خير النساء جعفري

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="sd">
  <siteinfo>
    <sitename>وڪيپيڊيا</sitename>
    <dbname>sdwiki</dbname>
    <base>https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.22</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">ذريعات</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">خاص</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">بحث</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">واپرائيندڙ</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">واپرائيندڙ بحث</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">وڪيپيڊيا</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">وڪيپيڊيا بحث</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">فائل</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">فائل بحث</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">ذريعات وڪي</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">ذريعات وڪي بحث</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">سانچو</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">سانچو بحث</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">مدد</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">مدد بحث</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">زمرو</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">زمرو بحث</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">باب</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">باب بحث</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">ماڊيول</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">ماڊيول بحث</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>خير النساء جعفري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2202</id>
    <revision>
      <id>369242</id>
      <parentid>277357</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:39:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369242</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2583" sha1="7cy4vmofsoivxc5gcl8tj7xvg656r2w" xml:space="preserve">{{f}}'''خير النساءِ جعفري'''ءَ جو جنم 17 آگسٽ 1947ع ۾ ٿيو. گهر ۾ سندس نالو گُڏي هو پر ادبي دنيا ۾ کيس خير النساءَ جعفري جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. 1970ع ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]ءَ ۾ نفسيات جي ليڪچرر مقرر ٿي. 
پاڻ ڪهاڻيون لکڻ جي شروعات 1974ع ڌاري ڪيائين. ڪهاڻين کان علاوه ھن سفرناما، مضمون، [[مقالا]] ۽ ڪيترن ئي سنڌي ڪتابن جا مهاڳ، پڻ لکيا. [[سنڌي ٻولي]]ءَ جي ادب ۾ ڪهاڻي کيتر جي ڪجهه وڏن نالن ماڻڪ، شوڪت شوري ۽ مشتاق شوري سان سندس نانءُ فڪري ڌارا جي ڪهاڻين ۾ ڳڻيو وڃي ٿو. هوءَ سچي ۽ کري ڳالهه منهن تي چئي ڇڏڻ جي عادي هئي، ان ڳالهه جا شاهد سندس ڇپيل انٽرويو ۽ تقريرون آهن.

خير النساءَ جي ڪهاڻي ”حويليءَ کان هاسٽل تائين“ ايتري ته مشهور ٿي جو ان کان پوءِ ايندڙ ڪيترن ئي ليکڪن سندس انداز ۾ ڪهاڻيون لکڻ شروع ڪيون. خير النساءِ جي نظر ۾ ڪنهن ادبي تخليق کي محض ”[[جنس]]“ جي ڪري فحش قرار ڏيڻ ادبي نامردي آهي. سندس پسنديده ليکڪ [[نسيم کرل]] ۽ [[آغا سليم]] رهيا آهن. خير النساءَ جي ڪهاڻين جو پهريون مجموعو ”تخليق جو موت“ 1978ع ۾ ڇپيو جيڪو جلد ئي مارڪيٽ مان ختم ٿي ويو. جنهن کي ٻيهر ”[[سنڌيڪا اڪيڊمي]]“ 1992ع ۾ سندس مهاڳن، انٽرويوز، تقريرن ۽ مقالن سميت شايع ڪرايو.

توڙي جو هوءَ اڄ اسان سان نه آهي پر سندس لکڻيون اڄ به [[سنڌي ادب]] ۾ جرڪندڙ ان ستاري جيان آهن جنهن جي روشني يگاني ۽ ڌيان ڇڪائيندڙ آهي. خير النساءَ جعفريءَ جي لکڻين تي دز نٿي ڇانئجي سگهي اهي لکڻيون ڏورانهين مستقبل تائين زنده رهنديون ڇاڪاڻ ته جهڙي بي باڪي سندس لکڻين ۾ آهي اهڙي جرئت اڄ جي دور ۾ به روايت بڻجي نه سگهي آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
* تخليق جو موت، سنڌيڪا اڪيڊمي
* ماهوار ڪينجهر، حيدرآباد</text>
      <sha1>7cy4vmofsoivxc5gcl8tj7xvg656r2w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محبت ٻرڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2623</id>
    <revision>
      <id>369208</id>
      <parentid>248672</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:27:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369208</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11799" sha1="hd0ah9e8wfnc1p2vgssuk6oy7czihum" xml:space="preserve">[[عڪس:Dr. Muhabad Burirro.png|ساڄو|ڊاڪٽر محبت ٻرڙو]]

==جنم==

ڊاڪٽر محبت [[ٻرڙا|ٻرڙو]] 25 مارچ، 1952ع تي نور شاهه محلي، قنبر شهر ۾ هڪ پورهيت شوڪت علي ٻرڙي جي گهر ۾ پيدا ٿيو.

==پڙهائي==

هن شروعاتي تعليم گورنمينٽ پرائمري اسڪول قنبر، مئٽرڪ ميونسپل هاءِ اسڪول قنبر ۽ انٽر سائنس (پري ميڊيڪل) 1971ع ۾ گورنمينٽ ڊگري ڪاليج لاڙڪاڻي مان پاس ڪئي. ان کانپوءِ ايم.بي.بي.ايس لياقت ميڊيڪل ڪاليج (ايل. ايم. سي) مان پاس ڪيائين.

==زندگي==

ايم.بي.بي.ايس پاس ڪرڻ کان پوءِ آرميءَ ۾ ڊاڪٽر چونڊجي ڪئپٽن ڊاڪٽر جي حيثيت سان گلگت، اسڪردو ۾ رهيو، پر پنهنجي آزاداڻي طبيعت سبب آرميءَ جي نوڪريءَ تان استعيفا ڏئي، ميلون جونس بلڊ بئنڪ، ڪراچي ۽ آغا خان چيريٽيبل ڊسپينسري ڪراچيءَ ۾ نوڪري ڪئي، پر ستت ئي اتان نوڪري ڇڏي قنبر هليو آيو، جتي لطيف ڪلينڪ تي، باگي ديري محلي، گوپانگ محلي ۽ علي خان محلي ۾ مريضن جو علاج ڪندو هو، 

==ادبي زندگي ۽ صحافي زندگي==

ڊاڪٽر محبت ٻرڙو ({{lang-en| '''Dr. Muhabbat Burirro'''}})، سنڌ جو لائق اديب، محقق، ترجميڪار، سياسي ۽ سماجي اڳواڻ، ايڊيٽر، استاد هو. ڊاڪٽر محبت علي ٻرڙي، ايل. ايم. سيءَ ۾ تعليم دوران مختصر ڪهاڻيون، طنز مزاح ۽ ٻيا مضمون لکڻ شروع ڪيا، جيڪي ”شاگرد“ پبليڪيشن، ”انجيڪشن“ پبليڪيشن ۽ ايل ايم سي جي ”لياقت“ ۽ ٻين رسالن ۾ ڇپيا. هُو ”سنڌي“ پبليڪيشن ڄامشوري (’سنڌي ڊائجسٽ‘) جِي اٺين ۽ نائين ڪڙيءَ جي مُرتبن ۾ شامل (اسسٽنٽ ايڊيٽر) ۽ ڇپرائيندڙ رهيو. 1977ع ۾ هُو ”سنڌي شاگرد پبليڪيشن“ جو ايڊيٽر ۽ ”انجيڪشن پبليڪيشن“ ڄامشوري جو ٻانهن ٻيلي ۽ ڪاتب رهيو، جن ۾ هن قلمي نالن سان ايڊيٽوريل ۽ مضمون لکيا. هُو ”رهبر ڊائجسٽ“ حيدرآباد سان سهڪار ڪندڙ رهيو. اتان کان سندس صحافت جي شروعات ٿي. 1992ع ۾ روزاني جاڳو اخبار، ڪراچيءَ جو قنبر تعلقي لاءِ نمائندو رهيو. 1978ع ۾ '''ڏاهپ ڪتاب گهر''' نالي پبلشنگ ادارو قنبر ۾ قائم ڪيائين. ڊاڪٽر ٻرڙو '''روزاني هلال پاڪستان''' جو نگران به رهيو. هن پنهنجا ڪتاب مختلف نالن سان لکيا، جن ۾ ڪٿي محبت ٻرڙو، ته ڪٿي سڄڻ لطيف، مهراڻ مگسي، ساجد، سجاد قنبروي نالا استعمال ڪيا. هن جي ڇپيل ڪتابن مان ڪي سندس زندگيءَ ۾ ته ڪي کانئس پوءِ ڇپيا آهن. سنڌي ادبي سنگت قنبر شاخ سان ڊاڪٽر محبت ٻرڙي جي ويجھڙائي رهي. سنگت قنبر جي گڏجاڻين ۽ پروگرامن ۾ وقت به وقت شامل ٿيندو ۽ پنهنجون ڪارائتيون صلاحون ڏيندو رهيو. هو سنگت قنبر جو 1995ع ۾ ميمبر ٿيو.

ڊاڪٽر محبت ٻرڙي 76-1974ع دوران ”گلن جھڙا ٻارڙا سنگت قنبر“ جي سرپرستي ڪئي. هو هر هفتي ٻارڙا سنگت جي گڏجاڻين ۾ شريڪ ٿيڻَ ۽ ٻارن کي تربيت ڏيڻَ لاءِ ڊاڪٽر محبت ڄامشوري کان قنبر ايندو هو. سندس ان عمل سان قنبر ۾ ترقي پسنديءَ جي پهرئين سياسي، سماجي، علمي ۽ ادبي دَور جي شروعات ٿي. ان ئي تسلسل هيٺ 1977ع ۾ هُو سماجي ڀلائيءَ جي تنظيم ”قنبر ويلفيئر ايسوسيئيشن“ جو باني ميمبر به رهيو.

1988ع ۾ سياسي تنقيدي ادب جو شاندار ڪتاب '''جيڪو سچ چوي''' قلمي نالي ’لطيف ۽ سڄڻ‘ سان لِکيو. '''جيڪو سچ چوي''' جو آخري باب '''هٿ وڌايو ــ سنڌ بچايو''' نالي سان الڳ ڪتابي روپ ۾ 1988ع ۾ ڇپيو. ساڳئي عرصي ۾ هن جا ٻيا ڪيئي ننڍا وڏا ڪتاب ڇپيا.

قنبر ۾ اچڻ کان پوءِ ڊاڪٽر محبت '''سٽيزن (ويلفيئر) ڪاميٽي''' قنبر جو باني ميمبر ۽ سيڪريٽري 94-1993ع دوران رهيو. هُو 1989ع ۾ ”موهن جو دڙو سائنس ڪلب قنبر“ کان 1997ع ۾ وفات تائين، '''کيرٿر سائنس اڪيڊمي قنبر''' سان لاڳاپيل ۽ ان جي فڪري اڳواڻي ڪندڙ رهيو، جنهن پاران هن ڪجهه ليڪچر بنيادي سائنسي موضوعن تي ڏنا ۽ ”اڪيڊمي“ پاران 1992ع ۾ ٽن مهينن تائين روزانو ”انگلش ٽيچنگ پروگرام“ ۾ رضاڪار ٽيوٽر رهيو. ان کان سواءِ اڪيڊميءَ جي سائنسي پبليڪيشن سلسليوار ”سائنسي سوچ“ جو فڪري اڳواڻ رهيو. ڊاڪٽر محبت 1994ع ۾ ”سنڌ فورم فار اِنٽيگريٽيڊ ڊولپمينٽ حيدرآباد“ سان لاڳاپيل رهيو ۽ ان فورم جي گڏجاڻين ۾ هن سرگرميءَ سان حصو ورتو. هُن ”هيومن رائيٽس ڪانفرنس“ لاڙڪاڻي ۾ خصوصي طور هڪ مضمون انگريزي ۽ سنڌيءَ ۾ '''انساني حق _ هڪ مختصر تاريخي خاڪو''' پڙهيو.

1990ع کان ڊاڪٽر محبت سياسي صورتحال تي مضمونَ لکڻ ۽ ترجما ڪرڻ، مختلف علمي مقالا ۽ مضمونَ لکڻ ۽ ترجمو ڪرڻ، انسائيڪلوپيڊيا سنڌيڪا جوڙڻ، سنڌيءَ ٻوليءَ ۾ سائنسي اصطلاح سازي ڪرڻ، سنڌي ٻوليءَ، ان جي لفظن ۽ گرامر تي تحقيق ڪرڻ، علمي ليڪچر ڏيڻ ۽ سماجي ۽ ادبي سرگرمين ۾ حصو وٺڻ شروع ڪيو. سندس اهو ڪم تمام گھڻو، گھڻ طرفو ۽ ڳُوڙهو آهي. سياسي سرگرمين کان پوءِ ڊاڪٽر محبت جي اها هڪ اهم ۽ پائدار پيش رفت هئي، جنهن کيس سنڌ جي علمي، ادبي ۽ تحقيقي دنيا ۾ هڪ نئون ۽ اهم تعارف ڏنو. هن تمام گھڻا اهم علمي ڪتاب ۽ مقالا ۽ مضمونَ ان دَور ۾ لکيا، جيڪي سندس وفات کان پوءِ هر سال سندس ورسيءَ جي موقعي تي ڇپجندا رهيا آهن. 

==سياست ۽ سياسي مضمون==

1976ع ۾، ڊاڪٽر محبت ٻرڙي جي سياسي سرگرمين جي شروعات ايل ايم سي ۾ '''سنڌي شاگرد تحريڪ''' (س ش ت) جو يونٽ کولڻ ۽ ان جو ميمبر ٿيڻ سان ٿي، جنهن جو هُو 1978ع تائين باني سيڪريٽري رهيو. اتي هن سياسي تعليم جو ڪم سرگرميءَ سان ڪيو، جن ۾ خاص طور سماجي، سائنسي، علمي، جدلياتي ۽ فڪري موضوعن تي ڏنل سندس ليڪچر ڌيان لهڻن ٿا. 79-1978ع دوران ڊاڪٽر محبت سنڌي شاگرد تحريڪ، سنڌ جو پهريون ۽ چونڊيل مرڪزي صدر رهيو. ان عرصي ۾ هن پنهنجي علمي سياسي ڪم کي وڌيڪ پکيڙيو ۽ سڄيءَ سنڌ ۾ سوَن جي تعداد ۾ ليڪچر ڏنا، جن مان ڪيترائي ليڪچر ڪلاڪن جا ڪلاڪ هليا. اهو مارشل لا جو قهري دَور هو، جنهن ۾ سياسي سرگرمين تي وڏي سختي هئي ۽ لينن، مارڪس ۽ اينجلس جي ڪتابن تي وٺ پڪڙ هئي، جيڪي ڊاڪٽر محبت جي قنبر واري گهر توڙي ڄامشوري ۾ هاسٽل تي گهڻي تعداد ۾ موجود هئا. هيءُ دَور سندس لکڻ بدران مطالعي سميت عملي ڪم جو هو، جنهن ۾ مٿس سياسي ڪيسَ به داخل ڪيا ويا. ڄامشوري ۾ تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ڊاڪٽر محبت، '''عوامي تحريڪ''' ۾ شامل ٿيو ۽ پوءِ ان جي ٺهيل '''مرڪزي تعليمي ڪاميٽيءَ''' جو بنيادي ميمبر به رهيو، جنهن ۾ هن 50 کان وڌيڪ موضوعن تي، 500 کان وڌيڪ ليڪچرَ سنڌ جي مختلف يونٽن ۾ ڏنا، جن تنظيم اندر سياسي سجاڳيءَ ۾ وڏو ڪم ڪيو. 1990ع کان ڊاڪٽر محبت سياسي صورتحال تي باقاعدي مضمونَ لکڻ ۽ ترجما ڪرڻ شروع ڪيا. 


==ڊاڪٽر محبت ٻرڙو جي لکيل ڪجهه مضمونن ۽ ڪتابن جا نالا==

* (1) سنڌي ٻوليءَ جو دشمن نمبر پهريون ڪير؟ (1998ع)
* 
* (2) شهيد فاضل راهو ۽ سندس پارٽي، (1988ع)
* 
* (3) ڄاڻي سڃاڻي، ويهان ڪيئن ماٺ ڪري، (1988ع)
* 
* (4) سنڌي عوام جو قومي اتحاد ۽ ڪي سازشي، (1989ع)
* 
* (5) پ. پ. پ حڪومت جا پهريان ٽيهه ڏينهن، (1989ع)
* 
* (6) سنڌيو سجاڳ ٿيو، (1989ع)
* 
* (7) سنڌي مار سورما، (1990ع)
* 
* (8) سنڌين جا اتحاد، (1902ع)
* 
* (9) ايم. ڪيو. ايم جي دهشتگرد سياست
* 
* (10) چين مٿان ڳاڙهو تارو
* 
* (11) اٽڪ قلعي کان (1990ع
* 
* (12) موسيٰ کان مارڪس تائين (ترجمو)

==سندس لاڏاڻي کان پوءِ ڇپيل سندس ڪجهه مضمون ۽ ڪتاب==


* (13) جدلي ماديت جا بنيادي اصول (2008ع)
* 
* (14) ٻوليءَ جو بڻ (2007ع)
* 
* (15) انسائيڪلوپيڊيا سنڌيڪا (1998ع)
* 
* (16) ماڻهو ۽ ماڻهپو (1999ع)، 
* 
* (17) شعور (2004ع)، 
* 
* (18) ڌرتي منهنجو گهر (2009ع)، 
* 
* (19) سنڌ، حڪمران، ايم ڪيو ايم ۽ سنڌي عوام (2006ع)

ان کان سواءِ ٻيا مقالا، مضمون ۽ ٻيا ڪتاب پڻ موجود آهن. ڊاڪٽر محبت جي لاڏاڻي کان پوءِ سندس ويجهن دوستن ۽ شاگردن، سندس ياد ۾، ”کيرٿر سائنس اڪيڊمي“ جو نالو تبديل ڪري ’ڊاڪٽر محبت اڪيڊمي‘ رکيو. هن اڪيڊميءَ پاران هر سال ”محبت ٻرڙو اوارڊ“ ڏنا ويندا آهن .

