7pq3i9wpj2vnjoe7or6sfafnh 368410 368408 2026-03-29T15:16:13Z Intisar Ali 8681 368410 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو --> == استعمال == {{important|مهرباني ڪري '''<nowiki>{{PAGENAME:page name}}</nowiki>''' استعمال ڪريو، نه <nowiki>{{PAGENAME|page name}}</nowiki>۔ هتي ڪولون (":") استعمال ڪيو وڃي، نه pipe ("&#124;")۔ هي سڌو [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] استعمال ڪري ٿو، نه سانچي ذريعي جادوئي لفظ کي سڏيندو۔}} <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki> اصل ۾ template نه آهي، پر هڪ [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] آهي، يعني اهو ميڊياوڪي سافٽويئر جي هڪ خاصيت آهي۔ جڏهن استعمال ڪيو وڃي، اهو ان صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو جنهن صفحي تي اهو رکيل آهي، پر نيم اسپيس کان سواءِ۔ مثال طور، جڏهن هن صفحي تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME}} ڏيکاريندو۔ جڏهن [[وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ]] تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا:ڳوٺ جو پمپ}} ڏيکاريندو۔ توهان colon استعمال ڪري اهو به مقرر ڪري سگهو ٿا ته ڪهڙو صفحي جو نالو ڏيکاريو وڃي (سانچي وانگر pipe (|) استعمال نه ڪيو وڃي). مثال طور، <nowiki>{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}</nowiki> جو نتيجو ٿيندو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}۔ هتي اصل سانچو ڪوڊ به موجود آهي۔ هن سانچي جو مقصد اهو آهي ته جيڪڏهن ڪو ماڻهو هن [[مدد: جادوئي لفظ|جادوئي لف]] کي پائيپ پيراميٽر سان استعمال ڪري، ته سانچو ڪوڊ هلندو ۽ صفحي تي غلطي نه ايندو۔ پيراميٽر 1 کي ڪولون پيراميٽر طور استعمال ڪيو ويندو ۽ ٻيا پيراميٽر نظرانداز ڪيا ويندا۔ اهڙي طرح، جيڪڏهن ڪو غلط طور <nowiki>{{PAGENAME|وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}</nowiki> لکي، ته سانچو ان کي صحيح <nowiki>{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}</nowiki> ۾ تبديل ڪندو۔ جڏهن ڪو صارف غلط طور <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki> ۾ پائيپ استعمال ڪندو، ته سانچو صفحي کي لڪل زمري ۾ شامل ڪندو: [[: زمرو:Pages which use a template in place of a magic word]]۔ هن زمري ۾ موجود صفحن کي ايڊيٽرن کي درست ڪرڻ گهرجي۔ == ٽريڪنگ زمرو == * {{clc|Pages which use a template in place of a magic word}} == پڻ ڏسو == * [[mw:Help:Magic words#Page names|Page name magic words جي فهرست]] (MediaWiki مدد) * {{tl|Page}} * {{tl|Name}} * {{tl|PAGENAMEBASE}} (عنوان مان قوسين ۾ لکيل حصو هٽائڻ لاءِ) * {{tl|FULLPAGENAME}} (namespace سميت مڪمل صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو) <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- زمرا هتي شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --> [[Category:Wikipedia magic word templates]] [[Category:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> hh539xpunsg1rd97w21hevrp3yzebnx 368411 368410 2026-03-29T15:18:40Z Intisar Ali 8681 368411 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو --> == استعمال == {{important|مهرباني ڪري '''<nowiki>{{PAGENAME:صفحو جو نالو}}</nowiki>''' استعمال ڪريو، نه <nowiki>{{PAGENAME|صفحي جو نالو}}</nowiki>۔ هتي ڪولون (":") استعمال ڪيو وڃي، نه پائيپ (عمودي لڪير)("&#124;")۔ هي سڌو [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] استعمال ڪري ٿو، نه سانچي ذريعي جادوئي لفظ کي سڏيندو۔}} <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki> اصل ۾ template نه آهي، پر هڪ [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] آهي، يعني اهو ميڊياوڪي سافٽويئر جي هڪ خاصيت آهي۔ جڏهن استعمال ڪيو وڃي، اهو ان صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو جنهن صفحي تي اهو رکيل آهي، پر نيم اسپيس کان سواءِ۔ مثال طور، جڏهن هن صفحي تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME}} ڏيکاريندو۔ جڏهن [[وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ]] تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا:ڳوٺ جو پمپ}} ڏيکاريندو۔ توهان colon استعمال ڪري اهو به مقرر ڪري سگهو ٿا ته ڪهڙو صفحي جو نالو ڏيکاريو وڃي (سانچي وانگر pipe (|) استعمال نه ڪيو وڃي). مثال طور، <nowiki>{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}</nowiki> جو نتيجو ٿيندو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}۔ هتي اصل سانچو ڪوڊ به موجود آهي۔ هن سانچي جو مقصد اهو آهي ته جيڪڏهن ڪو ماڻهو هن [[مدد: جادوئي لفظ|جادوئي لف]] کي پائيپ پيراميٽر سان استعمال ڪري، ته سانچو ڪوڊ هلندو ۽ صفحي تي غلطي نه ايندو۔ پيراميٽر 1 کي ڪولون پيراميٽر طور استعمال ڪيو ويندو ۽ ٻيا پيراميٽر نظرانداز ڪيا ويندا۔ اهڙي طرح، جيڪڏهن ڪو غلط طور <nowiki>{{PAGENAME|وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}</nowiki> لکي، ته سانچو ان کي صحيح <nowiki>{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}</nowiki> ۾ تبديل ڪندو۔ جڏهن ڪو صارف غلط طور <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki> ۾ پائيپ استعمال ڪندو، ته سانچو صفحي کي لڪل زمري ۾ شامل ڪندو: [[: زمرو:Pages which use a template in place of a magic word]]۔ هن زمري ۾ موجود صفحن کي ايڊيٽرن کي درست ڪرڻ گهرجي۔ == ٽريڪنگ زمرو == * {{clc|Pages which use a template in place of a magic word}} == پڻ ڏسو == * [[mw:Help:Magic words#Page names|Page name magic words جي فهرست]] (MediaWiki مدد) * {{tl|Page}} * {{tl|Name}} * {{tl|PAGENAMEBASE}} (عنوان مان قوسين ۾ لکيل حصو هٽائڻ لاءِ) * {{tl|FULLPAGENAME}} (namespace سميت مڪمل صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو) <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- زمرا هتي شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --> [[Category:Wikipedia magic word templates]] [[Category:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> etvzg0s2oo17gorokfup52veidfi0tt 368412 368411 2026-03-29T15:19:06Z Intisar Ali 8681 368412 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو --> == استعمال == {{important|مهرباني ڪري '''<nowiki>{{PAGENAME:صفحو جو نالو}}</nowiki>''' استعمال ڪريو، نه <nowiki>{{PAGENAME|صفحي جو نالو}}</nowiki>۔ هتي ڪولون (":") استعمال ڪيو وڃي، نه پائيپ (عمودي لڪير)("&#124;")۔ هي سڌو [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] استعمال ڪري ٿو، نه سانچي ذريعي جادوئي لفظ کي سڏيندو۔}} <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki> اصل ۾ سانچو نه آهي، پر هڪ [[مدد:جادوئي لفظ|جادوئي لفظ]] آهي، يعني اهو ميڊياوڪي سافٽويئر جي هڪ خاصيت آهي۔ جڏهن استعمال ڪيو وڃي، اهو ان صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو جنهن صفحي تي اهو رکيل آهي، پر نيم اسپيس کان سواءِ۔ مثال طور، جڏهن هن صفحي تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME}} ڏيکاريندو۔ جڏهن [[وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ]] تي رکيو وڃي، اهو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا:ڳوٺ جو پمپ}} ڏيکاريندو۔ توهان colon استعمال ڪري اهو به مقرر ڪري سگهو ٿا ته ڪهڙو صفحي جو نالو ڏيکاريو وڃي (سانچي وانگر pipe (|) استعمال نه ڪيو وڃي). مثال طور، <nowiki>{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}</nowiki> جو نتيجو ٿيندو {{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}۔ هتي اصل سانچو ڪوڊ به موجود آهي۔ هن سانچي جو مقصد اهو آهي ته جيڪڏهن ڪو ماڻهو هن [[مدد: جادوئي لفظ|جادوئي لف]] کي پائيپ پيراميٽر سان استعمال ڪري، ته سانچو ڪوڊ هلندو ۽ صفحي تي غلطي نه ايندو۔ پيراميٽر 1 کي ڪولون پيراميٽر طور استعمال ڪيو ويندو ۽ ٻيا پيراميٽر نظرانداز ڪيا ويندا۔ اهڙي طرح، جيڪڏهن ڪو غلط طور <nowiki>{{PAGENAME|وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}</nowiki> لکي، ته سانچو ان کي صحيح <nowiki>{{PAGENAME:وڪيپيڊيا: ڳوٺ جو پمپ}}</nowiki> ۾ تبديل ڪندو۔ جڏهن ڪو صارف غلط طور <nowiki>{{PAGENAME}}</nowiki> ۾ پائيپ استعمال ڪندو، ته سانچو صفحي کي لڪل زمري ۾ شامل ڪندو: [[: زمرو:Pages which use a template in place of a magic word]]۔ هن زمري ۾ موجود صفحن کي ايڊيٽرن کي درست ڪرڻ گهرجي۔ == ٽريڪنگ زمرو == * {{clc|Pages which use a template in place of a magic word}} == پڻ ڏسو == * [[mw:Help:Magic words#Page names|Page name magic words جي فهرست]] (MediaWiki مدد) * {{tl|Page}} * {{tl|Name}} * {{tl|PAGENAMEBASE}} (عنوان مان قوسين ۾ لکيل حصو هٽائڻ لاءِ) * {{tl|FULLPAGENAME}} (namespace سميت مڪمل صفحي جو نالو ڏيکاري ٿو) <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- زمرا هتي شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --> [[Category:Wikipedia magic word templates]] [[Category:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> pddphncbu7qpm1s6dqui8y1v75g0lua 3 94328 368409 2026-03-29T15:11:24Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 368409 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 15:11, 29 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) 01pgdbsy8k5h1dhi1vke159pmvty68l 10 94329 368413 2026-03-29T15:38:32Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{High-use}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان شامل ڪريو، ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو وڪيپيڊيا:Wikidata) --> {{Distinguish|سانچو:Page needed|سانچو:La}} == وضاحت == هي سانچو ڳالهه ٻولهه واري صفحي (talk page) مان ان جي لاڳاپيل اصل صفحي ڏانهن ڳنڍڻ (link) ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو... 368413 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان شامل ڪريو، ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو وڪيپيڊيا:Wikidata) --> {{Distinguish|سانچو:Page needed|سانچو:La}} == وضاحت == هي سانچو ڳالهه ٻولهه واري صفحي (talk page) مان ان جي لاڳاپيل اصل صفحي ڏانهن ڳنڍڻ (link) ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ == استعمال == هي صرف talk صفحن ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي۔ اهو talk صفحن جي سڀني namespace ۾ ڪم ڪري ٿو، جنهن ۾ زمرو talk صفحو (Category talk) مان لاڳاپيل زمرو صفحي ڏانهن ڳنڍڻ به شامل آهي۔ جيڪڏهن هن کي ڪنهن non-talk صفحي تي رکيو وڃي، ته اهو صفحي ڏانهن خود حوالو ڏيندڙ ڳنڍ (self-referencing link) ٺاهيندو۔ مضمونن جي مکيه نالي واري جڳهه (article mainspace) ۾ {{tl|Page}} جو استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو وڃي۔ == مثال == جيڪڏهن هن سانچو جي documentation واري talk صفحي تي {{mono|<nowiki>{{Page}}</nowiki>}} استعمال ڪيو وڃي، ته نتيجو ٿيندو '''{{Page}}'''۔ == پڻ ڏسو == * [[mw:مدد:Magic words]] * {{tl|page numbers}} * {{tl|rp}} ("Rp" جو مطلب آهي "reference page(s)") <includeonly>{{sandbox other|| <!-- هن لڪير کان هيٺ زمرا شامل ڪريو، ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو --> [[زمرو:Internal link templates]] }}</includeonly> 99qzj51ukovk2vdty6lv3d2qym5e1i3 368414 368413 2026-03-29T15:39:52Z Intisar Ali 8681 368414 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان شامل ڪريو، ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو وڪيپيڊيا:Wikidata) --> {{Distinguish|سانچو:Page needed|سانچو:La}} == وضاحت == هي سانچو ڳالهه ٻولهه واري صفحي (talk page) مان ان جي لاڳاپيل اصل صفحي ڏانهن ڳنڍڻ (link) ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ == استعمال == هي صرف talk صفحن ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي۔ اهو talk صفحن جي سڀني namespace ۾ ڪم ڪري ٿو، جنهن ۾ زمرو talk صفحو (Category talk) مان لاڳاپيل زمرو صفحي ڏانهن ڳنڍڻ به شامل آهي۔ جيڪڏهن هن کي ڪنهن non-talk صفحي تي رکيو وڃي، ته اهو صفحي ڏانهن خود حوالو ڏيندڙ ڳنڍ (self-referencing link) ٺاهيندو۔ مضمونن جي مکيه نالي واري جڳهه (article mainspace) ۾ {{tl|Page}} جو استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو وڃي۔ == مثال == جيڪڏهن هن سانچو جي documentation واري talk صفحي تي {{mono|<nowiki>{{Page}}</nowiki>}} استعمال ڪيو وڃي، ته نتيجو ٿيندو '''{{صفحو}}'''۔ == پڻ ڏسو == * [[mw:مدد:Magic words]] * {{tl|page numbers}} * {{tl|rp}} ("Rp" جو مطلب آهي "reference page(s)") <includeonly>{{sandbox other|| <!-- هن لڪير کان هيٺ زمرا شامل ڪريو، ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو --> [[زمرو:Internal link templates]] }}</includeonly> 7nucnih62ldntd9krijs6dom1uivw45 368415 368414 2026-03-29T15:40:24Z Intisar Ali 8681 368415 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{High-use}} <!-- مهرباني ڪري زمرا هن صفحي جي هيٺان شامل ڪريو، ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو وڪيپيڊيا:Wikidata) --> {{Distinguish|سانچو:Page needed|سانچو:La}} == وضاحت == هي سانچو ڳالهه ٻولهه واري صفحي (talk page) مان ان جي لاڳاپيل اصل صفحي ڏانهن ڳنڍڻ (link) ٺاهڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي۔ == استعمال == هي صرف talk صفحن ۾ استعمال ڪرڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي۔ اهو talk صفحن جي سڀني namespace ۾ ڪم ڪري ٿو، جنهن ۾ زمرو talk صفحو (Category talk) مان لاڳاپيل زمرو صفحي ڏانهن ڳنڍڻ به شامل آهي۔ جيڪڏهن هن کي ڪنهن non-talk صفحي تي رکيو وڃي، ته اهو صفحي ڏانهن خود حوالو ڏيندڙ ڳنڍ (self-referencing link) ٺاهيندو۔ مضمونن جي مکيه نالي واري جڳهه (article mainspace) ۾ {{tl|Page}} جو استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو وڃي۔ == مثال == جيڪڏهن هن سانچو جي documentation واري talk صفحي تي {{mono|<nowiki>{{صفحو}}</nowiki>}} استعمال ڪيو وڃي، ته نتيجو ٿيندو '''{{صفحو}}'''۔ == پڻ ڏسو == * [[mw:مدد:Magic words]] * {{tl|page numbers}} * {{tl|rp}} ("Rp" جو مطلب آهي "reference page(s)") <includeonly>{{sandbox other|| <!-- هن لڪير کان هيٺ زمرا شامل ڪريو، ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو --> [[زمرو:Internal link templates]] }}</includeonly> 3ld01ee1xoisaoai3xcewwofvz649u5 10 94330 368416 2026-03-29T15:50:18Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --> == استعمال == {{tl|Namespaces}} هڪ سائڊبار طور استعمال ٿيندو آهي، گهڻو ڪري انهن وڪيپيڊيا صفحن تي جيڪي مختلف namespace (صفحن جي دائري) بابت هوندا آهن۔ Virtual namespaces کي ظاه... 368416 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --> == استعمال == {{tl|Namespaces}} هڪ سائڊبار طور استعمال ٿيندو آهي، گهڻو ڪري انهن وڪيپيڊيا صفحن تي جيڪي مختلف namespace (صفحن جي دائري) بابت هوندا آهن۔ Virtual namespaces کي ظاهر ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ {{para|show virtual ns|no}} استعمال ڪريو۔ == پڻ ڏسو == * {{Tlx|Namespace Greek}} هر namespace کي هڪ يوناني حرف ڏئي ٿو، ترتيب ڏيڻ ۾ مدد لاءِ۔ * {{tlx|namespace name}} انهن کي نمبرن مان سڃاڻي ٿو۔ <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- هن لڪير کان هيٺ زمرا شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --> [[زمرو:Wikipedia namespace templates]] [[زمرو:Wikipedia help templates]] }}</includeonly> 7kl0e5ba65pfqddcpxm1xwdus5t375k 368419 368416 2026-03-29T16:15:13Z Intisar Ali 8681 صفحو خالي ڪري ڇڏيو 368419 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 368422 368419 2026-03-29T16:37:39Z Intisar Ali 8681 368422 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --> == استعمال == {{tl|Namespaces}} هڪ سائڊبار طور استعمال ٿيندو آهي، گهڻو ڪري انهن وڪيپيڊيا صفحن تي جيڪي مختلف namespace (صفحن جي دائري) بابت هوندا آهن۔ Virtual namespaces کي ظاهر ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ {{para|show virtual ns|no}} استعمال ڪريو۔ == پڻ ڏسو == * {{Tlx|Namespace Greek}} هر namespace کي هڪ يوناني حرف ڏئي ٿو، ترتيب ڏيڻ ۾ مدد لاءِ۔ * {{tlx|namespace name}} انهن کي نمبرن مان سڃاڻي ٿو۔ <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- هن لڪير کان هيٺ زمرا شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --> [[زمرو:Wikipedia namespace templates]] [[زمرو:Wikipedia help templates]] }}</includeonly> 7kl0e5ba65pfqddcpxm1xwdus5t375k 368428 368422 2026-03-29T16:42:16Z Intisar Ali 8681 صفحو خالي ڪري ڇڏيو 368428 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 3 94331 368418 2026-03-29T16:02:56Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 368418 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 16:02, 29 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) qo6sp90m0phc09x0btzy7599h2ym2tr 10 94332 368424 2026-03-29T16:38:30Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو:نالو فضا]] کي [[سانچو:نيم اسپيسز]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 368424 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سانچو:نيم اسپيسز]] fkfllkmrg5o898v4gdpev9fr77l4knp 11 94333 368426 2026-03-29T16:38:30Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو بحث:نالو فضا]] کي [[سانچو بحث:نيم اسپيسز]] ڏانھن چوريو: غلط ھجي سان عنوان 368426 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سانچو بحث:نيم اسپيسز]] lolitaprqh13gzgps52s4j60ivaz7md 10 94334 368427 2026-03-29T16:39:03Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --> == استعمال == {{tl|Namespaces}} هڪ سائڊبار طور استعمال ٿيندو آهي، گهڻو ڪري انهن وڪيپيڊيا صفحن تي جيڪي مختلف namespace (صفحن جي دائري) بابت هوندا آهن۔ Virtual namespaces کي ظاه... 368427 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --> == استعمال == {{tl|Namespaces}} هڪ سائڊبار طور استعمال ٿيندو آهي، گهڻو ڪري انهن وڪيپيڊيا صفحن تي جيڪي مختلف namespace (صفحن جي دائري) بابت هوندا آهن۔ Virtual namespaces کي ظاهر ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ {{para|show virtual ns|no}} استعمال ڪريو۔ == پڻ ڏسو == * {{Tlx|Namespace Greek}} هر namespace کي هڪ يوناني حرف ڏئي ٿو، ترتيب ڏيڻ ۾ مدد لاءِ۔ * {{tlx|namespace name}} انهن کي نمبرن مان سڃاڻي ٿو۔ <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- هن لڪير کان هيٺ زمرا شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --> [[زمرو:Wikipedia namespace templates]] [[زمرو:Wikipedia help templates]] }}</includeonly> 7kl0e5ba65pfqddcpxm1xwdus5t375k 11 94335 368429 2026-03-29T16:45:17Z Intisar Ali 8681 /* غلط صفحو */ نئون ڀاڱو 368429 wikitext text/x-wiki == غلط صفحو == @[[واپرائيندڙ:JogiAsad|JogiAsad]] ھن صفحي جي ضرورت ناھي ۽ حذف ٿيڻ گھرجي [[واپرائيندڙ:Intisar Ali|Intisar Ali]] ([[واپرائيندڙ بحث:Intisar Ali|ڳالھ]]) 16:45, 29 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) kz7zqop51gjo8bs6xhsmkk3fzoyjxmr 11 94336 368431 2026-03-29T16:48:40Z Intisar Ali 8681 /* غلط صفحو */ نئون ڀاڱو 368431 wikitext text/x-wiki == غلط صفحو == @[[واپرائيندڙ:JogiAsad|JogiAsad]] ھن صفحي جي ضرورت ڪانھي ۽ حذف ٿيڻ گھرجي [[واپرائيندڙ:Intisar Ali|Intisar Ali]] ([[واپرائيندڙ بحث:Intisar Ali|ڳالھ]]) 16:48, 29 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) pti03ns9sazoc42zsvpr4i4sikpjkfi 0 94337 368435 2026-03-29T17:10:07Z مھتاب احمد سنڌي 4990 نئون صفحو: {{Infobox person | name = علي گل ملاح | image = | caption = سنڌي اداڪار علي گل ملاح | birth_name = علي گل ملاح | birth_place = | nationality = [[پاڪستاني]] | occupation = [[اداڪار]]، [[ڪاميڊين]]، [[ڊراما نگار]] | years_active = 1990ع کان هيل تائين | known_for = مزاحيه اداڪاري، ڊرامو "عشق مرشد" | notab... 368435 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = علي گل ملاح | image = | caption = سنڌي اداڪار علي گل ملاح | birth_name = علي گل ملاح | birth_place = | nationality = [[پاڪستاني]] | occupation = [[اداڪار]]، [[ڪاميڊين]]، [[ڊراما نگار]] | years_active = 1990ع کان هيل تائين | known_for = مزاحيه اداڪاري، ڊرامو "عشق مرشد" | notable_works = }} '''علي گل ملاح''' (انگريزي: Ali Gul Mallah) سنڌ جو هڪ مشھور ورسٽائل [[اداڪار]]، [[ڪاميڊين]] ۽ ليکڪ آهي. هو پنھنجي منفرد جملي بازي ۽ مزاحيہ انداز جي ڪري نہ صرف [[سنڌ]] پر سڄي [[پاڪستان]] ۾ وڏي مقبوليت رکي ٿو. == فني سفر == هن پنهنجي فني سفر جي شروعات اسٽيج ڊرامن کان ڪئي. سنڌي ٽي وي چينلز (جيئن تہ [[ڪي ٽي اين]] ۽ [[سنڌ ٽي وي]]) جي اچڻ کانپوءِ هن کي گهڻي سڃاڻپ ملي. === سنڌي ڊراما === علي گل ملاح سنڌي ميڊيا جو هڪ وڏو نالو آهي. هن جا سنڌي مزاحيه خاڪا ۽ سيريلز تمام گهڻا مشهور آهن. خاص طور تي اداڪار '''سھراب سومرو''' سان گڏ سندس جوڙي کي سنڌ جي گهر گهر ۾ پسند ڪيو ويندو آهي. === اردو ميڊيا تي مقبوليت === علي گل ملاح کي عالمي سطح تي ۽ سڄي پاڪستان ۾ تڏهن وڌيڪ شهرت ملي، جڏهن هن مشهور اردو ڊرامي '''"عشق مرشد"''' ۾ "ڀلي" جو ڪردار ادا ڪيو. == پڻ ڏسو == * [[سھراب سومرو]] * [[سنڌي اداڪارن جي فھرست]] == حوالا == <references /> [[Category:سنڌي اداڪار]] [[Category:پاڪستاني ڪاميڊين]] qfwav58e01f0e99htryx2d7x24h4lup 368436 368435 2026-03-29T17:14:35Z مھتاب احمد سنڌي 4990 368436 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = علي گل ملاح | image = | caption = سنڌي اداڪار علي گل ملاح | birth_name = علي گل ملاح | birth_place = | nationality = [[پاڪستاني]] | occupation = [[اداڪار]]، [[ڪاميڊين]]، [[ڊراما نگار]] | years_active = 1990ع کان هيل تائين | known_for = مزاحيه اداڪاري، ڊرامو "عشق مرشد" | notable_works = }} '''علي گل ملاح''' (انگريزي: Ali Gul Mallah) سنڌ جو هڪ مشھور ورسٽائل [[اداڪار]]، [[ڪاميڊين]] ۽ ليکڪ آهي. هو پنھنجي منفرد جملي بازي ۽ مزاحيہ انداز جي ڪري نہ صرف [[سنڌ]] پر سڄي [[پاڪستان]] ۾ وڏي مقبوليت رکي ٿو. == فني سفر == هن پنهنجي فني سفر جي شروعات اسٽيج ڊرامن کان ڪئي. سنڌي ٽي وي چينلز (جيئن تہ [[ڪي ٽي اين]] ۽ [[سنڌ ٽي وي]]) جي اچڻ کانپوءِ هن کي گهڻي سڃاڻپ ملي. === سنڌي ڊراما === علي گل ملاح سنڌي ميڊيا جو هڪ وڏو نالو آهي. هن جا سنڌي مزاحيه خاڪا ۽ سيريلز تمام گهڻا مشهور آهن. خاص طور تي اداڪار '''سھراب سومرو''' سان گڏ سندس جوڙي کي سنڌ جي گهر گهر ۾ پسند ڪيو ويندو آهي. === اردو ميڊيا تي مقبوليت === علي گل ملاح کي عالمي سطح تي ۽ سڄي پاڪستان ۾ تڏهن وڌيڪ شهرت ملي، جڏهن هن مشهور اردو ڊرامي '''"عشق مرشد"''' ۾ "ڀلي" جو ڪردار ادا ڪيو. == پڻ ڏسو == * [[سھراب سومرو]] * [[سنڌي اداڪارن جي فھرست]] == حوالا == <references /> [[Category:سنڌي اداڪار]] [[Category:پاڪستاني ڪاميڊين]] ddojzeh9oqne4rk6cldigccg5i15krr 10 94338 368437 2026-03-29T17:21:25Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: هي هڪ مثال سانچو آهي، جيڪو نمائش (demonstration) لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي۔ سانچن بابت سکڻ لاءِ ڏسو [[مدد:سانچو]] يا [[مدد:سانچن لاء ترت رھنماء]]۔ <noinclude> هي صفحو ٽيسٽ ڪرڻ لاءِ ناهي۔ تجربو ڪرڻ لاءِ [[سانچو:سانچو ريتخانو|سانچو ريتخانو]] استعمال ڪريو۔ </noinclude> 368437 wikitext text/x-wiki هي هڪ مثال سانچو آهي، جيڪو نمائش (demonstration) لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي۔ سانچن بابت سکڻ لاءِ ڏسو [[مدد:سانچو]] يا [[مدد:سانچن لاء ترت رھنماء]]۔ <noinclude> هي صفحو ٽيسٽ ڪرڻ لاءِ ناهي۔ تجربو ڪرڻ لاءِ [[سانچو:سانچو ريتخانو|سانچو ريتخانو]] استعمال ڪريو۔ </noinclude> l7mjv8p25ef8q0b8i8okniqutop3g84 368438 368437 2026-03-29T17:22:03Z Intisar Ali 8681 368438 wikitext text/x-wiki هي هڪ مثال سانچو آهي، جيڪو نمائش (demonstration) لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي۔ سانچن بابت سکڻ لاءِ ڏسو [[مدد:سانچو]] يا [[مدد:سانچن لاء ترت رھنماء]]۔ <noinclude> هي صفحو ٽيسٽ ڪرڻ لاءِ ناهي۔ تجربو ڪرڻ لاءِ [[سانچو:سانچو ريتخانو|سانچو ريتخانو]] استعمال ڪريو۔ {{Documentation}} </noinclude> mg025p96ra2zf0xw3ptw21f7wi716a8 10 94339 368439 2026-03-29T17:24:09Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} {{not a sandbox}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --> == استعمال == هي صفحو <em>ٽيسٽ ڪرڻ لاءِ ناهي</em>۔ تجربو ڪرڻ لاءِ [[سانچو:Template sandbox|سانچو سينڊباڪس]] استعمال ڪريو۔ == پڻ ڏسو == * {{tl|PAGENAME}} * [[سانچو:Given name]... 368439 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} {{not a sandbox}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --> == استعمال == هي صفحو <em>ٽيسٽ ڪرڻ لاءِ ناهي</em>۔ تجربو ڪرڻ لاءِ [[سانچو:Template sandbox|سانچو سينڊباڪس]] استعمال ڪريو۔ == پڻ ڏسو == * {{tl|PAGENAME}} * [[سانچو:Given name]] * [[سانچو:Surname]] * [[سانچو:Infobox name]] * [[سانچو:Family name hatnote]] <includeonly>{{sandbox other|| <!-- هن لڪير کان هيٺ زمرا شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --> [[زمرو:Namespace example pages]] }}</includeonly> dj5hnen06qpblcy1unjelkwe0siuqkk 10 94340 368440 2026-03-29T17:31:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage|[[سانچو:BASEPAGENAME]] ''۽ ٻيا ساڳيا سانچا''.}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --> {{nutshell|ڪڏهن به {{!mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}'''&#124;'''''argument''&#125;&#125;}} نه لکو۔ ان جي بدران {{mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}''':'''''argument''&#125;&#125;}} لکو... 368440 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage|[[سانچو:BASEPAGENAME]] ''۽ ٻيا ساڳيا سانچا''.}} <!-- مهرباني ڪري زمرا صفحي جي هيٺان شامل ڪريو ۽ انٽر وڪيز Wikidata تي شامل ڪريو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:Wikidata]]) --> {{nutshell|ڪڏهن به {{!mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}'''&#124;'''''argument''&#125;&#125;}} نه لکو۔ ان جي بدران {{mxt|&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}''':'''''argument''&#125;&#125;}} لکو۔}} {{transclusionless|should=yes|reason=هي متبادل آهي جيڪو ان صورت ۾ خرابي کان بچائڻ لاءِ استعمال ٿئي ٿو جيڪڏهن ايڊيٽر ساڳئي نالي واري magic word کي colon جي بدران pipe سان استعمال ڪن}} == استعمال == Magic word {{BASEPAGENAME}} جي وضاحت [[وڪيپيڊيا:Magic words#Parser functions]] تي ڏنل آهي۔ ان جي نتيجي جي هڪ مثال هي آهي <code>&#123;&#123;{{BASEPAGENAME}}:{{{example|Template:Example/with/subpages}}}&#125;&#125;</code> → "{{ {{BASEPAGENAME}}:{{{example|Template:Example/with/subpages}}} }}". هي ''سانچو'' اصل ۾ ڪڏهن به استعمال نه ٿيڻ گهرجي، پر جڏهن ڪو ماڻهو [[Wikipedia:Magic_words#Variables|magic word "{{BASEPAGENAME}}"]] کي pipe پيراميٽر سان استعمال ڪري، تڏهن هي خرابي کان بچائيندو۔ Parameter 1 کي : پيراميٽر طور استعمال ڪيو ويندو ۽ باقي پيراميٽر رد ڪيا ويندا۔ هي صفحو لڪل زمري ۾ شامل ڪيو ويندو {{clc|Pages which use a template in place of a magic word}}۔ == ٽريڪنگ زمرو == * {{clc|Pages which use a template in place of a magic word}} <includeonly>{{sandbox other|| <!-- هن لڪير کان هيٺ زمرا شامل ڪريو؛ انٽر وڪيز Wikidata تي --> [[زمرو:Wikipedia magic word templates]] [[زمرو:Templates that add a tracking category]] }}</includeonly> 3u7t07n7yabtay7y1ti9nzkf42nuz4w 3 94341 368441 2026-03-29T17:42:22Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 368441 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 17:42, 29 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) ascclf269c0c8w2oo43ikc0mioky8gx 0 94342 368449 2026-03-29T20:41:43Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1345476284|Inter-Services Public Relations]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 368449 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو تنظيم|name=ISPR|native_name=پاڪستاني فوج عوامي تعلق جو شعبو (سنڌي)<br> پاک فوج کا شعبۂ تعلقاتِ عامہ (اردو)|formation={{start date and age|1949|05}}|type=[[Military organization|Military Organization]]|purpose=[[Civil–military relations|Civil-Military Relations]]|headquarters=[[Rawalpindi]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]], [[Pakistan]]|language=|leader_title=[[Director general|Director General]]|leader_name=[[Lieutenant general (Pakistan)|Lieutenant General]] [[Ahmed Sharif Chaudhry]]|affiliations=[[Pakistan Armed Forces]]|website={{URL|www.ispr.gov.pk}}}}'''انٽر سروسز پبلڪ ريليشنز''' (اردو: {{langx|ur|{{Nastaliq|پاک فوج کا شعبۂ تعلقاتِ عامہ}}}})، مختصر طور تي، آء ايس پي آر (ISPR) پاڪستان جي هٿياربند فوج جو ميڊيا ۽ عوامي رابطن جو ونگ آهي. اهو [[پاڪستاني ميڊيا]] ۽ [[پاڪستان جي ثقافت|پاڪستان جي عوام]] کي فوج سان لاڳاپيل خبرون ۽ معلومات شيئر ڪري ٿو ۽ ابلاغ عامه لاء مدد ڪري ٿو. <ref name="AuthorHouse Publications">{{Cite book|last1=Adache, PhD|first1=Col. John|title=The Military and Public Relations|date=2014|publisher=AuthorHouse Publications|location=Bloomington, Indiana [US]|isbn=978-1496982360|url=https://books.google.com/books?id=9BMQBAAAQBAJ&dq=inter+services+public+relations+pakistan+army&pg=PT58|access-date=18 November 2014}}</ref> آءِ ايس پي آر ڊائريڪٽوريٽ جو مقصد ميڊيا سان رابطي ذريعي [[پاڪستان جي ثقافت|شهري سماج]] ۽ سول سوسائٽي سان عوامي رابطن کي مضبوط ڪرڻ آهي. <ref name="AuthorHouse Publications">{{Cite book|last1=Adache, PhD|first1=Col. John|title=The Military and Public Relations|date=2014|publisher=AuthorHouse Publications|location=Bloomington, Indiana [US]|isbn=978-1496982360|url=https://books.google.com/books?id=9BMQBAAAQBAJ&dq=inter+services+public+relations+pakistan+army&pg=PT58|access-date=18 November 2014}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAdache,_PhD2014">Adache, PhD, Col. John (2014). [https://books.google.com/books?id=9BMQBAAAQBAJ&dq=inter+services+public+relations+pakistan+army&pg=PT58 ''The Military and Public Relations'']. Bloomington, Indiana [US]: AuthorHouse Publications. [[عالمي معیاري ڪتاب نمبر|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1496982360|<bdi>978-1496982360</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 November</span> 2014</span>.