==لاڏاڻو==

هن عالم، اڻ مُلهه ۽ محبتي شخص، ڊاڪٽر محبت ٻرڙي جي وفات دل جي دَوري سبب، 9 اپريل 1997ع تي، قنبر ۾ ٿي، جنهن ساڻس لاڳاپيل هر ماڻهوءَ کي ڏاڍو ڏکوئي ڇڏيو. &lt;ref&gt;{{Citation |title=ڏاهپ جو جنم (گينرخ وولڪوف / محبت ٻرڙو / رياضت ٻرڙو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=236 |accessdate=2016-07-30 |archive-date=2020-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200930031405/https://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=236 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;سنڌ سلامت ڊاٽ ڪام&lt;/ref&gt;


{{ڪچو}}


{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌي شاگرد تحريڪ]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون ادبي شخصيتون]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:فلسفو]]</text>
      <sha1>hd0ah9e8wfnc1p2vgssuk6oy7czihum</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مرزا قليچ بيگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2929</id>
    <revision>
      <id>369124</id>
      <parentid>288344</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:15:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369124</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="139440" sha1="3oyo7f73yl90ecqkbmshzwge9jl4vtu" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = مرزا قلیچ بیگ
| image =
| imagesize = 180px
| caption = 
| pseudonym = 
| birth_name =
| birth_date = {{birth date|1853|10|04}}
| birth_place ={{سخ}}ٽنڊو ٺوڙهو، [[حیدرآباد، سنڌ]]، [[برطانوي ھندوستان]] ([[پاڪستان]])
|death_date         ={{death date and age|df=yes|1929|07|03|1853|10|04}}
| death_place ={{سخ}}ٽنڊو ٺوڙهو، حیدرآباد، برطانوي ھندوستان
| occupation = [[مصنف]] ، شاعر، [[مؤرخ]]، ماھرِ [[لسانیات]]، مترجم، ڊراما نویس، ناول نگار
| nationality = برطانوي ھند
| religion = [[اسلام]]
| ethnicity = [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]
| language =[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، انگریزي، سرائیڪي، عربي، ترڪي
| education = 
| alma_mater =الفنسٽن ڪاليج بمبئي
| doctoral_advisor =
| fields = 
| workplaces = 
| genre = [[تاریخ]]، [[لسانیات]]، ترجما، لوڪ ادب، لطیفیات، غزل، مرثیو، ڊراما، ناول
| subject = 
| notableworks = دیوان قلیچ&lt;br/&gt;احوالِ شاھ عبداللطیف ڀٽائي&lt;br/&gt;زینت
| influences = 
| influenced = 
| awards = شمس العلماء
| signature = 
| website = 
| portaldisp = 
}}
'''مرزا قليچ بيگ''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Mirza Kalich Beg'''}} ھڪ [[سنڌي ماڻھو|سنڌي]] عالم ٿي گذريو آھي، جنھن کي [[سنڌي ادب]] ۾ سڀ کان گهڻا ڪتاب لکڻ جو اعزاز حاصل آھي. سندن جي پيدائش [[ڦليلي]]ءَ جي ڪپ تي [[ٽنڊو ٺوڙھو|ٽنڊي ٺوڙھي]] ۾ تڏھوڪي [[برطانوي ھندستان]] (ھاڻوڪي [[پاڪستان]]) ۾ 4 آڪٽوبر تي 1853ع ۾ ٿي. 

== خاندان ==

مرزا قليچ بيگ جي ڄم جي تاريخ تي اختلاف آهي ڪن هنڌن تي سندس ڄم جي تاريخ 7 آڪٽوبر 1850ع پڻ ڄاڻايل آهي، جنهن تحت مرزا قليچ بيگ حيدراباد شهر جي ٽنڊي ٺوڙهي نالي هڪ پاڙي ۾ ڄائو.&lt;ref&gt;[http://www.drpathan.com/index.php/1850] ڊاڪٽر پٺاڻ&lt;/ref&gt; ”[[سائو پن يا ڪارو پنو]]“ سندس خود نوشتہ سوانح حيات جو عنوان آهي، جنھن م مرزا صاحب پاڻ لکي ٿو تہ: {{quote|”آءُ ٺوڙهي جي ٽنڊي (حيدرآباد) ۾، پنهنجي پيءُ واري جهوني گهر ۾ ڄائو هوس. اها سن 1270 هجري (1853ع) جي محرم مهيني جي 4 تاريخ هئي.“|(ص 18)}} 

تاريخي تقويم مطابق عيسوي (شمسي) سال جي تاريخ 7 آڪٽوبر 1853ع تي، مرزا قليچ بيگ حيدرآباد، سنڌ ۾ جنم ورتو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر حبيب الله صديقي جو مضمون؛ &quot;سنڌ جو آفتابِ ادب: مرزا قليچ بيگ&quot;؛ [[مھراڻ (رسالو)|رسالو مھراڻ]], سال 2003ع شمارو 53، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو}&lt;/ref&gt; مرزا قليچ بيگ جا وڏڙا جارجيا، روس جا رهاڪو معزز ڪرستان هئا. سندس والد ۽ نانو ننڍپڻ ۾ ايران جي حاڪم طرفان سنڌ جي ميرن کي تحفي طور عطا ڪيا ويا هئا ۽ جي انهيءَ زماني ۾ حيدرآباد جي ٽنڊي ٺوڙهي ۾ رهائش پذير ٿيا.&lt;ref&gt;{مضمون:مرزا قليچ بيگ سنڌي علم ادب جو پيش امام؛ ليکڪ: علي احمد بروهي؛ رسالو: [[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ]]، سال 2003ع، شمارو 53، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو}&lt;/ref&gt;مرزا صاحب جو والد فريدون بيگ ۽ نانو مرزا خسرو بيگ پنهنجي دؤر جا وڏا عالم هئا، جن جو اثر مرزا صاحب تي ننڍي هوندي کان ئي ٿيو، انهيءَ ڪري هو [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۽ ادب جو هڪ وڏو عالم بڻجي ويو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر نور افروز خواجہ جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ هڪ علمي، ادبي ۽ سماجي ادارو &quot;، [[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ رسالو]]، سال 2003ع، شمارو 53، [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو }&lt;/ref&gt; مرزا صاحب جو والد مرزا فريدون بيگ، سنڌ جي فرمانروا مير ڪرم علي خان ٽالپر جي محل ۾، اولاد جي حيثيت ۾، دنيا جهان جي سمورين آسائشن جي وچ ۾ پَليو ۽ وڏو ٿيو. سندس ساٿي مرزا خسرو بيگ ھو، جو عمر ۾ کانئس چند سال وڏو هو.&lt;ref&gt;{پروفيسر ڊاڪٽر ممتاز ڀُٽو جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ هڪ اعلى ڪردار&quot;، [[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ رسالو]]، سال 2003ع، شمارو 53، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو}&lt;/ref&gt;جڏهن انگريزن سنڌ فتح ڪئي، تڏهن اُنهن نہ صرف سفاڪيءَ سان ميرن جي محلن کي لُٽيو، پر سمورن حاڪمن کي گڏڪري ڪلڪتي جي ڏورانهين هنڌجلاوطن بہ ڪيو ۽ ٽالپرن جي ديرن کي نهايت تڪليف واري حالت ۾، بنهہ خالي هٿين قلعو ۽ محل ماڙيون ڇڏڻيون پيون، جڏهن خود بادشاهن ۽ راڻين سان اها ويڌن ٿي، تہ اُنهن سان لاڳاپيل معتمد اميرن ۽ دربار جي مصاحبن سان ڪهڙو نہ ناحق ٿيو هوندو. ان پس منظر ۾ ٽالپري دربار سان وابستہ، سنڌ جي ٻن نامور امير خاندانن – مرزا خسرو بيگ ۽ مرزا فريدون بيگ – کي بہ ڏکين ڏينهن سان مُنهن ڏيڻو پيو، پر گهڻو ڪجهہ لُٽجي وڃڻ کانپوءِ بہ اُهي نهايت همت ۽ حوصلي، صبر ۽ جرئت سان وري پنهنجن پيرن تي بيهڻ لاءِ جتن ڪري رهيا هئا. اهڙي صبر آزما آزمائش دوران، مرزا صاحب جي خاندان سليقہ مندي ۽ سگهڙپائي، سُچيتائي ۽ سيبتائيءَ سان ڏکين ڏينهن کي قابو ۾ آندو.&lt;ref&gt;{پروفيسر ڊاڪٽر ممتاز ڀُٽو جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ هڪ اعلى ڪردار&quot;، [[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ رسالو]]، سال 2003ع، شمارو 53، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو}&lt;/ref&gt;پنھنجي آتم ڪٿا ”سائو پن يا ڪارو پنو“ ۾ مرزا صاحب جن پاڻ پنهنجي اوائلي دؤر کي هن طرح بيان ڪيو آهي.

{{quote |”ميرن جي صاحبيءَ ۾، هو ٻيئي حيدرآباد جي ڪوٽ جي اندر رهندا هئا، جتي مير صاحب ۽ سندن ديرا هئا. صاحبيءَ ڦِٽڻ وقت، يعني 1843ع ۾ ،اسان جن مائٽن کي وري تڪليف شروع ٿي، ميرن سان گڏ، پهرين ناني مرحوم کي بہ قيد ڪري ڪلڪتي ٿي نيائون. پر پوءِ ميرن جي ديرن جي سنڀال لاءِ هُن کي هتي ڇڏي ڏيڻ ضروري ٿين، جڏهن حيدرآباد جو ڪوٽ انگريز سرڪار هٿ ڪيو، تڏهن اسان جا مائٽ، يعني بابو، نانو ۽ سندن ڪٽنب، سائينداد جي ٽنڊي ۾ وڃي ويٺا. اُنهيءَ ڀاڄ ۾ اسان جي توڙي ٻين ڪوٽ ۾ رهڻ وارن جي گهڻي دولت زيان ٿي. ڪجهہ سامان اندران ڪڍي ٻاهر اڇلائڻ ۾ ۽ ڪجهہ ٻين وٽ امانت رکڻ ۾؛ ۽ ڪجهہ زمين اندر پورڻ ۾.
سائينداد جي ٽنڊي ۾ ڪَچن گهرن ۾ وڃي رهيا، جن کي هڪڙي ڏينهن اوچتو اچي باھ لڳي، جا ٽي ڏينھن برابر پئي ٻري. ڏاڍيءَ مشڪلات سان ماڻهن جان بچائي. ڪيترو قيمتي مال، ڪپڙا، جواهر ۽ موتي سَڙي چٽ ٿي ويا. سڙيل موتي ڇڄن جا ڇڄ نڪتا، جن سان پوءِ اسين ٻار راند پيا ڪندا هئاسين. باھ کان پوءِ مير ڪرم علي خان جا ديرا ۽ ساڻن گڏ بابو ۽ نانو بہ لڏي اچي مير محمود جي ٽنڊي ۾، ڦليليءَ جي ڪناري تي، يعني آغا جي ٽنڊي ۽ يوسف جي ٽنڊي جي وچ تي اچي ويٺا؛ ۽ پوءِ اُتان ٺوڙهي جي ٽنڊي ۾ نواب محمد خان ٺوڙهي جي جاگير ۾ اچي ويٺا.“|(ص 3)&lt;ref&gt;{پروفيسر ڊاڪٽر ممتاز ڀُٽو جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ هڪ اعلى ڪردار&quot;، [[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ رسالو]]، سال 2003ع، شمارو 53، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو}&lt;/ref&gt;}}

ڏکين حالتن کي مرزا صاحب جي خاندان نهايت هوشمندي ۽ سليقه شعاريءَ سان مُنهن ڏنو، تنهن جو نقشو مرزا صاحب هنن لفظن ۾ چٽيو آهي:
{{quote| ”مٿي چيو ويو آهي تہ بابي ۽ امان وٽ گهڻي دولت نہ هئي. بابي جي وفات کانپوءِ امان ۽ اسان جي وڏي ڀيڻ ۽ اسان جون ٻہ ٻانهيون، يعني دائي گُلچمن، جا حبشياڻي هئي ۽ دائي زعفران، جا شيدياڻي هئي، سي گهر جي ڪم ڪار ۾ رهدنيون هيون. امان ۽ ادي، سُئيءَ ۽ زريءَ جو ڪم چڱو ڪنديون هيون ۽ انهيءَ مان چڱي موچاري پيدائش ٿيندي هُين. اهڙي پورهئي ڪرڻ کي عيب نہ ڄاڻنديون هيون. پنھنجن هٿن سان چرخو بہ ڪتينديون هيون. ڪپھ جي ڦٽين ٽاڻڻ جو آرٽڙيون بہ هلائينديون هيون: بلڪہ ڪڏهن ڪڏهن جنڊ بہ پيھنديون هيون ۽ ماني بہ رڌينديون هيون. ٿوريءَ پيدائش جي ڪري بابو ۽ امان، جيتري ڪفايت ۽ قناعت ٿي سگهندي هئي، اوتري ڪندا هئا. بابو پنهنجي هٿن سان ٻارن جي لاءِ ٽوپيون جوڙيندو هو ۽ پنهنجي لاءِ بعضي پاڻ ڪپڙا بہ سبندو هو. ڪفايت ۽ قناعت جي ڪري، اسان جي ساديءَ هلت تي، ڪي پاڙيوارا ۽ عزيز کِلندا ۽ ٽوڪون بہ ڪندا هئا تہ بہ اسان مان ڪو اُنهيءَ تي ڌيان نہ ڏيندو هو. گهڻن کي تہ حيرت لڳندي هئي تہ ڪيئن هي اندر توڙي ٻاهر عزت آبروءَ سان پيا گذارين. اندر ٻاهر جي لاءِ نوڪر بہ رکن: صاف ڪپڙا بہ ڪن: ٻار بہ اسڪول ۾ موڪلين، بلڪ بمبئيءَ تائين بہ اُنهن کي موڪلين: ۽ شاديءَ مراديءَ وقت دستوير پئسو پنجڙ بہ ڏين وٺن، ۽ اُٿن ويهن!“| (ص 9)&lt;ref&gt;{پروفيسر ڊاڪٽر ممتاز ڀُٽو جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ هڪ اعلى ڪردار&quot;، [[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ رسالو]]، سال 2003ع، شمارو 53، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو}&lt;/ref&gt;}}

مرزا صاحب جو نالو ''قليچ'' ترڪي ٻوليءَ جو لفظ آهي جنھن جي معني آهي ''تلوار''.مرزا قليچ بيگ پنھنجي آتم ڪٿا ۾ لکي ٿو تہ:{{quote|”ٻاراڻي وهيءَ ۾ چون ٿا تہ آءُ ٿلهو هوس، جنهن ڪري بادل فراشُ، جو چرچائي مشهور هو، سو مون کي گهوٻاٽو ڪري سڏيندو هو.| (سائو پن…ص ص 12- 18)&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر حبيب الله صديقي جو مضمون؛ &quot;سنڌ جو آفتابِ ادب: مرزا قليچ بيگ&quot;؛ [[مھراڻ (رسالو)|رسالو مھراڻ]]، سال 2003ع، شمارو 53، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو}&lt;/ref&gt;}}

مرزا صاحب وڏو ڀاءُ مرزا غلام رضا بيگ پھرين پرشن ٽيچر هو ۽ اڳتي هلي ڊيپوٽي ايجوڪيشنل انسپيڪٽر ٿيو. ٻيو ڀاءُ مرزا صادق علي بيگ پهرين شڪارپور جي هاءِ اسڪول جو هيڊ ماستر ٿيو ۽ پوءِ اُهو بہ ڊيوپٽي ايجوڪيشنل آفيسر ٿي رهيو. سندس ٽيون ڀاءُ جيڪو کانئس ننڍو هو، اُهو بہ پھرين پرشن ٽيچر ٿيو ۽ پوءِ ڊيوپٽي انسپيڪٽر ٿيو.اُن کان ننڍو ڀاءُ مرزا جعفر قلي بيگ ڊاڪٽر ٿيو، جنهن بمبئي مان تعليم حاصل ڪرڻ کانپوءِ لنڊن مان بہ اعلى ڊگريون حاصل ڪيون ۽ ڪراچي ۾ اچي اسپتال کولي. هڪ ڀاءُ مرزا نجف قلي بيگ انجنيئرنگ ڊپارٽمينٽ ۾ اوورسيئر ٿيو ۽ اُنهيءَ کان ننڍو پهريائين پنهنجي ڊاڪٽر ڀاءُ مرزا جعفر علي بيگ جو اسسٽنٽ هو ۽ پوءِ ميهڙ جو جيلر ٿيندي پوليس ۾ سب انسپيڪٽر ٿيو، سندن ٻن ڀينرن مان وڏي ڀيڻ زيب النساء فارسي ۽ سنڌي ٻوليءَ ۾ هوشيار هئي. هوءَ شاعره بہ هئي ۽ سندس تخلص ”مخفي“ هو. مرزا صاحب جو هڪ مامو خانبهادر مرزا علي محمد بيگ ڊيپوٽي ڪليڪٽر ٿيو.&lt;ref&gt;{پروفيسر ڊاڪٽر ممتاز ڀُٽو جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ هڪ اعلى ڪردار&quot;، [[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ رسالو]]، سال 2003ع، شمارو 53، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو}&lt;/ref&gt;مرزا صاحب ٽي شاديون ڪيون پر ھڪ ئي وقت ھڪڙي زال رکيائين .پھرين زال جي وفات ڪري ٻي شادي ڪيائين ۽ اھا زال بہ فوت ٿي ويس جنھن ڪري ٽين شادي ڪيائين. سندس رٽائرمينٽ کان ٻہ سال بعد 1912 م سندس وڏو پٽ مرزا نادر بيگ بئريسٽر ٿيو.

== ابتدائي تعليم ==

پنهنجي اوائلي تعليم جو ذڪر ڪندي مرزا صاحب پنهنجي آتم ڪھاڻي م لکي ٿو تہ: {{quote|  ”… ماني کائي ٿڪ ڀڃي، وري رات جو اُٿي پڙهندا هئاسين. تڏو وڇائي، وچ تي شمعدان يا ڏياٽي رکي، يا دلو اونڌو ڪري اُنهي تي ڏيئو رکي، ويھي پڙهندا هئاسين. تڏهن ڪيروسين تيل ڪونہ هو، ڪڙو تيل ٻرندو هو، بتيون ۽ چمنيون بہ عام ڪونہ هيون. صبح جو وري اُس تي ويھي پڙهندا هئاسين&quot;|}}. ڪاليج جي تعليم جي باري ۾ لکيو اٿس تہ: {{quote| ”…… ڪاليج ۾ مون کي سنڌ جي اسڪالرشپ ويھ رپيا درماھ تہ ملندي هئي پر اُتي ڪاليج جي امتحانن پاس ڪرڻ جي ڪري ٻي اسڪالر شپ بہ ويهن رپين واري جدا ملندي هئي، اُنهي کانسواءِ خانگي طرح ڪيئي دولتمند پارسي شاگرد مون کان پارسي پڙهندا هئا ۽ اُنهي لاءِ پنج ڏھ رپيا ڏيندا هئا، جنهن ڪري منهنجو گذران چڱيءَ طرح ٿيندو هو…“|}}
مرزا صاحب جو هڪ ڀاءُ مرزا غلام رضا بيگ حيدرآباد جي ڪوٽ ۾ سن 1842ع ۾ ڄائو هو. باقي سڀ ڀائر ۽ ڀينرون ٽنڊي ٺوڙهي ۾ پيدا ٿيا، سواءِ مرزا صادق علي بيگ جي، جيڪو 1845ع ۾ سائينداد جي ٽنڊي ۾ ڄائو هو.&lt;ref&gt;{پروفيسر ڊاڪٽر ممتاز ڀُٽو جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ هڪ اعلى ڪردار&quot;، [[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ رسالو]]، سال 2003ع، شمارو 53، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو}&lt;/ref&gt;مرزا صاحب جي ناني ۽ والد جي دوستي جي دائري ۾ انگريز عملدار ۽ هندو ديوان بہ شامل هئا. جن جي صحبت ۽ مشوري سان هنن پنهنجي اولاد کي وڏن تعليمي ادارن تائين پهچايو. مسٽر گولڊ سمٿ، جيڪو اسسٽنٽ ڪمشنر هئڻ سان گڏ تعليم کاتو بہ سنڀاليندو هو، اُن کان علاوه راس بورن، فلپ صاحب، تروٽ صاحب، جيڪي وڏا آفيسر هئا، اُنهن سان هنن جي دوستي هئي، جن جي صلاح سان مرزا صاهب جا ٻہ وڏا ڀائر انگريزي اسڪول ۾ داخل ڪيا ويا، 1871 ۾ سندس والد وفات ڪري ويو. 1972 ۾ مئٽرڪ پاس ڪيائين جنھن بعد کانپوءِ 1873 ۾ بمبئي جي ايلفنسٽن ڪاليج ۾ پڙهڻ لاءِ ويا .1876 ۾ سندس والده بہ وفات ڪري وئي.

مررزا قليچ بيگ پهريائين حيدرآباد جي سنڌي ۽ پوءِ انگريزي اسڪول ۾ تعليم حاصل ڪئي. سندس پالنا ڏاڍي لاڏ ڪوڏ سان ٿي. مائٽ سندس هر انگل پورو ڪندا هئا. مرزا صاحب کي گهر ۾ جيڪو تعليمي ماحول مليو، تنهن جو ڦل گهر جي هر فرد کي مليو.

== ذاتي زندگي ==

ڊاڪٽر انور فگار هڪڙو لکي ٿو تہ: محمد صديق مسافر، مرزا صاحب جي حياتيءَ تي سن 34- 1935ع ۾ سنڌ مسلم ادبي سوسائٽيءَ جي سالياني جلسي ۾ ”مرحوم مغفور شمس العلماء خانبهادر مرزا قليچ بيگ جي سوانح حيات“ جي عنوان هيٺ هڪ تقرير ڪئي هئي، جنهن ۾ اڳتي هلي ڪجهہ اضافو ڪري ”قرب قليچ“ جي نالي سان ڪتاب تيار ڪيو، جنهن جو پهريون ڇاپو 1936ع ۾ پڌرو ٿيو ۽ ٻيو ڇاپو آڪٽوبر 1997ع ۾ ”آگم پبليڪيشن ايجنسي“ حيدرآباد پاران شايع ڪرايو ويو آهي، اُنهيءَ تقرير ۾ (مذڪوره ڪتاب ص 29) مسافر صاحب مرزا صاحب متعلق هڪ واقعو هن ريت بيان ڪيو آهي: ”مرزا قليچ بيگ صاحب جڏهن شڪارپور ۾ مختيارڪار هو، تڏهن ريلوي ڊپارٽمينٽ وارن صاحبلوڪن سان سندس گهڻو لھ وچڙھ ٿيو. اُتي هڪڙي يوريشن ڇوڪريءَ ۽ مرزا صاحب جي وچ ۾ صافدليءَ واري محبت پيدا ٿي وئي. ٻنهي ڄڻن جي مرضي ٿي تہ اسين پاڻ ۾ شادي ڪريون، ڇوڪريءَ جي پيءُ لاهور واري وڏي پادريءَ کان اجازت گهري تہ ڇوڪريءَ کي هڪڙي مسلمان جوان سان شادي ڪرڻ ڏجي يا نہ؟ پادريءَ لکي موڪليو ته جيستائين اُهو مسلمان جوان ڪرستان ٿيڻ قبول نہ ڪري تيستائين ڇوڪريءَ کي ساڻس شادي ڪرڻ جي اجازت ڏئي نٿي سگهجي. مرزا صاحب، جنهن جي رڳ رڳ ۾ اسلام جو اثر مضبوطيءَ سان سمايل هو، تنهن ڪرستان ٿيڻ کان انڪار ڪيو ۽ اُن يوريشن ڇوڪريءَ سان شادي ڪرڻ جي پچر ئي ڇڏي ڏنائين.“&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر [[انور فگار هڪڙو|انور فگار هَڪڙو]] جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ ۽ شڪارپور&quot;، [[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ رسالو]] سال 2003ع، شمارو 53، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو}&lt;/ref&gt;
دراصل انهيءَ واقعي جو تعلق راڌڻ سان آهي، نہ ڪہ شڪارپور سان.مرزا صاحب اُن زماني ۾ ميهڙ ڊويزن جي ٿرڙي محبت تعلقي جو مختيارڪار هو ۽ راڌڻ جي اسٽيشن ماسٽر مسٽر مُري جي وڏي ڌيءَ ائلس سان سندس گهڻي محبت ٿي ويئي هئي، جنهن وڃي شاديءَ جي ارادي جي نوبت اختيار ڪئي هئي. (سائو پن يا ڪارو پنو. ص ص 46- 47)&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر [[انور فگار هڪڙو|انور فگار هَڪڙو]] جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ ۽ شڪارپور&quot;، [[مھراڻ (رسالو)|مھراڻ رسالو]] سال 2003ع، شمارو 53، [[سنڌي ادبي بورڊ]]، ڄامشورو&lt;/ref&gt; پنهنجي حياتيءَ جي احوال ڏيندي مرزا صاحب پنھنجي آتم ڪهاڻي سائو پن يا ڪارو پنو ۾ ڪيترن ئي مسئلن تي پنهنجي مدلل راءِ بہ ڏني آهي. شادي جي معاملي تي لکيائين تہ”…… شادي ڪرڻ جي نسبت ۾ مون شادي کان اڳي گهڻو خيال ڪيو هو ۽ مقابلو ڪري نفعا ۽ نقصان تفصيلوار ڪاغذ تي لکي، دل ۾ تڪي توري پوءِ شادي ڪيم“ (ص 118). ”منهنجي راءِ آهي تہ زال هميشہ هڪڙي پرڻجڻ گهرجي. ٻئي ڪنهن بہ عذر تي پرڻجڻ اجايو آهي.“ (ص 119) مرزا جي پھرين شادي خيرپور اسٽيٽ جي وزير سردار بهادر شيخ محمد يعقوب جي خاندان مان ٿي جيڪا 9 مارچ 1904ع تي وفات ڪري وئي.

== تعليم ۽ ڪيريئر ==

مرزا صاحب ننڍپڻ ۾ پنهنجي ابتدائي تعليم مختلف مڪتبن ۾ حاصل ڪئي. پوءِ هو هڪ سنڌي اسڪول ۾ داخل ٿيو ۽ 1865ع ۾ گورنمينٽ هاءِ اسڪول ۾ داخل ٿيو ۽ اتان 1872ع ۾ مئٽرڪ جو امتحان پاس ڪيائين. هتي مرزا صاحب کي نهايت ئي ذهين ۽ قابل استاد مليا، جن جي تربيت سان سندس تعليم جي پيڙهه پختي ٿي، انهيءَ کانپوءِ هو 1873