</cite></ref> ڊائريڪٽوريٽ پاڪستاني فوج جي مکيه آواز طور پڻ ڪم ڪري ٿو، جئين ته ان جو ڊائريڪٽر جنرل هٿياربند فوج جو سرڪاري ترجمان هوندو آهي. <ref name="AuthorHouse Publications" /> noju1gw10rc6fs0h2imfk63r4ody3kc 368450 368449 2026-03-29T20:42:22Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 368450 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو تنظيم|name=ISPR|native_name=پاڪستاني فوج عوامي تعلق جو شعبو (سنڌي)<br> پاک فوج کا شعبۂ تعلقاتِ عامہ (اردو)|formation={{start date and age|1949|05}}|type=[[Military organization|Military Organization]]|purpose=[[Civil–military relations|Civil-Military Relations]]|headquarters=[[Rawalpindi]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]], [[Pakistan]]|language=|leader_title=[[Director general|Director General]]|leader_name=[[Lieutenant general (Pakistan)|Lieutenant General]] [[Ahmed Sharif Chaudhry]]|affiliations=[[Pakistan Armed Forces]]|website={{URL|www.ispr.gov.pk}}}}'''انٽر سروسز پبلڪ ريليشنز''' (اردو: {{langx|ur|{{Nastaliq|پاک فوج کا شعبۂ تعلقاتِ عامہ}}}})، مختصر طور تي، آء ايس پي آر (ISPR) پاڪستان جي هٿياربند فوج جو ميڊيا ۽ عوامي رابطن جو ونگ آهي. اهو [[پاڪستاني ميڊيا]] ۽ [[پاڪستان جي ثقافت|پاڪستان جي عوام]] کي فوج سان لاڳاپيل خبرون ۽ معلومات شيئر ڪري ٿو ۽ ابلاغ عامه لاء مدد ڪري ٿو. <ref name="AuthorHouse Publications">{{Cite book|last1=Adache, PhD|first1=Col. John|title=The Military and Public Relations|date=2014|publisher=AuthorHouse Publications|location=Bloomington, Indiana [US]|isbn=978-1496982360|url=https://books.google.com/books?id=9BMQBAAAQBAJ&dq=inter+services+public+relations+pakistan+army&pg=PT58|access-date=18 November 2014}}</ref> آءِ ايس پي آر ڊائريڪٽوريٽ جو مقصد ميڊيا سان رابطي ذريعي [[پاڪستان جي ثقافت|شهري سماج]] ۽ سول سوسائٽي سان عوامي رابطن کي مضبوط ڪرڻ آهي. <ref name="AuthorHouse Publications">{{Cite book|last1=Adache, PhD|first1=Col. John|title=The Military and Public Relations|date=2014|publisher=AuthorHouse Publications|location=Bloomington, Indiana [US]|isbn=978-1496982360|url=https://books.google.com/books?id=9BMQBAAAQBAJ&dq=inter+services+public+relations+pakistan+army&pg=PT58|access-date=18 November 2014}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAdache,_PhD2014">Adache, PhD, Col. John (2014). [https://books.google.com/books?id=9BMQBAAAQBAJ&dq=inter+services+public+relations+pakistan+army&pg=PT58 ''The Military and Public Relations'']. Bloomington, Indiana [US]: AuthorHouse Publications. [[عالمي معیاري ڪتاب نمبر|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1496982360|<bdi>978-1496982360</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 November</span> 2014</span>.</cite></ref> ڊائريڪٽوريٽ پاڪستاني فوج جي مکيه آواز طور پڻ ڪم ڪري ٿو، جئين ته ان جو ڊائريڪٽر جنرل هٿياربند فوج جو سرڪاري ترجمان هوندو آهي. <ref name="AuthorHouse Publications" /> [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] dq0dmgpcifzzsvk4g48q1jzpg2kxfcp 368451 368450 2026-03-29T20:42:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 368451 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو تنظيم|name=ISPR|native_name=پاڪستاني فوج عوامي تعلق جو شعبو (سنڌي)<br> پاک فوج کا شعبۂ تعلقاتِ عامہ (اردو)|formation={{start date and age|1949|05}}|type=[[Military organization|Military Organization]]|purpose=[[Civil–military relations|Civil-Military Relations]]|headquarters=[[Rawalpindi]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]], [[Pakistan]]|language=|leader_title=[[Director general|Director General]]|leader_name=[[Lieutenant general (Pakistan)|Lieutenant General]] [[Ahmed Sharif Chaudhry]]|affiliations=[[Pakistan Armed Forces]]|website={{URL|www.ispr.gov.pk}}}}'''انٽر سروسز پبلڪ ريليشنز''' (اردو: {{langx|ur|{{Nastaliq|پاک فوج کا شعبۂ تعلقاتِ عامہ}}}})، مختصر طور تي، آء ايس پي آر (ISPR) پاڪستان جي هٿياربند فوج جو ميڊيا ۽ عوامي رابطن جو ونگ آهي. اهو [[پاڪستاني ميڊيا]] ۽ [[پاڪستان جي ثقافت|پاڪستان جي عوام]] کي فوج سان لاڳاپيل خبرون ۽ معلومات شيئر ڪري ٿو ۽ ابلاغ عامه لاء مدد ڪري ٿو. <ref name="AuthorHouse Publications">{{Cite book|last1=Adache, PhD|first1=Col. John|title=The Military and Public Relations|date=2014|publisher=AuthorHouse Publications|location=Bloomington, Indiana [US]|isbn=978-1496982360|url=https://books.google.com/books?id=9BMQBAAAQBAJ&dq=inter+services+public+relations+pakistan+army&pg=PT58|access-date=18 November 2014}}</ref> آءِ ايس پي آر ڊائريڪٽوريٽ جو مقصد ميڊيا سان رابطي ذريعي [[پاڪستان جي ثقافت|شهري سماج]] ۽ سول سوسائٽي سان عوامي رابطن کي مضبوط ڪرڻ آهي. <ref name="AuthorHouse Publications">{{Cite book|last1=Adache, PhD|first1=Col. John|title=The Military and Public Relations|date=2014|publisher=AuthorHouse Publications|location=Bloomington, Indiana [US]|isbn=978-1496982360|url=https://books.google.com/books?id=9BMQBAAAQBAJ&dq=inter+services+public+relations+pakistan+army&pg=PT58|access-date=18 November 2014}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAdache,_PhD2014">Adache, PhD, Col. John (2014). [https://books.google.com/books?id=9BMQBAAAQBAJ&dq=inter+services+public+relations+pakistan+army&pg=PT58 ''The Military and Public Relations'']. Bloomington, Indiana [US]: AuthorHouse Publications. [[عالمي معیاري ڪتاب نمبر|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1496982360|<bdi>978-1496982360</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 November</span> 2014</span>.</cite></ref> ڊائريڪٽوريٽ پاڪستاني فوج جي مکيه آواز طور پڻ ڪم ڪري ٿو، جئين ته ان جو ڊائريڪٽر جنرل هٿياربند فوج جو سرڪاري ترجمان هوندو آهي. <ref name="AuthorHouse Publications" /> [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] hpqnkx11vu67k1fljxkuq5uhao5e3i2 368452 368451 2026-03-29T20:46:59Z Ibne maryam 17680 368452 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو تنظيم|name=ISPR|native_name=پاڪستاني فوج عوامي تعلق جو شعبو (سنڌي)<br> پاک فوج کا شعبۂ تعلقاتِ عامہ (اردو)|formation={{start date and age|1949|05}}|type=[[Military organization|Military Organization]]|purpose=[[Civil–military relations|Civil-Military Relations]]|headquarters=[[Rawalpindi]], [[Punjab, Pakistan|Punjab]], [[Pakistan]]|language=|leader_title=[[Director general|Director General]]|leader_name=[[Lieutenant general (Pakistan)|Lieutenant General]] [[Ahmed Sharif Chaudhry]]|affiliations=[[Pakistan Armed Forces]]|website={{URL|www.ispr.gov.pk}}}} '''انٽر سروسز پبلڪ ريليشنز''' (اردو: پاک فوج کا شعبۂ تعلقاتِ عامہ)، مختصر طور تي، آء ايس پي آر (ISPR) پاڪستان جي هٿياربند فوج جو ميڊيا ۽ عوامي رابطن جو ونگ آهي. اهو [[پاڪستاني ميڊيا]] ۽ [[پاڪستان جي ثقافت|شهري سماج]] کي فوج سان لاڳاپيل خبرون ۽ معلومات شيئر ڪري ٿو ۽ ابلاغ عامه لاء مدد ڪري ٿو.<ref name="AuthorHouse Publications">{{Cite book|last1=Adache, PhD|first1=Col. John|title=The Military and Public Relations|date=2014|publisher=AuthorHouse Publications|location=Bloomington, Indiana [US]|isbn=978-1496982360|url=https://books.google.com/books?id=9BMQBAAAQBAJ&dq=inter+services+public+relations+pakistan+army&pg=PT58|access-date=18 November 2014}}</ref> آءِ ايس پي آر ڊائريڪٽوريٽ جو مقصد ميڊيا سان رابطي ذريعي [[پاڪستان جي ثقافت|شهري سماج]] ۽ سول سوسائٽي سان عوامي رابطن کي مضبوط ڪرڻ آهي.<ref name="AuthorHouse Publications">{{Cite book|last1=Adache, PhD|first1=Col. John|title=The Military and Public Relations|date=2014|publisher=AuthorHouse Publications|location=Bloomington, Indiana [US]|isbn=978-1496982360|url=https://books.google.com/books?id=9BMQBAAAQBAJ&dq=inter+services+public+relations+pakistan+army&pg=PT58|access-date=18 November 2014}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAdache,_PhD2014">Adache, PhD, Col. John (2014). [https://books.google.com/books?id=9BMQBAAAQBAJ&dq=inter+services+public+relations+pakistan+army&pg=PT58 ''The Military and Public Relations'']. Bloomington, Indiana [US]: AuthorHouse Publications. [[عالمي معیاري ڪتاب نمبر|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1496982360|<bdi>978-1496982360</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">18 November</span> 2014</span>.</cite></ref> ڊائريڪٽوريٽ پاڪستاني فوج جي مکيه آواز طور پڻ ڪم ڪري ٿو، جئين ته ان جو ڊائريڪٽر جنرل هٿياربند فوج جو سرڪاري ترجمان هوندو آهي. <ref name="AuthorHouse Publications" /> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:انٽر سروسز پبلڪ ريليشنز]] [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ملٽري جي ماس ميڊيا]] 51bltcpt8n8itoow35cfz7fad6xbvor 14 94343 368453 2026-03-29T20:47:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ملٽري جي ماس ميڊيا]] 368453 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جي فوج جا ادارا]] [[زمرو:پاڪستان ملٽري جي ماس ميڊيا]] evswi3mvj0u281pxo68px0qyxw65gew 14 94344 368456 2026-03-29T20:56:10Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قطر ۾ ادارا]] [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] 368456 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قطر ۾ ادارا]] [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] 4g018pixww3wjuh8bpqkglkkk90oxnr 14 94345 368457 2026-03-29T20:57:43Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ابلاغ عامه]] [[زمرو:قطر جو سماج]] 368457 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ابلاغ عامه]] [[زمرو:قطر جو سماج]] dt77vj5nhmiuhtljlz6jsmbvmjb9xmu 14 94346 368458 2026-03-29T21:00:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:قطر]] [[زمرو:سماج بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر جو سماج]] [[زمرو:ايشيا جو سماج بلحاظ ملڪ]] 368458 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قطر]] [[زمرو:سماج بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:وچ اوڀر جو سماج]] [[زمرو:ايشيا جو سماج بلحاظ ملڪ]] sgqcz8movtcc8got9a14u10rhvh8g1j 14 94347 368459 2026-03-29T21:00:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جو سماج]] [[زمرو:سماج بلحاظ ملڪ]] 368459 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جو سماج]] [[زمرو:سماج بلحاظ ملڪ]] cslyam17clrfxegc84vj5hyeedi31x4 368460 368459 2026-03-29T21:02:07Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ايشيا جو سماج]]; added [[Category:ايشيا جي ثقافت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 368460 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:سماج بلحاظ ملڪ]] 79trhkveco3fs68w4l62sljokvt8biu 368463 368460 2026-03-29T21:04:34Z Ibne maryam 17680 368463 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جو سماج]] [[زمرو:سماج بلحاظ ملڪ]] cslyam17clrfxegc84vj5hyeedi31x4 14 94348 368461 2026-03-29T21:03:06Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:وچ اوڀر]] [[زمرو:ايشيا جو سماج]] 368461 wikitext text/x-wiki [[زمرو:وچ اوڀر]] [[زمرو:ايشيا جو سماج]] 6r9k7xubmechh7bi9w9bqgcyr8bjkgj 14 94349 368462 2026-03-29T21:03:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:سماج بلحاظ کنڊ]] 368462 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا]] [[زمرو:سماج بلحاظ کنڊ]] iaps57mpna0yuomhsmykdj40cwa0u9o 14 94350 368469 2026-03-29T21:16:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ٽيليويزن]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ نيوز چينل]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ٽيليويزن چينل]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ نشرياتي ادارا]] 368469 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ٽيليويزن]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ نيوز چينل]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ٽيليويزن چينل]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ نشرياتي ادارا]] 9yhoxv1we16g153edlqoekf051tfuc4 14 94351 368470 2026-03-29T21:16:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت]] 368470 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت]] moeqx9pqvnqfq9fh2m27ek46t8g7cjg 368471 368470 2026-03-29T21:18:22Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:گڏيل بادشاهت]]; added [[Category:گڏيل بادشاهت جو سماج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 368471 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جو سماج]] lcoetod7d4odle05h9f9u3quvsfc42q 368472 368471 2026-03-29T21:20:26Z Ibne maryam 17680 368472 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ابلاغ عامه جا ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ابلاغ عامه]] br3ypew7h90n1a7logq29t7ytynqgqr 14 94352 368473 2026-03-29T21:20:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ابلاغ عامه]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جو سماج]] 368473 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ابلاغ عامه]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جو سماج]] ncbfgc8jn39qdwlogwrg7kgfuk9t9f4 14 94353 368474 2026-03-29T21:22:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نشرياتي ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ابلاغ عامه]] 368474 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نشرياتي ادارا]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ابلاغ عامه]] 9qtbwog4ybjp5y87v5x2dtsgzj82wcj 14 94354 368475 2026-03-29T21:24:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ابلاغ عامه]] 368475 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ادارا]] [[زمرو:ابلاغ عامه]] hp3fy8gaxx0zlfjll8w1q4ac6rqp4la 14 94355 368476 2026-03-29T21:25:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ نشرياتي ادارا]] 368476 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ نشرياتي ادارا]] d2v0p5zawdexk487yijynucyudeoaq5 368477 368476 2026-03-29T21:26:26Z Ibne maryam 17680 368477 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٽيليويزن]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ نشرياتي ادارا]] 2h22fh1gx3q0buyngzrie53yqnq39d7 14 94356 368478 2026-03-29T21:28:31Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:خبرون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ابلاغ عامه جا ادارا]] 368478 wikitext text/x-wiki [[زمرو:خبرون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت ۾ ابلاغ عامه جا ادارا]] e9jd63o9c4jt74vznpc8rgkffvn9mdn 14 94357 368479 2026-03-29T21:28:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ابلاغ عامه]] 368479 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ابلاغ عامه]] dtv7j6ql8o3b8s3lmt71qr6zuoa00z6 3 94358 368480 2026-03-29T23:15:19Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 368480 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 23:15, 29 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) aonwxc11t178szr5cp6fwu8qe722wps 3 94359 368482 2026-03-30T02:14:02Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 368482 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 02:14, 30 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي) 5btnms52rxrhpg4eht8ajdbscixyurz 0 94360 368484 2026-03-30T05:27:01Z JogiAsad 4693 JogiAsad صفحي [[سکر هوائي اڏو]] کي [[بيگم نصرت ڀٽو بين الاقوامي هوائي اڏو]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو: سنڌيءَ ۾ نئون نالو 368484 wikitext text/x-wiki #چوريو [[بيگم نصرت ڀٽو بين الاقوامي هوائي اڏو]] bz281t1ikp05p3dflgeqxt6zdhiqbbw 0 94361 368490 2026-03-30T08:27:35Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1344339326|Elementary particle]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 368490 wikitext text/x-wiki پارٽيڪل فزڪس جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' هڪ ذيلي ايٽمي پارٽيڪل آهي جيڪو ٻين پارٽيڪلن مان ٺهيل ناهي. <ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻارهن فرميون ۽ پنج بوسون. ذائقي، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن. <ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. پروٽان، نيوٽران [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. 33k80253qtltlymqc0zpkph4872stnf 368491 368490 2026-03-30T08:28:13Z Ibne maryam 17680 added [[Category:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 368491 wikitext text/x-wiki پارٽيڪل فزڪس جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' هڪ ذيلي ايٽمي پارٽيڪل آهي جيڪو ٻين پارٽيڪلن مان ٺهيل ناهي. <ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻارهن فرميون ۽ پنج بوسون. ذائقي، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن. <ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. پروٽان، نيوٽران [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] rw4x98etkqynw8sc9w84g9dlerqwr1m 368499 368491 2026-03-30T09:03:00Z Ibne maryam 17680 368499 wikitext text/x-wiki پارٽيڪل فزڪس جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' هڪ ذيلي ايٽمي پارٽيڪل آهي جيڪو ٻين پارٽيڪلن مان ٺهيل ناهي. <ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻارهن فرميون ۽ پنج بوسون. ذائقي، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن. <ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. پروٽان، نيوٽران [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. == حوالا == [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] 8nq3hcmrx94rznro2wmwqsfntkjho9h 368500 368499 2026-03-30T09:04:33Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 368500 wikitext text/x-wiki پارٽيڪل فزڪس جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' هڪ ذيلي ايٽمي پارٽيڪل آهي جيڪو ٻين پارٽيڪلن مان ٺهيل ناهي. <ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻارهن فرميون ۽ پنج بوسون. ذائقي، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن. <ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. پروٽان، نيوٽران [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] ae0epwpcmi5ov4l4fgf85oad0hdw37a 368502 368500 2026-03-30T09:08:21Z Ibne maryam 17680 368502 wikitext text/x-wiki [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي. <ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن. <ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] chj12ktzitxu64hy6oi2vl6tlb2m3xk 368503 368502 2026-03-30T09:11:50Z Ibne maryam 17680 368503 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} {{Standard model of particle physics}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. In the [[Standard Model]] of [[particle physics]], an '''elementary particle''' or '''fundamental particle''' is a [[<!-- wiktionary:particle|-->subatomic particle]] that is not composed of other particles.<ref name=PFI /> The [[Standard Model]] recognizes seventeen distinct particles—twelve [[fermion]]s and five [[boson]]s. As a consequence of [[Flavour (particle physics)|flavor]] and [[Quantum chromodynamics|color]] combinations and [[antimatter]], the fermions and bosons are known to have 48 and 13 variations, respectively.<ref name="braibant">{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref> These 61 elementary particles include [[electron]]s and other [[lepton]]s, [[quark]]s, and the fundamental [[boson]]s. [[Subatomic particle]]s such as [[proton]]s or [[neutron]]s, which [[Quark|contain]] two or more elementary particles, are known as [[composite particle]]s. ==تاريخ== The concept of an elementary particle is not based on measurements but instead depends on a theoretical framework.<ref>{{Cite magazine |last=Weinberg |first=Steven |author-link=Steven Weinberg |year=1997 |url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682 |title=What is an elementary particle? |journal=Beam Line. |publisher=Stanford Linear Accelerator |language=en |volume=27 |issue=1}}</ref> Ordinary matter is composed of [[atom]]s, themselves once thought to be indivisible elementary particles. The name ''atom'' comes from the Ancient Greek word ''ἄτομος'' ([[wikt:átomo#:~:text=Learned borrowing from Latin atomus,, "to cut").|atomos]]) which means ''indivisible'' or ''uncuttable''. Despite the [[Democritus|theories about atoms]] that had existed for [[De rerum natura|thousands of years]], their factual existence remained controversial until 1905. In that year, [[Albert Einstein]] published [[Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen|his paper]] on [[Brownian motion]], putting to rest theories that had regarded [[molecule]]s as mathematical illusions. Einstein subsequently identified matter as ultimately composed of various concentrations of [[Mass–energy equivalence|energy]].<ref name=PFI /><ref> {{cite journal |first1=Ronald |last1=Newburgh |first2=Joseph |last2=Peidle |first3=Wolfgang |last3=Rueckner |year=2006 |title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited |url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=6 |pages=478–481 |bibcode=2006AmJPh..74..478N |doi=10.1119/1.2188962 |access-date=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |archive-date=2017-08-03 |df=dmy-all }}</ref> Subatomic constituents of the atom were first identified toward the end of the [[19th century in science|19th century]], beginning with the [[J. J. Thomson#Discovery of the electron|electron]], followed by the [[Ernest Rutherford#Discovery of the proton|proton]] in 1919, the [[photon]] in the 1920s, and the [[Discovery of the neutron|neutron]] in 1932.<ref name="PFI" /> By that time, the advent of [[quantum mechanics]] had [[History of quantum mechanics|radically altered]] the definition of a "particle" by putting forward an understanding in which they carried out a simultaneous existence as [[matter wave]]s.<ref> {{cite book |first=Friedel |last=Weinert |year=2004 |title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |pages=43, 57–59 |url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43 |isbn=978-3-540-20580-7 |bibcode=2004sapp.book.....W }}</ref><ref name="Kuhlmann"> {{cite magazine |first=Meinard |last=Kuhlmann |date=24 July 2013 |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else |title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely |magazine=[[Scientific American]] }}</ref> Many theoretical elaborations upon, and [[Physics beyond the Standard Model|beyond]], the Standard Model have been made since its [[Standard Model#Historical background|codification]] in the 1970s. These include notions of [[supersymmetry]], which double the number of elementary particles by hypothesizing that each known particle associates with a "shadow" partner far more massive.<ref> {{cite web |collaboration=Particle Data Group |publisher=[[Berkeley Lab]] |url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html |title=Unsolved mysteries: Supersymmetry |work=The Particle Adventure |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref> {{cite book |collaboration=National Research Council |year=2006 |title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics |page=68 |publisher=[[National Academies Press]] |url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68 |isbn=978-0-309-66039-6 |bibcode=2006rhns.book...... }}</ref> However, like an [[Graviton|additional elementary boson]] mediating gravitation, such [[superpartner]]s remain undiscovered as of 2026.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name=PFI />{{update inline|date=January 2025}} == Overview == {{Main|Standard Model}} {{See also|Physics beyond the Standard Model}} <!--[[File:Particle overview.svg|thumb|400px|An overview of the various families of elementary and composite particles, and the theories describing their interactions]] --> All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. {{Elementary particles}} <!-- ;'''Elementary fermions:''' * [[Matter]] particles ** [[Quark]]s: *** [[up quark|up]], [[down quark|down]] *** [[charm quark|charm]], [[strange quark|strange]] *** [[top quark|top]], [[bottom quark|bottom]] ** [[Lepton]]s: *** [[electron]], [[electron neutrino]] ([[Pseudonym|a.k.a.]], "neutrino") *** [[muon]], [[muon neutrino]] *** [[tau (particle)|tau]], [[tau neutrino]] * [[Antimatter]] particles ** [[Antiquark]]s ** [[Antilepton]]s ;'''Elementary bosons:''' * [[Force carrier|Force particles]] ([[gauge boson]]s): ** [[photon]] ** [[gluon]] (numbering eight)<ref name=PFI /> ** [[W and Z bosons|''W''⁺, ''W''⁻, and ''Z''⁰ bosons]] ** [[graviton]] (hypothetical)<ref name=PFI /> * [[Scalar boson]] ** [[Higgs boson]] --> In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == Cosmic abundance of elementary particles == {{Main|Cosmic abundance of elements}} According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. {{cn|date=June 2025}} Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. {{cn|date=June 2025}} In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == See also == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == Notes == {{reflist|25em}} == Further reading == === General readers === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === Textbooks === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} == External links == The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] i7czqepcu9bue57nao16lxpwzo3ddzz 368504 368503 2026-03-30T09:12:26Z Ibne maryam 17680 368504 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. In the [[Standard Model]] of [[particle physics]], an '''elementary particle''' or '''fundamental particle''' is a [[<!-- wiktionary:particle|-->subatomic particle]] that is not composed of other particles.<ref name=PFI /> The [[Standard Model]] recognizes seventeen distinct particles—twelve [[fermion]]s and five [[boson]]s. As a consequence of [[Flavour (particle physics)|flavor]] and [[Quantum chromodynamics|color]] combinations and [[antimatter]], the fermions and bosons are known to have 48 and 13 variations, respectively.<ref name="braibant">{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref> These 61 elementary particles include [[electron]]s and other [[lepton]]s, [[quark]]s, and the fundamental [[boson]]s. [[Subatomic particle]]s such as [[proton]]s or [[neutron]]s, which [[Quark|contain]] two or more elementary particles, are known as [[composite particle]]s. ==تاريخ== The concept of an elementary particle is not based on measurements but instead depends on a theoretical framework.<ref>{{Cite magazine |last=Weinberg |first=Steven |author-link=Steven Weinberg |year=1997 |url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682 |title=What is an elementary particle? |journal=Beam Line. |publisher=Stanford Linear Accelerator |language=en |volume=27 |issue=1}}</ref> Ordinary matter is composed of [[atom]]s, themselves once thought to be indivisible elementary particles. The name ''atom'' comes from the Ancient Greek word ''ἄτομος'' ([[wikt:átomo#:~:text=Learned borrowing from Latin atomus,, "to cut").|atomos]]) which means ''indivisible'' or ''uncuttable''. Despite the [[Democritus|theories about atoms]] that had existed for [[De rerum natura|thousands of years]], their factual existence remained controversial until 1905. In that year, [[Albert Einstein]] published [[Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen|his paper]] on [[Brownian motion]], putting to rest theories that had regarded [[molecule]]s as mathematical illusions. Einstein subsequently identified matter as ultimately composed of various concentrations of [[Mass–energy equivalence|energy]].<ref name=PFI /><ref> {{cite journal |first1=Ronald |last1=Newburgh |first2=Joseph |last2=Peidle |first3=Wolfgang |last3=Rueckner |year=2006 |title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited |url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=6 |pages=478–481 |bibcode=2006AmJPh..74..478N |doi=10.1119/1.2188962 |access-date=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |archive-date=2017-08-03 |df=dmy-all }}</ref> Subatomic constituents of the atom were first identified toward the end of the [[19th century in science|19th century]], beginning with the [[J. J. Thomson#Discovery of the electron|electron]], followed by the [[Ernest Rutherford#Discovery of the proton|proton]] in 1919, the [[photon]] in the 1920s, and the [[Discovery of the neutron|neutron]] in 1932.<ref name="PFI" /> By that time, the advent of [[quantum mechanics]] had [[History of quantum mechanics|radically altered]] the definition of a "particle" by putting forward an understanding in which they carried out a simultaneous existence as [[matter wave]]s.<ref> {{cite book |first=Friedel |last=Weinert |year=2004 |title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |pages=43, 57–59 |url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43 |isbn=978-3-540-20580-7 |bibcode=2004sapp.book.....W }}</ref><ref name="Kuhlmann"> {{cite magazine |first=Meinard |last=Kuhlmann |date=24 July 2013 |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else |title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely |magazine=[[Scientific American]] }}</ref> Many theoretical elaborations upon, and [[Physics beyond the Standard Model|beyond]], the Standard Model have been made since its [[Standard Model#Historical background|codification]] in the 1970s. These include notions of [[supersymmetry]], which double the number of elementary particles by hypothesizing that each known particle associates with a "shadow" partner far more massive.<ref> {{cite web |collaboration=Particle Data Group |publisher=[[Berkeley Lab]] |url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html |title=Unsolved mysteries: Supersymmetry |work=The Particle Adventure |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref> {{cite book |collaboration=National Research Council |year=2006 |title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics |page=68 |publisher=[[National Academies Press]] |url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68 |isbn=978-0-309-66039-6 |bibcode=2006rhns.book...... }}</ref> However, like an [[Graviton|additional elementary boson]] mediating gravitation, such [[superpartner]]s remain undiscovered as of 2026.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name=PFI />{{update inline|date=January 2025}} == Overview == {{Main|Standard Model}} {{See also|Physics beyond the Standard Model}} <!--[[File:Particle overview.svg|thumb|400px|An overview of the various families of elementary and composite particles, and the theories describing their interactions]] --> All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. {{Elementary particles}} <!-- ;'''Elementary fermions:''' * [[Matter]] particles ** [[Quark]]s: *** [[up quark|up]], [[down quark|down]] *** [[charm quark|charm]], [[strange quark|strange]] *** [[top quark|top]], [[bottom quark|bottom]] ** [[Lepton]]s: *** [[electron]], [[electron neutrino]] ([[Pseudonym|a.k.a.]], "neutrino") *** [[muon]], [[muon neutrino]] *** [[tau (particle)|tau]], [[tau neutrino]] * [[Antimatter]] particles ** [[Antiquark]]s ** [[Antilepton]]s ;'''Elementary bosons:''' * [[Force carrier|Force particles]] ([[gauge boson]]s): ** [[photon]] ** [[gluon]] (numbering eight)<ref name=PFI /> ** [[W and Z bosons|''W''⁺, ''W''⁻, and ''Z''⁰ bosons]] ** [[graviton]] (hypothetical)<ref name=PFI /> * [[Scalar boson]] ** [[Higgs boson]] --> In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == Cosmic abundance of elementary particles == {{Main|Cosmic abundance of elements}} According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. {{cn|date=June 2025}} Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. {{cn|date=June 2025}} In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == See also == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == Notes == {{reflist|25em}} == Further reading == === General readers === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === Textbooks === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} == External links == The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] h3bbyj3hovc6tmff8al8a53la02fljs 368505 368504 2026-03-30T09:13:29Z Ibne maryam 17680 368505 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. In the [[Standard Model]] of [[particle physics]], an '''elementary particle''' or '''fundamental particle''' is a [[<!-- wiktionary:particle|-->subatomic particle]] that is not composed of other particles.<ref name=PFI /> The [[Standard Model]] recognizes seventeen distinct particles—twelve [[fermion]]s and five [[boson]]s. As a consequence of [[Flavour (particle physics)|flavor]] and [[Quantum chromodynamics|color]] combinations and [[antimatter]], the fermions and bosons are known to have 48 and 13 variations, respectively.<ref name="braibant">{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref> These 61 elementary particles include [[electron]]s and other [[lepton]]s, [[quark]]s, and the fundamental [[boson]]s. [[Subatomic particle]]s such as [[proton]]s or [[neutron]]s, which [[Quark|contain]] two or more elementary particles, are known as [[composite particle]]s. ==تاريخ== The concept of an elementary particle is not based on measurements but instead depends on a theoretical framework.<ref>{{Cite magazine |last=Weinberg |first=Steven |author-link=Steven Weinberg |year=1997 |url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682 |title=What is an elementary particle? |journal=Beam Line. |publisher=Stanford Linear Accelerator |language=en |volume=27 |issue=1}}</ref> Ordinary matter is composed of [[atom]]s, themselves once thought to be indivisible elementary particles. The name ''atom'' comes from the Ancient Greek word ''ἄτομος'' ([[wikt:átomo#:~:text=Learned borrowing from Latin atomus,, "to cut").|atomos]]) which means ''indivisible'' or ''uncuttable''. Despite the [[Democritus|theories about atoms]] that had existed for [[De rerum natura|thousands of years]], their factual existence remained controversial until 1905. In that year, [[Albert Einstein]] published [[Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen|his paper]] on [[Brownian motion]], putting to rest theories that had regarded [[molecule]]s as mathematical illusions. Einstein subsequently identified matter as ultimately composed of various concentrations of [[Mass–energy equivalence|energy]].<ref name=PFI /><ref> {{cite journal |first1=Ronald |last1=Newburgh |first2=Joseph |last2=Peidle |first3=Wolfgang |last3=Rueckner |year=2006 |title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited |url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=6 |pages=478–481 |bibcode=2006AmJPh..74..478N |doi=10.1119/1.2188962 |access-date=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |archive-date=2017-08-03 |df=dmy-all }}</ref> Subatomic constituents of the atom were first identified toward the end of the [[19th century in science|19th century]], beginning with the [[J. J. Thomson#Discovery of the electron|electron]], followed by the [[Ernest Rutherford#Discovery of the proton|proton]] in 1919, the [[photon]] in the 1920s, and the [[Discovery of the neutron|neutron]] in 1932.<ref name="PFI" /> By that time, the advent of [[quantum mechanics]] had [[History of quantum mechanics|radically altered]] the definition of a "particle" by putting forward an understanding in which they carried out a simultaneous existence as [[matter wave]]s.<ref> {{cite book |first=Friedel |last=Weinert |year=2004 |title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |pages=43, 57–59 |url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43 |isbn=978-3-540-20580-7 |bibcode=2004sapp.book.....W }}</ref><ref name="Kuhlmann"> {{cite magazine |first=Meinard |last=Kuhlmann |date=24 July 2013 |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else |title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely |magazine=[[Scientific American]] }}</ref> Many theoretical elaborations upon, and [[Physics beyond the Standard Model|beyond]], the Standard Model have been made since its [[Standard Model#Historical background|codification]] in the 1970s. These include notions of [[supersymmetry]], which double the number of elementary particles by hypothesizing that each known particle associates with a "shadow" partner far more massive.<ref> {{cite web |collaboration=Particle Data Group |publisher=[[Berkeley Lab]] |url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html |title=Unsolved mysteries: Supersymmetry |work=The Particle Adventure |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref> {{cite book |collaboration=National Research Council |year=2006 |title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics |page=68 |publisher=[[National Academies Press]] |url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68 |isbn=978-0-309-66039-6 |bibcode=2006rhns.book...... }}</ref> However, like an [[Graviton|additional elementary boson]] mediating gravitation, such [[superpartner]]s remain undiscovered as of 2026.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name=PFI />{{update inline|date=January 2025}} == Overview == {{Main|Standard Model}} {{See also|Physics beyond the Standard Model}} <!--[[File:Particle overview.svg|thumb|400px|An overview of the various families of elementary and composite particles, and the theories describing their interactions]] --> All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. {{Elementary particles}} <!-- ;'''Elementary fermions:''' * [[Matter]] particles ** [[Quark]]s: *** [[up quark|up]], [[down quark|down]] *** [[charm quark|charm]], [[strange quark|strange]] *** [[top quark|top]], [[bottom quark|bottom]] ** [[Lepton]]s: *** [[electron]], [[electron neutrino]] ([[Pseudonym|a.k.a.]], "neutrino") *** [[muon]], [[muon neutrino]] *** [[tau (particle)|tau]], [[tau neutrino]] * [[Antimatter]] particles ** [[Antiquark]]s ** [[Antilepton]]s ;'''Elementary bosons:''' * [[Force carrier|Force particles]] ([[gauge boson]]s): ** [[photon]] ** [[gluon]] (numbering eight)<ref name=PFI /> ** [[W and Z bosons|''W''⁺, ''W''⁻, and ''Z''⁰ bosons]] ** [[graviton]] (hypothetical)<ref name=PFI /> * [[Scalar boson]] ** [[Higgs boson]] --> In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == Cosmic abundance of elementary particles == {{Main|Cosmic abundance of elements}} According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. {{cn|date=June 2025}} Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. {{cn|date=June 2025}} In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == Notes == {{reflist|25em}} == Further reading == === General readers === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === Textbooks === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} == External links == The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] grpsa67rfzu8hy6g8ofdazrjfcuhqtk 368506 368505 2026-03-30T09:13:55Z Ibne maryam 17680 368506 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. In the [[Standard Model]] of [[particle physics]], an '''elementary particle''' or '''fundamental particle''' is a [[<!-- wiktionary:particle|-->subatomic particle]] that is not composed of other particles.<ref name=PFI /> The [[Standard Model]] recognizes seventeen distinct particles—twelve [[fermion]]s and five [[boson]]s. As a consequence of [[Flavour (particle physics)|flavor]] and [[Quantum chromodynamics|color]] combinations and [[antimatter]], the fermions and bosons are known to have 48 and 13 variations, respectively.<ref name="braibant">{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref> These 61 elementary particles include [[electron]]s and other [[lepton]]s, [[quark]]s, and the fundamental [[boson]]s. [[Subatomic particle]]s such as [[proton]]s or [[neutron]]s, which [[Quark|contain]] two or more elementary particles, are known as [[composite particle]]s. ==تاريخ== The concept of an elementary particle is not based on measurements but instead depends on a theoretical framework.<ref>{{Cite magazine |last=Weinberg |first=Steven |author-link=Steven Weinberg |year=1997 |url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682 |title=What is an elementary particle? |journal=Beam Line. |publisher=Stanford Linear Accelerator |language=en |volume=27 |issue=1}}</ref> Ordinary matter is composed of [[atom]]s, themselves once thought to be indivisible elementary particles. The name ''atom'' comes from the Ancient Greek word ''ἄτομος'' ([[wikt:átomo#:~:text=Learned borrowing from Latin atomus,, "to cut").|atomos]]) which means ''indivisible'' or ''uncuttable''. Despite the [[Democritus|theories about atoms]] that had existed for [[De rerum natura|thousands of years]], their factual existence remained controversial until 1905. In that year, [[Albert Einstein]] published [[Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen|his paper]] on [[Brownian motion]], putting to rest theories that had regarded [[molecule]]s as mathematical illusions. Einstein subsequently identified matter as ultimately composed of various concentrations of [[Mass–energy equivalence|energy]].<ref name=PFI /><ref> {{cite journal |first1=Ronald |last1=Newburgh |first2=Joseph |last2=Peidle |first3=Wolfgang |last3=Rueckner |year=2006 |title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited |url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=6 |pages=478–481 |bibcode=2006AmJPh..74..478N |doi=10.1119/1.2188962 |access-date=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |archive-date=2017-08-03 |df=dmy-all }}</ref> Subatomic constituents of the atom were first identified toward the end of the [[19th century in science|19th century]], beginning with the [[J. J. Thomson#Discovery of the electron|electron]], followed by the [[Ernest Rutherford#Discovery of the proton|proton]] in 1919, the [[photon]] in the 1920s, and the [[Discovery of the neutron|neutron]] in 1932.<ref name="PFI" /> By that time, the advent of [[quantum mechanics]] had [[History of quantum mechanics|radically altered]] the definition of a "particle" by putting forward an understanding in which they carried out a simultaneous existence as [[matter wave]]s.<ref> {{cite book |first=Friedel |last=Weinert |year=2004 |title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |pages=43, 57–59 |url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43 |isbn=978-3-540-20580-7 |bibcode=2004sapp.book.....W }}</ref><ref name="Kuhlmann"> {{cite magazine |first=Meinard |last=Kuhlmann |date=24 July 2013 |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else |title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely |magazine=[[Scientific American]] }}</ref> Many theoretical elaborations upon, and [[Physics beyond the Standard Model|beyond]], the Standard Model have been made since its [[Standard Model#Historical background|codification]] in the 1970s. These include notions of [[supersymmetry]], which double the number of elementary particles by hypothesizing that each known particle associates with a "shadow" partner far more massive.<ref> {{cite web |collaboration=Particle Data Group |publisher=[[Berkeley Lab]] |url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html |title=Unsolved mysteries: Supersymmetry |work=The Particle Adventure |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref> {{cite book |collaboration=National Research Council |year=2006 |title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics |page=68 |publisher=[[National Academies Press]] |url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68 |isbn=978-0-309-66039-6 |bibcode=2006rhns.book...... }}</ref> However, like an [[Graviton|additional elementary boson]] mediating gravitation, such [[superpartner]]s remain undiscovered as of 2026.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name=PFI />{{update inline|date=January 2025}} == Overview == {{Main|Standard Model}} {{See also|Physics beyond the Standard Model}} <!--[[File:Particle overview.svg|thumb|400px|An overview of the various families of elementary and composite particles, and the theories describing their interactions]] --> All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. {{Elementary particles}} <!-- ;'''Elementary fermions:''' * [[Matter]] particles ** [[Quark]]s: *** [[up quark|up]], [[down quark|down]] *** [[charm quark|charm]], [[strange quark|strange]] *** [[top quark|top]], [[bottom quark|bottom]] ** [[Lepton]]s: *** [[electron]], [[electron neutrino]] ([[Pseudonym|a.k.a.]], "neutrino") *** [[muon]], [[muon neutrino]] *** [[tau (particle)|tau]], [[tau neutrino]] * [[Antimatter]] particles ** [[Antiquark]]s ** [[Antilepton]]s ;'''Elementary bosons:''' * [[Force carrier|Force particles]] ([[gauge boson]]s): ** [[photon]] ** [[gluon]] (numbering eight)<ref name=PFI /> ** [[W and Z bosons|''W''⁺, ''W''⁻, and ''Z''⁰ bosons]] ** [[graviton]] (hypothetical)<ref name=PFI /> * [[Scalar boson]] ** [[Higgs boson]] --> In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == Cosmic abundance of elementary particles == {{Main|Cosmic abundance of elements}} According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. {{cn|date=June 2025}} Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. {{cn|date=June 2025}} In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == Further reading == === General readers === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === Textbooks === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} == External links == The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] bs50h088sg0gqr6q4jmv45s8ehgi8yw 368507 368506 2026-03-30T09:15:19Z Ibne maryam 17680 368507 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. In the [[Standard Model]] of [[particle physics]], an '''elementary particle''' or '''fundamental particle''' is a [[<!-- wiktionary:particle|-->subatomic particle]] that is not composed of other particles.<ref name=PFI /> The [[Standard Model]] recognizes seventeen distinct particles—twelve [[fermion]]s and five [[boson]]s. As a consequence of [[Flavour (particle physics)|flavor]] and [[Quantum chromodynamics|color]] combinations and [[antimatter]], the fermions and bosons are known to have 48 and 13 variations, respectively.<ref name="braibant">{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref> These 61 elementary particles include [[electron]]s and other [[lepton]]s, [[quark]]s, and the fundamental [[boson]]s. [[Subatomic particle]]s such as [[proton]]s or [[neutron]]s, which [[Quark|contain]] two or more elementary particles, are known as [[composite particle]]s. ==تاريخ== The concept of an elementary particle is not based on measurements but instead depends on a theoretical framework.<ref>{{Cite magazine |last=Weinberg |first=Steven |author-link=Steven Weinberg |year=1997 |url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682 |title=What is an elementary particle? |journal=Beam Line. |publisher=Stanford Linear Accelerator |language=en |volume=27 |issue=1}}</ref> Ordinary matter is composed of [[atom]]s, themselves once thought to be indivisible elementary particles. The name ''atom'' comes from the Ancient Greek word ''ἄτομος'' ([[wikt:átomo#:~:text=Learned borrowing from Latin atomus,, "to cut").|atomos]]) which means ''indivisible'' or ''uncuttable''. Despite the [[Democritus|theories about atoms]] that had existed for [[De rerum natura|thousands of years]], their factual existence remained controversial until 1905. In that year, [[Albert Einstein]] published [[Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen|his paper]] on [[Brownian motion]], putting to rest theories that had regarded [[molecule]]s as mathematical illusions. Einstein subsequently identified matter as ultimately composed of various concentrations of [[Mass–energy equivalence|energy]].<ref name=PFI /><ref> {{cite journal |first1=Ronald |last1=Newburgh |first2=Joseph |last2=Peidle |first3=Wolfgang |last3=Rueckner |year=2006 |title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited |url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=6 |pages=478–481 |bibcode=2006AmJPh..74..478N |doi=10.1119/1.2188962 |access-date=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |archive-date=2017-08-03 |df=dmy-all }}</ref> Subatomic constituents of the atom were first identified toward the end of the [[19th century in science|19th century]], beginning with the [[J. J. Thomson#Discovery of the electron|electron]], followed by the [[Ernest Rutherford#Discovery of the proton|proton]] in 1919, the [[photon]] in the 1920s, and the [[Discovery of the neutron|neutron]] in 1932.<ref name="PFI" /> By that time, the advent of [[quantum mechanics]] had [[History of quantum mechanics|radically altered]] the definition of a "particle" by putting forward an understanding in which they carried out a simultaneous existence as [[matter wave]]s.<ref> {{cite book |first=Friedel |last=Weinert |year=2004 |title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |pages=43, 57–59 |url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43 |isbn=978-3-540-20580-7 |bibcode=2004sapp.book.....W }}</ref><ref name="Kuhlmann"> {{cite magazine |first=Meinard |last=Kuhlmann |date=24 July 2013 |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else |title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely |magazine=[[Scientific American]] }}</ref> Many theoretical elaborations upon, and [[Physics beyond the Standard Model|beyond]], the Standard Model have been made since its [[Standard Model#Historical background|codification]] in the 1970s. These include notions of [[supersymmetry]], which double the number of elementary particles by hypothesizing that each known particle associates with a "shadow" partner far more massive.<ref> {{cite web |collaboration=Particle Data Group |publisher=[[Berkeley Lab]] |url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html |title=Unsolved mysteries: Supersymmetry |work=The Particle Adventure |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref> {{cite book |collaboration=National Research Council |year=2006 |title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics |page=68 |publisher=[[National Academies Press]] |url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68 |isbn=978-0-309-66039-6 |bibcode=2006rhns.book...... }}</ref> However, like an [[Graviton|additional elementary boson]] mediating gravitation, such [[superpartner]]s remain undiscovered as of 2026.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name=PFI />{{update inline|date=January 2025}} == Overview == {{Main|Standard Model}} {{See also|Physics beyond the Standard Model}} <!--[[File:Particle overview.svg|thumb|400px|An overview of the various families of elementary and composite particles, and the theories describing their interactions]] --> All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. {{Elementary particles}} <!-- ;'''Elementary fermions:''' * [[Matter]] particles ** [[Quark]]s: *** [[up quark|up]], [[down quark|down]] *** [[charm quark|charm]], [[strange quark|strange]] *** [[top quark|top]], [[bottom quark|bottom]] ** [[Lepton]]s: *** [[electron]], [[electron neutrino]] ([[Pseudonym|a.k.a.]], "neutrino") *** [[muon]], [[muon neutrino]] *** [[tau (particle)|tau]], [[tau neutrino]] * [[Antimatter]] particles ** [[Antiquark]]s ** [[Antilepton]]s ;'''Elementary bosons:''' * [[Force carrier|Force particles]] ([[gauge boson]]s): ** [[photon]] ** [[gluon]] (numbering eight)<ref name=PFI /> ** [[W and Z bosons|''W''⁺, ''W''⁻, and ''Z''⁰ bosons]] ** [[graviton]] (hypothetical)<ref name=PFI /> * [[Scalar boson]] ** [[Higgs boson]] --> In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == Cosmic abundance of elementary particles == {{Main|Cosmic abundance of elements}} According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. {{cn|date=June 2025}} Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. {{cn|date=June 2025}} In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} == External links == The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] lxylya3cq3xf287asb1nym83yts2z1q 368508 368507 2026-03-30T09:15:47Z Ibne maryam 17680 368508 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. In the [[Standard Model]] of [[particle physics]], an '''elementary particle''' or '''fundamental particle''' is a [[<!-- wiktionary:particle|-->subatomic particle]] that is not composed of other particles.<ref name=PFI /> The [[Standard Model]] recognizes seventeen distinct particles—twelve [[fermion]]s and five [[boson]]s. As a consequence of [[Flavour (particle physics)|flavor]] and [[Quantum chromodynamics|color]] combinations and [[antimatter]], the fermions and bosons are known to have 48 and 13 variations, respectively.<ref name="braibant">{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref> These 61 elementary particles include [[electron]]s and other [[lepton]]s, [[quark]]s, and the fundamental [[boson]]s. [[Subatomic particle]]s such as [[proton]]s or [[neutron]]s, which [[Quark|contain]] two or more elementary particles, are known as [[composite particle]]s. ==تاريخ== The concept of an elementary particle is not based on measurements but instead depends on a theoretical framework.<ref>{{Cite magazine |last=Weinberg |first=Steven |author-link=Steven Weinberg |year=1997 |url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682 |title=What is an elementary particle? |journal=Beam Line. |publisher=Stanford Linear Accelerator |language=en |volume=27 |issue=1}}</ref> Ordinary matter is composed of [[atom]]s, themselves once thought to be indivisible elementary particles. The name ''atom'' comes from the Ancient Greek word ''ἄτομος'' ([[wikt:átomo#:~:text=Learned borrowing from Latin atomus,, "to cut").|atomos]]) which means ''indivisible'' or ''uncuttable''. Despite the [[Democritus|theories about atoms]] that had existed for [[De rerum natura|thousands of years]], their factual existence remained controversial until 1905. In that year, [[Albert Einstein]] published [[Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen|his paper]] on [[Brownian motion]], putting to rest theories that had regarded [[molecule]]s as mathematical illusions. Einstein subsequently identified matter as ultimately composed of various concentrations of [[Mass–energy equivalence|energy]].<ref name=PFI /><ref> {{cite journal |first1=Ronald |last1=Newburgh |first2=Joseph |last2=Peidle |first3=Wolfgang |last3=Rueckner |year=2006 |title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited |url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=6 |pages=478–481 |bibcode=2006AmJPh..74..478N |doi=10.1119/1.2188962 |access-date=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |archive-date=2017-08-03 |df=dmy-all }}</ref> Subatomic constituents of the atom were first identified toward the end of the [[19th century in science|19th century]], beginning with the [[J. J. Thomson#Discovery of the electron|electron]], followed by the [[Ernest Rutherford#Discovery of the proton|proton]] in 1919, the [[photon]] in the 1920s, and the [[Discovery of the neutron|neutron]] in 1932.<ref name="PFI" /> By that time, the advent of [[quantum mechanics]] had [[History of quantum mechanics|radically altered]] the definition of a "particle" by putting forward an understanding in which they carried out a simultaneous existence as [[matter wave]]s.<ref> {{cite book |first=Friedel |last=Weinert |year=2004 |title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |pages=43, 57–59 |url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43 |isbn=978-3-540-20580-7 |bibcode=2004sapp.book.....W }}</ref><ref name="Kuhlmann"> {{cite magazine |first=Meinard |last=Kuhlmann |date=24 July 2013 |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else |title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely |magazine=[[Scientific American]] }}</ref> Many theoretical elaborations upon, and [[Physics beyond the Standard Model|beyond]], the Standard Model have been made since its [[Standard Model#Historical background|codification]] in the 1970s. These include notions of [[supersymmetry]], which double the number of elementary particles by hypothesizing that each known particle associates with a "shadow" partner far more massive.<ref> {{cite web |collaboration=Particle Data Group |publisher=[[Berkeley Lab]] |url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html |title=Unsolved mysteries: Supersymmetry |work=The Particle Adventure |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref> {{cite book |collaboration=National Research Council |year=2006 |title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics |page=68 |publisher=[[National Academies Press]] |url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68 |isbn=978-0-309-66039-6 |bibcode=2006rhns.book...... }}</ref> However, like an [[Graviton|additional elementary boson]] mediating gravitation, such [[superpartner]]s remain undiscovered as of 2026.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name=PFI />{{update inline|date=January 2025}} == Overview == {{Main|Standard Model}} {{See also|Physics beyond the Standard Model}} <!--[[File:Particle overview.svg|thumb|400px|An overview of the various families of elementary and composite particles, and the theories describing their interactions]] --> All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. {{Elementary particles}} <!