۾ بمبئي الفنسٽن ڪاليج مان گريجوئيشن ڪرڻ ويو&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر نور افروز خواجه جو مضمون:&quot; مرزا قليچ بيگ هڪ علمي، ادبي ۽ سماجي ادارو &quot;, مھراڻ رسالو سال 2003,شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو }&lt;/ref&gt;تعليمي ۽ ادبي پس منظر رکندڙ خاندان جو هونهار نوجوان، مرزا صاحب، پنهنجي والد جي وفات کانپوءِ به بمبئي جي ايلفنسٽن ڪاليج ۾ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ويو. هن کي هُت به اُهوئي ماحول مليو، جيڪو کيس گهر ۾ مليو هو، يعني شعر و شاعري ۽ ادبي ذوق واريون محفلون. مرزا صاحب ننڍي هوندي گهر ۾ شاعري به ڪندو هو ۽ شعرن جي تربيت پنهنجي والد کان وٺندو هو ۽ بمبئيءَ ۾ هن کي ڪاليج جو هڪ فيلو، مسٽر واڊيا، جيڪو شعر جو ڄاڻو هوندو هو، هن کي شعر جا قانون سيکاريندو هو ۽ سندس انگريزي شعرن جي اصلاح به ڪندو هو. پنهنجي هڪ نهايت لائق استاد، مسٽر حيرت مرزا، جي صحبت ۾ رهندي هڪ ڪلارڪ وانگر اُن جي خانگي يا سرڪاري لکپڙهه جو اُڪلاءُ به ڪندو هو ۽ وٽس جيڪي ڪتاب راءِ لاءِ ايندا هئا، ته هو مرزا صاحب کي چڪاسڻ لاءِ ڏيندو هو. حيرت مرزا جي صحبت ۾ مرزا صاحب ترڪي ٻولي سکيو ۽ اڳتي هلي سنسڪرت ۽ گجراتي ٻوليون به سکيو ۽ مرهٽي زبان جي به ڄاڻ حاصل ڪيائين.&lt;ref&gt;{پروفيسر ڊاڪٽر ممتاز ڀُٽو جو مضمون:&quot; مرزا قليچ بيگ هڪ اعلى ڪردار&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003، شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;. فارسي ٻولي جيئن ته سندس گهر جي ٻولي هئي، جنهن ڪري کيس اُن تي وڏي دسترس حاصل هئي ۽ ڪاليج جي پيپر ۾ گهڻيون مارڪون کڻي پاس ٿيندو هو، جنهن ڪري هن کي اُنهيءَ ڪاليج ۾ فيلو شپ ملي ۽ هو اُتي پارسي پڙهائڻ لڳو. هن کي پڙهائيءَ لاءِ سنڌ حڪومت طرفان ويهه روپيا درماه اسڪالرشپ ملندي هئي. اُتي ڪاليج ۾ اعلى نمبرن ۾ پاس ٿيڻ جي ڪري ويهن رپين جي هڪ ٻي اسڪالرشپ به ملڻ لڳي ۽ ڪجهه پئسا خانگي طور ٽيوشن پڙهائيندي کيس ملڻ لڳا ۽ اِن طرح سان سندس گذر سفر چڱي نموني سان رهيو. بمبئي مان تعليم حاصل ڪرڻ کانپوءِ ھندوستان ۾ گھمي ڦري 1876 ۾ واپس سنڌ واپس وريو ۽ ڪجهه وقت ڪراچي ۾ رهيو. مطالعي لاءِ فريئر هال لائبرري ۽ گاڏي کاتي واري هاءِ اسڪول جي ويجهو موجود جنرل لائبرري ۾ ويندو هو. سندس انگريزي شاعري انگريزي اخبار ”سنڌ نيوز“ ۾ ۽ فارسي شاعري، فارسي اخبار ”مفرح القلوب“ ۾ ڇپجڻ لڳي. ڪاليجي دوستن ۾ مرزا صاحب سنڌجي ڪجهه شاگردن جو ذڪر ڪيو آهي، جن ۾ مسٽر ڪائوسجي، مسٽر رستمجي پٽيل، هاسارام منگهو ملاڻي، مسٽر ٽيڪچند واسواڻي ۽ ٻيا شامل آهن. بمبئي واري زماني ۾ آغا خان وڏي ۽ سندس خاندان سان واقفيت ٿيس ۽ سندس ننڍو پٽ آغا اڪبر مرزا صاحب جو دوست ۽ همعصر هو. سنڌ۾ به هن جي معزز ماڻهن حسن علي آفندي، ڏيارام گدومل، اڌارام ۽ ڏيارام ڄيٺمل سان صحبت رهي. نوڪري خاطر پڙهيائين ، ڪراچي م ٻہ سال ان حالت ۾ رھن کان پوءِ 1878 ۾ پنهنجن ڀائرن وانگر ڪراچي جي هڪ هاءِ اسڪول ۾ فارسيءَ جو استاد مقرر ٿيو ۽ پوءِ 1879 ۾ مئجسٽريٽي جو امتحان ڏنائين ۽ سڀني اميدوارن ۾ هي هڪ ڄڻو اُن امتحان ۾ پاس ٿيو ۽ 1880 ۾ ٽکڙ ۽1881 ۾ شڪارپور ضلعي جي ڪڪڙ تعلقي جو هيڊمنشي ٿي ويو. جلد ئي 1882 ۾ کيس ميهڙ جي ٿرڙي محبت تعلقي جو مختيارڪار مقرر ڪيو ويو &lt;ref&gt;{پروفيسر ڊاڪٽر ممتاز ڀُٽو جو مضمون:&quot; مرزا قليچ بيگ هڪ اعلى ڪردار&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003، شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt; 1884 ۾ جوھي تعلقي جو مختيارڪار مقرر ٿيو.1887 ۾ تعلقي وارھ ۽ نصير آباد جو مختيارڪار مقرر ٿيو.1888 ۾ ڊگھي موڪل وٺي شادي ڪيائين.1889 ۾ تعلقي گھوٽڪي جو مختيارڪار ٿيو.1890 ۾ تعلقي روهڙي جو مختيارڪار ٿيو ۽ ساڳي سال ڊپارٽمينٽل امتحان پاس ڪيائين.1891 ۾ ايڪٽنگ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿيو ۽ سندس مقرري شڪارپور شھر جي سٽي ماجسٽريٽ طور ٿي. ان عھدي کي ھاڻي تبديل ڪري فورٿ سول جج اينڊ جوڊيشل ماجسٽريٽ شڪارپور ۾ تبديل ڪيو ويو آهي. ترت ئي 1892 ۾ سندس بدلي روڙھي ٿي وئي. ان طرح جلد ئي ترقي ڪندو ڊپٽي ڪليڪٽر جي عهدي تي فائز ٿيو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر نور افروز خواجه جو مضمون:&quot; مرزا قليچ بيگ هڪ علمي، ادبي ۽ سماجي ادارو &quot;, مھراڻ رسالو سال 2003,شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو }&lt;/ref&gt; 1893 ۾ سندس مقرري لاڙڪاڻي ۾ ڊپٽي ڪليڪٽر جي حيثيت سان ٿي 1894 ۾ ڪراچي ۽ ٿرپارڪر ۾ گھر تعمير ڪرايائين.1895 ۾ سيوھڻ جو ڊپٽي ڪليڪٽر مورر ٿيو.1896 ۾ جيڪب آباد جو ڊپٽي ڪليڪٽر ٿيو ۽ 1898 ۾ حيدرآباد ۾ گھر تعمير ڪرايائين.ساڳئي سال پھريان ٿرپارڪر ۽ پوء نوشهرو فيروز جو ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر ٿيو. 1900 ۾ حيدرآباد ۾ اوطاق تعمير ڪرايائين.1901 ۾ ڪوٽڙي جو ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر ٿيو. 1903 ۾ ٺٽي ۽ سجاول جو ڊپٽي ڪليڪٽر مقرر ٿيو.1904 ۾ سندس پھرين زال وفات ڪري وئي. 1907 ۾ مرزا صاحب جي ٻي شادي ٿي ۽ 1908 ۾ ٻي زال بہ وفات ڪري وئي. 1909 ۾ ٽين شادي ڪيائين ۽ ڪوٽڙي مان موڪل ورتائين 1910 ۾ رٽائرمينٽ ورتائين. .مرزا قليچ بيگ ڪيترن ئي اهم عهدن تي فائز رهي وڏيون خدمتون سرانجام ڏنيون. سرڪاري لٽريچر ڪميٽي جو ميمبر رهيو. سرڪاري ٽيڪسٽ بڪ ڪميٽيءَ جو ميمبر به هو. بمبئي ۾ پراونشل ٽيڪسٽ بڪ ڪميٽيءَ جو ميمبر رهيو. سنڌ جي انجمن اسلاميه جو ميمبر رهيو. انجمن اماميه حيدرآباد ۽ آل انڊيا شيعا ڪانفرنس جو ميمبر هو. مرڪزي ڪميٽي جو ميمبر ۽ سنڌ جي پبلسٽي ڪميٽي جو ميمبر هو. هو سرڪاري ڊپارٽمينٽل امتحانن وٺڻ يا يورپي آفيسرن جو سنڌي جو امتحان وٺڻ لاءِ ممتحن مقرر ٿيل هو. عربي، فارسي ۽ اردو جا جيڪي نوان ڪتاب ڊائريڪٽر آف پبلڪ انسٽرڪشن وٽ ايندا هئا، انهن تي به سندس راءِ کي اهم سمجهيو ويندو هو. هو سرڪار طرفان سرڪاري ڪانفرنسن ۽ خانگي ڪانفرنسن ۾ شرڪت ڪندو هو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر نور افروز خواجه جو مضمون:&quot; مرزا قليچ بيگ هڪ علمي، ادبي ۽ سماجي ادارو &quot;, مھراڻ رسالو سال 2003,شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو }&lt;/ref&gt;مرزا صاحب کي ننڍپڻ کان ئي لکڻ، پڙهڻ، شعر چوڻ ۽ ڳائڻ جو شوق هوندو هو. آتمڪٿا ۾ هو پاڻ لکي ٿو ته ”ٻيا ٻار راند رود ڪرڻ ويندا هئا ۽ آئون قلم، ڪاغذ ۽ مس کڻي ويهي ليڪا ڪڍندو هوس.“
هڪ ٻئي هنڌ هو لکي ٿو ته: ”اسڪول ۾ پڙهندي راڳ جو شوق پيدا ٿيو ۽ سُرندائين کان سرندو وڄائڻ سکيس ۽ ڳائڻ به. پوءِ ستار وڄائڻ سکيس ۽ ڳائڻ به. پوءِ ستار وڄائڻ سکيس.“
مرزا صاحب ننڍي هوندي کان ئي عربي، فارسي، سنڌي ۽ ترڪي ٻولين جو ماهر هو. هن پنهنجي لکڻ ۽ شعر چوڻ جي شروعات ننڍپڻ کان ئي ڪئي هئي. سندس انهيءَ ننڍپڻ جي شوق ئي کيس پنهنجن همعصرن ۾ نهايت ممتاز ۽ مٿانهون درجو عطا ڪيو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر نور افروز خواجه جو مضمون:&quot; مرزا قليچ بيگ هڪ علمي، ادبي ۽ سماجي ادارو &quot;, مھراڻ رسالو سال 2003,شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو }&lt;/ref&gt;ڊاڪٽر انور فگار لکي ٿو تہ مرزا قليچ بيگ جي سوانح عمري ”سائو پن يا ڪارو پنو“ جي مطالعي مان معلوم ٿئي ٿو ته پاڻ سن 1891ع ۾ شڪارپور ۾ ائڪٽنگ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي سٽي مئجسٽريٽ جي اعلى عهدي تي فائز رهيو&lt;ref&gt;{مرزا قليچ بيگ: ”سائو پن يا ڪارو پنو“، سنڌي ادبي بورڊ، 1988ع ص 228.}&lt;/ref&gt; . مرزا صاحب لکي ٿو ته: ”اهو سال 1889ع هو. اُنهي سال مون ڊپارٽمينٽل امتحان ڏنو هو ۽ پاس ٿيس. ڪرنل ميهو تڏهن شڪارپور جو ڪليڪٽر هو. اُهو خاص طرح مهربان هو ۽ مسٽر ميولس اسسٽنٽ ڪمشنر هو، اُهو به خاص طرح مهربان هو. ٽن مهينن تائين ائڪٽنگ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي، ڊڪارپور جو سٽي مئجسٽريٽ ٿي رهيس. زال ۽ ٻار به مون سان رهندا هئا. اُتان موٽي روهڙيءَ آيس“&lt;ref&gt;{مرزا قليچ بيگ: ”سائو پن يا ڪارو پنو“، سنڌي ادبي بورڊ، 1988ع ص 54.}&lt;/ref&gt;
شڪارپور مان بدلي ٿي وڃڻ کانپوءِ به مرزا صاحب وقت بوقت شڪارپور ايندو رهندو هو. سندس سوانحعمري مان اهڙا اشارا ملن ٿا، جيئن هڪ هنڌ لکي ٿو ته: ”12 اپريل 1914ع جي شام جو شڪارپور وياسين. مسٽر پوڪرداس، مير علي نواز خان ۽ ٻيا ماڻهو اسٽيشن تي گڏيا. رات جو ڊاڪ بنگلي ۾ ٽڪياسين ۽ ڏينهن جو شهر گهمڻ وياسين“&lt;ref&gt;{مرزا قليچ بيگ: ”سائو پن يا ڪارو پنو“، سنڌي ادبي بورڊ، 1988ع ص 243.}&lt;/ref&gt; . مرزا صاحب ٻئي هنڌ لکي ٿو ته: ”27- ڊسمبر 1921ع تي صبح جو آءُ شڪارپور ڏانهن ويس. مسٽر پوڪرداس رڪ اسٽيشن تي آيو هو. شڪارپور ۾ موٽر ۽ گهوڙي گاڏيءَ تي وياسين، سرڪاري باغ ۾ وياسين ۽ شهر گهميوسين. گهڻن ماڻهن سان ملاقاتون ڪيون سين. ٽين وڳي سکر ڏانهن روانا ٿياسين. گهڻا ماڻهو اسٽيشن تي ڇڏڻ آيا.“&lt;ref&gt;{مرزا قليچ بيگ: ”سائو پن يا ڪارو پنو“، سنڌي ادبي بورڊ، 1988ع ص 265 .}&lt;/ref&gt;
مرزا صاحب جي شڪارپور جي ڪن تقريبن ۾ شرڪت به ڏسجي ٿي، جيئن سن 1914ع ۾ شڪارپور جي ”ٽمبرس ڪانفرنس“ ۾ شريڪ ٿيو ۽ نشي بابت تقرير به ڪيائين.&lt;ref&gt;{مرزا قليچ بيگ: ”سائو پن يا ڪارو پنو“، سنڌي ادبي بورڊ، 1988ع ص 237.}&lt;/ref&gt; مرزا صاحب ملازمت کان اڳ به شڪارپور ۾ ايندو رهندو هو، ڇاڪاڻ ته سندس ٻيو نمبر وڏو ڀاءُ مرزا صادق علي بيگ شڪارپور جي هاءِ اسڪول ۾ هيڊ ماستر هو . سن 1853ع ۾ شڪارپور ۾ هڪ انگريز اسسٽنٽ ڪمشنر مسٽر گولڊ سمڊ جي ڪوششن سان هڪ مڊل اسڪول جو بنياد پيو، جنهن کي سن 1873ع ۾ هاءِ اسڪول جو درجو ڏنو ويو ۽ مرزا صادق علي بيگ اُن جو پهريون هيڊ ماستر هو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر انور فگار هَڪڙو جو مضمون
&quot;مرزا قليچ بيگ ۽ شڪارپور&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;علي احمد بروھي لکي ٿو تہ: &quot;مرزا مرحوم وڏو عرصو روينيو کاتي ۾ مختيارڪار جي عهدي تي فائز هو ۽ اڳتي هلي ناميارو ڊپٽي ڪليڪٽر ٿيو. اڳي مختيارڪار جي دائره اختيار واري سر زمين اڄڪلهه جي ضلعي کان ٻيڻي ايراضي هوندي هئي. وڏي ڳالهه ته سواريءَ لاءِ موٽر گاڏيون ۽ ٻيو مناسب ٽرانسپورٽ نه هئا. بلڪه اُٺن ۽ گهوڙن تي دور دراز ۽ اؤکيون منزلون طئي ڪرڻيون پونديون هيون. بجلي، ٽيليويزن، ريڊيو ۽ ٽيليفون نه هئڻ ڪري رهائش توڻي روشني اڻلڀ ٿي پوندي هئي. انهيءَ زماني ۾ هڪ عملدار کي ايتري واندڪائي ڪٿي جو فرصت ۽ دلجاءِ سان ويهي ڪتاب لکي ۽ ڪاعذ ڪارا ڪري! تعجب هي آهي ته مرزا قليچ بيگ مرحوم اهڙي اڻهوند واري دؤر هوندي به ڍڳ ۽ ڍير ڪتابن جا لکي سگهيو آهي، جو ڏيکاري ٿو ته مرزا مرحوم بيحد اورچ ۽ محنتي انسان هيو ۽ زندگي عيش آرام ۾ صرف ڪرڻ بجاءِ علم ادب جي کيتر ۾ قلم جي هر هلائڻ کي ترجيح ڏنائين ۽ اهڙي علمي بلنديءَ کي سر ڪيائين، جنهن جي پهچ لاءِ ڪو سوچي به نٿو سگهي.&quot;&lt;ref&gt;{مضمون:مرزا قليچ بيگ سنڌي علم ادب جو پيش امام؛ ليکڪ: علي احمد بروهي؛ رسالو: مھراڻ سال 2003، شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;مرزا صاحب پهريون ڀيرو لاڙڪاڻي ۾ سنڌ 1893ع ۾ ترقي ملڻ کانپوءِ ڊپٽي ڪليڪٽر ٿي پهتو. انتظامي لحاظ کان ته لاڙڪاڻي سان هي سندس پهريون تعلق آهي، پر ٻيو روحاني تعلق سندس نياڻي جو هت مدفن آهي، جيڪو سندس سڀني واسطن کان وڌيڪ اهم آهي. مرزا صاحب پنهنجي سوانحعمري ”سائو پن يا ڪارو پنو“ ۾ لکي ٿو ته:
”… سگهوئي آءُ پڪو ڊيپوٽي ڪليڪٽر ٿي لاڙڪاڻي آيس ۽ مسٽر ميولس جي هيٺان ڪم ڪرڻ لڳس. ٻار ٻچا به مون سان هئا. اُتي اسان جي ٻي ڌيءَ، جا پوءِ ڄائي هئي، سا مري ويئي ۽ اُتي دفن ڪئي وئي.“&lt;ref&gt; { ”سائو پن يا ڪارو پنو“: مرزا قليچ بيگ، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، ڇاپو پهريون، 1965ع، ص: 56}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{امام راشدي جو مضمون&quot;مرزا قليچ بيگ۽ لاڙڪاڻو، رسالو مھراڻ سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو&quot;}&lt;/ref&gt;مرزا صاحب لاڙڪاڻي ۾ اِنهيءَ عهدي تي 1895ع تائين ڏسجي ٿو. بعد ۾ هُو سيوهڻ بدلي ٿي ويو.&lt;ref&gt;{امام راشدي جو مضمون&quot;مرزا قليچ بيگ۽ لاڙڪاڻو، رسالو مھراڻ سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو&quot;}&lt;/ref&gt;مرزا صاحب جا لاڙڪاڻي ۾ ڪيترن ئي معزز ماڻهن ۽ خاندانن سان علمي، ادبي ۽ سماجي تعلقات هئا، اُنهن مان قادري خاندان ۽ لاهوري خاندان سر فهرست آهن.قادري خاندان ۽ لاهوري خاندان لاڙڪاڻي جا نهايت مشهور ۽ معروف علمي، ادبي ۽ سماجي حوالي سان ممتاز حيثيت رکندڙ آهن. مرزا صاحب لاڙڪاڻي ۾ فقط قادري ۽ لاهوري خاندانن جي ويجهڙو ڏسجي ٿو. اُن سبب علمي به هئا، ته هم مسلڪ به، قادري خاندان مان ميان علي محمد قادري، ميان غلام سرور ”فقير قادري، ميان غلام عباس ”جوش“ قادري ۽ ٻين سان سندس علمي ۽ تعلقات تمام گهرا رهيا. اِهي شخصيتون سنڌ ڄاتل سڃاتل ۽ لاڙڪاڻو ۾ ممتاز حيثيت رکندڙ شاعر ۽ اديب هئا. ميان علي محمد قادري ته لاڙڪاڻي ۾ مشاعرن ڪرائڻ ۽ ادبي ماحول جو روح روان هو. (تفصيل لاءِ ”هُو ڏُوٿي هُو ڏينهن“ ملاحظه ڪجي.) اهڙيءَ طرح لاهوري خاندان مان خانبهادر سرائي ٺارو خان، نواب امير علي خان (ميونسپل ڪاميٽي لاڙڪاڻي جو صدر، سنڌ اسيمبليءَ جو ميمبر ۽ بمبئي ليجسليٽوِ ڪائونسل جو ميمبر) ۽ سرائي علي گوهر خان سان سندس دوستيءَ وارو رستو هو. مرزا صاحب جڏهن به لاڙڪاڻي ۾ آيو، تڏهن لاهوري خاندان جو ئي مهمان بڻيو.&lt;ref&gt;{امام راشدي جو مضمون&quot;مرزا قليچ بيگ۽ لاڙڪاڻو، رسالو مھراڻ سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو&quot;}&lt;/ref&gt; جڏهن ته شخصيتن ۾ نواب غيبي خان چانڊيو، سردار قيصر خان مگسي، فيض محمد کهاوڙ، غلام محمد اسراڻ، وڏيرو امام بخش خان ماهوٽو ۽ ٻين سان پڻ مرزا صاحب جو سڪ وارو رستو قائم هو ۽ اِهو ئي سبب هو جو مرزا صاحب رٽائر (1910ع) ٿيڻ کانپوءِ به لاڙڪاڻي بار بار ايندو رهيو. لاڙڪاڻي ۾ نوڪريءَ (1893ع – 1895ع) کانپوءِ بالترتيب 1915ع، 1921ع ۽ 1926ع ۾ آيو.لاڙڪاڻي ضلعي جا هي نهايت معتبر ۽ مشهور زميندار ۽ جاگيردار آهن، اُنهن مان هر هڪ پنهنجي وقت ۾ وڏي حيثيت رکندڙ هو. نواب غيبي خان چانڊيو (سنڌ جو وڏو جاگيردار ۽ ننڍي کنڊ ۾ چانڊين جو مڃيل سردار)، سردار قيصر خان مگسي (جهل مگسيءَ جي سردار گهراڻي جي مشهور معروف شخصيت)، فيض محمد خان کهاوڙ (ڳوٺ گاجي کهاوڙ جي کهاوڙ خاندان جو زميندار)، غلام محمد اسراڻ (خيرپور جوُوسو ڳوٺ جي اسرڻ فيملي جو بزرگ ۽ زميندار)، وڏيرو امام بخش خان ماهوٽو (سنڌ جي تاريخي شهر ماهوٽا جو زميندار). راشدي برادران پنهنجي يادگيرين ۾ وڏيري امام بخش ماهوٽي جو ذڪر ڪيو آهي.)&lt;ref&gt;{امام راشدي جو مضمون&quot;مرزا قليچ بيگ۽ لاڙڪاڻو، رسالو مھراڻ سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو&quot;}&lt;/ref&gt;