-- ;'''Elementary fermions:''' * [[Matter]] particles ** [[Quark]]s: *** [[up quark|up]], [[down quark|down]] *** [[charm quark|charm]], [[strange quark|strange]] *** [[top quark|top]], [[bottom quark|bottom]] ** [[Lepton]]s: *** [[electron]], [[electron neutrino]] ([[Pseudonym|a.k.a.]], "neutrino") *** [[muon]], [[muon neutrino]] *** [[tau (particle)|tau]], [[tau neutrino]] * [[Antimatter]] particles ** [[Antiquark]]s ** [[Antilepton]]s ;'''Elementary bosons:''' * [[Force carrier|Force particles]] ([[gauge boson]]s): ** [[photon]] ** [[gluon]] (numbering eight)<ref name=PFI /> ** [[W and Z bosons|''W''⁺, ''W''⁻, and ''Z''⁰ bosons]] ** [[graviton]] (hypothetical)<ref name=PFI /> * [[Scalar boson]] ** [[Higgs boson]] --> In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == Cosmic abundance of elementary particles == {{Main|Cosmic abundance of elements}} According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. {{cn|date=June 2025}} Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. {{cn|date=June 2025}} In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] i6j0iiw0kw00zlqzet8r1dexo7a9jej 368509 368508 2026-03-30T09:16:35Z Ibne maryam 17680 368509 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. In the [[Standard Model]] of [[particle physics]], an '''elementary particle''' or '''fundamental particle''' is a [[<!-- wiktionary:particle|-->subatomic particle]] that is not composed of other particles.<ref name=PFI /> The [[Standard Model]] recognizes seventeen distinct particles—twelve [[fermion]]s and five [[boson]]s. As a consequence of [[Flavour (particle physics)|flavor]] and [[Quantum chromodynamics|color]] combinations and [[antimatter]], the fermions and bosons are known to have 48 and 13 variations, respectively.<ref name="braibant">{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref> These 61 elementary particles include [[electron]]s and other [[lepton]]s, [[quark]]s, and the fundamental [[boson]]s. [[Subatomic particle]]s such as [[proton]]s or [[neutron]]s, which [[Quark|contain]] two or more elementary particles, are known as [[composite particle]]s. ==تاريخ== The concept of an elementary particle is not based on measurements but instead depends on a theoretical framework.<ref>{{Cite magazine |last=Weinberg |first=Steven |author-link=Steven Weinberg |year=1997 |url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682 |title=What is an elementary particle? |journal=Beam Line. |publisher=Stanford Linear Accelerator |language=en |volume=27 |issue=1}}</ref> Ordinary matter is composed of [[atom]]s, themselves once thought to be indivisible elementary particles. The name ''atom'' comes from the Ancient Greek word ''ἄτομος'' ([[wikt:átomo#:~:text=Learned borrowing from Latin atomus,, "to cut").|atomos]]) which means ''indivisible'' or ''uncuttable''. Despite the [[Democritus|theories about atoms]] that had existed for [[De rerum natura|thousands of years]], their factual existence remained controversial until 1905. In that year, [[Albert Einstein]] published [[Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen|his paper]] on [[Brownian motion]], putting to rest theories that had regarded [[molecule]]s as mathematical illusions. Einstein subsequently identified matter as ultimately composed of various concentrations of [[Mass–energy equivalence|energy]].<ref name=PFI /><ref> {{cite journal |first1=Ronald |last1=Newburgh |first2=Joseph |last2=Peidle |first3=Wolfgang |last3=Rueckner |year=2006 |title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited |url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=6 |pages=478–481 |bibcode=2006AmJPh..74..478N |doi=10.1119/1.2188962 |access-date=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |archive-date=2017-08-03 |df=dmy-all }}</ref> Subatomic constituents of the atom were first identified toward the end of the [[19th century in science|19th century]], beginning with the [[J. J. Thomson#Discovery of the electron|electron]], followed by the [[Ernest Rutherford#Discovery of the proton|proton]] in 1919, the [[photon]] in the 1920s, and the [[Discovery of the neutron|neutron]] in 1932.<ref name="PFI" /> By that time, the advent of [[quantum mechanics]] had [[History of quantum mechanics|radically altered]] the definition of a "particle" by putting forward an understanding in which they carried out a simultaneous existence as [[matter wave]]s.<ref> {{cite book |first=Friedel |last=Weinert |year=2004 |title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |pages=43, 57–59 |url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43 |isbn=978-3-540-20580-7 |bibcode=2004sapp.book.....W }}</ref><ref name="Kuhlmann"> {{cite magazine |first=Meinard |last=Kuhlmann |date=24 July 2013 |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else |title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely |magazine=[[Scientific American]] }}</ref> Many theoretical elaborations upon, and [[Physics beyond the Standard Model|beyond]], the Standard Model have been made since its [[Standard Model#Historical background|codification]] in the 1970s. These include notions of [[supersymmetry]], which double the number of elementary particles by hypothesizing that each known particle associates with a "shadow" partner far more massive.<ref> {{cite web |collaboration=Particle Data Group |publisher=[[Berkeley Lab]] |url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html |title=Unsolved mysteries: Supersymmetry |work=The Particle Adventure |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref> {{cite book |collaboration=National Research Council |year=2006 |title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics |page=68 |publisher=[[National Academies Press]] |url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68 |isbn=978-0-309-66039-6 |bibcode=2006rhns.book...... }}</ref> However, like an [[Graviton|additional elementary boson]] mediating gravitation, such [[superpartner]]s remain undiscovered as of 2026.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name=PFI />{{update inline|date=January 2025}} == Overview == {{Main|Standard Model}} {{See also|Physics beyond the Standard Model}} <!--[[File:Particle overview.svg|thumb|400px|An overview of the various families of elementary and composite particles, and the theories describing their interactions]] --> All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. {{Elementary particles}} <!-- ;'''Elementary fermions:''' * [[Matter]] particles ** [[Quark]]s: *** [[up quark|up]], [[down quark|down]] *** [[charm quark|charm]], [[strange quark|strange]] *** [[top quark|top]], [[bottom quark|bottom]] ** [[Lepton]]s: *** [[electron]], [[electron neutrino]] ([[Pseudonym|a.k.a.]], "neutrino") *** [[muon]], [[muon neutrino]] *** [[tau (particle)|tau]], [[tau neutrino]] * [[Antimatter]] particles ** [[Antiquark]]s ** [[Antilepton]]s ;'''Elementary bosons:''' * [[Force carrier|Force particles]] ([[gauge boson]]s): ** [[photon]] ** [[gluon]] (numbering eight)<ref name=PFI /> ** [[W and Z bosons|''W''⁺, ''W''⁻, and ''Z''⁰ bosons]] ** [[graviton]] (hypothetical)<ref name=PFI /> * [[Scalar boson]] ** [[Higgs boson]] --> In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == Cosmic abundance of elementary particles == {{Main|Cosmic abundance of elements}} According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. {{cn|date=June 2025}} Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. {{cn|date=June 2025}} In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] lcnr5yfb2pigxynoqwmsh7hdo0fevln 368510 368509 2026-03-30T09:20:54Z Ibne maryam 17680 368510 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' (Elementary Particle) هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. In the [[Standard Model]] of [[particle physics]], an '''elementary particle''' or '''fundamental particle''' is a [[<!-- wiktionary:particle|-->subatomic particle]] that is not composed of other particles.<ref name=PFI /> The [[Standard Model]] recognizes seventeen distinct particles—twelve [[fermion]]s and five [[boson]]s. As a consequence of [[Flavour (particle physics)|flavor]] and [[Quantum chromodynamics|color]] combinations and [[antimatter]], the fermions and bosons are known to have 48 and 13 variations, respectively.<ref name="braibant">{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref> These 61 elementary particles include [[electron]]s and other [[lepton]]s, [[quark]]s, and the fundamental [[boson]]s. [[Subatomic particle]]s such as [[proton]]s or [[neutron]]s, which [[Quark|contain]] two or more elementary particles, are known as [[composite particle]]s. ==تاريخ== The concept of an elementary particle is not based on measurements but instead depends on a theoretical framework.<ref>{{Cite magazine |last=Weinberg |first=Steven |author-link=Steven Weinberg |year=1997 |url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682 |title=What is an elementary particle? |journal=Beam Line. |publisher=Stanford Linear Accelerator |language=en |volume=27 |issue=1}}</ref> Ordinary matter is composed of [[atom]]s, themselves once thought to be indivisible elementary particles. The name ''atom'' comes from the Ancient Greek word ''ἄτομος'' ([[wikt:átomo#:~:text=Learned borrowing from Latin atomus,, "to cut").|atomos]]) which means ''indivisible'' or ''uncuttable''. Despite the [[Democritus|theories about atoms]] that had existed for [[De rerum natura|thousands of years]], their factual existence remained controversial until 1905. In that year, [[Albert Einstein]] published [[Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen|his paper]] on [[Brownian motion]], putting to rest theories that had regarded [[molecule]]s as mathematical illusions. Einstein subsequently identified matter as ultimately composed of various concentrations of [[Mass–energy equivalence|energy]].<ref name=PFI /><ref> {{cite journal |first1=Ronald |last1=Newburgh |first2=Joseph |last2=Peidle |first3=Wolfgang |last3=Rueckner |year=2006 |title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited |url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=6 |pages=478–481 |bibcode=2006AmJPh..74..478N |doi=10.1119/1.2188962 |access-date=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |archive-date=2017-08-03 |df=dmy-all }}</ref> Subatomic constituents of the atom were first identified toward the end of the [[19th century in science|19th century]], beginning with the [[J. J. Thomson#Discovery of the electron|electron]], followed by the [[Ernest Rutherford#Discovery of the proton|proton]] in 1919, the [[photon]] in the 1920s, and the [[Discovery of the neutron|neutron]] in 1932.<ref name="PFI" /> By that time, the advent of [[quantum mechanics]] had [[History of quantum mechanics|radically altered]] the definition of a "particle" by putting forward an understanding in which they carried out a simultaneous existence as [[matter wave]]s.<ref> {{cite book |first=Friedel |last=Weinert |year=2004 |title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |pages=43, 57–59 |url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43 |isbn=978-3-540-20580-7 |bibcode=2004sapp.book.....W }}</ref><ref name="Kuhlmann"> {{cite magazine |first=Meinard |last=Kuhlmann |date=24 July 2013 |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else |title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely |magazine=[[Scientific American]] }}</ref> Many theoretical elaborations upon, and [[Physics beyond the Standard Model|beyond]], the Standard Model have been made since its [[Standard Model#Historical background|codification]] in the 1970s. These include notions of [[supersymmetry]], which double the number of elementary particles by hypothesizing that each known particle associates with a "shadow" partner far more massive.<ref> {{cite web |collaboration=Particle Data Group |publisher=[[Berkeley Lab]] |url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html |title=Unsolved mysteries: Supersymmetry |work=The Particle Adventure |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref> {{cite book |collaboration=National Research Council |year=2006 |title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics |page=68 |publisher=[[National Academies Press]] |url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68 |isbn=978-0-309-66039-6 |bibcode=2006rhns.book...... }}</ref> However, like an [[Graviton|additional elementary boson]] mediating gravitation, such [[superpartner]]s remain undiscovered as of 2026.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name=PFI />{{update inline|date=January 2025}} == Overview == {{Main|Standard Model}} {{See also|Physics beyond the Standard Model}} <!--[[File:Particle overview.svg|thumb|400px|An overview of the various families of elementary and composite particles, and the theories describing their interactions]] --> All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. {{Elementary particles}} <!-- ;'''Elementary fermions:''' * [[Matter]] particles ** [[Quark]]s: *** [[up quark|up]], [[down quark|down]] *** [[charm quark|charm]], [[strange quark|strange]] *** [[top quark|top]], [[bottom quark|bottom]] ** [[Lepton]]s: *** [[electron]], [[electron neutrino]] ([[Pseudonym|a.k.a.]], "neutrino") *** [[muon]], [[muon neutrino]] *** [[tau (particle)|tau]], [[tau neutrino]] * [[Antimatter]] particles ** [[Antiquark]]s ** [[Antilepton]]s ;'''Elementary bosons:''' * [[Force carrier|Force particles]] ([[gauge boson]]s): ** [[photon]] ** [[gluon]] (numbering eight)<ref name=PFI /> ** [[W and Z bosons|''W''⁺, ''W''⁻, and ''Z''⁰ bosons]] ** [[graviton]] (hypothetical)<ref name=PFI /> * [[Scalar boson]] ** [[Higgs boson]] --> In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == Cosmic abundance of elementary particles == {{Main|Cosmic abundance of elements}} According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. {{cn|date=June 2025}} Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. {{cn|date=June 2025}} In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] 530za2axrkmk1uvxx09j1kjug65xv6j 368511 368510 2026-03-30T09:21:20Z Ibne maryam 17680 /* تاريخ */ 368511 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' (Elementary Particle) هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. In the [[Standard Model]] of [[particle physics]], an '''elementary particle''' or '''fundamental particle''' is a [[<!-- wiktionary:particle|-->subatomic particle]] that is not composed of other particles.<ref name=PFI /> The [[Standard Model]] recognizes seventeen distinct particles—twelve [[fermion]]s and five [[boson]]s. As a consequence of [[Flavour (particle physics)|flavor]] and [[Quantum chromodynamics|color]] combinations and [[antimatter]], the fermions and bosons are known to have 48 and 13 variations, respectively.<ref name="braibant">{{cite book |last1=Braibant |first1=S. |url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics |last2=Giacomelli |first2=G. |last3=Spurio |first3=M. |publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |year=2009 |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=313–314 |access-date=19 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210415025723/https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314 |archive-date=15 April 2021 |url-status=live}}</ref> These 61 elementary particles include [[electron]]s and other [[lepton]]s, [[quark]]s, and the fundamental [[boson]]s. [[Subatomic particle]]s such as [[proton]]s or [[neutron]]s, which [[Quark|contain]] two or more elementary particles, are known as [[composite particle]]s. ==تاريخ== ابتدائي ذرڙي جو تصور ماپن تي ٻڌل ناهي پر هڪ نظرياتي فريم ورڪ تي منحصر آهي. عام مادو ايٽمن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي پاڻ کي ڪڏهن ناقابل تقسيم ابتدائي ذرڙا سمجهندا هئا. ايٽم جو نالو قديم يوناني لفظ ἄτομος (atomos) مان آيو آهي جنهن جو مطلب آهي ناقابل تقسيم يا ناقابل ڪٽ. هزارين سالن کان موجود ايٽمن بابت نظرين جي باوجود، انهن جو حقيقي وجود 1905 تائين تڪراري رهيو. ان سال، البرٽ آئن اسٽائن براؤنين حرڪت تي پنهنجو پيپر شايع ڪيو، انهن نظرين کي ختم ڪيو جيڪي ماليڪيولن کي رياضياتي وهم سمجهندا هئا. آئن اسٽائن بعد ۾ مادي کي آخرڪار توانائي جي مختلف ڪنسنٽريشن مان ٺهيل طور سڃاتو. * ايٽم جي ذيلي ايٽمي جزن جي سڃاڻپ پهرين 19 صدي جي آخر ۾ ڪئي وئي، اليڪٽران سان شروع ٿي، ان کان پوءِ 1919 ۾ پروٽان، 1920 جي ڏهاڪي ۾ فوٽون، ۽ 1932 ۾ نيوٽران. ان وقت تائين، ڪوانٽم ميڪينڪس جي آمد هڪ "ذرو" جي تعريف کي بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو هڪ سمجھ کي اڳتي وڌائيندي جنهن ۾ اهي مادي لهرن جي طور تي هڪ ئي وقت وجود ۾ آيا. * معياري ماڊل تي ۽ ان کان ٻاهر ڪيتريون ئي نظرياتي وضاحتون 1970 جي ڏهاڪي ۾ ان جي ڪوڊيفڪيشن کان وٺي ڪيون ويون آهن. انهن ۾ سپر سميٽري جا تصور شامل آهن، جيڪي ابتدائي ذرڙن جي تعداد کي ٻيڻو ڪري ڇڏيندا آهن اهو فرض ڪندي ته هر ڄاتل سڃاتل ذرڙو هڪ "پاڇو" ساٿي سان تمام گهڻو وڏو تعلق رکي ٿو. بهرحال، ڪشش ثقل جي وچ ۾ هڪ اضافي ابتدائي بوسون وانگر، اهڙا سپر پارٽنر 2026 تائين اڻڄاتل آهن. The concept of an elementary particle is not based on measurements but instead depends on a theoretical framework.<ref>{{Cite magazine |last=Weinberg |first=Steven |author-link=Steven Weinberg |year=1997 |url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682 |title=What is an elementary particle? |journal=Beam Line. |publisher=Stanford Linear Accelerator |language=en |volume=27 |issue=1}}</ref> Ordinary matter is composed of [[atom]]s, themselves once thought to be indivisible elementary particles. The name ''atom'' comes from the Ancient Greek word ''ἄτομος'' ([[wikt:átomo#:~:text=Learned borrowing from Latin atomus,, "to cut").|atomos]]) which means ''indivisible'' or ''uncuttable''. Despite the [[Democritus|theories about atoms]] that had existed for [[De rerum natura|thousands of years]], their factual existence remained controversial until 1905. In that year, [[Albert Einstein]] published [[Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen|his paper]] on [[Brownian motion]], putting to rest theories that had regarded [[molecule]]s as mathematical illusions. Einstein subsequently identified matter as ultimately composed of various concentrations of [[Mass–energy equivalence|energy]].<ref name=PFI /><ref> {{cite journal |first1=Ronald |last1=Newburgh |first2=Joseph |last2=Peidle |first3=Wolfgang |last3=Rueckner |year=2006 |title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited |url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=6 |pages=478–481 |bibcode=2006AmJPh..74..478N |doi=10.1119/1.2188962 |access-date=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |archive-date=2017-08-03 |df=dmy-all }}</ref> Subatomic constituents of the atom were first identified toward the end of the [[19th century in science|19th century]], beginning with the [[J. J. Thomson#Discovery of the electron|electron]], followed by the [[Ernest Rutherford#Discovery of the proton|proton]] in 1919, the [[photon]] in the 1920s, and the [[Discovery of the neutron|neutron]] in 1932.<ref name="PFI" /> By that time, the advent of [[quantum mechanics]] had [[History of quantum mechanics|radically altered]] the definition of a "particle" by putting forward an understanding in which they carried out a simultaneous existence as [[matter wave]]s.<ref> {{cite book |first=Friedel |last=Weinert |year=2004 |title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |pages=43, 57–59 |url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43 |isbn=978-3-540-20580-7 |bibcode=2004sapp.book.....W }}</ref><ref name="Kuhlmann"> {{cite magazine |first=Meinard |last=Kuhlmann |date=24 July 2013 |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else |title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely |magazine=[[Scientific American]] }}</ref> Many theoretical elaborations upon, and [[Physics beyond the Standard Model|beyond]], the Standard Model have been made since its [[Standard Model#Historical background|codification]] in the 1970s. These include notions of [[supersymmetry]], which double the number of elementary particles by hypothesizing that each known particle associates with a "shadow" partner far more massive.<ref> {{cite web |collaboration=Particle Data Group |publisher=[[Berkeley Lab]] |url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html |title=Unsolved mysteries: Supersymmetry |work=The Particle Adventure |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref> {{cite book |collaboration=National Research Council |year=2006 |title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics |page=68 |publisher=[[National Academies Press]] |url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68 |isbn=978-0-309-66039-6 |bibcode=2006rhns.book...... }}</ref> However, like an [[Graviton|additional elementary boson]] mediating gravitation, such [[superpartner]]s remain undiscovered as of 2026.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name=PFI />{{update inline|date=January 2025}} == Overview == {{Main|Standard Model}} {{See also|Physics beyond the Standard Model}} <!--[[File:Particle overview.svg|thumb|400px|An overview of the various families of elementary and composite particles, and the theories describing their interactions]] --> All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. {{Elementary particles}} <!-- ;'''Elementary fermions:''' * [[Matter]] particles ** [[Quark]]s: *** [[up quark|up]], [[down quark|down]] *** [[charm quark|charm]], [[strange quark|strange]] *** [[top quark|top]], [[bottom quark|bottom]] ** [[Lepton]]s: *** [[electron]], [[electron neutrino]] ([[Pseudonym|a.k.a.]], "neutrino") *** [[muon]], [[muon neutrino]] *** [[tau (particle)|tau]], [[tau neutrino]] * [[Antimatter]] particles ** [[Antiquark]]s ** [[Antilepton]]s ;'''Elementary bosons:''' * [[Force carrier|Force particles]] ([[gauge boson]]s): ** [[photon]] ** [[gluon]] (numbering eight)<ref name=PFI /> ** [[W and Z bosons|''W''⁺, ''W''⁻, and ''Z''⁰ bosons]] ** [[graviton]] (hypothetical)<ref name=PFI /> * [[Scalar boson]] ** [[Higgs boson]] --> In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == Cosmic abundance of elementary particles == {{Main|Cosmic abundance of elements}} According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. {{cn|date=June 2025}} Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. {{cn|date=June 2025}} In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] 49cdqggr3vbcw0p29fln7u1pk28u849 368512 368511 2026-03-30T09:21:55Z Ibne maryam 17680 368512 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' (Elementary Particle) هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. ==تاريخ== ابتدائي ذرڙي جو تصور ماپن تي ٻڌل ناهي پر هڪ نظرياتي فريم ورڪ تي منحصر آهي. عام مادو ايٽمن تي مشتمل هوندو آهي، جيڪي پاڻ کي ڪڏهن ناقابل تقسيم ابتدائي ذرڙا سمجهندا هئا. ايٽم جو نالو قديم يوناني لفظ ἄτομος (atomos) مان آيو آهي جنهن جو مطلب آهي ناقابل تقسيم يا ناقابل ڪٽ. هزارين سالن کان موجود ايٽمن بابت نظرين جي باوجود، انهن جو حقيقي وجود 1905 تائين تڪراري رهيو. ان سال، البرٽ آئن اسٽائن براؤنين حرڪت تي پنهنجو پيپر شايع ڪيو، انهن نظرين کي ختم ڪيو جيڪي ماليڪيولن کي رياضياتي وهم سمجهندا هئا. آئن اسٽائن بعد ۾ مادي کي آخرڪار توانائي جي مختلف ڪنسنٽريشن مان ٺهيل طور سڃاتو. * ايٽم جي ذيلي ايٽمي جزن جي سڃاڻپ پهرين 19 صدي جي آخر ۾ ڪئي وئي، اليڪٽران سان شروع ٿي، ان کان پوءِ 1919 ۾ پروٽان، 1920 جي ڏهاڪي ۾ فوٽون، ۽ 1932 ۾ نيوٽران. ان وقت تائين، ڪوانٽم ميڪينڪس جي آمد هڪ "ذرو" جي تعريف کي بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو هڪ سمجھ کي اڳتي وڌائيندي جنهن ۾ اهي مادي لهرن جي طور تي هڪ ئي وقت وجود ۾ آيا. * معياري ماڊل تي ۽ ان کان ٻاهر ڪيتريون ئي نظرياتي وضاحتون 1970 جي ڏهاڪي ۾ ان جي ڪوڊيفڪيشن کان وٺي ڪيون ويون آهن. انهن ۾ سپر سميٽري جا تصور شامل آهن، جيڪي ابتدائي ذرڙن جي تعداد کي ٻيڻو ڪري ڇڏيندا آهن اهو فرض ڪندي ته هر ڄاتل سڃاتل ذرڙو هڪ "پاڇو" ساٿي سان تمام گهڻو وڏو تعلق رکي ٿو. بهرحال، ڪشش ثقل جي وچ ۾ هڪ اضافي ابتدائي بوسون وانگر، اهڙا سپر پارٽنر 2026 تائين اڻڄاتل آهن. The concept of an elementary particle is not based on measurements but instead depends on a theoretical framework.<ref>{{Cite magazine |last=Weinberg |first=Steven |author-link=Steven Weinberg |year=1997 |url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682 |title=What is an elementary particle? |journal=Beam Line. |publisher=Stanford Linear Accelerator |language=en |volume=27 |issue=1}}</ref> Ordinary matter is composed of [[atom]]s, themselves once thought to be indivisible elementary particles. The name ''atom'' comes from the Ancient Greek word ''ἄτομος'' ([[wikt:átomo#:~:text=Learned borrowing from Latin atomus,, "to cut").|atomos]]) which means ''indivisible'' or ''uncuttable''. Despite the [[Democritus|theories about atoms]] that had existed for [[De rerum natura|thousands of years]], their factual existence remained controversial until 1905. In that year, [[Albert Einstein]] published [[Über die von der molekularkinetischen Theorie der Wärme geforderte Bewegung von in ruhenden Flüssigkeiten suspendierten Teilchen|his paper]] on [[Brownian motion]], putting to rest theories that had regarded [[molecule]]s as mathematical illusions. Einstein subsequently identified matter as ultimately composed of various concentrations of [[Mass–energy equivalence|energy]].<ref name=PFI /><ref> {{cite journal |first1=Ronald |last1=Newburgh |first2=Joseph |last2=Peidle |first3=Wolfgang |last3=Rueckner |year=2006 |title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited |url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=6 |pages=478–481 |bibcode=2006AmJPh..74..478N |doi=10.1119/1.2188962 |access-date=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |archive-date=2017-08-03 |df=dmy-all }}</ref> Subatomic constituents of the atom were first identified toward the end of the [[19th century in science|19th century]], beginning with the [[J. J. Thomson#Discovery of the electron|electron]], followed by the [[Ernest Rutherford#Discovery of the proton|proton]] in 1919, the [[photon]] in the 1920s, and the [[Discovery of the neutron|neutron]] in 1932.<ref name="PFI" /> By that time, the advent of [[quantum mechanics]] had [[History of quantum mechanics|radically altered]] the definition of a "particle" by putting forward an understanding in which they carried out a simultaneous existence as [[matter wave]]s.<ref> {{cite book |first=Friedel |last=Weinert |year=2004 |title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |pages=43, 57–59 |url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43 |isbn=978-3-540-20580-7 |bibcode=2004sapp.book.....W }}</ref><ref name="Kuhlmann"> {{cite magazine |first=Meinard |last=Kuhlmann |date=24 July 2013 |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else |title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely |magazine=[[Scientific American]] }}</ref> Many theoretical elaborations upon, and [[Physics beyond the Standard Model|beyond]], the Standard Model have been made since its [[Standard Model#Historical background|codification]] in the 1970s. These include notions of [[supersymmetry]], which double the number of elementary particles by hypothesizing that each known particle associates with a "shadow" partner far more massive.<ref> {{cite web |collaboration=Particle Data Group |publisher=[[Berkeley Lab]] |url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html |title=Unsolved mysteries: Supersymmetry |work=The Particle Adventure |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref> {{cite book |collaboration=National Research Council |year=2006 |title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics |page=68 |publisher=[[National Academies Press]] |url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68 |isbn=978-0-309-66039-6 |bibcode=2006rhns.book...... }}</ref> However, like an [[Graviton|additional elementary boson]] mediating gravitation, such [[superpartner]]s remain undiscovered as of 2026.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name=PFI />{{update inline|date=January 2025}} == Overview == {{Main|Standard Model}} {{See also|Physics beyond the Standard Model}} <!--[[File:Particle overview.svg|thumb|400px|An overview of the various families of elementary and composite particles, and the theories describing their interactions]] --> All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. {{Elementary particles}} <!