== خدمتون ==

هي عالم شخص هڪ ئي وقت سنڌي، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[فارسي ٻولي|فارسي]]، [[عربي ٻولي|عربي]]، ترڪي ۽ [[اردو]] زبانن تي دسترس رکندڙ هو. سندس علمي ۽ ادبي پورهئي تي نظر وجهبي، ته هو هڪ ئي وقت افساني، ناٽڪ، ناول، تنقيد، شاعري، تاريخ، تهذيب، تعليم، اخلاق، مذهب، طب، تصوف، سوانح، آتم ڪٿا، لغت، ٻوليءَ، سائنس، لطيفيات، لسانيات، گرامر، موسيقيءَ، زراعت، باغباني، سائنس، حشرات الارض، ٻارن جي ادب، تقابلي مذهب، مطلب ته علم ادب جي ڪيترين ئي شاخن تي ڪتاب ترجمو ۽ الٿو ڪندي نظر اچي ٿو، پر سندس وفات کان اڄ تائين سندس علمي پورهيو مڪمل صورت ۾ ڇپائجي نہ سگھيو آھي.سندس پوٽي مرزا اعجاز علي بيگ، مرزا صاحب جي ڪتابن جي نئين سر ترتيب ڪئي آهي. ڪتبخانو درست ڪيو اٿائين ۽ مرزا صاحب جي هر هڪ شيءِ کي حفاظت سان سنڀالڻ شروع ڪيو آهي. هن تازو جيڪا فهرست مرتب ڪئي آهي، اُن مطابق مرزا صاحب جا جملي تصنيف ٿيل ڪتاب 457 ٿين ٿا&lt;ref&gt;{”ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون“، 1980ع}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book128/Book_page1.html}}&lt;/ref&gt;مرزا صاحب پنهنجي زندگيءَ ۾ جيڪي مختلف زبانن ۾ ڪتاب لکيا، اُنهن جا صفحا هيٺينءَ طرح شمار ٿيل آهن:&lt;br&gt;
* قلمي سنڌي 9585&lt;br&gt;
* ڇپيل سنڌي 11514 &lt;br&gt;
* انگريزي 1492&lt;br&gt;
* ڇپيل ناياب سنڌي 2390&lt;br&gt;
* فارسي 1594&lt;br&gt;
* اردو 369&lt;br&gt;
* عربي 514&lt;br&gt;
* ٽوٽل صفحا 27458&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{مرزا قليچ بيگ جي ڪتبخاني۾ ٻہ ٽي گھڙيون؛ پير حسام الدين راشدي؛”ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون“، 1980ع}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book128/Book_page1.html}}&lt;/ref&gt;هن خدمت جي باري ۾ پروفيسر منگهارام ملڪاڻي لکي ٿو ته:
”1890ع ۾، مرزا قليچ بيگ ’دلپسند قصا‘ جي عنوان سان ”Lamb’s tales from Shakespear“ جو ترجمو، ٻن ڀاڱن ۾ ڪيو. مرزا صاحب، سنڌي ادب جي ٻين شاخن سان گڏ پڇاڙيءَ تائين آکاڻيون به لکندو آيو، جن مان ڪي هي هيون: ’شيطان جي ناني‘ (1916ع)، ’دل وندرائيندڙ ڳالهيون‘ (1918ع)، ’ٻاراڻا گل ڦل‘ (1918ع)، ’ٻارن جي وندر ۽ پروليون‘ (1922)، ’ڪريس‘ (يوناني تاريخي ڳالهيون – 1923ع)، ۽ ’گلابي جوڙو‘ (1926ع).“&lt;ref&gt;{منگهارام ملڪاڻي، پروفيسر: سنڌي نثر جي تاريخ، حيدرآباد، زيب ادبي مرڪز، 1977ع، ص 30.}&lt;/ref&gt;علم ادب جي شاگردن کي اِهو معلوم آهي ته جديد ناولن، ناٽڪ ۽ ڪهاڻين جا موضوع هميشہ انساني زندگيءَ جا قدر ئي رهيا آهن. اِن سلسلي ۾ مرزا صاحب جو طبعزاد ناول ”زينت“، اُن دور جي سنڌي معاشري جي قدرن جي نمائندگي ڪري ٿو. هن ناول جي اڀياس مان اِها خبر پوي ٿي ته اُن وقت سنڌي معاشري جا قدر ڪهڙا ڪهڙا هئا؟ اهڙيءَ طرح مرزا صاحب 1914ع ۾ ”شريف بيگم“ جي عنوان سان سنڌي ٻوليءَ ۾ پهريون افسانو لکي، سنڌي ادب ۾ ”جديد ڪهاڻيءَ“ جي صنف جي شروعات ڪئي ۽ پنهنجن همعصر نثر نويسن جو ڪهاڻيءَ جي صنف طرف ڌيان ڇڪايو.&lt;ref&gt;{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر: سنڌي نثر جي تاريخ، حيدرآباد، سنڌي ساهت گهر، 1999ع، ص، 124.}&lt;/ref&gt;سنڌي ادب جي تاريخ ۾ سال 1864ع کان وٺي 1929ع تائين واري دور کي ”سانگي ۽ قليچ دور“ سڏيو ويو آهي&lt;ref&gt;{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر: سنڌي نثر جي تاريخ، حيدرآباد، سنڌي ساهت گهر، 1999ع، ص، 24 , 25.}&lt;/ref&gt;خانبهادر محمد صديق ميمڻ جي مطابق: ”سنڌ جي قديم خواه جديد اديبن ۾ مرزا صاحب جو درجو ممتاز آهي. سنڌي ادب جي خدمت جيتري مرزا صاحب ڪئي اوتري ڪنهن به ٻئي نه گذريل زماني ۾ ڪئي آهي ۽ نه هلندڙ زماني ۾. هُو سنڌي نثر جو علمبردار هو. هن کان اڳ ننديرام، ڪيولرام ۽ ڪوڙي مل سنڌيءَ ۾ با محاوره ڪتاب، جدا جدا مضمومنن تي لکيا، پر جنهن تيزي ۽ روانيءَ سان مرزا صاحب سنڌي ڪتاب تصنيف ۽ تاليف ڪيا، تن جو اندازو اُهي ڪري سگهندا، جنهن اُهي ڪتاب نظر مان ڪڍيا هوندا.“&lt;ref&gt;{محمد صديق ميمڻ، خانبهادر: سنڌي ادب جي تاريخ، ڀاڱو 2، سنڌ يونيورسٽي پبليڪيشن، 1957ع، ص ص 428 ۽ 429.}&lt;/ref&gt;خانبهادر وڌيڪ لکي ٿو تہ:”هوُ ناول ۽ ناٽڪ نويسيءَ ۾ پنهنجو مٽ پاڻ هو. ناٽڪ نويسيءَ ۾ مشهور انگريز ڊراما نويس ’شيڪسپيئر‘ جا ڪيترائي ڊراما ترجمو ڪري، سنڌي ادب ۾ کوٽ جي پورائي ڪيائين. اُنهن ناٽڪن ۾ مرزا صاحب، پنهنجي شعر سان، اصليت به قائم رکي آهي. سنڌي ناولن ۾ ’زينت‘ بلند پايي جو ناول آهي، جنهن جهڙو مثال اڃا سنڌ ۾ ظاهر ئي ڪو نه ٿيو آهي.“&lt;ref&gt;{محمد صديق ميمڻ، خانبهادر: سنڌي ادب جي تاريخ، ڀاڱو 2، سنڌ يونيورسٽي پبليڪيشن، 1957ع، ص 429.}&lt;/ref&gt;ڊاڪٽر اينيمري شمل لکي ٿي تہ:”مرزا قليچ بيگ جي زندگي، سنڌي ادب ۽ سنڌي زبان کي ارپيل هئي. سنڌي شعر توڙي نثر جو خال ڀرڻ لاءِ هن مشرقي توڙي مغربي شاعرن، عالمن، اديبن، مفڪرن، دانشورن، فيلسوفن ۽ صوفين جي مختلف ڪتابن جو گهرو مطالعو ڪيو ۽ اُنهن مان شعر توڙي نثر جا جوهر چونڊي، اُنهن جو آسان سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪري، پنهنجي پڙهندڙن آڏو رکيا. هن اهڙو ڪو به موضوع ڪونهي ڇڏيو، جنهن تي سندس قلم نه وهيو هجي. کيس جيڪو سٺو ڪتاب هٿ لڳو، تنهن کي جهول ۾ وڌائين. شيڪسپيئر جي مشهور ڊرامن کي به سڀ کان اول نثري صورت ۾ آندائين ۽ بعد ۾ اهڙيءَ ته مهارت سان ترتيب ڏنائين جو ڄڻ ته اُنهن ڊرامن ۾ پيش ڪيل واقعا ۽ حادثا مقامي سر زمين ۾ ٿيل هجن، اُن سان گڏ شرلاڪ هومز جي جاسوسي ناولن جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيائين. اڻ کانسواءِ جرمنيءَ جي جنگ، چين ۽ اُتي جا ماڻهو ۽ يورپ جا وڏا ماڻهو جهڙا ڪتاب به اُنهيءَ ساڳئي جذبي سان ترجمو ڪيائين، جنهن جذبي سان جانورن، مقناطيسي ڪشش، سائنس جي حيرتناڪ ڪارنامن ۽ سياسي اقتصاديات بابت لکيائين.“&lt;ref&gt;{ائنيمري شمل، ڊاڪٽر: سنڌي ادب جي ارتقا، مترجم: (غلام حيدر ٻرڙو، ڊاڪٽر): مورو، شهيد عبدالرزاق اڪيڊمي، 1989ع، ص 92.}&lt;/ref&gt; وڌيڪ لکي ٿي تہ:”مرزا صاحب يورپ جي عظيم ناولن جو سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيو. سندس ترجمو ڪيل ناولن ۾ ’وڪٽرهيوگو‘ جي تصنيف ’مصيبت ماريا، سائينءَ سنواريا‘ جي نالي ترجمو مشهور آهي. مرزا صاحب پنهنجي هن ڪم لاءِ ڪتابن جي چونڊ رڳو يورپ جي اديبن تائين محدود ڪانه رکي، پر آمريڪي اديبن، فارسي جي ڪلاسيڪي ادب توڙي عربي ادب کي به سنڌي ۾ آندائين. اُنهن ۾ امام غزالي، سعدي، جامي ۽ مولانا روميءَ جي مثنوين کي به سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪيائين.“&lt;ref&gt;{ائنيمري شمل، ڊاڪٽر: سنڌي ادب جي ارتقا، مترجم: (غلام حيدر ٻرڙو، ڊاڪٽر): مورو، شهيد عبدالرزاق اڪيڊمي، 1989ع، ص 92.}&lt;/ref&gt;پروفيسر ڊاڪٽر نور افروز خواجه، پنهنجي تحقيقي مقالي ۾ مرزا قليچ بيگ کي ”بسيار نويس اديب“ سڏيو آهي.&lt;ref&gt;{(12) نور افروز خواجه، ڊاڪٽر: ورهاڱي کانپوءِ سنڌي ناول جي اوسر، گلشن پبليڪيشن، حيدرآباد، 1999ع، ص 99.}&lt;/ref&gt;پروفيسر لال سنگھ اجواڻي لکيو آهي ته: ”مرزا صاحب جو پهريون طبعزاد ناول ’دلارام‘ آهي ۽ سندس ٻيو طبعزاد ناول ’زينت‘ آهي. سندس اِهي ٻيئي ڪامياب ناول آهن.“&lt;ref&gt;{اجواڻي، لال سنگھ، پروفيسر: سنڌي ادب جي تاريخ، سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيل، 1990ع، ص 142.}&lt;/ref&gt;ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي پنهنجي هڪ مقالي ۾ لکي ٿو ته: ”عموماً اسان جا محقق ۽ نقاد، مرزا قليچ بيگ کي فقط هڪ مترجم ڪري ليکيندا آهن، ليڪن منهنجيءَ نظر ۾ هو اصلوڪو ليکڪ وڌيڪ هو. هڪ اوريجنل اديب هو ۽ طبعزاد شاعر هو، جنهن ادب ۽ زبان جي سلسلي ۾ تمام وڏيون خدمتون بجا آنديون. هُو فڪشن، تنقيد، لسانيات، سنڌ جي سياسي فڪر ۽ تاريخ جي سلسلي جو محقق ۽ عالم هو. اُن بابت ’سنڌ جا قديم شهر ۽ اُن جا ماڻهو‘ سندس مشهور تصنيف آهي. هُو پنهنجي وقت جو ادبي محقق ۽ سوانح نگار به هو، جنهن آڳاٽن ۽ پنهنجي دور جي شاعرن جا ڪلام مرتب ڪيا. ’ثابت علي شاهه جا مرثيا‘ چئن جلدن ۾، ’ديوانِ قاسم‘، ’ديوانِ فاضل‘ ۽ ’رسالو ڪريمي‘ وغيره هن ڇپايا. ’ميان حسن علي آفندي جي سوانح حيات‘، ’شعر جو شرف ۽ شان‘ ۽ ڪيئي سندس مقالا ۽ مضمون ڇپيل آهن. ’سائو پن يا ڪارو پنو‘ سندس آتم ڪهاڻي آهي. هُو پهريون محقق آهي، جنهن سنڌي ۾ ’شاهه لطيف جو رسالو‘ تصحيح ۽ ترتيب سان ڇپايو، جنهن کي کانئس پوءِ هر ايندڙ محقق شاهه لطيف جي مستند ماخذ طور استعمال ڪيو. ماهر لسانيات جي حيثيت ۾ هن سنڌي ٻولي جي وڏي خدمت بجا آندي، ان سلسلي ۾ ’سنڌي ٻوليءَ جو ويا ڪرڻ، ’لغات لطيفي‘ ۽ ’لغات ڪريمي‘ لسانيات جي خيال کان نهايت اهم اشاعتون شمار ٿين ٿيون. مطلب ته هن ادب ۽ ٻوليءَ جي هر فيلڊ ۾ ڪم جي شروعات ڪئي ۽ ايترو ذوق ۽ تجسس پيدا ڪيو، جو ٿوري ئي عرصي ۾ ٻيا لکندڙ به سندس تقليد ڪندي، سندس نشانِ راهه تي هلڻ لڳا.“&lt;ref&gt;{شمس الدين عرساڻي، ڊاڪٽر: مرزا قليچ بيگ، سنڌ جو قومي عالم ۽ اديب، حيدرآباد، سنڌ ايجوڪيشن ٽرسٽ، 1996ع، ص ص 13 ۽ 14.}&lt;/ref&gt;پروفيسر جي اي الانا لکي ٿو تہ:مرزا صاحب ناولن، ناٽڪن، مضمومنن ۽ ٻين صنفن ۾ جيڪي ڪتاب لکيا يا جيڪي ڪتاب ترجمو ڪيا، اُنهن جي ترجمي ڪرڻ ۾ به پاڻ اهڙو ئي انداز بيان ۽ اُسلوب ڪم آندائون جو اُهي ڪتاب ترجمو ٿيل گهٽ ۽ تبعزاد يعني اصلوڪا لکيل ڪتاب وڌيڪ لڳن ٿا. اهڙو ثبوت سندس ترجمو ٿيل ڪتابن جهڙوڪ: ’شاهه ايليا‘، ’حسنا دلدار‘، ’فيروز دل افروز‘، ’گولن جا گوندر‘، ’گلن جي ٽوڪري‘، ’انڪوائري آفيسر‘، ۽ ’شمشاد مرجانه‘ وغيره مان ملي ٿو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر غلام علي الانا جو مضمون:
&quot;شمس العلماء مرزا قليچ بيگ -جديد سنڌي ادب جو باني&quot;; مھراڻ رسالو 2003 شمارو 53 سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;مرزا صاحب سنڌي نثر ۾ علم ادب، تهذيب جي ارتقا، علم الانسان، علم اللسان، لطيف شناسي، سنڌ جي تاريخ، سنڌجي جاگرافي، اقتصاديات، علم نباتات، حشرات الارض ۽ حيات بعد الممات کان سواءِ سائنسي موضوعن تي به بيشمار ڪتاب ترجمو ڪيا. مضمون نويسيءَ جهڙي مشڪل صنفن، جنهن ۾ اونهن ۽ ڳوڙهن خيالن ۽ سوچن کي ڳڻيو ويندو آهي، انهيءَ صنف ۾ به مرزا صاحب برطانيا جي مشهور مفڪر ’بيڪن‘ (Bacon) جي لکيل مضمونن (Bacon’s Essays) کي ’مقالات الحڪمت‘ جي عنوان سان سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو ڪيو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر غلام علي الانا جو مضمون:
&quot;شمس العلماء مرزا قليچ بيگ -جديد سنڌي ادب جو باني&quot;; مھراڻ رسالو 2003 شمارو 53 سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;مرزا صاحب جي وڏي ڪاميابي سندس طبعزاد ناول ”زينت“ آهي، جنهن ۾ ڪٽنبي ماحول جو حقيقي نقشو چٽيو اٿس. هن ناول ۾، مرزا صاحب پنهنجي دور جي وچولي طبقي جي هڪ سنڌي ڪٽنب جي جيوت جي تصوير پيش ڪئي آهي. هن ناول ۾، مرزا صاحب سنڌ جي گهريلو سماج جي ماحول جا اِصطلاح، چوڻيون ۽ پهاڪا ڪم آندا آهن.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر غلام علي الانا جو مضمون:
&quot;شمس العلماء مرزا قليچ بيگ -جديد سنڌي ادب جو باني&quot;; مھراڻ رسالو 2003 شمارو 53 سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;ڊاڪٽر الانا وڌيڪ لکي ٿو تہ: عبارت ۾ سلاست جي لحاظ کان مرزا صاحب کي انگريزي زبان جي اديب ’گولڊ سمٿ‘ وانگر سنڌي جي عوام کي سليس ٻوليءَ ۾ نثر ڏنو. سندس نثري جملن ۾ نزاڪت، سلاست، سندرتا ۽ ڪوملتا کانسواءِ سندس عبارت ۾ رواني، ٻوليءَ ۾ رس ۽ ميٺاج ڀريل آهي. سندس ڪو به جملو تڪلف وارو نه آهي.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر غلام علي الانا جو مضمون:
&quot;شمس العلماء مرزا قليچ بيگ -جديد سنڌي ادب جو باني&quot;; مھراڻ رسالو 2003 شمارو 53 سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;هُن، سنڌي ٻوليءَ ۾ بيان ڪرڻ جي انداز يعني Style (اُسلوب) ۽ عبارت آرائيءَ ۾ انقلابي تبديليون آنديون. ان ڪري هن دعوى ڪرڻ ۾ ڪو به وڌاءُ ڪو نه ٿيندو ته ديوان ننديرام ۽ اُڌارام جي سنڌي هڪ خاص نموني ۾ اُسلوب واير هئي، جنهن کي ديوان ڪوڙي مل ۽ مرزا صادق علي بيگ سڌاري ۽ سنواري، ۽ کانئن پوءِ واري زماني جي نثر نويسن لاءِ نوان دڳ گهڙيا ۽ انهيءَ دڳ کي شاهراهه بڻائڻ وارو شمس العلماء مرزا قليچ بيگ هو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر غلام علي الانا جو مضمون:
&quot;شمس العلماء مرزا قليچ بيگ -جديد سنڌي ادب جو باني&quot;; مھراڻ رسالو 2003 شمارو 53 سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;”سنڌي نثر کي اول اول جن چئن بزرگن نثر نويسن سنڀاليو هو ۽ ترقي ڏياري هئي، اُنهن ۾ ديوان ڪوڙمل چندن مل، رشي ڏيارام گدومل، پرمانند ميوارام ۽ مرزا قليچ بيگ جا نالا وڏي عزت ۽ احترام سان ورتا ويندا آهن.“&lt;ref&gt;{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر: سنڌي نثر جي تاريخ، حيدرآباد، سنڌي ساهت گهر، 1999ع، ص، 26.}&lt;/ref&gt;سندس دوست راجرشي ڏيارام گدومل پنهنجي هڙان ان وقت جا ڏيڍ لک رپيا خرچ ڪري سندس متعدد ڪتاب ڇپرايا. هندو ناشرن، ميشرس پوڪرداس ائنڊ سنس شڪارپور، ميشرس ويڙهومل کٽڻمل ائنڊ سنس سکر ۽ ميشرس هريسنگ ائنڊ سنس سکر، پڻ سندس ڪتاب وڏي تعداد ۾ شايع ڪيا. آزادي بعد، سنڌي ادب بورڊ طرفان پنجاهه کن ننڍا وڏا ڪتاب شايع ڪيا ويا آهن، جن مان ڪجهه ورائي ورائي شايع ڪيا ويا آهن.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر حبيب الله صديقي جو مضمون؛ &quot;سنڌ جو آفتابِ ادب: مرزا قليچ بيگ&quot;; رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

== طبيعت ==

قليچ علم ۽ حلم جو صاحب سمجھيو وڃي ٿو. هو گهٽ ڳالهائيندو هو، پر لکندو وڌيڪ هو. نوڙت ۽ نهٺائي هن جي مزاج جو حصو هئي. ڪنهن فارسيءَ واري ڇا ته ٺيڪ چيو آهي:

خوب مِي ُگويد سخن هر ڪس ڪه گفتارش ڪم است

ميوه نيڪو پر وَرد هر شاخئه اي بارش ڪم است.

(جيڪو گهٽ ڳالهائڻو آهي، ڪهڙو نه چڱو ٿو ڳالهائي. جنهن ٽاريءَ تي برسات گهٽ پوندي آهي، ان تي ميوو ڀلو ٿيندو آهي).

== تاثر ==

نامياري عالم ايم ايڇ پنهور پنهنجي هڪ مضمون ۾ لکيو آهي ته هو 1953ع ڌاري زرعي انجنيئر طور سنڌ سرڪار جي ملازمت ۾ داخل ٿيو. ستت ئي زرعي کاتي جي ان وقت جي ڊائريڪٽر اي ايم مختلف فيصلن ۽ انهن جي ڪم ڪار تي خبر ناما/رسالا تيار ڪرڻ واسطي محترم ڪريم ڏنو راڄپر جي مدد لاءِ مون کي حڪم ڪيو ۽ چيو ته انگريزيءَ ۾ زرعي اصطلاح ڪافي آهن، پر سنڌي اصطلاحات ڳولي ڪڍجن. پنهور صاحب لکي ٿو ته وٽس مسٽر کمڀاتا ۽ ڪوڙي مل چندن مل کلناڻيءَ جي ٻن ڪتابن کان سواءِ مرزا قليچ بيگ جا ٻه ڪتاب ”باغ ۽ باغباني“ ۽ ”زمين پوکڻ جو علم ۽ هنر“ موجود هئا. چئن ئي ڪتابن ۾ زراعت جا سنڌي لفظ ۽ اصطلاح ڏنل هئا، پر چڪاس کان پوءِ اسان مرزا قليچ بيگ جي لفظن ۽ اصطلاحن کي اختيار ڪيو. پنهور صاحب ان مضمون ۾ اهو به خيال ڏيکاريو آهي ته ڪتاب زراعت ۽ باغبانيءَ تي جديد گھُرجن آهر رڳو 53 حاشيا لکجن ۽ ”زمين جو علم ۽ هنر“ ڪتاب ۾ صرف 50 صفحن جو واڌارو ڪجي ته ٻئي ڪتاب جديد معيار جا زرعي درسي ڪتاب بنجي سگهن ٿا.

== جي. ايم سيد سان تعلق ==

سيد صاحب جا مرزا قليچ بيگ صاحب سان قديم خانداني تعلقات هئا، ڇاڪاڻ ته ”مرزا صاحب جو سيد صاحب جي والد سيد محمد شاهه سان دوستاڻو تعلق هو.“&lt;ref&gt;{جي ايم سيد: ”جنب گذاريم جن سين“، حصو پهريون، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ص 278.}&lt;/ref&gt; . اُن خانداني لاڳاپي سبب مرزا صاحب تي سيدن سان دوستي واري ننگ کي نباهڻ وارو فرض پڻ هو، جنهن کي هن وضعدار بزرگ بخوبي سرانجام ڏنو. مرزا صاحب سن 1901ع کان 1909ع تائين ڪوٽڙي ڊويزن تي ڊپٽي ڪليڪٽر طور ڪم ڪري رهيو هو، جو 17 جنوري 1904ع تي سيد صاحب جي ولادت ٿي. پاڻ اڃا سورهن مهينن جا مس هئا جو نومبر 1905ع تي سندن والد کي خانداني اختلافن سبب قتل ڪيو ويو. والد جي شهادت کانپوءِ جلد سندن وڏو ڀاءُ به وفات ڪري ويو. اهڙي طرح سيد صاحب ننڍپڻ ۾ ئي وڏڙن جي ٻاجهاري هٿ کان محروم ٿي ويو. هو اڪيلو معصوم ٻارڙو هو ۽ خاندان ۾ ڪو به مرد ملڪيت سنڀالڻ وارو نه هو، مٿان وري دشمني جو سلسلو الڳ. اهڙي نازڪ وقت ۾ سيد صاحب کي ڪنهن سهاير جي سخت گهرج هئي. اُن وقت مرزا صاحب سنڌ جي روايت دوستاڻي ناتي کي نباهيندي، سيد صاحب جي شخصيت ۽ زندگي جي سُڌاري ۾ وڏو مددگار ٿيو. مرزا صاحب ڪوٽڙي ڊويزن جي ڊپٽي ڪليڪٽر هئڻ واري حيثيت ۾ سيد صاحب جي مسئلي ۾ گهري دلچسپي وٺندي سيدن جي خانداني دشمني ختم ڪرائي ڌرين جي وچ ۾ صلح ڪرايو ۽ اُن سان گڏوگڏ 1906ع کان وٺي هن معصوم شهزادي جي ملڪيت جي تحفظ لاءِ اُن کي ’ڪورٽ آف وارڊس‘ ۾ ڏيارڻ ۽ سندس ابتدائي تربيت جو پڻ انتظام ڪرايو.“&lt;ref&gt;{جي ايم سيد: ”جنب گذاريم جن سين“، حصو پهريون، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ص 278.}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{ڊاڪٽر قمر جھان مرزا جو مضمون:&quot;شمس العلماء ۽ سائين جي. ايم. سيد&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

== ڪتابن جو جائزو ==

مرزا قليچ بيگ جي آتم ڪهاڻي ”سائو پن يا ڪارو پنو“ پهريون دفعو، سنڌي ادبي بورڊ طرفان سال 1965ع ٻن هزارن جي تعداد ۾ شايع ٿيڻ بعد ٻيهر ساڳي تعداد ۾ ڇپايو ويو. تاريخي اهميت کان علاوه هڪ بيحد دلچسپ مطالعو آهي. اسان جي تفريح طلب سماج ۾، مرزا قليچ بيگ مرحوم جا لکيل خاڪا اهم آهن: ”لوڀي ۽ ٺوڳي“ (1894ع)، انڪوائري آفيسر (1896ع)، نيم طبيب خطره جان، نيم مُلان خطره ايمان (1897ع)، شيخ چِلي ۽ اڱڻ مسخرو (1900ع)، ”رسائيءَ جو رنگ ۽ گشت ڪين ڪشٽ“ (1908ع) ”حرڪت مان برڪت“ (1911ع)، ۽ پرهيز جي ٽولي (1915ع)، اهي خاڪا، آپيرا ۽ ٽئبلوز: ”لبا خان درزي ۽ خليفو ڪُهنگ“، ”نيلو پکي“، ”طلسمي گڏي“، ”ٻه جاڙا ڀائر“، ”ٽي ديوَ يا راڪاس“، ”ستن شهزادن جي ڪهاڻي“، شيطان جي ناني“، ”ڪادمري“، ”دل جو آرام“ ۽ ”عجيب دوا“، ”دل وندرائيندڙ ڳالهيون“، ”هندستان جون ديسي آکاڻيون“، ”ڪريسس“ (يوناني تاريخي قصو)، ”گلابي جوڙو“، ٻاراڻا ”گل ڦل“ (جنهن تان سنڌي ادبي بورڊ پنهنجي ٻاراڻي رسالي جو نالو ”گل ڦل“ رکيو)، اهي سڀ قصا، ڪهاڻيون، خاڪا، آپيرا ۽ ٽئبلوز، اسان جي بي سڪون سماج ۽ نئين نسل جي بي رُخي تعليم جي اصلاح آهن. امرت ڌارا آهن. مرزا صاحب جو ناول ”زينت“ گهر کي بهشت بڻائڻ جي واٽ ڏسيندڙ ناول آهي،&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر حبيب الله صديقي جو مضمون؛ &quot;سنڌ جو آفتابِ ادب: مرزا قليچ بيگ&quot;; رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;سنڌيءَ ۾ ناٽڪ نويسيءَ جي اوسر جو سهرو به مرزا قليچ بيگ جي سِرَ تي آهي. سال 1880ع ۾ ”ليلى مجنون“ پهرين سنڌي ناٽڪ طور، اسٽيج تي آيو. پوءِ سنڌي نٽڪن جو سلسلو شروع ٿيو: خورشيد (1887ع)، بڪاولي (1894ع)، نورجهان ۽ جهانگير (1896ع) ۽ نادر شاهه (1897ع)، اهي سڀ سنڌي ناٽڪ، حقيقت پسندي (Realism) جي اصول ۽ معيار مطابق لکيا ويا ۽ روايتي فوق الفطرت ڪردارن کي خارج ڪيو ويو، جيئن نوجوان نسل جو ذهن تصورات بدران انساني حقيقتن طرف راغب ٿئي.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر حبيب الله صديقي جو مضمون؛ &quot;سنڌ جو آفتابِ ادب: مرزا قليچ بيگ&quot;; رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt; ڪاليداس جي ”شڪنتلا“، لارڊ لٽن جي انگريزي ڊرامي ”نائيٽ ائنڊ مارننگ“ جي اردو ترجمي ”ليل ونهار“ جو سنڌي ترجمو ”فيروز دل افروز“ (1905ع)، ”شريمتي منجري“ جو سنڌي روپ ”موهني“ جيڪو 1925ع اسٽيج ٿيو، ۽ هڪ ٻيو سنڌي ناٽڪ ”جمشيد حميده“ جيڪو 1918ع ڏيکاريو ويو، اهو شايد شيڪسپيئر جي ڊرامي ”ائز يُو لائيڪ اِٽ“ تان ورتل آهي.
وليم شيڪسپيئر جي ڊرامن کي سنڌي روپ ڏيڻ وارو به مرزا قليچ بيگ هو. ”حسنا دلدار“ (1897ع)، ”مرچنٽ آف وينس“ جو سنڌي ترجمو آهي. ”ڪنگ ليئر“ جي سنڌي ترجمي جو عنوان آهي: ”شاهه ايليا“ (1900ع). ”شمشاد مرجانه“ (1908ع)، ”سمبلائين“ ۽ ”عزيز ۽ شريف“ (1909ع) ”ٽوُ جيٽلمين آف ويرونا“ جو سنڌي ترجمو آهن. مشهور ڊرامي ”روميو ائنڊ جُوليٽ“ جو سنڌي روپ“ گُلزار ۽ گُلنار“ به 19099ع ۾ اسٽيج ڪيو ويو. شيڪسپيئر جي آخري ڊرامي ”هئمليٽ“ کي مرزا صاحب ”شهزادو بهرام“ عنوان ڏيئي سنڌي ادب ۾ داخل ڪيو (1914ع). ”نيڪي ۽ بدي“ (1911ع) ۾ بيحد دلچسپ ناٽڪ آهي، ۽ ڀائنجي ٿو ته شيڪسپيئر جي ڪنهن ڊرامي يا پلاٽ ۽ ڪردارن ۾ ردوبدل ڪري لکيو ويو آهي&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر حبيب الله صديقي جو مضمون؛ &quot;سنڌ جو آفتابِ ادب: مرزا قليچ بيگ&quot;; رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;.جديد سنڌي مضمون نويسي پڻ مرزا قليچ بيگ جي ”مقالات الحڪمت“ (1877) کان اوسر شروع ڪئي، پوءِ ”خود ياوري“ (1901ع). ٻيئي انگريزي ڪتابن جا ترجما هئا. ”بيڪنس ايسيز“ ۽ ”سمائيلس سيلف هيلپ“ انهن جا اصل ڪتاب هئا. اهو سلسلو 1877ع کان 1926ع تائين جاري رهيو، ۽ انهيءَ وچ ۾ 25 ڪتاب، مضمون نويسيءَ جي صنف ۾ سنڌي ادب جو حصو بڻيا، جيڪي اصل عربي، فارسي ۽ انگريزي ڪتابن جو ترجمو هئا. مرزا قليچ بيگ جو هڪ ٻيو ڪتاب: ”غلاميءَ مان مٿي چاڙهو“ سنڌي ادبي بورڊ طرفان ٽيون ڀيرو سال 1979ع ۾ ٻن هزارن جي تعداد ۾ ڇپايو ويو. پهريان ٻه ڇاپا سال 1918ع ۾، سال 1961ع ۾ پڌرا ٿيا هئا. اهو بوڪر واشنگٽن جي انگريزي ڪتاب، ”اَپ فِرام سليوري“ جو سنڌي ترجمو آهي.
مغربي ادب کي سنڌي ادب ۾ منتقل ڪرڻ جو ڪارنامو، شمس العلماء مرزا قليچ بيگ ادا ڪيو. 1911ع کان 11 سالن يعني 1922ع تائين 12 مشهور مغربي ادبي شاهڪار سنڌي ادب جو حصو بڻجي ويا. ”حاجي بابا اصفهاني“، ”گلن جي ٽوڪري“ ۽ ”شرلاڪ هومس“، ”عجيب و غريب ڪم“، سال 1911ع ۾، ايراني، جرمن ۽ انگريزي ناولن تان ترجمو ڪيا ويا. سال 1912ع کان 1914ع تائين پنج ٻيا سنڌي ناول پڙهڻ لاءِ مليا. ”ٽي گهر“، ”ايرڪ“، ”جولين هوم“، ”راحيل“ ۽ ”سچي محبت“، اڄ به پڙهڻ وٽان آهن. سال 1920ع کان 1922ع تائين، ٽن سالن ۾ چار وڌيڪ ناول سنڌي ادب جي زينت بڻيا. ”گليور جو سئر ۽ سفر“، ”سندباد جهازي“، ”رابنس ڪروزو“ ۽ ”سئنڊ فورڊ ۽ مرٽن“ پڙهي ڏسجن ته ڪيڏا نه دلچسپ آهن! ترجمي تي اصل جو گمان ٿئي ٿو. ”دِلارام“ (1880ع) کان سنڌي ناول نگاري جي ابتدا ٿي.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر حبيب الله صديقي جو مضمون؛ &quot;سنڌ جو آفتابِ ادب: مرزا قليچ بيگ&quot;; رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt; سنڌ جي تاريخ تي فارسي زبان ۾ لکيل ڪتابن جي تاليف ۽ ترجمي جو ڪم به مرزا صاحب پاڻ تي هموار ڪيو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر حبيب الله صديقي جو مضمون؛ &quot;سنڌ جو آفتابِ ادب: مرزا قليچ بيگ&quot;; رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt; چچ نامو (1923ع)، سنڌي ۽ انگريزي ترجما ٻه ڀاڱا ۽ ”قديم سنڌ“ (1925ع) کان علاوه انگريزيءَ ۾ ”اَ هسٽري آف سنڌ“ (1902ع) اڄ به اسان جي محققن جي حوالي ۽ ماخذ جو بنياد آهن.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر حبيب الله صديقي جو مضمون؛ &quot;سنڌ جو آفتابِ ادب: مرزا قليچ بيگ&quot;; رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;
نثر نويسيءَ جي بنيادي اصولن ۽ قاعدن قانونن بابت سنڌي ٻوليءَ ۾ پهريون ڪتاب مرزا قليچ بيگ جو ”انشاءِ سنڌي“ شايع ٿيو، جيڪو نه مون وٽ موجود آهي ۽ نه سن معلوم اٿم. شاعريءَ ۾ پهريون سنڌي ڪتاب مرحوم محمد فاضل شاهه جو ”ميزان شعر“ (1875ع) هو، جنهن بعد مرزا قليچ بيگ جو ڪتاب ”علم بديع“ نثر ۽ نظم جي فارسي مثالن تي مبني، ادب جي قسمن ۽ قاعدن متعلق هڪ مفيد ڪتاب آهي. سال 1913ع ۾ مرزا صاحب جو ڪتاب ”علم ادب“ شايع ٿيو. سال 1914ع ۾ ”سنڌي ساهت سوسائٽيءَ“ جي اجلاس ۾ سندس پڙهيل مقالو” سنڌي شعر جي قديم حالت ۽ پوءِ جو سڌارو“ سال 1920ع ۾ شايع ٿيو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر حبيب الله صديقي جو مضمون؛ &quot;سنڌ جو آفتابِ ادب: مرزا قليچ بيگ&quot;; رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;مرزا صاحب ”سنڌيءَ“ ۾ ڪل 379 ڪتاب لکيا، جن مان 344 ڪتاب ڇپيل، جڏهن ته 35 ڪتاب اڃان تائين اڻ ڇپيل آهن.
معلوم ائين ٿئي ٿو ته مرزا صاحب ”مقالات الحڪمت“ جي ترجمي سان ڪتابن لکڻ جو سلسلو شروع ڪيو. ڄاڻايل ڪتاب مرزا صاحب پهرين فيبروري 1879ع تي بمبئيءَ ۾ لکي پورو ڪيو (ڏسو ساڳئي ڪتاب جو ديباچو). اِهو ڪتاب ئي سندس ”پهريون ڇپيل ڪتاب“ ڳڻي سگهجي ٿو، جيڪو سنڌ سرڪار جي تعليم کاتي، ڪمشنر پريس ڪراچي مان جنوري 1886ع ۾ ڇپائي پڌرو ڪيو. اهڙيءَ طرح سندس ٻيو نمبر سنڌيءَ ۾ لکيل ڪتاب طبعزاد ناول ”دلارام“ هو. ان کانپوءِ لاڳيتو رحلت تائين لکندو رهيو ۽ کيس سنڌيءَ ۾ اڄ تائين سڀ کان گهڻا ڪتاب لکڻ جو اعزاز حاصل آهي.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر الھ رکيو ٻٽ جو مضمون &quot; مرزا قليچ بيگ جي لکيل سنڌي ڪتابن جو تذڪرو&quot;; رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;”دلارام“ ناول کانپوءِ ناٽڪ جا ڪتاب ترجمو ڪيائين، جن مان شروعاتي ”ليلى مجنون“ ۽ ”خورشيد“ هئا. سنڌي ٻوليءَ ۾ اُن وقت اِهي بلڪل نيون صنفون هيون. ”ليلى مجنون“ سندس لکيل پهريون ناٽڪ آهي، جيڪو 1889ع ۾ ”قصو ليلى مجنون تصويرن سان“ جي عنوان هيٺ سکر اسڪول جي فرسٽ اسسٽنٽ ماستر عبدالحق ولد محمد پنجل آخوند لاهور جي اسلاميه پريس مان ڇپائي پڌرو ڪيو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر الھ رکيو ٻٽ جو مضمون &quot; مرزا قليچ بيگ جي لکيل سنڌي ڪتابن جو تذڪرو&quot;; رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;ناول ۽ ناٽڪ وارين نين صنفن تي سنڌيءَ ۾ ڪتاب لکڻ جي مرزا صاحب کي نهايت ساراهه جوڳي موٽ ملي. 1888ع ۾ سنڌ سرڪار ”دلارام“ ناول پنهنجي خرچ تي ڇپائي اسڪولن ۾ ورهايو ۽ فاضل ليکڪ کي 220 رپيا انعام پيش ڪيو. (رپورٽ آف دي ڊاريڪٽر پبلڪ اسنٽرڪشن بامبي 1888-89ع، ص- 38). 1889ع ۾ مسز فاسيٽ جو شاهڪار ”پوليٽيڪل اڪانامي“ جو انگريزيءَ مان ”علوم اصول دستور المعاش“ جي نالي سان ترجمو ڪري سرڪار کي ڏنائين، جنهن تي کيس 558 رپيا نقد انعام ڏنو ويو. (بامبي ائڊمنسٽريشن رپورٽ، 1889- 90ع، ص- 180) 11 آگسٽ 1891ع تي ”لئمبس ٽيلس‘ جو سنڌي ۾ ترجمو ”دلچسند قصا“ ڪرڻ تي ايڇ پي جيڪب ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر سنڌ اُن جا حق سرڪار کي وڪڻڻ لاءِ کيس ڇهن سون رپين جي آڇ ڪئي (سائو پن يا ڪارو پنو، ص 196). ”دلپسند قصا“ بابت اهم نڪتو اِهو ظاهر ٿئي ٿو ته سنڌ جي ايڊيوڪيشنل انسپيڪٽر جيڪب صاحب کيس اِهو ڪتاب سرڪاري خرچ تي ڇاپڻ جي آڇ ڪئي هئي. ظاهر آهي ته حڪومت وٽ مرزا صاحب جي وڏي قدرداني ۽ پذيرائي هئي ۽ کيس اِن آڇ جي حوالي سان سٺو مالي انعام به ملي ها، مگر مرزا صاحب اِهو ڪتاب پنهنجي جنم ڀومي حيدرآباد ۾ ڪُندنمل پاران قائم ڪيل پهرين ڇاپخاني ”قيصريه پريس“ کي شايع ڪرڻ لاءِ ڏيڻ کي ترجيح ڏني. مرزا صاحب جو اِهو دورانديشيءَ وارو قدم هو، جنهن موجب هن نيڪنام بزرگ انهيءَ نئين لائين کي سهاري ڏيڻ جي هڪ شعوري ڪوشش ڪئي، جيئن ’سنڌي پريس‘ جي حوصله افزائي ٿئي.
مرزا صاحب پهريون سنڌي ليکڪ هو، جنهن کي درسي ڪتابن کان هٽي ڪري ايڏي وڏي موٽ ملي جو سنڌ سرڪار جي تعليم کاتي کان علاوه ٻين نون ناشرن جي به کيس دلچسپي حاصل ٿي ۽سنڌ مدرسه بورڊ ڪراچي، منشي پوڪرداس شڪارپوري ۽ ماستر هري سنگ سکر واري سان گڏ سندس جنم ڀومي حيدرآباد وارو سيٺ ڪندن مل منگهر سنگ، قيصريه پريس جو مالڪ به هن يگاني عالم جا ناشر ٿيا، اُنهن ئي ڏينهن ۾ ڊي جي سنڌ ڪاليج ڪراچي وارن ”راماٽڪ سوسائٽي“ برپا ڪئي ته مرزا صاحب جا ترجمو ڪيل شاهڪار ناٽڪ هڪ ٻئي جي پويان اچڻ لڳا. هاڻ مرزا صاحب علم حيوانات، زراعت، باغباني، صحت، ٻارن جي پرورش، فلسفي، قصن، تاريخ، اسلامي علوم ۽ سهڻي لطيف تي به قدم کنيو. اسڪولي ڪتابن ۾ انگي حساب، گرامر ۽ جاگرافي کي پڻ نه وساريائين. اُڻويهين صديءَ جي پڄاڻيءَ تائين مرزا صاحب جي ڇپيل سنڌي ڪتابن جو تعداد 38 ٿئي ٿو، جن جو موضوع وارو وچور هن ريت آهي:
(1) اسلامي علوم ۽ اخلاقي اقدار 3 عدد
(2) سائنس، صحت ۽ ٻيا علوم 14 عدد
(3) ناول، ناٽڪ، قصا ۽ شاعري 21 عدد
ويهين صديءَ جا 29 سال پاڻ حال حيات رهيا ۽ قلمي پورهيو ئي سندن لاڳيتو مشغلو رهيو. اُن صديءَ جي شروعاتي سالن ۾ سندس ڪتابن جا مشهور ناشر – الحق پريس سکر، پريميئر پريس حيدرآباد، شيخ عبدالرحيم حيدرآباد، بگومل تلسيداس حيدرآباد، سنڌ جو ينائيل ڪوآپريٽو سوسائٽي حيدرآباد، بلؤسٽڪي پريس حيدرآباد وغيره ڳڻائي سگهجن ٿا. اهڙيءَ طرح سنڌ جي پنجاهه کان به مٿي ناشرن سندس ڪتاب ڇپائي پڌرا ڪيا. ورهاڱي کانپوءِ اداره قليچ حيدرآباد، باغبان پبليڪيشن حيدرآباد، آر ايڇ احمد ائنڊ برادرس حيدرآباد ۽ سنڌي ادبي بورڊ سرفهرست رهيا آهن&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر الھ رکيو ٻٽ جو مضمون &quot; مرزا قليچ بيگ جي لکيل سنڌي ڪتابن جو تذڪرو&quot;; رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;.مرزا صاحب لاڙڪاڻي ۾ نوڪريءَ واري عرصي ۾ ڪيترا ڪتاب به تيار ڪيا، پنهنجي سوانحعمريءَ ۾ پنهنجي ڪتابن جي ڄاڻايل فهرست ۾ هن طرح لکيو آهي: ”1895ع – زمين پوکڻ جو علم ۽ هنر، باغ ۽ باغباني، عالم آبي، حشرات الارض يا جيت ۽ ڪيئان، نانگ ۽ ٻيا سُرڻا – لاڙڪاڻو.“ &lt;ref&gt;{”سائو پن يا ڪارو پنو“: مرزا قليچ بيگ، سنڌي ادبي بورڊ، حيدرآباد، ص: 231}&lt;/ref&gt;مرزا صاحب جي کاتي (Credit) ۾ اهو ڳاڻيٽو به شامل ٿئي ٿو ته هن 1880ع ۾ پهريون سنڌي ڊرامو ”ليلى مجنون“ لکيو، جيڪو هنديءَ مان ترجمو ڪيائين. هن ڊرامي جو بنياد راڳن ۽ شاعري تي رکيل هو. هن منظوم ڊرامي کي ان دور جي تقاضائن مطابق روايتي انداز سان نڀايو هو، جيڪو اهميت جوڳو آهي. هن ڊرامي جي Presentation نج سنڌي رنگ ۾ هئي.&lt;ref&gt;{عنایت ميمڻ جو مضمون : &quot;مرزا قليچ بيگ ھڪ تاريخ ساز شخصيت&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003، شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