-- ;'''Elementary fermions:''' * [[Matter]] particles ** [[Quark]]s: *** [[up quark|up]], [[down quark|down]] *** [[charm quark|charm]], [[strange quark|strange]] *** [[top quark|top]], [[bottom quark|bottom]] ** [[Lepton]]s: *** [[electron]], [[electron neutrino]] ([[Pseudonym|a.k.a.]], "neutrino") *** [[muon]], [[muon neutrino]] *** [[tau (particle)|tau]], [[tau neutrino]] * [[Antimatter]] particles ** [[Antiquark]]s ** [[Antilepton]]s ;'''Elementary bosons:''' * [[Force carrier|Force particles]] ([[gauge boson]]s): ** [[photon]] ** [[gluon]] (numbering eight)<ref name=PFI /> ** [[W and Z bosons|''W''⁺, ''W''⁻, and ''Z''⁰ bosons]] ** [[graviton]] (hypothetical)<ref name=PFI /> * [[Scalar boson]] ** [[Higgs boson]] --> In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == Cosmic abundance of elementary particles == {{Main|Cosmic abundance of elements}} According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. {{cn|date=June 2025}} Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. {{cn|date=June 2025}} In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] gme85k156utbwqndomh2fh1mjkd8667 368513 368512 2026-03-30T09:35:32Z Ibne maryam 17680 368513 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' (Elementary Particle) هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. ==تاريخ== ابتدائي ذرڙي جو تصور ماپن تي ٻڌل ناهي،<ref>{{Cite magazine|last=Weinberg|first=Steven|author-link=Steven Weinberg|year=1997|url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682|title=What is an elementary particle?|journal=Beam Line.|publisher=Stanford Linear Accelerator|language=en|volume=27|issue=1}}</ref> پر هڪ نظرياتي فريم ورڪ تي منحصر آهي. عام مادو [[ايٽم|ايٽمن]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن کي پاڻ ڪڏهن ناقابل تقسيم ابتدائي ذرڙا سمجهيو ويندو هيو. ايٽم جو نالو [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ، "اٽوموس" (<small>ἄτομος</small>) مان آيو آهي، جن جو مطلب آهي ناقابل تقسيم. هزارين سالن کان موجود ايٽمن بابت نظرين جي باوجود، انهن جو حقيقي وجود سال 1905ع تائين تڪراري رهيو. ان سال، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] براؤنين حرڪت تي پنهنجو پيپر شايع ڪيو، انهن نظرين کي ختم ڪيو جيڪي ماليڪيولن کي رياضياتي وهم سمجهندا هئا. آئن اسٽائن بعد ۾ مادي کي آخرڪار توانائي جي مختلف ارتڪازن مان ٺهيل طور سڃاتو.<ref name="PFI2">{{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Ronald|last1=Newburgh|first2=Joseph|last2=Peidle|first3=Wolfgang|last3=Rueckner|year=2006|title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited|url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|journal=[[American Journal of Physics]]|volume=74|issue=6|pages=478–481|bibcode=2006AmJPh..74..478N|doi=10.1119/1.2188962|access-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|archive-date=2017-08-03|df=dmy-all}}</ref> ايٽم جي ذيلي ايٽمي جزن جي سڃاڻپ پهرين 19هين صدي جي آخر ۾ ڪئي وئي، جيڪا اليڪٽران سان شروع ٿي، ان کان پوءِ <small>1919</small>ع ۾ پروٽان، <small>1920</small>ع جي ڏهاڪي ۾ فوٽون ۽ <small>1932ع</small> ۾ نيوٽران جي دريافت تائين پهتي. ان وقت تائين، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪينڪس]] جي آمد هڪ "ذرڙي" جي تعريف کي، هڪ سمجھ کي اڳتي وڌائيندي، جن ۾ اها مادي لهرن جي طور تي هڪ ئي وقت وجود ۾ آيا، بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو. معياري ايٽمي ماڊل تي ۽ ان کان ٻاهر ڪيتريون ئي نظرياتي وضاحتون 1970ع جي ڏهاڪي ۾ ان جي ڪوڊيفڪيشن کان وٺي ڪيون ويون آهن. انهن ۾ سپر سميٽري جا تصور شامل آهن، جيڪي ابتدائي ذرڙن جي تعداد کي ٻيڻو ڪري ڇڏيندا آهن اهو فرض ڪندي ته هر ڄاتل سڃاتل ذرڙو هڪ "پاڇو" ساٿي سان تمام گهڻو وڏو تعلق رکي ٿو. بهرحال، ڪشش ثقل جي وچ ۾ هڪ اضافي ابتدائي بوسون وانگر، اهڙا سپر پارٽنر سال 2026ع تائين اڻڄاتل آهن.<ref> {{cite journal |first1=Ronald |last1=Newburgh |first2=Joseph |last2=Peidle |first3=Wolfgang |last3=Rueckner |year=2006 |title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited |url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=6 |pages=478–481 |bibcode=2006AmJPh..74..478N |doi=10.1119/1.2188962 |access-date=2013-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf |archive-date=2017-08-03 |df=dmy-all }}</ref> Subatomic constituents of the atom were first identified toward the end of the [[19th century in science|19th century]], beginning with the [[J. J. Thomson#Discovery of the electron|electron]], followed by the [[Ernest Rutherford#Discovery of the proton|proton]] in 1919, the [[photon]] in the 1920s, and the [[Discovery of the neutron|neutron]] in 1932.<ref name="PFI" /> By that time, the advent of [[quantum mechanics]] had [[History of quantum mechanics|radically altered]] the definition of a "particle" by putting forward an understanding in which they carried out a simultaneous existence as [[matter wave]]s.<ref> {{cite book |first=Friedel |last=Weinert |year=2004 |title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |pages=43, 57–59 |url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43 |isbn=978-3-540-20580-7 |bibcode=2004sapp.book.....W }}</ref><ref name="Kuhlmann"> {{cite magazine |first=Meinard |last=Kuhlmann |date=24 July 2013 |url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else |title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely |magazine=[[Scientific American]] }}</ref> Many theoretical elaborations upon, and [[Physics beyond the Standard Model|beyond]], the Standard Model have been made since its [[Standard Model#Historical background|codification]] in the 1970s. These include notions of [[supersymmetry]], which double the number of elementary particles by hypothesizing that each known particle associates with a "shadow" partner far more massive.<ref> {{cite web |collaboration=Particle Data Group |publisher=[[Berkeley Lab]] |url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html |title=Unsolved mysteries: Supersymmetry |work=The Particle Adventure |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref> {{cite book |collaboration=National Research Council |year=2006 |title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics |page=68 |publisher=[[National Academies Press]] |url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68 |isbn=978-0-309-66039-6 |bibcode=2006rhns.book...... }}</ref> However, like an [[Graviton|additional elementary boson]] mediating gravitation, such [[superpartner]]s remain undiscovered as of 2026.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name=PFI />{{update inline|date=January 2025}} == Overview == {{Main|Standard Model}} {{See also|Physics beyond the Standard Model}} <!--[[File:Particle overview.svg|thumb|400px|An overview of the various families of elementary and composite particles, and the theories describing their interactions]] --> All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. {{Elementary particles}} <!-- ;'''Elementary fermions:''' * [[Matter]] particles ** [[Quark]]s: *** [[up quark|up]], [[down quark|down]] *** [[charm quark|charm]], [[strange quark|strange]] *** [[top quark|top]], [[bottom quark|bottom]] ** [[Lepton]]s: *** [[electron]], [[electron neutrino]] ([[Pseudonym|a.k.a.]], "neutrino") *** [[muon]], [[muon neutrino]] *** [[tau (particle)|tau]], [[tau neutrino]] * [[Antimatter]] particles ** [[Antiquark]]s ** [[Antilepton]]s ;'''Elementary bosons:''' * [[Force carrier|Force particles]] ([[gauge boson]]s): ** [[photon]] ** [[gluon]] (numbering eight)<ref name=PFI /> ** [[W and Z bosons|''W''⁺, ''W''⁻, and ''Z''⁰ bosons]] ** [[graviton]] (hypothetical)<ref name=PFI /> * [[Scalar boson]] ** [[Higgs boson]] --> In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == Cosmic abundance of elementary particles == {{Main|Cosmic abundance of elements}} According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. {{cn|date=June 2025}} Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. {{cn|date=June 2025}} In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] 7ic7erme3o44jwzxq9mmc9o28ohdtwz 368514 368513 2026-03-30T09:40:14Z Ibne maryam 17680 368514 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' (Elementary Particle) هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. ==تاريخ== ابتدائي ذرڙي جو تصور ماپن تي ٻڌل ناهي،<ref>{{Cite magazine|last=Weinberg|first=Steven|author-link=Steven Weinberg|year=1997|url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682|title=What is an elementary particle?|journal=Beam Line.|publisher=Stanford Linear Accelerator|language=en|volume=27|issue=1}}</ref> پر هڪ نظرياتي فريم ورڪ تي منحصر آهي. عام مادو [[ايٽم|ايٽمن]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن کي پاڻ ڪڏهن ناقابل تقسيم ابتدائي ذرڙا سمجهيو ويندو هيو. ايٽم جو نالو [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ، "اٽوموس" (<small>ἄτομος</small>) مان آيو آهي، جن جو مطلب آهي ناقابل تقسيم. هزارين سالن کان موجود ايٽمن بابت نظرين جي باوجود، انهن جو حقيقي وجود سال 1905ع تائين تڪراري رهيو. ان سال، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] براؤنين حرڪت تي پنهنجو پيپر شايع ڪيو، انهن نظرين کي ختم ڪيو جيڪي ماليڪيولن کي رياضياتي وهم سمجهندا هئا. آئن اسٽائن بعد ۾ مادي کي آخرڪار توانائي جي مختلف ارتڪازن مان ٺهيل طور سڃاتو.<ref name="PFI2">{{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Ronald|last1=Newburgh|first2=Joseph|last2=Peidle|first3=Wolfgang|last3=Rueckner|year=2006|title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited|url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|journal=[[American Journal of Physics]]|volume=74|issue=6|pages=478–481|bibcode=2006AmJPh..74..478N|doi=10.1119/1.2188962|access-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|archive-date=2017-08-03|df=dmy-all}}</ref> ايٽم جي ذيلي ايٽمي جزن جي سڃاڻپ پهرين 19هين صدي جي آخر ۾ ڪئي وئي، جيڪا اليڪٽران سان شروع ٿي، ان کان پوءِ <small>1919</small>ع ۾ پروٽان، <small>1920</small>ع جي ڏهاڪي ۾ فوٽون ۽ <small>1932ع</small> ۾ نيوٽران جي دريافت تائين پهتي. ان وقت تائين، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪينڪس]] جي آمد هڪ "ذرڙي" جي تعريف کي، هڪ سمجھ کي اڳتي وڌائيندي، جن ۾ اها مادي لهرن جي طور تي هڪ ئي وقت وجود ۾ آيا، بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book|first=Friedel|last=Weinert|year=2004|title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|pages=43, 57–59|url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43|isbn=978-3-540-20580-7|bibcode=2004sapp.book.....W}}</ref> <ref name="Kuhlmann2">{{cite magazine|first=Meinard|last=Kuhlmann|date=24 July 2013|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else|title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely|magazine=[[Scientific American]]}}</ref> معياري ايٽمي ماڊل تي ۽ ان کان ٻاهر ڪيتريون ئي نظرياتي وضاحتون 1970ع جي ڏهاڪي ۾ ان جي ڪوڊيفڪيشن کان وٺي ڪيون ويون آهن. انهن ۾ سپر سميٽري جا تصور شامل آهن، جيڪي ابتدائي ذرڙن جي تعداد کي ٻيڻو ڪري ڇڏيندا آهن اهو فرض ڪندي ته هر ڄاتل سڃاتل ذرڙو هڪ "پاڇو" ساٿي سان تمام گهڻو وڏو مايو رکي ٿو.<ref>{{cite web|collaboration=Particle Data Group|publisher=[[Berkeley Lab]]|url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html|title=Unsolved mysteries: Supersymmetry|work=The Particle Adventure|access-date=2013-08-28|df=dmy-all}}</ref> <ref>{{cite book|collaboration=National Research Council|year=2006|title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics|page=68|publisher=[[National Academies Press]]|url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68|isbn=978-0-309-66039-6|bibcode=2006rhns.book......}}</ref> بهرحال، ڪشش ثقل جي وچ ۾ هڪ اضافي ابتدائي بوسون وانگر، اهڙا سپر پارٽنر سال 2026ع تائين اڻڄاتل آهن.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name="PFI" /> == Overview == {{Main|Standard Model}} {{See also|Physics beyond the Standard Model}} <!--[[File:Particle overview.svg|thumb|400px|An overview of the various families of elementary and composite particles, and the theories describing their interactions]] --> All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. {{Elementary particles}} <!-- ;'''Elementary fermions:''' * [[Matter]] particles ** [[Quark]]s: *** [[up quark|up]], [[down quark|down]] *** [[charm quark|charm]], [[strange quark|strange]] *** [[top quark|top]], [[bottom quark|bottom]] ** [[Lepton]]s: *** [[electron]], [[electron neutrino]] ([[Pseudonym|a.k.a.]], "neutrino") *** [[muon]], [[muon neutrino]] *** [[tau (particle)|tau]], [[tau neutrino]] * [[Antimatter]] particles ** [[Antiquark]]s ** [[Antilepton]]s ;'''Elementary bosons:''' * [[Force carrier|Force particles]] ([[gauge boson]]s): ** [[photon]] ** [[gluon]] (numbering eight)<ref name=PFI /> ** [[W and Z bosons|''W''⁺, ''W''⁻, and ''Z''⁰ bosons]] ** [[graviton]] (hypothetical)<ref name=PFI /> * [[Scalar boson]] ** [[Higgs boson]] --> In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == Cosmic abundance of elementary particles == {{Main|Cosmic abundance of elements}} According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. {{cn|date=June 2025}} Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. {{cn|date=June 2025}} In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] iv8xae4uo3u491n2gbgn8pog8voeivi 368515 368514 2026-03-30T09:41:30Z Ibne maryam 17680 368515 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' (Elementary Particle) هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. ==تاريخ== ابتدائي ذرڙي جو تصور ماپن تي ٻڌل ناهي،<ref>{{Cite magazine|last=Weinberg|first=Steven|author-link=Steven Weinberg|year=1997|url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682|title=What is an elementary particle?|journal=Beam Line.|publisher=Stanford Linear Accelerator|language=en|volume=27|issue=1}}</ref> پر هڪ نظرياتي فريم ورڪ تي منحصر آهي. عام مادو [[ايٽم|ايٽمن]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن کي پاڻ ڪڏهن ناقابل تقسيم ابتدائي ذرڙا سمجهيو ويندو هيو. ايٽم جو نالو [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ، "اٽوموس" (<small>ἄτομος</small>) مان آيو آهي، جن جو مطلب آهي ناقابل تقسيم. هزارين سالن کان موجود ايٽمن بابت نظرين جي باوجود، انهن جو حقيقي وجود سال 1905ع تائين تڪراري رهيو. ان سال، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] براؤنين حرڪت تي پنهنجو پيپر شايع ڪيو، انهن نظرين کي ختم ڪيو جيڪي ماليڪيولن کي رياضياتي وهم سمجهندا هئا. آئن اسٽائن بعد ۾ مادي کي آخرڪار توانائي جي مختلف ارتڪازن مان ٺهيل طور سڃاتو.<ref name="PFI2">{{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Ronald|last1=Newburgh|first2=Joseph|last2=Peidle|first3=Wolfgang|last3=Rueckner|year=2006|title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited|url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|journal=[[American Journal of Physics]]|volume=74|issue=6|pages=478–481|bibcode=2006AmJPh..74..478N|doi=10.1119/1.2188962|access-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|archive-date=2017-08-03|df=dmy-all}}</ref> ايٽم جي ذيلي ايٽمي جزن جي سڃاڻپ پهرين 19هين صدي جي آخر ۾ ڪئي وئي، جيڪا اليڪٽران سان شروع ٿي، ان کان پوءِ <small>1919</small>ع ۾ پروٽان، <small>1920</small>ع جي ڏهاڪي ۾ فوٽون ۽ <small>1932ع</small> ۾ نيوٽران جي دريافت تائين پهتي. ان وقت تائين، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪينڪس]] جي آمد هڪ "ذرڙي" جي تعريف کي، هڪ سمجھ کي اڳتي وڌائيندي، جن ۾ اها مادي لهرن جي طور تي هڪ ئي وقت وجود ۾ آيا، بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book|first=Friedel|last=Weinert|year=2004|title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|pages=43, 57–59|url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43|isbn=978-3-540-20580-7|bibcode=2004sapp.book.....W}}</ref> <ref name="Kuhlmann2">{{cite magazine|first=Meinard|last=Kuhlmann|date=24 July 2013|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else|title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely|magazine=[[Scientific American]]}}</ref> معياري ايٽمي ماڊل تي ۽ ان کان ٻاهر ڪيتريون ئي نظرياتي وضاحتون 1970ع جي ڏهاڪي ۾ ان جي ڪوڊيفڪيشن کان وٺي ڪيون ويون آهن. انهن ۾ سپر سميٽري جا تصور شامل آهن، جيڪي ابتدائي ذرڙن جي تعداد کي ٻيڻو ڪري ڇڏيندا آهن اهو فرض ڪندي ته هر ڄاتل سڃاتل ذرڙو هڪ "پاڇو" ساٿي سان تمام گهڻو وڏو مايو رکي ٿو.<ref>{{cite web|collaboration=Particle Data Group|publisher=[[Berkeley Lab]]|url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html|title=Unsolved mysteries: Supersymmetry|work=The Particle Adventure|access-date=2013-08-28|df=dmy-all}}</ref> <ref>{{cite book|collaboration=National Research Council|year=2006|title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics|page=68|publisher=[[National Academies Press]]|url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68|isbn=978-0-309-66039-6|bibcode=2006rhns.book......}}</ref> بهرحال، ڪشش ثقل جي وچ ۾ هڪ اضافي ابتدائي بوسون وانگر، اهڙا سپر پارٽنر سال 2026ع تائين اڻڄاتل آهن.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name="PFI" /> == جائزو == All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == Cosmic abundance of elementary particles == {{Main|Cosmic abundance of elements}} According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. {{cn|date=June 2025}} Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. {{cn|date=June 2025}} In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] il9ivy70iydsulbjppdc4xxq0hjo6gr 368516 368515 2026-03-30T09:43:05Z Ibne maryam 17680 368516 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' (Elementary Particle) هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. ==تاريخ== ابتدائي ذرڙي جو تصور ماپن تي ٻڌل ناهي،<ref>{{Cite magazine|last=Weinberg|first=Steven|author-link=Steven Weinberg|year=1997|url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682|title=What is an elementary particle?|journal=Beam Line.|publisher=Stanford Linear Accelerator|language=en|volume=27|issue=1}}</ref> پر هڪ نظرياتي فريم ورڪ تي منحصر آهي. عام مادو [[ايٽم|ايٽمن]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن کي پاڻ ڪڏهن ناقابل تقسيم ابتدائي ذرڙا سمجهيو ويندو هيو. ايٽم جو نالو [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ، "اٽوموس" (<small>ἄτομος</small>) مان آيو آهي، جن جو مطلب آهي ناقابل تقسيم. هزارين سالن کان موجود ايٽمن بابت نظرين جي باوجود، انهن جو حقيقي وجود سال 1905ع تائين تڪراري رهيو. ان سال، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] براؤنين حرڪت تي پنهنجو پيپر شايع ڪيو، انهن نظرين کي ختم ڪيو جيڪي ماليڪيولن کي رياضياتي وهم سمجهندا هئا. آئن اسٽائن بعد ۾ مادي کي آخرڪار توانائي جي مختلف ارتڪازن مان ٺهيل طور سڃاتو.<ref name="PFI2">{{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Ronald|last1=Newburgh|first2=Joseph|last2=Peidle|first3=Wolfgang|last3=Rueckner|year=2006|title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited|url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|journal=[[American Journal of Physics]]|volume=74|issue=6|pages=478–481|bibcode=2006AmJPh..74..478N|doi=10.1119/1.2188962|access-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|archive-date=2017-08-03|df=dmy-all}}</ref> ايٽم جي ذيلي ايٽمي جزن جي سڃاڻپ پهرين 19هين صدي جي آخر ۾ ڪئي وئي، جيڪا اليڪٽران سان شروع ٿي، ان کان پوءِ <small>1919</small>ع ۾ پروٽان، <small>1920</small>ع جي ڏهاڪي ۾ فوٽون ۽ <small>1932ع</small> ۾ نيوٽران جي دريافت تائين پهتي. ان وقت تائين، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪينڪس]] جي آمد هڪ "ذرڙي" جي تعريف کي، هڪ سمجھ کي اڳتي وڌائيندي، جن ۾ اها مادي لهرن جي طور تي هڪ ئي وقت وجود ۾ آيا، بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book|first=Friedel|last=Weinert|year=2004|title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|pages=43, 57–59|url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43|isbn=978-3-540-20580-7|bibcode=2004sapp.book.....W}}</ref> <ref name="Kuhlmann2">{{cite magazine|first=Meinard|last=Kuhlmann|date=24 July 2013|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else|title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely|magazine=[[Scientific American]]}}</ref> معياري ايٽمي ماڊل تي ۽ ان کان ٻاهر ڪيتريون ئي نظرياتي وضاحتون 1970ع جي ڏهاڪي ۾ ان جي ڪوڊيفڪيشن کان وٺي ڪيون ويون آهن. انهن ۾ سپر سميٽري جا تصور شامل آهن، جيڪي ابتدائي ذرڙن جي تعداد کي ٻيڻو ڪري ڇڏيندا آهن اهو فرض ڪندي ته هر ڄاتل سڃاتل ذرڙو هڪ "پاڇو" ساٿي سان تمام گهڻو وڏو مايو رکي ٿو.<ref>{{cite web|collaboration=Particle Data Group|publisher=[[Berkeley Lab]]|url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html|title=Unsolved mysteries: Supersymmetry|work=The Particle Adventure|access-date=2013-08-28|df=dmy-all}}</ref> <ref>{{cite book|collaboration=National Research Council|year=2006|title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics|page=68|publisher=[[National Academies Press]]|url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68|isbn=978-0-309-66039-6|bibcode=2006rhns.book......}}</ref> بهرحال، ڪشش ثقل جي وچ ۾ هڪ اضافي ابتدائي بوسون وانگر، اهڙا سپر پارٽنر سال 2026ع تائين اڻڄاتل آهن.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name="PFI" /> == جائزو == All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == ابتدائي ذرڙن جو ڪائناتي ڦهلائو == According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == Standard Model == {{Main|Standard Model}} The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] ddsxg6z92dn4g1e17gbu7xnc312hiun 368517 368516 2026-03-30T09:43:40Z Ibne maryam 17680 368517 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' (Elementary Particle) هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. ==تاريخ== ابتدائي ذرڙي جو تصور ماپن تي ٻڌل ناهي،<ref>{{Cite magazine|last=Weinberg|first=Steven|author-link=Steven Weinberg|year=1997|url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682|title=What is an elementary particle?|journal=Beam Line.|publisher=Stanford Linear Accelerator|language=en|volume=27|issue=1}}</ref> پر هڪ نظرياتي فريم ورڪ تي منحصر آهي. عام مادو [[ايٽم|ايٽمن]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن کي پاڻ ڪڏهن ناقابل تقسيم ابتدائي ذرڙا سمجهيو ويندو هيو. ايٽم جو نالو [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ، "اٽوموس" (<small>ἄτομος</small>) مان آيو آهي، جن جو مطلب آهي ناقابل تقسيم. هزارين سالن کان موجود ايٽمن بابت نظرين جي باوجود، انهن جو حقيقي وجود سال 1905ع تائين تڪراري رهيو. ان سال، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] براؤنين حرڪت تي پنهنجو پيپر شايع ڪيو، انهن نظرين کي ختم ڪيو جيڪي ماليڪيولن کي رياضياتي وهم سمجهندا هئا. آئن اسٽائن بعد ۾ مادي کي آخرڪار توانائي جي مختلف ارتڪازن مان ٺهيل طور سڃاتو.<ref name="PFI2">{{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Ronald|last1=Newburgh|first2=Joseph|last2=Peidle|first3=Wolfgang|last3=Rueckner|year=2006|title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited|url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|journal=[[American Journal of Physics]]|volume=74|issue=6|pages=478–481|bibcode=2006AmJPh..74..478N|doi=10.1119/1.2188962|access-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|archive-date=2017-08-03|df=dmy-all}}</ref> ايٽم جي ذيلي ايٽمي جزن جي سڃاڻپ پهرين 19هين صدي جي آخر ۾ ڪئي وئي، جيڪا اليڪٽران سان شروع ٿي، ان کان پوءِ <small>1919</small>ع ۾ پروٽان، <small>1920</small>ع جي ڏهاڪي ۾ فوٽون ۽ <small>1932ع</small> ۾ نيوٽران جي دريافت تائين پهتي. ان وقت تائين، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪينڪس]] جي آمد هڪ "ذرڙي" جي تعريف کي، هڪ سمجھ کي اڳتي وڌائيندي، جن ۾ اها مادي لهرن جي طور تي هڪ ئي وقت وجود ۾ آيا، بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book|first=Friedel|last=Weinert|year=2004|title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|pages=43, 57–59|url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43|isbn=978-3-540-20580-7|bibcode=2004sapp.book.....W}}</ref> <ref name="Kuhlmann2">{{cite magazine|first=Meinard|last=Kuhlmann|date=24 July 2013|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else|title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely|magazine=[[Scientific American]]}}</ref> معياري ايٽمي ماڊل تي ۽ ان کان ٻاهر ڪيتريون ئي نظرياتي وضاحتون 1970ع جي ڏهاڪي ۾ ان جي ڪوڊيفڪيشن کان وٺي ڪيون ويون آهن. انهن ۾ سپر سميٽري جا تصور شامل آهن، جيڪي ابتدائي ذرڙن جي تعداد کي ٻيڻو ڪري ڇڏيندا آهن اهو فرض ڪندي ته هر ڄاتل سڃاتل ذرڙو هڪ "پاڇو" ساٿي سان تمام گهڻو وڏو مايو رکي ٿو.<ref>{{cite web|collaboration=Particle Data Group|publisher=[[Berkeley Lab]]|url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html|title=Unsolved mysteries: Supersymmetry|work=The Particle Adventure|access-date=2013-08-28|df=dmy-all}}</ref> <ref>{{cite book|collaboration=National Research Council|year=2006|title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics|page=68|publisher=[[National Academies Press]]|url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68|isbn=978-0-309-66039-6|bibcode=2006rhns.book......}}</ref> بهرحال، ڪشش ثقل جي وچ ۾ هڪ اضافي ابتدائي بوسون وانگر، اهڙا سپر پارٽنر سال 2026ع تائين اڻڄاتل آهن.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name="PFI" /> == جائزو == All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == ابتدائي ذرڙن جو ڪائناتي ڦهلائو == According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == معياري ماڊل == The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === Fundamental fermions === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== Generations ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[electron]] || {{Subatomic particle|electron-}} || [[muon]] || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || [[tau (particle)|tau]] || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | [[electron neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || [[muon neutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || [[tau neutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] kx2f7df5bb78epiuqsegm5et9aw6p22 368518 368517 2026-03-30T09:51:48Z Ibne maryam 17680 368518 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' (Elementary Particle) هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. ==تاريخ== ابتدائي ذرڙي جو تصور ماپن تي ٻڌل ناهي،<ref>{{Cite magazine|last=Weinberg|first=Steven|author-link=Steven Weinberg|year=1997|url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682|title=What is an elementary particle?|journal=Beam Line.|publisher=Stanford Linear Accelerator|language=en|volume=27|issue=1}}</ref> پر هڪ نظرياتي فريم ورڪ تي منحصر آهي. عام مادو [[ايٽم|ايٽمن]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن کي پاڻ ڪڏهن ناقابل تقسيم ابتدائي ذرڙا سمجهيو ويندو هيو. ايٽم جو نالو [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ، "اٽوموس" (<small>ἄτομος</small>) مان آيو آهي، جن جو مطلب آهي ناقابل تقسيم. هزارين سالن کان موجود ايٽمن بابت نظرين جي باوجود، انهن جو حقيقي وجود سال 1905ع تائين تڪراري رهيو. ان سال، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] براؤنين حرڪت تي پنهنجو پيپر شايع ڪيو، انهن نظرين کي ختم ڪيو جيڪي ماليڪيولن کي رياضياتي وهم سمجهندا هئا. آئن اسٽائن بعد ۾ مادي کي آخرڪار توانائي جي مختلف ارتڪازن مان ٺهيل طور سڃاتو.<ref name="PFI2">{{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Ronald|last1=Newburgh|first2=Joseph|last2=Peidle|first3=Wolfgang|last3=Rueckner|year=2006|title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited|url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|journal=[[American Journal of Physics]]|volume=74|issue=6|pages=478–481|bibcode=2006AmJPh..74..478N|doi=10.1119/1.2188962|access-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|archive-date=2017-08-03|df=dmy-all}}</ref> ايٽم جي ذيلي ايٽمي جزن جي سڃاڻپ پهرين 19هين صدي جي آخر ۾ ڪئي وئي، جيڪا اليڪٽران سان شروع ٿي، ان کان پوءِ <small>1919</small>ع ۾ پروٽان، <small>1920</small>ع جي ڏهاڪي ۾ فوٽون ۽ <small>1932ع</small> ۾ نيوٽران جي دريافت تائين پهتي. ان وقت تائين، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪينڪس]] جي آمد هڪ "ذرڙي" جي تعريف کي، هڪ سمجھ کي اڳتي وڌائيندي، جن ۾ اها مادي لهرن جي طور تي هڪ ئي وقت وجود ۾ آيا، بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book|first=Friedel|last=Weinert|year=2004|title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|pages=43, 57–59|url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43|isbn=978-3-540-20580-7|bibcode=2004sapp.book.....W}}</ref> <ref name="Kuhlmann2">{{cite magazine|first=Meinard|last=Kuhlmann|date=24 July 2013|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else|title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely|magazine=[[Scientific American]]}}</ref> معياري ايٽمي ماڊل تي ۽ ان کان ٻاهر ڪيتريون ئي نظرياتي وضاحتون 1970ع جي ڏهاڪي ۾ ان جي ڪوڊيفڪيشن کان وٺي ڪيون ويون آهن. انهن ۾ سپر سميٽري جا تصور شامل آهن، جيڪي ابتدائي ذرڙن جي تعداد کي ٻيڻو ڪري ڇڏيندا آهن اهو فرض ڪندي ته هر ڄاتل سڃاتل ذرڙو هڪ "پاڇو" ساٿي سان تمام گهڻو وڏو مايو رکي ٿو.