=== تاريخ تي لکيل ڪتاب ===

سنڌ جي تاريخ تي مقامي تاريخدانن تمام گهٽ قلم کنيو آهي، جنهن ڳالھ کي محسوس ڪندي مرزا قليچ بيگ هيٺيان 8 ڪتاب لکيا، جن جي تاريخي اهميت کان انڪار نٿو ڪري سگهجي.&lt;br&gt; (1) چچنامو (انگريزي)&lt;br&gt; (2) سنڌ جي تاريخ (انگريزي) &lt;br&gt;(3) سنڌ جي تاريخ تصويرن سان &lt;br&gt;(4) سنڌ جي مختصر تاريخ &lt;br&gt;(5) سنڌ جا قديم شهر ۽ انهن ۾ وسندڙ ماڻهو&lt;br&gt; (6) رياست خيرپور جي تاريخ&lt;br&gt; (7) چچنامو سنڌي.&lt;br&gt;

=== لسانيات ===

ٻولي، لسانيات، لغت هڪ اهم موضوع آهي، جنهن بابت قليچ جو ڪم بنيادي حيثيت رکي ٿو. جيتوڻيڪ ٻولين جي نظرين ۾ جديد تحقيق جي حوالي سان وڏي تبديلي اچي چڪي آهي، پوءِ به مرزا صاحب جي ڪم کي ٻوليءَ ۽ لسانيات جا ماهر وساري نٿا سگهن. مرزا صاحب&lt;br&gt; (1) لغات لطيفي &lt;br&gt;(2) سنڌي وياڪرڻ (چار ڀاڱا) &lt;br&gt;(3)Philological curiosity&lt;br&gt;
(4)سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ&lt;br&gt;
(5) سنڌي لغات قديمي&lt;br&gt; (6) پهاڪن جي حڪمت&lt;br&gt; (7) پارسي زبان جي تاريخ &lt;br&gt;(8) Persian entomology&lt;br&gt; جهڙا اهم ڪتاب لکي، پنهنجي علميت جي ڇاپ ڇڏي آهي.

== لطيفيات ==

لطيفيات جي موضوع تي ڊاڪٽر ٽرمپ ۽ ايڇ ٽي سورلي کان سواءِ اوائلي لطيفي پارکن ۾ سنڌي عالمن مان مرزا قليچ بيگ ئي واحد اديب ۽ عالم هو، جنهن 8 ڪتاب لکيا. انهن ۾ (1) شاهه جو رسالو (2) Life of Shah Abdullah (3) ساڳئي ڪتاب سنڌي جو ترجمو: احوال شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جو. (4) شاهه جي مختلف سرن جي تشريح تي مشتمل ڪتابڙا (5) لغات لطيفي (6) لطيفي لات (7) شاهه جي رسالي جي ڪنجي (هي ڪتاب اڃا اڻ ڇپيل آهي.)
ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ لکي ٿو تہ:”…هيءَ حقيقت آهي ته شمس العلماء مرزا قليچ بيگ کي شاهه عبداللطيف ڀٽائي سان بيحد عقيدت ۽ محبت هئي، تنهن ڪري مرزا صاحب وڏي محنت ڪري شاهه صاحب جو رسالو تيار ڪيو؛ جيڪو اُن وقت جي مشهور پبلشر، پوڪرداس، سن 1913ع ۾ ڇپرائي پڌرو ڪيم، جيئن ته بمبئيءَ وارا ڇاپا اڳينءَ پراڻيءَ صورتخطيءَ ۾ ڇپيل هئا ۽ ٽُرمپ وري پنهنجي ڌار الف-ب ٺاهي هئي، تنهن ڪري اُهي رسالا عام پڙهندڙن لاءِ جيئن ته بمبئي وارا ڇاپا اڳينءَ پراڻي صورتخطيءَ ۾ ڇپيل هئا ۽ ٽُرمپ وري پنهنجي ڌار الف-ڀ ٺاهي هئي، تنهن ڪري اُهي رسالا عام پڙهندڙن لاءِ ڏکيا هئا. تعليم کاتي طرفان بمبئي ۾ ڇپرايل رسالو موجوده صورتخطيءَ ۾ ضرور هو، پر مرزا صاحب محسوس ڪيو ته اُن ۾ چُڪون آهن، ڪيترائي بيت ۽ وايون ڇڏيل آهن، تنهن ڪري هن ضروري سمجهيو ته اُنهن مڙني ڇاپن کي آڏو رکي، هڪ ’نئون رسالو‘ تيار ڪرڻ گهرجي، جنهن ۾ شاهه سائينءَ جو سمورو ڪلام ڏنو وڃي. اُنهيءَ جذبي هيٺ مرزا صاحب هڪ نئون رسالو تيار ڪيو. مرزا صاحب واري رسالي ۾ سُرن جي فهرست ۽ فصلن جو تفصيل، اُهو ساڳيو سرڪاري رسالي وارو قائم رکيو ويو آهي. پر مرزا صاحب اُن ۾ وڌيڪ 846 بيت ۽ 15 وايون شامل ڪيون آهن. اُنهن نَوَن بيتن جو نمبر هر هڪ فصل لاءِ ڌار ٻن ڏنگين ليڪن ۾ ڏنل آهي. حاشيي ۾ بمبئيءَ واري رسالي جون پڙهڻيون ڏنيون ويون آهن. ان لحاظ سان ائين چئي سگهجي ٿو ته مرزا صاحب واري رسالي ۾ بمبئي ڇاپي ۽ تعليم کاتي واري ڇاپي، ٻنهي رسالن جي ڪلام کان علاوه ڪجهه وڌيڪ به ڪلام شامل آهن…“&lt;ref&gt;{مرزا قليچ بيگ کي مودبانہ سلام؛ ڊاڪٽر نبي بخش بلوچ، مھراڻ رسالو 2003 جلد 53, سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو}&lt;/ref&gt;شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ ؒ جي سوانح تي باقاعده جديد تحقيق جو آغاز مرزا قليچ بيگ جي ڪاوش سان ٿيو. ”شاهه ڀٽائيءَ جو احوال ۽ ”قديم سنڌ جا ستارا“ سنڌي سوانحي ادب جا اوائلي نمونا آهن. مير عبدالحسين سانگي جو ”لطائف لطيفي“ ڇپجي نه سگهيو هو، انهي کي ملائي مرزا صاحب جيڪو مزيد احوال ڪٺو ڪيو، اهو ديوان ليلارام جي حوالي ڪيائين، جنهن انگريزي ۾ پنهنجو ڪتاب ”د لائيف، رليجن ائنڊ پوئٽري آف شاهه لطيف“ 1890ع ۾ شايع ڪيو. جڏهن ته مرزا صاحب جي تحقيق ست سال پوءِ 1897ع ۾ شڪارپور مان شايع ٿي، انهيءَ ادبي انڪساري تعاون ۽ فراخدلي جو ٻيو ڪو مثال ورلي ملندو.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر حبيب الله صديقي جو مضمون؛ &quot;سنڌ جو آفتابِ ادب: مرزا قليچ بيگ&quot;; رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

== لقب ۽ ايوارڊ ==

2 جنوري 1924ع ۾ سرڪار طرفان سندس بي مثال ادبي خدمتن جي اعتراف ۾ لوبن جي ياداشت ۾ ”شمس العلماء“جو لقب مليو. 15- ڊسمبر 1924 حيدرآباد ۾ گورنر صاحب بمبئيءَ جي درٻار هئي جنھن ۾ کيس ’شمس العلماء‘ جي خطاب جي سند، تمغو، چُغو ۽ دستار ملي. کيس ساڳي سال ”خانبهادر“ جو لقب پڻ مليو. ڊاڪٽر غلام علي الانا صاحب، مرزا صاحب لاءِ بلڪل بجا فرمايو آهي ته: ”سنڌي ادب ۾ مرزا صاحب جو ڪو به ثاني ڪو نه ٿيو آهي.“&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر نور افروز خواجه جو مضمون:&quot; مرزا قليچ بيگ هڪ علمي، ادبي ۽ سماجي ادارو &quot;, مھراڻ رسالو سال 2003,شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو }&lt;/ref&gt;کيس سندس ايمانداري، قابليت ۽ ذهانت جي ڪري وڏي عزت ۽ احترام حاصل ٿيو ۽ آخر سينئر ڊپٽي ڪليڪٽر جي عهدي تان رٽائر ٿيو. سندس محنت ۽ جفاڪشيءَ جي ڪري کيس ”قيصر هند“ جو تمغو ۽ ميرٽ سرٽيفڪيٽ مليو. ان طرح ”خانبهادر“ ۽ ”شمس العلماء“ جا خطاب مليا.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر نور افروز خواجه جو مضمون:&quot; مرزا قليچ بيگ هڪ علمي، ادبي ۽ سماجي ادارو &quot;, مھراڻ رسالو سال 2003,شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو }&lt;/ref&gt;1906 م کيس قيصر ھند جو ميڊل مليو.

== وفات ==

مرزا قليچ بيگ 3- جولاءِ 1929ع جو 77 سال نهايت مصروف علمي ۽ عملي زندگي گذاري فوت ٿي ويو. ٽنڊي ٺوڙهي ڀرسان پنهنجي خانداني قبرستان ۾ دفن ٿيو.&lt;ref&gt;{ڪتاب:”ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون“، 1980ع}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book128/Book_page1.html}}&lt;/ref&gt;پهرين گهرواريءَ جي وفات، تاريخ 19 مارچ 1904ع وقت، سندس قبر جي ڀرسان پنهنجي لاءِ هڪ خالي قبر جوڙائي، بعد هر جمعي جي ڏينهن ڪاري ڪفني پائي اُنهي قبر جي الحد ۾ وڃي ليٽندو هو. پوءِ پنهنجو ”قطه تاريخ وفات“ پاڻ لکيائين، جيڪو درست ثابت ٿيو. پاڻ تاريخ 3 جولاءِ 1929ع تي رات جو يارهين بجي وفات ڪيائين، جيڪو هجري سال 1348 هو، ۽ خودنوشت قطعه تاريخ جو آخري رديف: ”بخت موقر“ ابجد جي حساب سان سال 1348 ڏيکاري ٿو. مڪمل قطعه تاريخ جيڪو تربت تي لڳل آهي، هي آهي:&lt;br&gt;
{{quote|عمرم به همين سال چُو هفتاد شده هفت&lt;br&gt;
آمد ملک الموت ز درگاههِ حق آخر&lt;br&gt;
گفتا که بسي زيستي در منزلِ دنيا،&lt;br&gt;
شو عازمِ عقبى که به بيني رُخ داور&lt;br&gt;
ازفرطِ مسرت زدم آهي و بَمُردم&lt;br&gt;
در عالمِ ارواح رسيدم دمِ ديگر&lt;br&gt;
تاريخ وفاتم چوُدِلم خواسته از غيب،&lt;br&gt;
هاتف زکَرم کَرد نِدا: ”بخت موقر&quot;| 1348ھ|&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر حبيب الله صديقي جو مضمون؛ &quot;سنڌ جو آفتابِ ادب: مرزا قليچ بيگ&quot;;  رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;}}

== مرزا جي ڪتابن جي ببلوگرافي ==
ڪتابن جا ناشر، صفحا، قيمت وغيره هت درج نٿا ڪجن. اِن سلسلي ۾ خواهشمند دوست، راقم پاران مرتب ڪيل جامع ۽ تفصيلي ”قليچ جي ڪتابن جي ببليوگرافي“ ڏسي سگهن ٿا، جا اڻ ڇپيل آهي&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر الھ رکيو ٻٽ جو مضمون &quot; مرزا قليچ بيگ جي لکيل سنڌي ڪتابن جو تذڪرو&quot;; رسالو مھراڻ سال 2003 شمارو 53 ، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;.