<ref>{{cite web|collaboration=Particle Data Group|publisher=[[Berkeley Lab]]|url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html|title=Unsolved mysteries: Supersymmetry|work=The Particle Adventure|access-date=2013-08-28|df=dmy-all}}</ref> <ref>{{cite book|collaboration=National Research Council|year=2006|title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics|page=68|publisher=[[National Academies Press]]|url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68|isbn=978-0-309-66039-6|bibcode=2006rhns.book......}}</ref> بهرحال، ڪشش ثقل جي وچ ۾ هڪ اضافي ابتدائي بوسون وانگر، اهڙا سپر پارٽنر سال 2026ع تائين اڻڄاتل آهن.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name="PFI" /> == جائزو == All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == ابتدائي ذرڙن جو ڪائناتي ڦهلائو == According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == معياري ماڊل == The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === بنيادي فرميون === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== نسلون ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ ذرڙي جي نسلون |- !colspan="6"| ليپٽون |- |colspan="2"| ''پهرين نسل'' |colspan="2"| ''ٻئي نسل'' |colspan="2"| ''ٽئي نسل'' |- |''نالو''|| ''علامت''|| ''نالو''|| ''علامت''|| ''نالو''|| ''علامت'' |- | [[برقيو|اليڪٽران]]|| {{Subatomic particle|electron-}} || مئون (muon) || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || ٽاو ([[tau (particle)|tau]]) || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | اليڪٽران نيوٽرينو || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || مئون نيوٽرينو || {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || ٽاو نيوٽرينو ([[tau neutrino|tau neutrino)]]|| {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== Mass ==== The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] t1ufjkbo2aapa8q6nn1niwuas1gacxa 368519 368518 2026-03-30T09:57:30Z Ibne maryam 17680 368519 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' (Elementary Particle) هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. ==تاريخ== ابتدائي ذرڙي جو تصور ماپن تي ٻڌل ناهي،<ref>{{Cite magazine|last=Weinberg|first=Steven|author-link=Steven Weinberg|year=1997|url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682|title=What is an elementary particle?|journal=Beam Line.|publisher=Stanford Linear Accelerator|language=en|volume=27|issue=1}}</ref> پر هڪ نظرياتي فريم ورڪ تي منحصر آهي. عام مادو [[ايٽم|ايٽمن]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن کي پاڻ ڪڏهن ناقابل تقسيم ابتدائي ذرڙا سمجهيو ويندو هيو. ايٽم جو نالو [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ، "اٽوموس" (<small>ἄτομος</small>) مان آيو آهي، جن جو مطلب آهي ناقابل تقسيم. هزارين سالن کان موجود ايٽمن بابت نظرين جي باوجود، انهن جو حقيقي وجود سال 1905ع تائين تڪراري رهيو. ان سال، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] براؤنين حرڪت تي پنهنجو پيپر شايع ڪيو، انهن نظرين کي ختم ڪيو جيڪي ماليڪيولن کي رياضياتي وهم سمجهندا هئا. آئن اسٽائن بعد ۾ مادي کي آخرڪار توانائي جي مختلف ارتڪازن مان ٺهيل طور سڃاتو.<ref name="PFI2">{{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Ronald|last1=Newburgh|first2=Joseph|last2=Peidle|first3=Wolfgang|last3=Rueckner|year=2006|title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited|url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|journal=[[American Journal of Physics]]|volume=74|issue=6|pages=478–481|bibcode=2006AmJPh..74..478N|doi=10.1119/1.2188962|access-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|archive-date=2017-08-03|df=dmy-all}}</ref> ايٽم جي ذيلي ايٽمي جزن جي سڃاڻپ پهرين 19هين صدي جي آخر ۾ ڪئي وئي، جيڪا اليڪٽران سان شروع ٿي، ان کان پوءِ <small>1919</small>ع ۾ پروٽان، <small>1920</small>ع جي ڏهاڪي ۾ فوٽون ۽ <small>1932ع</small> ۾ نيوٽران جي دريافت تائين پهتي. ان وقت تائين، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪينڪس]] جي آمد هڪ "ذرڙي" جي تعريف کي، هڪ سمجھ کي اڳتي وڌائيندي، جن ۾ اها مادي لهرن جي طور تي هڪ ئي وقت وجود ۾ آيا، بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book|first=Friedel|last=Weinert|year=2004|title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|pages=43, 57–59|url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43|isbn=978-3-540-20580-7|bibcode=2004sapp.book.....W}}</ref> <ref name="Kuhlmann2">{{cite magazine|first=Meinard|last=Kuhlmann|date=24 July 2013|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else|title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely|magazine=[[Scientific American]]}}</ref> معياري ايٽمي ماڊل تي ۽ ان کان ٻاهر ڪيتريون ئي نظرياتي وضاحتون 1970ع جي ڏهاڪي ۾ ان جي ڪوڊيفڪيشن کان وٺي ڪيون ويون آهن. انهن ۾ سپر سميٽري جا تصور شامل آهن، جيڪي ابتدائي ذرڙن جي تعداد کي ٻيڻو ڪري ڇڏيندا آهن اهو فرض ڪندي ته هر ڄاتل سڃاتل ذرڙو هڪ "پاڇو" ساٿي سان تمام گهڻو وڏو مايو رکي ٿو.<ref>{{cite web|collaboration=Particle Data Group|publisher=[[Berkeley Lab]]|url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html|title=Unsolved mysteries: Supersymmetry|work=The Particle Adventure|access-date=2013-08-28|df=dmy-all}}</ref> <ref>{{cite book|collaboration=National Research Council|year=2006|title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics|page=68|publisher=[[National Academies Press]]|url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68|isbn=978-0-309-66039-6|bibcode=2006rhns.book......}}</ref> بهرحال، ڪشش ثقل جي وچ ۾ هڪ اضافي ابتدائي بوسون وانگر، اهڙا سپر پارٽنر سال 2026ع تائين اڻڄاتل آهن.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name="PFI" /> == جائزو == All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == ابتدائي ذرڙن جو ڪائناتي ڦهلائو == According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == معياري ماڊل == The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === بنيادي فرميون === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== نسلون ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ ذرڙي جي نسلون |- !colspan="6"| ليپٽون |- |colspan="2"| ''پهرين نسل'' |colspan="2"| ''ٻئي نسل'' |colspan="2"| ''ٽئي نسل'' |- |''نالو''|| ''علامت''|| ''نالو''|| ''علامت''|| ''نالو''|| ''علامت'' |- | [[برقيو|اليڪٽران]]|| {{Subatomic particle|electron-}} || مئون (muon) || {{math|{{Subatomic particle|muon-}}}} || ٽاو ([[tau (particle)|tau]]) || {{math|{{Subatomic particle|tau-}}}} |- | اليڪٽران نيوٽرينو || {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}} || مئون نيوٽرينو || {{math|{{Subatomic particle|Muon neutrino}}}} || ٽاو نيوٽرينو ([[tau neutrino|tau neutrino)]]|| {{math|{{Subatomic particle|Tau neutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark]]s |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up quark]] || {{Subatomic particle|Up quark}} || [[charm quark]] || c || [[top quark]] || {{Subatomic particle|Top quark}} |- | [[down quark]] || {{Subatomic particle|Down quark}} || [[strange quark]] || {{Subatomic particle|Strange quark}} || [[bottom quark]]|| {{Subatomic particle|Bottom quark}} |} ==== ماس ==== هيٺ ڏنل جدول ماپ جي ساڳئي پيماني تي استعمال ڪندي سڀني فرمين لاءِ موجوده ماپيل ماس ۽ ماس جي تخميني کي لسٽ ڪري ٿو: روشني جي رفتار جي چورس (MeV/c2) جي نسبت لکين اليڪٽران-وولٽ. مثال طور، سڀ کان وڌيڪ صحيح طور تي معلوم ڪوارڪ ماس مٿين ڪوارڪ (t) جو آهي 172.7 GeV/c2 تي، آن-شيل اسڪيم استعمال ڪندي اندازو لڳايو ويو آهي. ابتدائي فرميون ماس لاءِ موجوده قدرون ذراتي علامت ذري جو نالو ماس ويليو ڪوارڪ ماس تخميني اسڪيم (پوائنٽ) ν e، ν μ، ν τ نيوٽرينو (ڪنهن به قسم جو) < 0.8 eV/c2[15] e− اليڪٽران 0.511 MeV/c2 u مٿي ڪوارڪ 1.9 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = 2 GeV) d هيٺ ڪوارڪ 4.4 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = 2 GeV) s عجيب ڪوارڪ 87 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = 2 GeV) μ− muon (mu lepton) 105.7 MeV/c2 c چارم ڪوارڪ 1320 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = mc) τ− tauon (tau lepton) 1780 MeV/c2 b هيٺان ڪوارڪ 4240 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = mb) t ٽاپ ڪوارڪ 172700 MeV/c2 آن شيل اسڪيم The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] e3a3hbo63j1oawsbwqmup3pfq8hqidp 368520 368519 2026-03-30T10:19:58Z Ibne maryam 17680 368520 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' (Elementary Particle) هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. ==تاريخ== ابتدائي ذرڙي جو تصور ماپن تي ٻڌل ناهي،<ref>{{Cite magazine|last=Weinberg|first=Steven|author-link=Steven Weinberg|year=1997|url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682|title=What is an elementary particle?|journal=Beam Line.|publisher=Stanford Linear Accelerator|language=en|volume=27|issue=1}}</ref> پر هڪ نظرياتي فريم ورڪ تي منحصر آهي. عام مادو [[ايٽم|ايٽمن]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن کي پاڻ ڪڏهن ناقابل تقسيم ابتدائي ذرڙا سمجهيو ويندو هيو. ايٽم جو نالو [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ، "اٽوموس" (<small>ἄτομος</small>) مان آيو آهي، جن جو مطلب آهي ناقابل تقسيم. هزارين سالن کان موجود ايٽمن بابت نظرين جي باوجود، انهن جو حقيقي وجود سال 1905ع تائين تڪراري رهيو. ان سال، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] براؤنين حرڪت تي پنهنجو پيپر شايع ڪيو، انهن نظرين کي ختم ڪيو جيڪي ماليڪيولن کي رياضياتي وهم سمجهندا هئا. آئن اسٽائن بعد ۾ مادي کي آخرڪار توانائي جي مختلف ارتڪازن مان ٺهيل طور سڃاتو.<ref name="PFI2">{{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Ronald|last1=Newburgh|first2=Joseph|last2=Peidle|first3=Wolfgang|last3=Rueckner|year=2006|title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited|url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|journal=[[American Journal of Physics]]|volume=74|issue=6|pages=478–481|bibcode=2006AmJPh..74..478N|doi=10.1119/1.2188962|access-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|archive-date=2017-08-03|df=dmy-all}}</ref> ايٽم جي ذيلي ايٽمي جزن جي سڃاڻپ پهرين 19هين صدي جي آخر ۾ ڪئي وئي، جيڪا اليڪٽران سان شروع ٿي، ان کان پوءِ <small>1919</small>ع ۾ پروٽان، <small>1920</small>ع جي ڏهاڪي ۾ فوٽون ۽ <small>1932ع</small> ۾ نيوٽران جي دريافت تائين پهتي. ان وقت تائين، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪينڪس]] جي آمد هڪ "ذرڙي" جي تعريف کي، هڪ سمجھ کي اڳتي وڌائيندي، جن ۾ اها مادي لهرن جي طور تي هڪ ئي وقت وجود ۾ آيا، بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book|first=Friedel|last=Weinert|year=2004|title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|pages=43, 57–59|url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43|isbn=978-3-540-20580-7|bibcode=2004sapp.book.....W}}</ref> <ref name="Kuhlmann2">{{cite magazine|first=Meinard|last=Kuhlmann|date=24 July 2013|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else|title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely|magazine=[[Scientific American]]}}</ref> معياري ايٽمي ماڊل تي ۽ ان کان ٻاهر ڪيتريون ئي نظرياتي وضاحتون 1970ع جي ڏهاڪي ۾ ان جي ڪوڊيفڪيشن کان وٺي ڪيون ويون آهن. انهن ۾ سپر سميٽري جا تصور شامل آهن، جيڪي ابتدائي ذرڙن جي تعداد کي ٻيڻو ڪري ڇڏيندا آهن اهو فرض ڪندي ته هر ڄاتل سڃاتل ذرڙو هڪ "پاڇو" ساٿي سان تمام گهڻو وڏو مايو رکي ٿو.<ref>{{cite web|collaboration=Particle Data Group|publisher=[[Berkeley Lab]]|url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html|title=Unsolved mysteries: Supersymmetry|work=The Particle Adventure|access-date=2013-08-28|df=dmy-all}}</ref> <ref>{{cite book|collaboration=National Research Council|year=2006|title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics|page=68|publisher=[[National Academies Press]]|url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68|isbn=978-0-309-66039-6|bibcode=2006rhns.book......}}</ref> بهرحال، ڪشش ثقل جي وچ ۾ هڪ اضافي ابتدائي بوسون وانگر، اهڙا سپر پارٽنر سال 2026ع تائين اڻڄاتل آهن.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name="PFI" /> == جائزو == All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == ابتدائي ذرڙن جو ڪائناتي ڦهلائو == According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == معياري ماڊل == The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === بنيادي فرميون === {{Main|Fermion}} The 12&nbsp;fundamental fermions are divided into 3&nbsp;[[generation (particle physics)|generations]] of 4&nbsp;particles each. Half of the fermions are [[lepton]]s, three of which have an electric charge of −1&nbsp;''e'', called the electron ({{Subatomic particle|electron-}}), the [[muon]] ({{Subatomic particle|muon-}}), and the [[tau (particle)|tau]] ({{Subatomic particle|tau-}}); the other three leptons are [[neutrino]]s ({{Subatomic particle|electron neutrino}}, {{Subatomic particle|muon neutrino}}, {{Subatomic particle|tau neutrino}}), which are the only elementary fermions with neither electric nor [[color charge]]. The remaining six particles are [[quark]]s (discussed below). ==== نسلون ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ ذرڙي جي نسلون |- !colspan="6"| ليپٽون |- |colspan="2"| ''پهرين نسل'' |colspan="2"| ''ٻئي نسل'' |colspan="2"| ''ٽئي نسل'' |- |''نالو''|| ''علامت''|| ''نالو''|| ''علامت''|| ''نالو''|| ''علامت'' |- | [[برقيو|اليڪٽران]]|| ^-e || ميون || '''^-'''μ || ٽائو || ^'''-'''τ |- | اليڪٽران نيوٽرينو || ν e || ميون نيوٽرينو || ν μ || ٽائو نيوٽرينو|| ν τ |- !colspan="6"| ڪوارڪ |- |colspan="2"| ''پهرين نسل'' |colspan="2"| ''ٻئي نسل'' |colspan="2"| ''ٽئي نسل'' |- | مٿيون ڪوارڪ || u || چارم ڪوارڪ || c || مٿيون ڪوارڪ || <small>T</small> |- | هيٺيون ڪوارڪ || d || عجيب ڪوارڪ || s || هيٺيون ڪوارڪ || <small>B</small> |} ==== ماس ==== هيٺ ڏنل جدول ماپ جي ساڳئي پيماني تي استعمال ڪندي سڀني فرمين لاءِ موجوده ماپيل ماس ۽ ماس جي تخميني کي لسٽ ڪري ٿو: روشني جي رفتار جي چورس ( MeV/c²) جي نسبت لکين اليڪٽران-وولٽ. مثال طور، سڀ کان وڌيڪ صحيح طور تي معلوم ڪوارڪ ماس مٿين ڪوارڪ (t) جو آهي 172.7x GeV/c² تي، آن-شيل اسڪيم استعمال ڪندي اندازو لڳايو ويو آهي. ابتدائي فرميون ماس لاءِ موجوده قدرون ذراتي علامت ذري جو نالو ماس ويليو ڪوارڪ ماس تخميني اسڪيم (پوائنٽ) ν e، ν μ، ν τ نيوٽرينو (ڪنهن به قسم جو) < 0.8 ×eV/c² eV/c² e− اليڪٽران 0.511 MeV/c2 × u مٿي ڪوارڪ 1.9 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = 2 GeV) d هيٺ ڪوارڪ 4.4 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = 2 GeV) s عجيب ڪوارڪ 87 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = 2 GeV) μ− muon (mu lepton) 105.7 MeV/c2 c چارم ڪوارڪ 1320 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = mc) τ− tauon (tau lepton) 1780 MeV/c2 b هيٺان ڪوارڪ 4240 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = mb) t ٽاپ ڪوارڪ 172700 MeV/c2 آن شيل اسڪيم The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] 2vu6t26kw9cq9he0wrckdxh6avaz0hf 368521 368520 2026-03-30T10:27:41Z Ibne maryam 17680 368521 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' (Elementary Particle) هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. ==تاريخ== ابتدائي ذرڙي جو تصور ماپن تي ٻڌل ناهي،<ref>{{Cite magazine|last=Weinberg|first=Steven|author-link=Steven Weinberg|year=1997|url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682|title=What is an elementary particle?|journal=Beam Line.|publisher=Stanford Linear Accelerator|language=en|volume=27|issue=1}}</ref> پر هڪ نظرياتي فريم ورڪ تي منحصر آهي. عام مادو [[ايٽم|ايٽمن]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن کي پاڻ ڪڏهن ناقابل تقسيم ابتدائي ذرڙا سمجهيو ويندو هيو. ايٽم جو نالو [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ، "اٽوموس" (<small>ἄτομος</small>) مان آيو آهي، جن جو مطلب آهي ناقابل تقسيم. هزارين سالن کان موجود ايٽمن بابت نظرين جي باوجود، انهن جو حقيقي وجود سال 1905ع تائين تڪراري رهيو. ان سال، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] براؤنين حرڪت تي پنهنجو پيپر شايع ڪيو، انهن نظرين کي ختم ڪيو جيڪي ماليڪيولن کي رياضياتي وهم سمجهندا هئا. آئن اسٽائن بعد ۾ مادي کي آخرڪار توانائي جي مختلف ارتڪازن مان ٺهيل طور سڃاتو.<ref name="PFI2">{{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Ronald|last1=Newburgh|first2=Joseph|last2=Peidle|first3=Wolfgang|last3=Rueckner|year=2006|title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited|url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|journal=[[American Journal of Physics]]|volume=74|issue=6|pages=478–481|bibcode=2006AmJPh..74..478N|doi=10.1119/1.2188962|access-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|archive-date=2017-08-03|df=dmy-all}}</ref> ايٽم جي ذيلي ايٽمي جزن جي سڃاڻپ پهرين 19هين صدي جي آخر ۾ ڪئي وئي، جيڪا اليڪٽران سان شروع ٿي، ان کان پوءِ <small>1919</small>ع ۾ پروٽان، <small>1920</small>ع جي ڏهاڪي ۾ فوٽون ۽ <small>1932ع</small> ۾ نيوٽران جي دريافت تائين پهتي. ان وقت تائين، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪينڪس]] جي آمد هڪ "ذرڙي" جي تعريف کي، هڪ سمجھ کي اڳتي وڌائيندي، جن ۾ اها مادي لهرن جي طور تي هڪ ئي وقت وجود ۾ آيا، بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book|first=Friedel|last=Weinert|year=2004|title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|pages=43, 57–59|url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43|isbn=978-3-540-20580-7|bibcode=2004sapp.book.....W}}</ref> <ref name="Kuhlmann2">{{cite magazine|first=Meinard|last=Kuhlmann|date=24 July 2013|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else|title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely|magazine=[[Scientific American]]}}</ref> معياري ايٽمي ماڊل تي ۽ ان کان ٻاهر ڪيتريون ئي نظرياتي وضاحتون 1970ع جي ڏهاڪي ۾ ان جي ڪوڊيفڪيشن کان وٺي ڪيون ويون آهن. انهن ۾ سپر سميٽري جا تصور شامل آهن، جيڪي ابتدائي ذرڙن جي تعداد کي ٻيڻو ڪري ڇڏيندا آهن اهو فرض ڪندي ته هر ڄاتل سڃاتل ذرڙو هڪ "پاڇو" ساٿي سان تمام گهڻو وڏو مايو رکي ٿو.<ref>{{cite web|collaboration=Particle Data Group|publisher=[[Berkeley Lab]]|url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html|title=Unsolved mysteries: Supersymmetry|work=The Particle Adventure|access-date=2013-08-28|df=dmy-all}}</ref> <ref>{{cite book|collaboration=National Research Council|year=2006|title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics|page=68|publisher=[[National Academies Press]]|url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68|isbn=978-0-309-66039-6|bibcode=2006rhns.book......}}</ref> بهرحال، ڪشش ثقل جي وچ ۾ هڪ اضافي ابتدائي بوسون وانگر، اهڙا سپر پارٽنر سال 2026ع تائين اڻڄاتل آهن.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name="PFI" /> == جائزو == All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == ابتدائي ذرڙن جو ڪائناتي ڦهلائو == According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == معياري ماڊل == The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === بنيادي فرميون === {{Main|فرميون}} <small>12</small> بنيادي فرميون <small>4</small> ذرڙن جي <small>3</small> نسلن ۾ ورهايل آهن. فرميون جو اڌ حصو ليپٽون آهن (جن مان ٽن تي'''e^-1''' جو برقي چارج آهي)، جن کي اليڪٽران (e-)، ميون (u)، ۽ ٽائو (T) سڏيو ويندو آهي؛ باقي ٽي ليپٽون نيوٽرينوس (emv) آهن، جيڪي واحد ابتدائي فرميون آهن جن ۾ نه برقي ۽ نه ئي رنگ چارج آهي. باقي ڇهه ذرڙا ڪوارڪس آهن (هيٺ بحث ڪيو ويو آهي). ==== نسلون ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ ذرڙي جي نسلون |- !colspan="6"| ليپٽون |- |colspan="2"| ''پهرين نسل'' |colspan="2"| ''ٻئي نسل'' |colspan="2"| ''ٽئي نسل'' |- |''نالو''|| ''علامت''|| ''نالو''|| ''علامت''|| ''نالو''|| ''علامت'' |- | [[برقيو|اليڪٽران]]|| ^-e || ميون || '''^-'''μ || ٽائو || ^'''-'''τ |- | اليڪٽران نيوٽرينو || ν e || ميون نيوٽرينو || ν μ || ٽائو نيوٽرينو|| ν τ |- !colspan="6"| ڪوارڪ |- |colspan="2"| ''پهرين نسل'' |colspan="2"| ''ٻئي نسل'' |colspan="2"| ''ٽئي نسل'' |- | مٿيون ڪوارڪ || u || چارم ڪوارڪ || c || مٿيون ڪوارڪ || <small>T</small> |- | هيٺيون ڪوارڪ || d || عجيب ڪوارڪ || s || هيٺيون ڪوارڪ || <small>B</small> |} ==== ماس ==== هيٺ ڏنل جدول ماپ جي ساڳئي پيماني تي استعمال ڪندي سڀني فرمين لاءِ موجوده ماپيل ماس ۽ ماس جي تخميني کي لسٽ ڪري ٿو: روشني جي رفتار جي چورس ( MeV/c²) جي نسبت لکين اليڪٽران-وولٽ. مثال طور، سڀ کان وڌيڪ صحيح طور تي معلوم ڪوارڪ ماس مٿين ڪوارڪ (t) جو آهي 172.7x GeV/c² تي، آن-شيل اسڪيم استعمال ڪندي اندازو لڳايو ويو آهي. ابتدائي فرميون ماس لاءِ موجوده قدرون ذراتي علامت ذري جو نالو ماس ويليو ڪوارڪ ماس تخميني اسڪيم (پوائنٽ) ν e، ν μ، ν τ نيوٽرينو (ڪنهن به قسم جو) < 0.8 ×eV/c² eV/c² e− اليڪٽران 0.511 MeV/c2 × u مٿي ڪوارڪ 1.9 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = 2 GeV) d هيٺ ڪوارڪ 4.4 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = 2 GeV) s عجيب ڪوارڪ 87 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = 2 GeV) μ− muon (mu lepton) 105.7 MeV/c2 c چارم ڪوارڪ 1320 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = mc) τ− tauon (tau lepton) 1780 MeV/c2 b هيٺان ڪوارڪ 4240 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = mb) t ٽاپ ڪوارڪ 172700 MeV/c2 آن شيل اسڪيم The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == Beyond the Standard Model == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] qychh7pk76h1x6k6t735cd38jzza5vv 368522 368521 2026-03-30T10:29:07Z Ibne maryam 17680 368522 wikitext text/x-wiki {{Short description|Subatomic particle having no substructure}} [[پارٽيڪل فزڪس]] جي معياري ماڊل ۾، هڪ '''ابتدائي ذرڙو''' يا '''بنيادي پارٽيڪل''' (Elementary Particle) هڪ ذيلي ايٽمي ذرڙو آهي جيڪو ٻين ذرڙن مان ٺهيل ناهي.<ref name="PFI"> {{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref> معياري ماڊل سترهن 17 مختلف ذرڙن کي سڃاڻي ٿو - ٻاره فرميون (<small>Fermions</small>) ۽ پنج بوسون (<small>Bosons</small>). فليور، رنگن جي ميلاپ ۽ اينٽي ميٽر جي نتيجي ۾، فرميون ۽ بوسون ترتيب وار 48 ۽ 13 مختلف قسمن جا آهن.<ref name="braibant">{{Cite book|last1=Braibant|first1=S.|url=https://books.google.com/books?id=0Pp-f0G9_9sC&q=61+fundamental+particles&pg=PA314|title=Particles and Fundamental Interactions: An Introduction to Particle Physics|last2=Giacomelli|first2=G.|last3=Spurio|first3=M.|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|year=2009|isbn=978-94-007-2463-1|pages=313–314|access-date=19 October 2020}}</ref> انهن 61 ابتدائي ذرڙن ۾ [[برقيو|اليڪٽران]] ۽ ٻيا ليپٽون، ڪوارڪس ۽ بنيادي بوسون شامل آهن. [[پروٽان]] يا [[نيوٽران]] جهڙا ذيلي ايٽمي ذرڙا، جن ۾ ٻه يا وڌيڪ ابتدائي ذرڙا هوندا آهن، انهن کي جامع ذرڙا چيو ويندو آهي. ==تاريخ== ابتدائي ذرڙي جو تصور ماپن تي ٻڌل ناهي،<ref>{{Cite magazine|last=Weinberg|first=Steven|author-link=Steven Weinberg|year=1997|url=https://purl.stanford.edu/pp223jq9682|title=What is an elementary particle?|journal=Beam Line.|publisher=Stanford Linear Accelerator|language=en|volume=27|issue=1}}</ref> پر هڪ نظرياتي فريم ورڪ تي منحصر آهي. عام مادو [[ايٽم|ايٽمن]] تي مشتمل هوندو آهي، جنهن کي پاڻ ڪڏهن ناقابل تقسيم ابتدائي ذرڙا سمجهيو ويندو هيو. ايٽم جو نالو [[يوناني ٻولي|يوناني]] لفظ، "اٽوموس" (<small>ἄτομος</small>) مان آيو آهي، جن جو مطلب آهي ناقابل تقسيم. هزارين سالن کان موجود ايٽمن بابت نظرين جي باوجود، انهن جو حقيقي وجود سال 1905ع تائين تڪراري رهيو. ان سال، [[البرٽ آئنسٽائن|البرٽ آئن اسٽائن]] براؤنين حرڪت تي پنهنجو پيپر شايع ڪيو، انهن نظرين کي ختم ڪيو جيڪي ماليڪيولن کي رياضياتي وهم سمجهندا هئا. آئن اسٽائن بعد ۾ مادي کي آخرڪار توانائي جي مختلف ارتڪازن مان ٺهيل طور سڃاتو.<ref name="PFI2">{{Cite book|first1=Sylvie|last1=Braibant|first2=Giorgio|last2=Giacomelli|first3=Maurizio|last3=Spurio|year=2012|title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics|url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384|edition=2nd|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|isbn=978-94-007-2463-1|pages=1–3}}</ref><ref>{{cite journal|first1=Ronald|last1=Newburgh|first2=Joseph|last2=Peidle|first3=Wolfgang|last3=Rueckner|year=2006|title=Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited|url=http://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|journal=[[American Journal of Physics]]|volume=74|issue=6|pages=478–481|bibcode=2006AmJPh..74..478N|doi=10.1119/1.2188962|access-date=2013-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170803105918/https://physlab.lums.edu.pk/images/f/fe/Ref1.pdf|archive-date=2017-08-03|df=dmy-all}}</ref> ايٽم جي ذيلي ايٽمي جزن جي سڃاڻپ پهرين 19هين صدي جي آخر ۾ ڪئي وئي، جيڪا اليڪٽران سان شروع ٿي، ان کان پوءِ <small>1919</small>ع ۾ پروٽان، <small>1920</small>ع جي ڏهاڪي ۾ فوٽون ۽ <small>1932ع</small> ۾ نيوٽران جي دريافت تائين پهتي. ان وقت تائين، [[ڪوانٽم مڪينڪس|ڪوانٽم ميڪينڪس]] جي آمد هڪ "ذرڙي" جي تعريف کي، هڪ سمجھ کي اڳتي وڌائيندي، جن ۾ اها مادي لهرن جي طور تي هڪ ئي وقت وجود ۾ آيا، بنيادي طور تي تبديل ڪري ڇڏيو هو.<ref>{{cite book|first=Friedel|last=Weinert|year=2004|title=The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries|publisher=[[Springer (publisher)|Springer]]|pages=43, 57–59|url=https://books.google.com/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43|isbn=978-3-540-20580-7|bibcode=2004sapp.book.....W}}</ref> <ref name="Kuhlmann2">{{cite magazine|first=Meinard|last=Kuhlmann|date=24 July 2013|url=http://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else|title=Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely|magazine=[[Scientific American]]}}</ref> معياري ايٽمي ماڊل تي ۽ ان کان ٻاهر ڪيتريون ئي نظرياتي وضاحتون 1970ع جي ڏهاڪي ۾ ان جي ڪوڊيفڪيشن کان وٺي ڪيون ويون آهن. انهن ۾ سپر سميٽري جا تصور شامل آهن، جيڪي ابتدائي ذرڙن جي تعداد کي ٻيڻو ڪري ڇڏيندا آهن اهو فرض ڪندي ته هر ڄاتل سڃاتل ذرڙو هڪ "پاڇو" ساٿي سان تمام گهڻو وڏو مايو رکي ٿو.<ref>{{cite web|collaboration=Particle Data Group|publisher=[[Berkeley Lab]]|url=http://www.particleadventure.org/supersymmetry.html|title=Unsolved mysteries: Supersymmetry|work=The Particle Adventure|access-date=2013-08-28|df=dmy-all}}</ref> <ref>{{cite book|collaboration=National Research Council|year=2006|title=Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics|page=68|publisher=[[National Academies Press]]|url=https://books.google.com/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68|isbn=978-0-309-66039-6|bibcode=2006rhns.book......}}</ref> بهرحال، ڪشش ثقل جي وچ ۾ هڪ اضافي ابتدائي بوسون وانگر، اهڙا سپر پارٽنر سال 2026ع تائين اڻڄاتل آهن.<ref name="ONeill">{{cite news |last=O'Neill |first=Ian |date=24 Jul 2013 |title=LHC discovery maims supersymmetry, again |website=[[Discovery News]] |url=http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |access-date=2013-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |archive-date=2016-03-13 |df=dmy-all}}</ref><ref> {{cite web |url=http://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html |title=CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet |work=[[Phys.Org]] |date=25 Jul 2013 |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref><ref name="PFI" /> == جائزو == All elementary particles are either [[fermion]]s or [[boson]]s. These classes are distinguished by their [[quantum statistics]]: fermions obey [[Fermi–Dirac statistics]] and bosons obey [[Bose–Einstein statistics]].<ref name=PFI> {{cite book |first1=Sylvie |last1=Braibant |first2=Giorgio |last2=Giacomelli |first3=Maurizio |last3=Spurio |year=2012 |title=Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics |url=https://books.google.com/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384 |edition=2nd |publisher=[[Springer (publisher)|Springer]] |isbn=978-94-007-2463-1 |pages=1–3 }}</ref> Their [[Spin (physics)|spin]] is differentiated via the [[spin–statistics theorem]]: it is [[half-integer]] for fermions, and [[integer]] for bosons. In the [[Standard Model]], elementary particles are represented for [[scientific formalism|predictive utility]] as [[point particle]]s. Though extremely successful, the Standard Model is limited by its omission of [[gravitation]] and has some parameters arbitrarily added but unexplained.<ref>{{harvnb|Braibant|Giacomelli|Spurio|2012|p=384}}</ref> == ابتدائي ذرڙن جو ڪائناتي ڦهلائو == According to the current models of [[Big Bang nucleosynthesis]], the primordial composition of visible matter of the universe should be about 75% hydrogen and 25% helium-4 (in mass). Neutrons are made of one up and two down quarks, while protons are made of two up and one down quark. Since the other common elementary particles (such as electrons, neutrinos, or weak bosons) are so light or so rare when compared to atomic nuclei, we can neglect their mass contribution to the observable universe's total mass. Therefore, one can conclude that most of the visible mass of the universe consists of protons and neutrons, which, like all [[baryon]]s, in turn consist of up quarks and down quarks. Some estimates imply that there are roughly {{10^|80}} baryons (almost entirely protons and neutrons) in the observable universe.<ref>{{Cite journal |last=Padilla |first=Antonio |date=2022-08-13 |title=The universe by numbers |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0262407922014476 |journal=New Scientist |volume=255 |issue=3399 |pages=42–45 |doi=10.1016/S0262-4079(22)01447-6 |bibcode=2022NewSc.255...42P |issn=0262-4079|url-access=subscription }}</ref> The number of protons in the observable universe is called the [[Eddington number]]. In terms of number of particles, some estimates imply that nearly all the matter, excluding [[dark matter]], occurs in neutrinos, which constitute the majority of the roughly {{10^|86}} elementary particles of matter that exist in the visible universe.<ref name=mrob> {{cite web |first=Robert |last=Munafo |date=24 Jul 2013 |title=Notable Properties of Specific Numbers |url=http://mrob.com/pub/math/numbers-19.html |access-date=2013-08-28 |df=dmy-all }}</ref> Other estimates imply that roughly {{10^|97}} elementary particles exist in the visible universe (not including [[dark matter]]), mostly photons and other massless force carriers.<ref name=mrob /> == معياري ماڊل == The Standard Model of particle physics contains 12 flavors of elementary [[fermion]]s, plus their corresponding [[antiparticle]]s, as well as elementary bosons that mediate the forces and the [[Higgs boson]], which was reported on July 4, 2012, as having been likely detected by the two main experiments at the [[Large Hadron Collider]] ([[ATLAS experiment|ATLAS]] and [[Compact Muon Solenoid|CMS]]).<ref name=PFI /> The Standard Model is widely considered to be a provisional theory rather than a truly fundamental one, however, since it is not known if it is compatible with [[Albert Einstein|Einstein]]'s [[general relativity]]. There may be hypothetical elementary particles not described by the Standard Model, such as the [[graviton]], the particle that would carry the [[gravity|gravitational force]], and [[superpartner|sparticles]], [[supersymmetry|supersymmetric]] partners of the ordinary particles.<ref>{{cite journal |last=Holstein |first=Barry R. |date=November 2006 |title=Graviton physics |journal=[[American Journal of Physics]] |volume=74 |issue=11 |pages=1002–1011 |doi=10.1119/1.2338547 |arxiv=gr-qc/0607045 |bibcode=2006AmJPh..74.1002H |s2cid=15972735 }}</ref> === بنيادي فرميون === {{Main|فرميون}} <small>12</small> بنيادي فرميون <small>4</small> ذرڙن جي <small>3</small> نسلن ۾ ورهايل آهن. فرميون جو اڌ حصو ليپٽون آهن (جن مان ٽن تي'''e^-1''' جو برقي چارج آهي)، جن کي اليڪٽران (e-)، ميون (u)، ۽ ٽائو (T) سڏيو ويندو آهي؛ باقي ٽي ليپٽون نيوٽرينوس (emv) آهن، جيڪي واحد ابتدائي فرميون آهن جن ۾ نه برقي ۽ نه ئي رنگ چارج آهي. باقي ڇهه ذرڙا ڪوارڪس آهن (هيٺ بحث ڪيو ويو آهي). ==== نسلون ==== {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ ذرڙي جي نسلون |- !colspan="6"| ليپٽون |- |colspan="2"| ''پهرين نسل'' |colspan="2"| ''ٻئي نسل'' |colspan="2"| ''ٽئي نسل'' |- |''نالو''|| ''علامت''|| ''نالو''|| ''علامت''|| ''نالو''|| ''علامت'' |- | [[برقيو|اليڪٽران]]|| ^-e || ميون || '''^-'''μ || ٽائو || ^'''-'''τ |- | اليڪٽران نيوٽرينو || ν e || ميون نيوٽرينو || ν μ || ٽائو نيوٽرينو|| ν τ |- !colspan="6"| ڪوارڪ |- |colspan="2"| ''پهرين نسل'' |colspan="2"| ''ٻئي نسل'' |colspan="2"| ''ٽئي نسل'' |- | مٿيون ڪوارڪ || u || چارم ڪوارڪ || c || مٿيون ڪوارڪ || <small>T</small> |- | هيٺيون ڪوارڪ || d || عجيب ڪوارڪ || s || هيٺيون ڪوارڪ || <small>B</small> |} ==== ماس ==== هيٺ ڏنل جدول ماپ جي ساڳئي پيماني تي استعمال ڪندي سڀني فرمين لاءِ موجوده ماپيل ماس ۽ ماس جي تخميني کي لسٽ ڪري ٿو: روشني جي رفتار جي چورس ( MeV/c²) جي نسبت لکين اليڪٽران-وولٽ. مثال طور، سڀ کان وڌيڪ صحيح طور تي معلوم ڪوارڪ ماس مٿين ڪوارڪ (t) جو آهي 172.7x GeV/c² تي، آن-شيل اسڪيم استعمال ڪندي اندازو لڳايو ويو آهي. ابتدائي فرميون ماس لاءِ موجوده قدرون ذراتي علامت ذري جو نالو ماس ويليو ڪوارڪ ماس تخميني اسڪيم (پوائنٽ) ν e، ν μ، ν τ نيوٽرينو (ڪنهن به قسم جو) < 0.8 ×eV/c² eV/c² e− اليڪٽران 0.511 MeV/c2 × u مٿي ڪوارڪ 1.9 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = 2 GeV) d هيٺ ڪوارڪ 4.4 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = 2 GeV) s عجيب ڪوارڪ 87 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = 2 GeV) μ− muon (mu lepton) 105.7 MeV/c2 c چارم ڪوارڪ 1320 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = mc) τ− tauon (tau lepton) 1780 MeV/c2 b هيٺان ڪوارڪ 4240 MeV/c2 MSbar اسڪيم (μMS = mb) t ٽاپ ڪوارڪ 172700 MeV/c2 آن شيل اسڪيم The following table lists current measured masses and mass estimates for all the fermions, using the same scale of measure: [[Electronvolt|millions of electron-volts]] relative to square of light speed (MeV/''c''²). For example, the most accurately known quark mass is of the top quark ({{Subatomic particle|top quark}}) at {{val|172.7|ul=GeV/c2}}, estimated using the [[on-shell scheme]]. {| class="wikitable" style="margin:0 0 1em 1em;" |+ Current values for elementary fermion masses |- ! Particle symbol ! Particle name ! Mass value ! Quark mass estimation scheme (point) |- | {{math|{{Subatomic particle|electron neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|muon neutrino}}}}, {{math|{{Subatomic particle|tauon neutrino}}}} | [[Neutrino]]<br />(any&nbsp;type) | style="text-align:right;" | < {{val|0.8|ul=eV/c2}}<ref>{{cite journal |last1=Navas |first1=S. |collaboration=Particle Data Group |title=Review of Particle Physics |journal=[[Physical Review D]] |volume=110 |issue=3 |date=2024-08-01 |article-number=030001 |df=dmy-all |doi=10.1103/PhysRevD.110.030001 |bibcode=2024PhRvD.110c0001N |hdl=11384/149923 |hdl-access=free }}</ref> | |- | {{Subatomic particle|electron}} | [[electron]] | style="text-align:right;" | {{val|0.511|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|up quark}} | [[up quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1.9|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|down quark}} | [[down quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4.4|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{Subatomic particle|strange quark}} | [[strange quark]] | style="text-align:right;" | {{val|87|u=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{val|2|u=GeV}}) |- | {{math|{{Subatomic particle|muon}}}} | [[muon]]<br />([[mu lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|105.7|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|charm quark}} | [[charm quark]] | style="text-align:right;" | {{val|1320|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_c) |- | {{math|{{Subatomic particle|tau}}}} | [[tauon]] ([[tau&nbsp;lepton]]) | style="text-align:right;" | {{val|1780|ul=MeV/c2}} | |- | {{Subatomic particle|bottom quark}} | [[bottom quark]] | style="text-align:right;" | {{val|4240|ul=MeV/c2}} | [[MSbar scheme]] ({{mvar|μ}}_{{{overline|MS}}} = {{mvar|m}}_b) |- | {{Subatomic particle|top quark}} | [[top quark]] | style="text-align:right;" | {{val|172700|ul=MeV/c2}} | [[On-shell scheme]] |} Estimates of the values of quark masses depend on the version of [[quantum chromodynamics]] used to describe quark interactions. Quarks are always confined in an envelope of [[gluon]]s that confer vastly greater mass to the [[meson]]s and [[baryon]]s where quarks occur, so values for quark masses cannot be measured directly. Since their masses are so small compared to the effective mass of the surrounding gluons, slight differences in the calculation make large differences in the masses. {{cn|date=June 2025}} ==== Antiparticles ==== {{Main|Antimatter}} There are also 12&nbsp;fundamental fermionic antiparticles that correspond to these 12&nbsp;particles. For example, the [[antielectron]] (positron) {{Subatomic particle|antielectron}} is the electron's antiparticle and has an electric charge of +1&nbsp;''e''. {| class="wikitable" style="text-align:center;" |+ Particle generations |- !colspan="6"| [[Lepton|Antileptons]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- |''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' || ''Name'' || ''Symbol'' |- | [[positron]] || {{Subatomic particle|antielectron}} || [[antimuon]] || {{math|{{Subatomic particle|antimuon}}}} || [[antitau]] || {{math|{{Subatomic particle|antitau}}}} |- | [[electron antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|electron antineutrino}}}} || [[muon antineutrino]]|| {{math|{{Subatomic particle|Muon antineutrino}}}} || [[tau antineutrino]] || {{math|{{Subatomic particle|Tau antineutrino}}}} |- !colspan="6"| [[Quark|Antiquarks]] |- |colspan="2"| ''First generation'' |colspan="2"| ''Second generation'' |colspan="2"| ''Third generation'' |- | [[up antiquark]] || {{Subatomic particle|Up antiquark}} || [[charm antiquark]] || {{Subatomic particle|Charm antiquark}} || [[top antiquark]] || {{Subatomic particle|Top antiquark}} |- | [[down antiquark]] || {{Subatomic particle|Down antiquark}} || [[strange antiquark]] || {{Subatomic particle|Strange antiquark}} || [[bottom antiquark]]|| {{Subatomic particle|Bottom antiquark}} |} ==== Quarks ==== {{Main|Quark}} Isolated quarks and antiquarks have never been detected, a fact explained by [[Colour confinement|confinement]]. Every quark carries one of three [[color charge]]s of the [[strong interaction]]; antiquarks similarly carry anticolor. Color-charged particles interact via [[gluon]] exchange in the same way that charged particles interact via [[photon]] exchange. Gluons are themselves color-charged, however, resulting in an amplification of the strong force as color-charged particles are separated. Unlike the [[electromagnetism|electromagnetic force]], which diminishes as charged particles separate, color-charged particles feel increasing force.<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/science/strong-force|title=Strong force|author=Christine Sutton|publisher=Britannica}}</ref> Nonetheless, color-charged particles may combine to form color neutral [[composite particle]]s called [[hadron]]s. A quark may pair up with an antiquark: the quark has a color and the antiquark has the corresponding anticolor. The color and anticolor cancel out, forming a color neutral [[meson]]. Alternatively, three quarks can exist together, one quark being "red", another "blue", another "green". These three colored quarks together form a color-neutral [[baryon]]. Symmetrically, three antiquarks with the colors "antired", "antiblue" and "antigreen" can form a color-neutral [[antibaryon]]. Quarks also carry fractional [[electric charge]]s, but, since they are confined within hadrons whose charges are all integral, fractional charges have never been isolated. Note that quarks have electric charges of either {{small|{{sfrac|+|2|3}}}}&nbsp;''e'' or {{small|{{sfrac|−|1|3}}}}&nbsp;''e'', whereas antiquarks have corresponding electric charges of either {{small|{{sfrac|−|2|3}}}}&nbsp;''e'' or&nbsp;{{small|{{sfrac|+|1|3}}}}&nbsp;''e''. Evidence for the existence of quarks comes from [[deep inelastic scattering]]: firing [[electron]]s at [[atomic nucleus|nuclei]] to determine the distribution of charge within [[nucleon]]s (which are baryons). If the charge is uniform, the [[electric field]] around the proton should be uniform and the electron should scatter elastically. Low-energy electrons do scatter in this way, but, above a particular energy, the protons deflect some electrons through large angles. The recoiling electron has much less energy and a [[jet (particle physics)|jet of particles]] is emitted. This inelastic scattering suggests that the charge in the proton is not uniform but split among smaller charged particles: quarks. === Fundamental bosons === {{Main|Boson}} In the Standard Model, vector ([[Spin (physics)|spin]]-1) bosons ([[gluon]]s, [[photon]]s, and the [[W and Z bosons]]) mediate forces, whereas the [[Higgs boson]] (spin-0) is responsible for the intrinsic [[mass]] of particles. Bosons differ from fermions in the fact that multiple bosons can occupy the same quantum state ([[Pauli exclusion principle]]). Also, bosons can be either elementary, like photons, or a combination, like [[meson]]s. The spin of bosons are integers instead of half integers. ==== Gluons ==== {{Main|Gluon}} Gluons mediate the [[strong interaction]], which join quarks and thereby form [[hadron]]s, which are either [[baryon]]s (three quarks) or [[meson]]s (one quark and one antiquark). Protons and neutrons are baryons, joined by gluons to form the [[atomic nucleus]]. Like quarks, gluons exhibit [[color charge|color]] and anticolor – unrelated to the concept of visual color and rather the particles' strong interactions – sometimes in combinations, altogether eight variations of gluons. ==== Electroweak bosons ==== {{Main|W and Z bosons|Photon}} There are three [[weak gauge boson]]s: W⁺, W⁻, and Z⁰; these mediate the [[weak interaction]]. The W&nbsp;bosons are known for their mediation in nuclear decay: The W⁻ converts a neutron into a proton then decays into an electron and electron-antineutrino pair. The Z⁰ does not convert particle flavor or charges, but rather changes momentum; it is the only mechanism for elastically scattering neutrinos. The weak gauge bosons were discovered due to momentum change in electrons from neutrino-Z exchange. The massless [[photon]] mediates the [[electromagnetism|electromagnetic interaction]]. These four gauge bosons form the electroweak interaction among elementary particles. ==== Higgs boson ==== {{Main|Higgs boson}} Although the weak and electromagnetic forces appear quite different to us at everyday energies, the two forces are theorized to unify as a single [[electroweak force]] at high energies. This prediction was clearly confirmed by measurements of cross-sections for high-energy electron-proton scattering at the [[Hadron Elektron Ring Anlage|HERA]] collider at [[DESY]]. The differences at low energies is a consequence of the high masses of the W and Z bosons, which in turn are a consequence of the [[Higgs mechanism]]. Through the process of [[spontaneous symmetry breaking]], the Higgs selects a special direction in electroweak space that causes three electroweak particles to become very heavy (the weak bosons) and one to remain with an undefined rest mass as it is always in motion (the photon). On 4 July 2012, after many years of experimentally searching for evidence of its existence, the [[Higgs boson]] was announced to have been observed at CERN's Large Hadron Collider. [[Peter Higgs]] who first posited the existence of the Higgs boson was present at the announcement.<ref> {{cite news |first=Lizzy |last=Davies |date=4 July 2014 |title=Higgs boson announcement live: CERN scientists discover subatomic particle |url=https://www.theguardian.com/science/blog/2012/jul/04/higgs-boson-discovered-live-coverage-cern |newspaper=[[The Guardian]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The Higgs boson is believed to have a mass of approximately {{val|125|u=GeV/c2}}.<ref> {{cite web |first=Lucas |last=Taylor |date=4 Jul 2014 |title=Observation of a new particle with a mass of 125 GeV |url=http://cms.web.cern.ch/news/observation-new-particle-mass-125-gev |publisher=[[Compact Muon Solenoid|CMS]] |access-date=2012-07-06 |df=dmy-all }}</ref> The [[statistical significance]] of this discovery was reported as 5&nbsp;sigma, which implies a certainty of roughly 99.99994%. In particle physics, this is the level of significance required to officially label experimental observations as a [[Discovery (observation)|discovery]]. Research into the properties of the newly discovered particle continues. == معياري ماڊل کان اڳيان == Although experimental evidence overwhelmingly confirms the [[Standard Model|Standard Model’s]] predictions, some aspects of the theory remain poorly understood, such as the reason for the extremely large discrepancy between the weak force and gravity (an aspect of the [[hierarchy problem]]). A further issue is the fact that several of the parameters of the theory were introduced ''[[ad hoc]]'' rather than emerging naturally from an underlying physical explanation. Theories [[beyond the Standard Model]] attempt to resolve these perceived shortcomings. === Graviton === {{Main|Graviton}} The [[graviton]] is a hypothetical elementary spin-2 particle proposed to mediate gravitation. While it remains undiscovered due to [[Graviton#Experimental observation|the difficulty inherent in its detection]], it is sometimes included in tables of elementary particles.<ref name="PFI" /> The conventional graviton is massless, although some models containing massive [[Kaluza–Klein theory|Kaluza–Klein]] gravitons exist.<ref>{{cite journal |last1=Calmet |first1=Xavier |last2=de Aquino |first2=Priscila |last3=Rizzo |first3=Thomas G. |year=2010 |title=Massless versus Kaluza-Klein gravitons at the LHC |journal=Physics Letters B |volume=682 |issue=4–5 |pages=446–449 |arxiv=0910.1535 |bibcode=2010PhLB..682..446C |doi=10.1016/j.physletb.2009.11.045 |hdl=2078/31706 |s2cid=16310404}}</ref> === Grand unification === {{Main|Grand Unified Theory}} One extension of the Standard Model attempts to combine the [[electroweak interaction]] with the [[strong interaction]] into a single 'grand unified theory' (GUT). Such a force would be [[spontaneous symmetry breaking|spontaneously broken]] into the three forces by a [[Higgs mechanism|Higgs-like mechanism]]. This breakdown is theorized to occur at high energies, making it difficult to observe unification in a laboratory. The most dramatic prediction of grand unification is the existence of [[X and Y bosons]], which cause [[proton decay]]. The non-observation of proton decay at the [[Super-Kamiokande]] neutrino observatory rules out the simplest GUTs, however, including SU(5) and SO(10). === Supersymmetry === {{Main|Supersymmetry}} Supersymmetry extends the Standard Model by adding another class of symmetries to the [[Lagrangian (field theory)|Lagrangian]]. These symmetries exchange [[fermion]]ic particles with [[boson]]ic ones. Such a symmetry predicts the existence of [[supersymmetric particle]]s, abbreviated as ''[[sparticle]]s'', which include the [[slepton]]s, [[squark]]s, [[neutralino]]s, and [[chargino]]s. Each particle in the Standard Model would have a superpartner whose [[Spin (physics)|spin]] differs by {{1/2}} from the ordinary particle. Due to the [[supersymmetry breaking|breaking of supersymmetry]], the sparticles are much heavier than their ordinary counterparts; they are so heavy that existing [[particle collider]]s would not be powerful enough to produce them. Some physicists believe that sparticles will be detected by the [[Large Hadron Collider]] at [[CERN]]. === String theory === {{Main|String theory}} String theory is a model of physics whereby all "particles" that make up [[matter]] are composed of strings (measuring at the [[Planck length]]) that exist in an 11-dimensional (according to [[M-theory]], the leading version) or 12-dimensional (according to [[F-theory]]<ref>{{cite journal |doi=10.1016/0550-3213(96)00172-1 |arxiv=hep-th/9602022 |bibcode=1996NuPhB.469..403V |title=Evidence for F-theory |year=1996 |last1=Vafa |first1=Cumrun |author-link1=Cumrun Vafa |journal=Nuclear Physics B |volume=469 |issue=3 |pages=403–415|s2cid=6511691 }}</ref>) universe. These strings vibrate at different frequencies that determine mass, electric charge, color charge, and spin. A "string" can be open (a line) or closed in a loop (a one-dimensional sphere, that is, a circle). As a string moves through space it sweeps out something called a ''[[world line#World lines as a tool to describe events|world sheet]]''. String theory predicts 1- to 10-branes (a 1-[[Membrane (M-theory)|brane]] being a string and a 10-brane being a 10-dimensional object) that prevent tears in the "fabric" of space using the [[uncertainty principle]] (e.g., the electron orbiting a hydrogen atom has the probability, albeit small, that it could be anywhere else in the universe at any given moment). String theory proposes that our universe is merely a 4-brane, inside which exist the three space dimensions and the one time dimension that we observe. The remaining 7&nbsp;theoretical dimensions either are very tiny and curled up (and too small to be macroscopically accessible) or simply do not/cannot exist in our universe (because they exist in a grander scheme called the "[[multiverse]]" outside our known universe). Some predictions of the string theory include existence of extremely massive counterparts of ordinary particles due to vibrational excitations of the fundamental string and existence of a massless spin-2 particle behaving like the [[graviton]]. === Technicolor === {{Main|Technicolor (physics)}} Technicolor theories try to modify the Standard Model in a minimal way by introducing a new QCD-like interaction. This means one adds a new theory of so-called Techniquarks, interacting via so called Technigluons. The main idea is that the Higgs boson is not an elementary particle but a bound state of these objects. === Preon theory === {{Main|Preon}} According to preon theory there are one or more orders of particles more fundamental than those (or most of those) found in the Standard Model. The most fundamental of these are normally called preons, which is derived from "pre-quarks". In essence, preon theory tries to do for the Standard Model what the Standard Model did for the [[particle zoo]] that came before it. Most models assume that almost everything in the Standard Model can be explained in terms of three to six more fundamental particles and the rules that govern their interactions. Interest in preons has waned since the simplest models were experimentally ruled out in the 1980s. === Acceleron theory === [[Acceleron]]s are the hypothetical [[subatomic particle]]s that integrally link the newfound mass of the [[neutrino]] to the [[dark energy]] conjectured to be accelerating the [[metric expansion of space|expansion of the universe]].<ref name=acceleron /> In this theory, neutrinos are influenced by a new force resulting from their interactions with accelerons, leading to dark energy. Dark energy results as the universe tries to pull neutrinos apart.<ref name=acceleron> {{cite web |date=28 Jul 2004 |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2004/07/040728090338.htm |title=New theory links neutrino's slight mass to accelerating Universe expansion |website=[[ScienceDaily]] |access-date=2008-06-05 |df=dmy-all }}</ref> Accelerons are thought to interact with matter more infrequently than they do with neutrinos.<ref> {{cite news |url=https://astronomy.com/news/2004/07/acceleron-anyone |title=Acceleron, anyone? |first=Francis |last=Reddy |date=2004-07-27 |magazine=Astronomy |access-date=2020-04-20 |df=dmy-all }}</ref> == پڻ ڏسو == {{Portal|Physics}} {{col div|colwidth=30em}} * [[Asymptotic freedom]] * [[List of particles]] * [[Physical ontology]] * [[Quantum field theory]] * [[Quantum gravity]] * [[Quantum triviality]] * [[UV fixed point]] * [[Periodic Table]] {{colend}} == نوٽس == {{reflist|25em}} == وڌيڪ معلومات == === عام ماڻهن لاء === * {{cite book |last1=Feynman |first1=Richard Phillips |author-link1=Richard Feynman |url=https://archive.org/details/B-001-000-178/ |title=Elementary particles and the laws of physics: the 1986 Dirac memorial lectures |last2=Weinberg |first2=Steven |author-link2=Steven Weinberg |last3=MacKenzie |first3=Richard |last4=Doust |first4=Paul |date=1991 |publisher=Cambridge university press |isbn=978-0-521-34000-7 |location=Cambridge New York Port Chester [etc.]}} * {{cite book |last=Ford |first=Kenneth W. |author-link=Kenneth W. Ford |title=The quantum world: Quantum physics for erveryone |date=2004 |publisher=Harvard Univ. Pr |isbn=978-0-674-01342-1 |location=London}} * {{cite book |last=Greene |first=Brian |author-link=Brian Greene |title=The elegant universe: superstrings, hidden dimensions, and the quest for the ultimate theory |title-link=The Elegant Universe |publisher=Norton |year=1999 |isbn=978-0-393-05858-1 |location=New York London}} * {{cite book |last1=Gribbin |first1=John |author-link1=John Gribbin |title=Q is for quantum: an encyclopedia of particle physics |last2=Gribbin |first2=Mary |last3=Gribbin |first3=Jonathan |date=1998 |publisher=Free Press |isbn=978-0-684-85578-3 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Oerter |first=Robert |title=The theory of almost everything: the Standard Model, the unsung triumph of modern physics |date=2006 |publisher=Pi Press |isbn=978-0-452-28786-0 |location=New York, NY}} * {{cite book |last=Schumm |first=Bruce A. |title=Deep down things: the breathtaking beauty of particle physics |date=2004 |publisher=Johns Hopkins University Press |isbn=978-0-8018-7971-5 |location=Baltimore}} * {{cite book |first=Martinus |last=Veltman |title=Facts and Mysteries in Elementary Particle Physics |url=https://archive.org/details/factsmysteriesin0000velt |url-access=registration |publisher=[[World Scientific]] |year=2003 |isbn=978-981-238-149-1 |author-link=Martinus Veltman}} * {{cite book |first=Frank |last=Close |title=Particle Physics: A very short introduction |publisher=[[Oxford University Press]] |location=Oxford |year=2004 |isbn=978-0-19-280434-1 |author-link=Frank Close}} * {{cite book |last=Seiden |first=Abraham |title=Particle Physics: A comprehensive introduction |publisher=[[Addison Wesley]] |year=2005 |isbn=978-0-8053-8736-0}} === ٽيڪسٽ بڪ === * {{cite book |last=Bettini |first=Alessandro |title=Introduction to elementary particle physics |date=2008 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-88021-3 |location=Cambridge}} * {{cite book |last1=Coughlan |first1=Guy D. |title=The ideas of particle physics: an introduction for scientists |last2=Dodd |first2=James Edmund |date=1994 |publisher=Cambridge Univ. Press |isbn=978-0-521-38677-7 |edition=2., reprint |location=Cambridge}} An undergraduate text for those not majoring in physics. * {{cite book |last=Griffiths |first=David Jeffrey |title=Introduction to elementary particles |date=1987 |publisher=J. Wiley and sons |isbn=978-0-471-60386-3 |location=New York Chichester Brisbane [etc.]}} * {{cite book |last=Kane |first=Gordon L. |title=Modern elementary particle physics |publisher=[[Addison-Wesley]] |year=1987 |isbn=978-0-201-11749-3 |edition=2. print |location=Redwood City, Calif.}} * {{cite book |last=Perkins |first=Donald H. |title=Introduction to high energy physics |date=2000 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-62196-0 |edition=4th |location=Cambridge; New York}} ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== The most important address about the current experimental and theoretical knowledge about elementary particle physics is the [[Particle Data Group]], where different international institutions collect all experimental data and give short reviews over the contemporary theoretical understanding. * {{cite web |url=http://pdg.lbl.gov/ |title=Particle Data Group (home page)}} other pages are: * [https://web.archive.org/web/20190719141632/http://particleadventure.org/ particleadventure.org], a well-made introduction also for non physicists * [http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 CERNCourier: Season of Higgs and melodrama] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080723144736/http://www.cerncourier.com/main/article/41/2/17 |date=2008-07-23 }} * [http://www.interactions.org/ Interactions.org], particle physics news * [http://www.symmetrymagazine.org/ Symmetry Magazine], a joint [[Fermilab]]/[[SLAC]] publication * [http://www.thingsmadethinkable.com/item/elementary_particles.php Elementary Particles made thinkable], an interactive visualisation allowing physical properties to be compared {{particles}} {{Authority control}} [[Category:Elementary particles| ]] [[Category:Quantum mechanics]] [[Category:Quantum field theory]] [[Category:Subatomic particles]] [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] tua3j3atzrabj5pe9r01gu2e65rq0az 0 94362 368492 2026-03-30T08:38:04Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: پارٽيڪل فزڪس (Partical Physics) يا هاءِ انرجي فزڪس بنيادي ذرڙن ۽ قوتن جو مطالعو آهي جيڪي مادو ۽ تابڪاري کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان پروٽان ۽ نيوٽران جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي نيوڪليئر فزڪس چيو وين... 368492 wikitext text/x-wiki پارٽيڪل فزڪس (Partical Physics) يا هاءِ انرجي فزڪس بنيادي ذرڙن ۽ قوتن جو مطالعو آهي جيڪي مادو ۽ تابڪاري کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان پروٽان ۽ نيوٽران جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي نيوڪليئر فزڪس چيو ويندو آهي. ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿي ۽ هيٺ ڪوارڪس شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪي بوسون جي وچ ۾ سڃاتل آهن اهي آهن برقي مقناطيس، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل. ڪوارڪس هيڊرون ٺاهيندا آهن. پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون سڏيو ويندو آهي. ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا. جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. ذرات ۾ ساڳئي ماس سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. اليڪٽران جو اينٽي پارٽيڪل پوزيٽران آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ فوٽون) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان ڪشش ثقل جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جو ريڊيو ايڪٽو عملن ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس ڪاسمولوجي ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان انهن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻئي ويجهي سان لاڳاپيل آهن: هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو. == تاريخ == == معياري ماڊل == == ذيلي ايٽمي ذرڙا == == تجرباتي ليبارٽريون == == نظريو == == عملي ايپليڪيشنون == == مستقبل == == پڻ ڏسو == == حوالا == == ٻاهريان ڳنڍڻا == jmjbp0ce3ihu4hb6cd8s6mcrfry3kfu 368493 368492 2026-03-30T08:38:33Z Ibne maryam 17680 added [[Category:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 368493 wikitext text/x-wiki پارٽيڪل فزڪس (Partical Physics) يا هاءِ انرجي فزڪس بنيادي ذرڙن ۽ قوتن جو مطالعو آهي جيڪي مادو ۽ تابڪاري کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان پروٽان ۽ نيوٽران جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي نيوڪليئر فزڪس چيو ويندو آهي. ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿي ۽ هيٺ ڪوارڪس شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪي بوسون جي وچ ۾ سڃاتل آهن اهي آهن برقي مقناطيس، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل. ڪوارڪس هيڊرون ٺاهيندا آهن. پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون سڏيو ويندو آهي. ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا. جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. ذرات ۾ ساڳئي ماس سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. اليڪٽران جو اينٽي پارٽيڪل پوزيٽران آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ فوٽون) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان ڪشش ثقل جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جو ريڊيو ايڪٽو عملن ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس ڪاسمولوجي ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان انهن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻئي ويجهي سان لاڳاپيل آهن: هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو. == تاريخ == == معياري ماڊل == == ذيلي ايٽمي ذرڙا == == تجرباتي ليبارٽريون == == نظريو == == عملي ايپليڪيشنون == == مستقبل == == پڻ ڏسو == == حوالا == == ٻاهريان ڳنڍڻا == [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] tihryzitormoxdslnki7ixl2k35nqev 368494 368493 2026-03-30T08:39:37Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 368494 wikitext text/x-wiki پارٽيڪل فزڪس (Partical Physics) يا هاءِ انرجي فزڪس بنيادي ذرڙن ۽ قوتن جو مطالعو آهي جيڪي مادو ۽ تابڪاري کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان پروٽان ۽ نيوٽران جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي نيوڪليئر فزڪس چيو ويندو آهي. ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿي ۽ هيٺ ڪوارڪس شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪي بوسون جي وچ ۾ سڃاتل آهن اهي آهن برقي مقناطيس، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل. ڪوارڪس هيڊرون ٺاهيندا آهن. پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون سڏيو ويندو آهي. ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا. جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. ذرات ۾ ساڳئي ماس سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. اليڪٽران جو اينٽي پارٽيڪل پوزيٽران آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ فوٽون) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان ڪشش ثقل جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جو ريڊيو ايڪٽو عملن ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس ڪاسمولوجي ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان انهن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻئي ويجهي سان لاڳاپيل آهن: هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو. == تاريخ == == معياري ماڊل == == ذيلي ايٽمي ذرڙا == == تجرباتي ليبارٽريون == == نظريو == == عملي ايپليڪيشنون == == مستقبل == == پڻ ڏسو == == حوالا == == ٻاهريان ڳنڍڻا == [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] 01c8th3f36ffirm8esgmdtxshfuwyow 368496 368494 2026-03-30T08:40:33Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 368496 wikitext text/x-wiki پارٽيڪل فزڪس (Partical Physics) يا هاءِ انرجي فزڪس بنيادي ذرڙن ۽ قوتن جو مطالعو آهي جيڪي مادو ۽ تابڪاري کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان پروٽان ۽ نيوٽران جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي نيوڪليئر فزڪس چيو ويندو آهي. ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿي ۽ هيٺ ڪوارڪس شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪي بوسون جي وچ ۾ سڃاتل آهن اهي آهن برقي مقناطيس، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل. ڪوارڪس هيڊرون ٺاهيندا آهن. پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون سڏيو ويندو آهي. ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا. جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. ذرات ۾ ساڳئي ماس سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. اليڪٽران جو اينٽي پارٽيڪل پوزيٽران آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ فوٽون) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان ڪشش ثقل جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جو ريڊيو ايڪٽو عملن ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس ڪاسمولوجي ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان انهن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻئي ويجهي سان لاڳاپيل آهن: هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو. == تاريخ == == معياري ماڊل == == ذيلي ايٽمي ذرڙا == == تجرباتي ليبارٽريون == == نظريو == == عملي ايپليڪيشنون == == مستقبل == == پڻ ڏسو == ==حوالا== {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] 47luqixu7b33k0na61d9d0ysuiee6i0 368497 368496 2026-03-30T08:45:17Z Ibne maryam 17680 368497 wikitext text/x-wiki [[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|A [[proton]] consists of two up quarks and one down quark, linked together by [[gluon]]s. The quarks' color charge are also visible.]] '''پارٽيڪل فزڪس''' (Partical Physics) يا هاءِ انرجي فزڪس [[بنيادي ذرڙو|بنيادي ذرڙن]] ۽ قوتن جو مطالعو آهي جيڪي مادو ۽ تابڪاري کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان پروٽان ۽ نيوٽران جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي نيوڪليئر فزڪس چيو ويندو آهي. ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿي ۽ هيٺ ڪوارڪس شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪي بوسون جي وچ ۾ سڃاتل آهن اهي آهن برقي مقناطيس، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل. ڪوارڪس هيڊرون ٺاهيندا آهن. پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون سڏيو ويندو آهي. ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا. جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. ذرات ۾ ساڳئي ماس سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. اليڪٽران جو اينٽي پارٽيڪل پوزيٽران آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ فوٽون) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان ڪشش ثقل جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جو ريڊيو ايڪٽو عملن ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس ڪاسمولوجي ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان انهن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻئي ويجهي سان لاڳاپيل آهن: هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو. == تاريخ == == معياري ماڊل == == ذيلي ايٽمي ذرڙا == == تجرباتي ليبارٽريون == == نظريو == == عملي ايپليڪيشنون == == مستقبل == == پڻ ڏسو == ==حوالا== {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] 2vd7ut6s7bh34tiqv1fmyr4b7jd158q 368498 368497 2026-03-30T09:01:48Z Ibne maryam 17680 368498 wikitext text/x-wiki [[File:Quark_structure_proton.svg|thumb|A [[proton]] consists of two up quarks and one down quark, linked together by [[gluon]]s. The quarks' color charge are also visible.]] '''پارٽيڪل فزڪس''' (<small>Partical Physics</small>) يا هاءِ انرجي فزڪس [[ابتدائي ذرڙو|بنيادي ذرڙن]] ۽ [[قوت (فزڪس)|قوتن]] جو مطالعو آهي جيڪي [[مادو]] ۽ [[تابڪاريت|تابڪاري]] کي ٺاهيندا آهن. هي ميدان [[پروٽان]] ۽ [[نيوٽران]] جي پيماني تائين ابتدائي ذرڙن جي ميلاپ جو پڻ مطالعو ڪري ٿو. جڏهن ته پروٽان ۽ نيوٽران جي ميلاپ جي مطالعي کي [[نيوڪليئر فزڪس]] چيو ويندو آهي. ڪائنات ۾ بنيادي ذرڙن کي معياري ماڊل ۾ فرميون (ماديءَ جا ذرڙا) ۽ بوسون (قوت کڻندڙ ذرڙا) جي طور تي درجه بندي ڪيو ويو آهي. فرميون (<small>Fermions</small>) جون ٽي نسلون آهن. جيتوڻيڪ عام مادو صرف پهرين فرميون نسل مان ٺاهيو ويندو آهي. پهرين نسل ۾ مٿيان ۽ هيٺيان ڪوارڪس (<small>Quarks</small>) شامل آهن جيڪي پروٽان ۽ نيوٽران ۽ اليڪٽران ۽ اليڪٽران-نيوٽرين ٺاهيندا آهن. ٽي بنيادي تعامل جيڪا بوسون (<small>Bosons</small>) جي وچ ۾ سڃاتل آهن، اها [[برقناطيسيت|برقناطيست]]، ڪمزور تعامل ۽ مضبوط تعامل (<small>interactions</small>) آهن. ڪوارڪس هيڊرون (<small>Hedrons</small>) ٺاهيندا آهن، پر پاڻ تي موجود نه ٿي سگهن ٿا. هيڊرون جيڪي ڪوارڪس جي هڪ عجيب تعداد تي مشتمل آهن انهن کي بيريون (Bryons) سڏيو ويندو آهي ۽ جيڪي هڪ برابر نمبر تي مشتمل آهن انهن کي ميسون (Mesons) سڏيو ويندو آهي. ٻہ بيريون (پروٽان ۽ نيوٽران) عام مادي جي گھڻي ڀاڱي ماس تي مشتمل آهن. ميسون غير مستحڪم آهن ۽ سڀ کان وڌيڪ عرصي تائين رهندڙ صرف چند سو حصي مائڪرو سيڪنڊ تائين رهن ٿا. اهي ڪوارڪس مان ٺهيل ذرڙن جي وچ ۾ ٽڪراءَ کان پوءِ ٿين ٿا، جهڙوڪ تيز رفتار پروٽان ۽ ڪائناتي شعاعن (cosmic rays) ۾ نيوٽران. ميسون سائڪلوٽران (cyclotrone) يا ٻين ذرڙن جي تيز رفتاري ۾ پڻ پيدا ٿين ٿا. ذرات ۾ ساڳئي [[ايٽمي مايو|ماس]] سان لاڳاپيل اينٽي پارٽيڪل هوندا آهن پر مخالف برقي چارجز سان. مثال طور. [[برقيو|اليڪٽران]] جو اينٽي پارٽيڪل [[پوزيٽران]] آهي. اليڪٽران ۾ هڪ منفي برقي چارج هوندو آهي. پوزيٽران ۾ هڪ مثبت چارج هوندو آهي. اهي اينٽي پارٽيڪل نظرياتي طور تي مادي جي هڪ ساڳئي شڪل ٺاهي سگهن ٿا جنهن کي اينٽي ميٽر (antimatter) سڏيو ويندو آهي. ڪجهه ذرڙا (جهڙوڪ [[فوٽان|فوٽون]]) انهن جا پنهنجا اينٽي پارٽيڪل آهن. اهي ابتدائي ذرڙا ڪوانٽم فيلڊز جا جوش آهن جيڪي انهن جي رابطي کي پڻ منظم ڪن ٿا. انهن بنيادي ذرڙن ۽ فيلڊز کي بيان ڪرڻ وارو غالب نظريو، انهن جي حرڪيات سان گڏ، معياري ماڊل سڏيو ويندو آهي. موجوده پارٽيڪل فزڪس جي نظريي سان [[ڪشش ثقل]] جو ميلاپ حل نه ٿيو آهي؛ ڪيترن ئي نظرين هن مسئلي کي حل ڪيو آهي، جهڙوڪ لوپ ڪوانٽم گريوٽي، اسٽرنگ ٿيوري ۽ سپر سميٽري ٿيوري. تجرباتي پارٽيڪل فزڪس انهن ذرڙن جي [[تابڪاريت]] ۾ ۽ لارج هيڊرون ڪولائيڊر جهڙن پارٽيڪل ايڪسيليٽرز ۾ مطالعو آهي. نظرياتي پارٽيڪل فزڪس [[ڪاسمولوجي]] ۽ ڪوانٽم ٿيوري جي حوالي سان هن ذرڙن جو مطالعو آهي. ٻيا ويجهي سان لاڳاپيل کي هگس بوسون کي تجربن پاران تصديق ٿيڻ کان اڳ نظرياتي طور تي پوسٽ ڪيو ويو هو. == تاريخ == == معياري ماڊل == == ذيلي ايٽمي ذرڙا == == تجرباتي ليبارٽريون == == نظريو == == عملي ايپليڪيشنون == == مستقبل == == پڻ ڏسو == ==حوالا== {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] 5xffh4j10bg967dn37hyey8be9syast 14 94363 368495 2026-03-30T08:39:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] 368495 wikitext text/x-wiki [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] jf85hvfgqg71jupbo3byf5fs5tn6cr0 368523 368495 2026-03-30T11:35:45Z Ibne maryam 17680 368523 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ابتدائي ذرڙا]] [[زمرو:طبيعيات جون ذيلي شاخون]] n3ghaognu00wmzh53l84447ruoeibh1 14 94364 368501 2026-03-30T09:04:50Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] 368501 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پارٽيڪل فزڪس]] jzoyiz3852dmgl02wqzkqbdvrtragiy 0 94365 368524 2026-03-30T11:51:26Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1344801202|Republic (Plato)]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 368524 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو ڪتاب|name=جمهوريه<br> Republic|author=[[Plato]]|language=[[Ancient Greek]]|country=[[Ancient Greece]]|published=c. 375 BC|title_orig={{lang|grc-Grek|Πολιτεία|italic=no}}|image=Politeia beginning. Codex Parisinus graecus 1807.jpg|image_size=200px|caption=Title page of the oldest complete manuscript: Paris, Bibliothèque Nationale, Gr. 1807 (late 9th century)|subject={{Unbulleted list|[[Political philosophy]] | [[Ethics]]}}}}'''''جمهوريه''''' ( قديم يوناني: ، پوليٽيا، جمهوريه، {{langx|grc|Πολιτεία|translit=[[Politeia]]}}؛ {{Langx|la|De Republica}}) هڪ [[سقراطي مڪالمو|سقراطي ڊائلاگ]] آهي، جيڪو،[[نياءُ|انصاف]] ({{لپي مٽ لکت|grc|dikaiosúnē}}، <small>ڊيڪايوسيونئ</small>)، انصاف پسند [[شھر رياست|شهري رياست]] جي ترتيب ۽ ڪردار ۽ انصاف پسند انسان بابت <small>375</small> ق.م. جي لڳ ڀڳ، [[افلاطون]] پاران لکيو ويو هو. اهو افلاطون جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ڪم آهي ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ذهني ۽ تاريخي طور تي، سياسي نظريي جي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ بااثر ڪمن مان هڪ آهي. <ref>National Public Radio (8 August 2007). [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12594668 Plato's 'Republic' Still Influential, Author Says] {{Webarchive|date=20 September 2018}}. Talk of the Nation.</ref> <ref>[http://www.allphilosophers.com/ Plato: The Republic] {{Webarchive|date=20 September 2018}}. Plato: His Philosophy and his life, allphilosophers.com</ref> گفتگو ۾، [[سقراط]] مختلف اٿينس وارن ۽ پرڏيهين سان انصاف جي معنيٰ تي بحث ڪري ٿو ۽ اها ته ڇا انصاف پسند ماڻهو ظالم ماڻهو کان وڌيڪ خوش آهن؟ هو موجوده حڪومتن جي نوعيت تي غور ڪري ٿو ۽ پوءِ مقابلي ۾ فرضي شهرن جو هڪ سلسلو پيش ڪري ٿو، جيڪو ڪيليپولس ( {{ٻولي|grc|Καλλίπολις}})، هڪ [[يوٽوپيا|يوٽوپيائي]] شهري رياست جنهن تي فلسفي بادشاهن جي هڪ طبقي جي حڪومت هئي، ۾ ختم ٿئي ٿو. هو عمر وڌڻ، [[محبت|پيار]]، شڪلن جي نظريي، [[جان|روح]] جي لافانييت ۽ [[سماج]] ۾ فلسفي ۽ [[شاعري]] جي ڪردار تي پڻ بحث ڪري ٿو. <ref>{{Cite book|last=Baird|first=Forrest E.|author2=Walter Kaufmann|title=From Plato to Derrida|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2008|location=Upper Saddle River, New Jersey|isbn=978-0-13-158591-1}}</ref> ڳالهه ٻولهه جو ماحول پيلوپونيسيائي جنگ جي وقت جو لڳي ٿو. cva7ghpctfzmh8i7yrlj29rfwgi4xyc 368525 368524 2026-03-30T11:52:03Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪتاب بلحاظ قسم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 368525 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو ڪتاب|name=جمهوريه<br> Republic|author=[[Plato]]|language=[[Ancient Greek]]|country=[[Ancient Greece]]|published=c. 375 BC|title_orig={{lang|grc-Grek|Πολιτεία|italic=no}}|image=Politeia beginning. Codex Parisinus graecus 1807.jpg|image_size=200px|caption=Title page of the oldest complete manuscript: Paris, Bibliothèque Nationale, Gr. 1807 (late 9th century)|subject={{Unbulleted list|[[Political philosophy]] | [[Ethics]]}}}}'''''جمهوريه''''' ( قديم يوناني: ، پوليٽيا، جمهوريه، {{langx|grc|Πολιτεία|translit=[[Politeia]]}}؛ {{Langx|la|De Republica}}) هڪ [[سقراطي مڪالمو|سقراطي ڊائلاگ]] آهي، جيڪو،[[نياءُ|انصاف]] ({{لپي مٽ لکت|grc|dikaiosúnē}}، <small>ڊيڪايوسيونئ</small>)، انصاف پسند [[شھر رياست|شهري رياست]] جي ترتيب ۽ ڪردار ۽ انصاف پسند انسان بابت <small>375</small> ق.م. جي لڳ ڀڳ، [[افلاطون]] پاران لکيو ويو هو. اهو افلاطون جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ڪم آهي ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ذهني ۽ تاريخي طور تي، سياسي نظريي جي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ بااثر ڪمن مان هڪ آهي. <ref>National Public Radio (8 August 2007). [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12594668 Plato's 'Republic' Still Influential, Author Says] {{Webarchive|date=20 September 2018}}. Talk of the Nation.</ref> <ref>[http://www.allphilosophers.com/ Plato: The Republic] {{Webarchive|date=20 September 2018}}. Plato: His Philosophy and his life, allphilosophers.com</ref> گفتگو ۾، [[سقراط]] مختلف اٿينس وارن ۽ پرڏيهين سان انصاف جي معنيٰ تي بحث ڪري ٿو ۽ اها ته ڇا انصاف پسند ماڻهو ظالم ماڻهو کان وڌيڪ خوش آهن؟ هو موجوده حڪومتن جي نوعيت تي غور ڪري ٿو ۽ پوءِ مقابلي ۾ فرضي شهرن جو هڪ سلسلو پيش ڪري ٿو، جيڪو ڪيليپولس ( {{ٻولي|grc|Καλλίπολις}})، هڪ [[يوٽوپيا|يوٽوپيائي]] شهري رياست جنهن تي فلسفي بادشاهن جي هڪ طبقي جي حڪومت هئي، ۾ ختم ٿئي ٿو. هو عمر وڌڻ، [[محبت|پيار]]، شڪلن جي نظريي، [[جان|روح]] جي لافانييت ۽ [[سماج]] ۾ فلسفي ۽ [[شاعري]] جي ڪردار تي پڻ بحث ڪري ٿو. <ref>{{Cite book|last=Baird|first=Forrest E.|author2=Walter Kaufmann|title=From Plato to Derrida|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2008|location=Upper Saddle River, New Jersey|isbn=978-0-13-158591-1}}</ref> ڳالهه ٻولهه جو ماحول پيلوپونيسيائي جنگ جي وقت جو لڳي ٿو. [[زمرو:ڪتاب بلحاظ قسم]] eo07qmp6giwzdzmveeohdanix18lxc8 368526 368525 2026-03-30T11:52:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فلسفو بلحاظ موضوع]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 368526 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو ڪتاب|name=جمهوريه<br> Republic|author=[[Plato]]|language=[[Ancient Greek]]|country=[[Ancient Greece]]|published=c. 375 BC|title_orig={{lang|grc-Grek|Πολιτεία|italic=no}}|image=Politeia beginning. Codex Parisinus graecus 1807.jpg|image_size=200px|caption=Title page of the oldest complete manuscript: Paris, Bibliothèque Nationale, Gr. 1807 (late 9th century)|subject={{Unbulleted list|[[Political philosophy]] | [[Ethics]]}}}}'''''جمهوريه''''' ( قديم يوناني: ، پوليٽيا، جمهوريه، {{langx|grc|Πολιτεία|translit=[[Politeia]]}}؛ {{Langx|la|De Republica}}) هڪ [[سقراطي مڪالمو|سقراطي ڊائلاگ]] آهي، جيڪو،[[نياءُ|انصاف]] ({{لپي مٽ لکت|grc|dikaiosúnē}}، <small>ڊيڪايوسيونئ</small>)، انصاف پسند [[شھر رياست|شهري رياست]] جي ترتيب ۽ ڪردار ۽ انصاف پسند انسان بابت <small>375</small> ق.م. جي لڳ ڀڳ، [[افلاطون]] پاران لکيو ويو هو. اهو افلاطون جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ڪم آهي ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ذهني ۽ تاريخي طور تي، سياسي نظريي جي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ بااثر ڪمن مان هڪ آهي. <ref>National Public Radio (8 August 2007). [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12594668 Plato's 'Republic' Still Influential, Author Says] {{Webarchive|date=20 September 2018}}. Talk of the Nation.</ref> <ref>[http://www.allphilosophers.com/ Plato: The Republic] {{Webarchive|date=20 September 2018}}. Plato: His Philosophy and his life, allphilosophers.com</ref> گفتگو ۾، [[سقراط]] مختلف اٿينس وارن ۽ پرڏيهين سان انصاف جي معنيٰ تي بحث ڪري ٿو ۽ اها ته ڇا انصاف پسند ماڻهو ظالم ماڻهو کان وڌيڪ خوش آهن؟ هو موجوده حڪومتن جي نوعيت تي غور ڪري ٿو ۽ پوءِ مقابلي ۾ فرضي شهرن جو هڪ سلسلو پيش ڪري ٿو، جيڪو ڪيليپولس ( {{ٻولي|grc|Καλλίπολις}})، هڪ [[يوٽوپيا|يوٽوپيائي]] شهري رياست جنهن تي فلسفي بادشاهن جي هڪ طبقي جي حڪومت هئي، ۾ ختم ٿئي ٿو. هو عمر وڌڻ، [[محبت|پيار]]، شڪلن جي نظريي، [[جان|روح]] جي لافانييت ۽ [[سماج]] ۾ فلسفي ۽ [[شاعري]] جي ڪردار تي پڻ بحث ڪري ٿو. <ref>{{Cite book|last=Baird|first=Forrest E.|author2=Walter Kaufmann|title=From Plato to Derrida|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2008|location=Upper Saddle River, New Jersey|isbn=978-0-13-158591-1}}</ref> ڳالهه ٻولهه جو ماحول پيلوپونيسيائي جنگ جي وقت جو لڳي ٿو. [[زمرو:ڪتاب بلحاظ قسم]] [[زمرو:فلسفو بلحاظ موضوع]] fc1bexhnch55w9ky104r4urzpyc7f1m 368527 368526 2026-03-30T11:53:11Z Ibne maryam 17680 added [[Category:سياست بلحاظ مسئلا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 368527 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو ڪتاب|name=جمهوريه<br> Republic|author=[[Plato]]|language=[[Ancient Greek]]|country=[[Ancient Greece]]|published=c. 375 BC|title_orig={{lang|grc-Grek|Πολιτεία|italic=no}}|image=Politeia beginning. Codex Parisinus graecus 1807.jpg|image_size=200px|caption=Title page of the oldest complete manuscript: Paris, Bibliothèque Nationale, Gr. 1807 (late 9th century)|subject={{Unbulleted list|[[Political philosophy]] | [[Ethics]]}}}}'''''جمهوريه''''' ( قديم يوناني: ، پوليٽيا، جمهوريه، {{langx|grc|Πολιτεία|translit=[[Politeia]]}}؛ {{Langx|la|De Republica}}) هڪ [[سقراطي مڪالمو|سقراطي ڊائلاگ]] آهي، جيڪو،[[نياءُ|انصاف]] ({{لپي مٽ لکت|grc|dikaiosúnē}}، <small>ڊيڪايوسيونئ</small>)، انصاف پسند [[شھر رياست|شهري رياست]] جي ترتيب ۽ ڪردار ۽ انصاف پسند انسان بابت <small>375</small> ق.م. جي لڳ ڀڳ، [[افلاطون]] پاران لکيو ويو هو. اهو افلاطون جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ڪم آهي ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ذهني ۽ تاريخي طور تي، سياسي نظريي جي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ بااثر ڪمن مان هڪ آهي. <ref>National Public Radio (8 August 2007). [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12594668 Plato's 'Republic' Still Influential, Author Says] {{Webarchive|date=20 September 2018}}. Talk of the Nation.</ref> <ref>[http://www.allphilosophers.com/ Plato: The Republic] {{Webarchive|date=20 September 2018}}. Plato: His Philosophy and his life, allphilosophers.com</ref> گفتگو ۾، [[سقراط]] مختلف اٿينس وارن ۽ پرڏيهين سان انصاف جي معنيٰ تي بحث ڪري ٿو ۽ اها ته ڇا انصاف پسند ماڻهو ظالم ماڻهو کان وڌيڪ خوش آهن؟ هو موجوده حڪومتن جي نوعيت تي غور ڪري ٿو ۽ پوءِ مقابلي ۾ فرضي شهرن جو هڪ سلسلو پيش ڪري ٿو، جيڪو ڪيليپولس ( {{ٻولي|grc|Καλλίπολις}})، هڪ [[يوٽوپيا|يوٽوپيائي]] شهري رياست جنهن تي فلسفي بادشاهن جي هڪ طبقي جي حڪومت هئي، ۾ ختم ٿئي ٿو. هو عمر وڌڻ، [[محبت|پيار]]، شڪلن جي نظريي، [[جان|روح]] جي لافانييت ۽ [[سماج]] ۾ فلسفي ۽ [[شاعري]] جي ڪردار تي پڻ بحث ڪري ٿو. <ref>{{Cite book|last=Baird|first=Forrest E.|author2=Walter Kaufmann|title=From Plato to Derrida|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2008|location=Upper Saddle River, New Jersey|isbn=978-0-13-158591-1}}</ref> ڳالهه ٻولهه جو ماحول پيلوپونيسيائي جنگ جي وقت جو لڳي ٿو. [[زمرو:ڪتاب بلحاظ قسم]] [[زمرو:فلسفو بلحاظ موضوع]] [[زمرو:سياست بلحاظ مسئلا]] 9ypnru66uq0tgbsybr3sc8fi2j4nf3l 368528 368527 2026-03-30T11:53:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:نظريو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 368528 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو ڪتاب|name=جمهوريه<br> Republic|author=[[Plato]]|language=[[Ancient Greek]]|country=[[Ancient Greece]]|published=c. 375 BC|title_orig={{lang|grc-Grek|Πολιτεία|italic=no}}|image=Politeia beginning. Codex Parisinus graecus 1807.jpg|image_size=200px|caption=Title page of the oldest complete manuscript: Paris, Bibliothèque Nationale, Gr. 1807 (late 9th century)|subject={{Unbulleted list|[[Political philosophy]] | [[Ethics]]}}}}'''''جمهوريه''''' ( قديم يوناني: ، پوليٽيا، جمهوريه، {{langx|grc|Πολιτεία|translit=[[Politeia]]}}؛ {{Langx|la|De Republica}}) هڪ [[سقراطي مڪالمو|سقراطي ڊائلاگ]] آهي، جيڪو،[[نياءُ|انصاف]] ({{لپي مٽ لکت|grc|dikaiosúnē}}، <small>ڊيڪايوسيونئ</small>)، انصاف پسند [[شھر رياست|شهري رياست]] جي ترتيب ۽ ڪردار ۽ انصاف پسند انسان بابت <small>375</small> ق.م. جي لڳ ڀڳ، [[افلاطون]] پاران لکيو ويو هو. اهو افلاطون جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ڪم آهي ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ذهني ۽ تاريخي طور تي، سياسي نظريي جي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ بااثر ڪمن مان هڪ آهي. <ref>National Public Radio (8 August 2007). [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12594668 Plato's 'Republic' Still Influential, Author Says] {{Webarchive|date=20 September 2018}}. Talk of the Nation.</ref> <ref>[http://www.allphilosophers.com/ Plato: The Republic] {{Webarchive|date=20 September 2018}}. Plato: His Philosophy and his life, allphilosophers.com</ref> گفتگو ۾، [[سقراط]] مختلف اٿينس وارن ۽ پرڏيهين سان انصاف جي معنيٰ تي بحث ڪري ٿو ۽ اها ته ڇا انصاف پسند ماڻهو ظالم ماڻهو کان وڌيڪ خوش آهن؟ هو موجوده حڪومتن جي نوعيت تي غور ڪري ٿو ۽ پوءِ مقابلي ۾ فرضي شهرن جو هڪ سلسلو پيش ڪري ٿو، جيڪو ڪيليپولس ( {{ٻولي|grc|Καλλίπολις}})، هڪ [[يوٽوپيا|يوٽوپيائي]] شهري رياست جنهن تي فلسفي بادشاهن جي هڪ طبقي جي حڪومت هئي، ۾ ختم ٿئي ٿو. هو عمر وڌڻ، [[محبت|پيار]]، شڪلن جي نظريي، [[جان|روح]] جي لافانييت ۽ [[سماج]] ۾ فلسفي ۽ [[شاعري]] جي ڪردار تي پڻ بحث ڪري ٿو. <ref>{{Cite book|last=Baird|first=Forrest E.|author2=Walter Kaufmann|title=From Plato to Derrida|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2008|location=Upper Saddle River, New Jersey|isbn=978-0-13-158591-1}}</ref> ڳالهه ٻولهه جو ماحول پيلوپونيسيائي جنگ جي وقت جو لڳي ٿو. [[زمرو:ڪتاب بلحاظ قسم]] [[زمرو:فلسفو بلحاظ موضوع]] [[زمرو:سياست بلحاظ مسئلا]] [[زمرو:نظريو]] 87aex8wekbprjfmuulwtekxlvuwpct1 368529 368528 2026-03-30T11:55:53Z Ibne maryam 17680 368529 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو ڪتاب|name=جمهوريه<br> Republic|author=[[Plato]]|language=[[Ancient Greek]]|country=[[Ancient Greece]]|published=c. 375 BC|title_orig={{lang|grc-Grek|Πολιτεία|italic=no}}|image=Politeia beginning. Codex Parisinus graecus 1807.jpg|image_size=200px|caption=Title page of the oldest complete manuscript: Paris, Bibliothèque Nationale, Gr. 1807 (late 9th century)|subject={{Unbulleted list|[[Political philosophy]] | [[Ethics]]}}}}'''''جمهوريه''''' ( قديم يوناني: ، پوليٽيا، جمهوريه، {{langx|grc|Πολιτεία|translit=[[Politeia]]}}؛ {{Langx|la|De Republica}}) هڪ [[سقراطي مڪالمو|سقراطي ڊائلاگ]] آهي، جيڪو،[[نياءُ|انصاف]] ({{لپي مٽ لکت|grc|dikaiosúnē}}، <small>ڊيڪايوسيونئ</small>)، انصاف پسند [[شھر رياست|شهري رياست]] جي ترتيب ۽ ڪردار ۽ انصاف پسند انسان بابت <small>375</small> ق.م. جي لڳ ڀڳ، [[افلاطون]] پاران لکيو ويو هو. اهو افلاطون جو سڀ کان وڌيڪ مشهور ڪم آهي ۽ [[فلسفو|فلسفي]] ۽ ذهني ۽ تاريخي طور تي، سياسي نظريي جي دنيا جي سڀ کان وڌيڪ بااثر ڪمن مان هڪ آهي. <ref>National Public Radio (8 August 2007). [https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=12594668 Plato's 'Republic' Still Influential, Author Says] {{Webarchive|date=20 September 2018}}. Talk of the Nation.</ref> <ref>[http://www.allphilosophers.com/ Plato: The Republic] {{Webarchive|date=20 September 2018}}. Plato: His Philosophy and his life, allphilosophers.com</ref> گفتگو ۾، [[سقراط]] مختلف اٿينس وارن ۽ پرڏيهين سان انصاف جي معنيٰ تي بحث ڪري ٿو ۽ اها ته ڇا انصاف پسند ماڻهو ظالم ماڻهو کان وڌيڪ خوش آهن؟ هو موجوده حڪومتن جي نوعيت تي غور ڪري ٿو ۽ پوءِ مقابلي ۾ فرضي شهرن جو هڪ سلسلو پيش ڪري ٿو، جيڪو ڪيليپولس ( {{ٻولي|grc|Καλλίπολις}})، هڪ [[يوٽوپيا|يوٽوپيائي]] شهري رياست جنهن تي فلسفي بادشاهن جي هڪ طبقي جي حڪومت هئي، ۾ ختم ٿئي ٿو. هو عمر وڌڻ، [[محبت|پيار]]، شڪلن جي نظريي، [[جان|روح]] جي لافانييت ۽ [[سماج]] ۾ فلسفي ۽ [[شاعري]] جي ڪردار تي پڻ بحث ڪري ٿو. <ref>{{Cite book|last=Baird|first=Forrest E.|author2=Walter Kaufmann|title=From Plato to Derrida|publisher=Pearson Prentice Hall|year=2008|location=Upper Saddle River, New Jersey|isbn=978-0-13-158591-1}}</ref> ڳالهه ٻولهه جو ماحول پيلوپونيسيائي جنگ جي وقت جو لڳي ٿو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فلسفي جون ڪتابون]] [[زمرو:رياست جو نظريو]] [[زمرو:سياسي فلسفا]] [[زمرو:ڪتاب بلحاظ قسم]] [[زمرو:فلسفو بلحاظ موضوع]] [[زمرو:سياست بلحاظ مسئلا]] [[زمرو:نظريو]] 0xuk2yfc9bzm2it2hvhzsyvi7hikm8b 14 94366 368530 2026-03-30T11:57:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:ڪتاب بلحاظ قسم]] 368530 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فلسفو]] [[زمرو:ڪتاب بلحاظ قسم]] 7tlt1kufpm70dl543nl0yx7d2em7uqy 14 94367 368531 2026-03-30T11:58:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نظريو]] [[زمرو:رياست]] 368531 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نظريو]] [[زمرو:رياست]] g6tcu6b25lerot8vg5isgqbessvz398