'''''ڇپيل سنڌي ڪتابن جي الف بي وار فهرست'''''&lt;br&gt;

1. [[آزار مان آرام]]، 1913ع.&lt;br&gt;
2. [[احوال شاھ عبداللطيف جو (ڪتاب)|احوال شاھ عبداللطيف جو]] 1905ع، 1911ع، 1972ع.&lt;br&gt;
3. [[اخلاق صوفيہ]]----؟&lt;br&gt;
4. [[اخلاق قرآن و حديث]] 1915ع&lt;br&gt;
5. [[اخلاق معصومين]]----؟&lt;br&gt;
6. [[استاد جي قدمن ۾]]----؟&lt;br&gt;
7. [[اسرار حڪمت]]----؟&lt;br&gt;
8 . [[اسرار جو خزانو، ست واديون ۽ چار واديون]]- (ٻيو دفعو) 1929ع&lt;br&gt;
9. [[اسلام جا ٽيهتر فرقا]] 1953ع&lt;br&gt;
10. [[اسلام ۾ تصويرون جائز يا ناجائز]]- -؟&lt;br&gt;
11. [[اسلام ۾ علم جي ڳولا]]----؟&lt;br&gt;
12. [[اسلام بموجب اصول ٿياسافي]]----؟&lt;br&gt;
13. [[اسلامي پهريون ڪتاب]] (سنڌي) 1904ع، 1921ع، 1923ع، 1928ع&lt;br&gt;
14. [[اسلامي ٻيون ڪتاب (مرزا قليچ بيگ)]]، (سنڌي) 1904ع، 1921، 1922ع، 1928ع&lt;br&gt;
15. [[اسلامي ٽيون ڪتاب]]، (سنڌي) 1906ع، 1921ع، 1923ع، 1928ع&lt;br&gt;
16. [[اسلامي ٽيون ڪتاب]]، (سنڌي) 1906ع، 1914ع، 1921ع، 1928ع&lt;br&gt;
17 . [[اسلامي پنجون ڪتاب]]، (سنڌي) 1914ع&lt;br&gt;
18. [[اسلامي تحفو]] 1916ع&lt;br&gt;
19. [[اسلامي تعليم نامو]] 1952ع&lt;br&gt;
20. [[اسلامي رسالو]]----؟&lt;br&gt;
21. [[اشعار القرآن]]----؟&lt;br&gt;
22. [[اصلاح نامہ]] 1922ع&lt;br&gt;
23. [[اصول شرح محمدي]] 1916ع&lt;br&gt;
2 . [[الاهي الھام]]----؟&lt;br&gt;
2. [[الحيات بعد الممات]] 1956ع&lt;br&gt;
26 . [[امام غزالي (ڪتاب)|امام غزالي]] 1926ع&lt;br&gt;
27. [[املھ ماڻڪ]] 1920ع، 1968ع&lt;br&gt;
28. [[اميد شاھ ۽ شرب ديو]] 1915ع&lt;br&gt;
29. [[انجيل يا نئون عهدنامو]]----؟&lt;br&gt;
30. [[انسان جا محافظ]] 1952ع&lt;br&gt;
31. [[انساني سڌاري جي شروعات]] 1956ع&lt;br&gt;
32. [[انشائي تعليمي خط ۽ مشقون (جلد پھريون)]] ، 1916ع&lt;br&gt;
33. [[انشائي تعليمي خط ۽ مشقون (جلد ٻيون)]]، 1916ع&lt;br&gt;
34. [[انشائي تعليمي خط ۽ مشقون (جلد ٽيون)]]، 1916ع&lt;br&gt;
35. [[انڪوائري آفيسر (ناول)|انڪوائري آفيسر]] 1897ع، 1916ع، 1966ع، 1973ع&lt;br&gt;
36. [[انگي حساب ٻاراڻي ۽ پهرين لاءِ]] 1927ع، 1932ع&lt;br&gt;
37. [[انگي حساب ٻئي درجي لاءِ]] 1927ع، 1932ع&lt;br&gt;
38. [[انگي حساب ٽئين درجي لاءِ]] 1927ع، 1932ع&lt;br&gt;
39. [[انگي حساب چوٿين درجي لاءِ]] 1927ع، 1932ع&lt;br&gt;
40. [[انگي حساب پنجين درجي لاءِ]] 1927ع، 1932ع&lt;br&gt;
41. [[ايرڪ]] 1919ع، 1961ع&lt;br&gt;
42.[[ايمرسن جا علمي ۽ عقلي نقطا]] 1915ع، 1922ع&lt;br&gt;
43.[[ايندڙ زمانو]] 1921ع&lt;br&gt;
44.[[ايها الولد سنڌي]] 1956ع&lt;br&gt;
45.[[با بادل]] 1914ع&lt;br&gt;
46.[[باغ ۽ باغباني]] 1900ع، 1960ع&lt;br&gt;
47.[[بدر منير]] 1927ع&lt;br&gt;
48.[[برٽش شھنشاهت جي مختصر تاريخ]] 1916ع&lt;br&gt;
49.[[بھائي تعليم]] 1923ع&lt;br&gt;
50. [[بھرام گور]] 1900ع ۽ (1961ع ۾ [[شھزادو بھرام]].)&lt;br&gt;
51.[[ٻہ ڀيڻون]] 1918ع&lt;br&gt;
52. [[ٻہ جاڙا ڀائر ۽ ڀاءُ ڀيڻ]] 1926ع 1960، 1974&lt;br&gt;
53.[[ٻہ ننڍڙا انسان]] 1915ع، 1960ع&lt;br&gt;
54.[[ٻاراڻي تعليم]] 1917ع&lt;br&gt;
55.[[ٻارن جي پالڻ جو طب]] 1910ع&lt;br&gt;
56.[[ٻاراڻا گل ڦل]] 1936ع&lt;br&gt;
57.[[ٻڌو ۽ ڏسو]] 1928ع&lt;br&gt;
58.[[پارسي زبان جي شعر جي تاريخ]] 1897ع، 1900ع، 1916ع&lt;br&gt;
59.[[پائي وائي پائي وزو]]-؟ 1964ع&lt;br&gt;
60.[[پٽيل اکيون پوريل اکيون]] 1964ع&lt;br&gt;
61. [[پرهيز نامو]] 1918ع&lt;br&gt;
62. [[پھاڪن جي حڪمت]] 1925ع&lt;br&gt;
63. [[پکي (ڪتاب)|پکي]] (باتصوير) 1898، 1914ع، 1922ع&lt;br&gt;
64.[[ڀاڄين جا طعام]] 1926ع&lt;br&gt;
65. [[تحفہ اسماعيليہ]] 1922ع&lt;br&gt;
66. [[تحفہ اماميہ ڀاڱو پھريون]]، 1929ع، 1953ع&lt;br&gt;
67. [[تحفہ اماميہ ڀاڱو ٻيون]]، 1935ع، 1953ع&lt;br&gt;
68.[[تحفة السالڪين]] 1953ع&lt;br&gt;
69. [[تحفة السنوان]] 1913ع، 1958ع&lt;br&gt;
70. [[تصوف: حقيقت ۽ تاريخي احوال]] 1922ع&lt;br&gt;
71.[[تعليم حڪمت ڀاڱو پھريون]]، 1891ع، 1901ع&lt;br&gt;
72.[[تعليم حڪمت ڀاڱو ٻيون]]، 1891ع، 1901ع&lt;br&gt;
73. [[تعليم حڪمت ڀاڱو ٽيون]]، 1891ع، 1901ع&lt;br&gt;
74. [[تعليم صحت]] 1935ع&lt;br&gt;
75.[[تقريرون ۽ تحريرون]] 1970ع&lt;br&gt;
76.[[توريت يا قديم عهدنامو]]-؟&lt;br&gt;
77.[[تھذيب الاخلاق]] 1913ع، 1943ع، 1954ع&lt;br&gt;
78. [[ٽي ديو يا راڪاس]] 1959ع&lt;br&gt;
79. [[ٽي گهر، ڀاڱو-پھريون]]، 1913ع، 1959ع&lt;br&gt;
80.[[ٽي گهر، ڀاڱو-ٻيون]]، 1913ع، 1959ع&lt;br&gt;
81.[[ثابت علي شاھ شاعر جو احوال]]-؟&lt;br&gt;
82. [[ٿياسافي: حقيقت ۽ اصول]] 1912ع&lt;br&gt;
83.[[حاجتمنديءَ مان طاقتمندي]] 1916ع ،&lt;br&gt; 1929ع
84.[[حاجي بابا اصفھاني]] 1914ع، 1961ع&lt;br&gt;
85.[[حالات الاوليا]] 1910ع، 1956ع&lt;br&gt;
86.[[حالات نبوي]] 1937ع&lt;br&gt;
87. [[حرڪت مان برڪت]] 1914ع &lt;br&gt;
88. [[حسنا ۽ دلدار]] 1897ع، 1960ع&lt;br&gt;
89.[[حشرات الارض]] (باتصوير) 1897ع، 1976ع&lt;br&gt;
90.[[حضرت سليمان عليہ السلام]] 1955ع&lt;br&gt;
91. [[حقائق الارواح]] 1906ع&lt;br&gt;
92.[[حيوان تعريف ۽ رحم جا لائق]] 1927ع&lt;br&gt;
93.[[جانور(ڪتاب)|جانور]] (باتصوير) 1901ع، 1910ع&lt;br&gt;
94. [[جنگ نامو]] 1916ع&lt;br&gt;
95. [[جوانيءَ جو اڪسير]] 1915ع&lt;br&gt;
96[[جواهر الاخلاق]] 1915ع&lt;br&gt;
97.[[جواهر الانسان]] 1926ع&lt;br&gt;
98. [[جولئن ھوم جي آکاڻي]] 1961ع&lt;br&gt;
99. [[جهڙو خيال تهڙو حال]]----؟&lt;br&gt;
100.[[چار انجيل]] 1916ع&lt;br&gt;
101. [[چچ نامو|چچنامو]] 1923ع&lt;br&gt;
102. چڱي خيال جي ڪراست ڀاڱو پهريون 1953ع&lt;br&gt;
103. [[چندن هار ڀاڱو]] (1)، 1916ع، (1959ع ۾ ٻئي ڀاڱا گڏ)&lt;br&gt;
104. [[چيستانا]] 1952ع&lt;br&gt;
105.[[ڇو ۽ ڇا]] 1915ع، 1955&lt;br&gt;
106.[[ڇوٽڪارو]] 1959ع&lt;br&gt;
107. [[ڇوڪرين لاءِ پهريون ڪتاب]] 1919ع&lt;br&gt;
108. [[ڇوڪرين لاءِ ٻيو ڪتاب]] 1919ع&lt;br&gt;
109.[[ڇوڪرين لاءِ ٽيون ڪتاب]] 1919ع&lt;br&gt;
110. [[ڇوڪرين لاءِ چوٿون ڪتاب]] 1919ع&lt;br&gt;
111. [[ڇوڪرين لاءِ پنجون ڪتاب]] 1919ع&lt;br&gt;
112. [[ڇوڪرين لاءِ ڇهون ڪتاب]] 1919ع&lt;br&gt;
113. [[ڇوڪرين لاءِ ستون ڪتاب]] 1919ع&lt;br&gt;
114. [[خانبهادر ميان حسن علي آفنديءَ جي سوانح عمري]] 1925ع&lt;br&gt;
115. [[خدا شناسي]]----؟&lt;br&gt;
116. [[خطبئه قليچ]] 1937ع&lt;br&gt;
117. [[خواب ۽ تعبير]]1924ع&lt;br&gt;
118. [[خود ياوري]] 1904ع، 1958&lt;br&gt;
119. [[خورشيد]] 1891ع، 1957ع، 1935ع&lt;br&gt;
120. [[دل جو آرام ۽ عجيب دوا]] 1916ع&lt;br&gt;
121. [[دلارام]] 1888، 1904ع، 1958ع&lt;br&gt;
122. [[دلپسند قصا جلد پھريون]]، 1893ع، 1958ع&lt;br&gt;
123. [[دلپسند قصا جلد ٻيون]] 1893ع، 1959ع&lt;br&gt;
124. دلپسند لطيفا ڀاڱو (1) 1893ع، 1959ع&lt;br&gt;
125. دلپسند قصا ڀاڱو (2) 1893ع، 1959ع&lt;br&gt;
126. دل وندرائيندڙ ڳالهيون----؟&lt;br&gt;
127. دنيا جي مختصر تاريخ 1935ع&lt;br&gt;
128. [[ديوان فاضل]] 1928ع&lt;br&gt;
129.[[ديوان قاسم]]1936ع&lt;br&gt;
130. [[ديوان قليچ، جلد پھريون]]، 1956ع&lt;br&gt;
131. [[ذبح عظيم]] 1933ع&lt;br&gt;
132. [[ڏاڙهياري جبل جو سير]] 1900ع&lt;br&gt;
133.[[ڏکن مان سک]] 1916ع&lt;br&gt;
134. [[ڏوهن جي قبولداري]] 19189ع&lt;br&gt;
135.[[ڏنگي زال کي سڌو ڪرڻ]]----؟&lt;br&gt;
136. [[رابنسن ڪروسو]] 1924ع&lt;br&gt;
137. [[راحيل]] 1914ع&lt;br&gt;
138. [[راه نجات]] 1889ع، 1916ع&lt;br&gt;
139. [[رباعيات عمر خيام]] 1905ع&lt;br&gt;
140. [[رجب پاشا]] 1915ع&lt;br&gt;
141. [[رد تثليث]] 1916ع&lt;br&gt;
142.[[رساله ڪريمي]] 1904ع&lt;br&gt;
143.[[رستم]] 1819ع، (1928ع ۾ چوٿون دفعو 1963ع، 1971ع، 1974ع&lt;br&gt;
144. [[رعيت نامو]] 1916ع&lt;br&gt;
145.[[روحاني تعليم]] 1910ع&lt;br&gt;
146.[[روشنائي نامہ]]----؟&lt;br&gt;
147. [[رائفلس]] 1917ع&lt;br&gt;
148.[[رياست خيرپور: اُن جو اڳوڻو ۽ هاڻوڪو تاريخي ۽ ملڪي احوال]] 1924ع&lt;br&gt;
149. [[زاد آخرت]] 1906ع&lt;br&gt;
150. [[زالن جا فرض]] 1919ع&lt;br&gt;
151. [[زالن جا ويم جو طب]]----؟&lt;br&gt;
152.[[زباني يا دل جا حساب]] 1935ع&lt;br&gt;
153. [[زبور نثر ۾]] 1916ع، 1919ع&lt;br&gt;
154. [[زبور يا گيتن جو پهريون ڪتاب]] 1921ع&lt;br&gt;
155. [[زبور يا گيتن جو ٻيون ڪتاب]] 1921ع&lt;br&gt;
156[[زبور يا گيتن جو ٽيون ڪتاب]] 1921ع&lt;br&gt;
157. [[زبور يا گيتن جو چوٿون ڪتاب]] 1921ع&lt;br&gt;
158. [[زمين پوکڻ جو علم ۽ ھنر]]
1899ع&lt;br&gt;
159. [[زميندارن لاءِ صلاح]] 1922ع&lt;br&gt;
160. [[زباني تعليم]] 1952ع&lt;br&gt;
161. [[زنوبيه]] 1914ع&lt;br&gt;
162.[[زينت (ناول)]] 1894ع 1958ع، 1970ع
1973ع، 1976ع، 1984ع&lt;br&gt;
163. [[زيب النساء بيگم(ڪتاب)]] 1953ع&lt;br&gt;
164. [[سائو پن يا ڪارو پنو]] 1965ع 1988ع&lt;br&gt;
165. [[ست واديون يا منزلون]] 1916ع&lt;br&gt;
166. [[ستن شهزادن جي آکاڻي]]----؟&lt;br&gt;
167. [[سچو سک يا سچي خوشي جو ڳجهه]] 1923ع&lt;br&gt;
168. [[سچي محبت]] 1915ع، 1959ع&lt;br&gt;
169. [[سر سريراڳ]] 1916ع&lt;br&gt;
170.[[سرسري ناٽڪ جمشيد ۽ حميده]] 1913ع&lt;br&gt;
171[[سرسري ناٽڪ جمشيد ۽ حميده (ضميمو)]] 1913ع&lt;br&gt;
172. [[سر سسئي شرح سان]] 1916ع&lt;br&gt;
173. [[سر سهڻي شرح سان]] 1912ع&lt;br&gt;
174.[[سليس صرف و نحو مُلن جي مڪتبن لاءِ]] 1920ع&lt;br&gt;
175.[[سندر وديا]] 1915ع&lt;br&gt;
176.[[سندباد جهازي]]----؟&lt;br&gt;
177.[[سنڌ جو هڪڙو قديم صوفي اولي]]ا----؟&lt;br&gt;
178. [[سنڌ جي تاريخ تصويرن سان|سنڌ جي تاريخ]] 1903ع&lt;br&gt;
179. [[سنڌ جي تاريخ جون ڳالهيون]] 1916ع&lt;br&gt;
180. [[سنڌ جي مختصر تاريخ سبقن ۾]] 1917ع 1918ع، 1920ع 1924ع&lt;br&gt;
181. [[سنڌ جي مختصر تاريخ ڳالهين ۾ (تصويرن سان)]]&lt;br&gt;
182.[[سنڌ جي مختصر جاگرافي ڳالهين ۽ لفظن ۾]]1922ع&lt;br&gt;
183. [[سنڌي زبان جي تاريخ]]----؟&lt;br&gt;
184. [[سنڌي شعر جي قديم حالت ۽ پوءِ جو سڌارو]] 1914ع&lt;br&gt;
185. [[سنڌي علم نحو]] 1916ع، 1921ع&lt;br&gt;
186.[[سنڌي گرامر وڏو]] 1935ع&lt;br&gt;
187. [[سنڌي مرثيا ڀاڱو-2]]، 1927ع&lt;br&gt;
188. [[سنڌي مرثيا ڀاڱو-3]]، 1927ع&lt;br&gt;
189. [[سنڌي مرثيا ڀاڱو-4]]، 1927ع&lt;br&gt;
190. [[سنڌي مرثيا ڀاڱو-5]]، 1927ع&lt;br&gt;
191. [[سنڌي لٽريچر 1916ع]]&lt;br&gt;
192. [[سنڌي لغات قديمي]] 1924ع&lt;br&gt;
193. [[سنڌي ويا ڪرڻ ڀاڱو-1]]، 1960ع&lt;br&gt;
194. [[سنڌي ويا ڪرڻ ڀاڱو-2]]، 1960ع&lt;br&gt;
195. [[سنڌي ويا ڪرڻ ڀاڱو-3]]، 1960ع&lt;br&gt;
196.[[سنڌي ويا ڪرڻ ڀاڱو-4]]، 1960ع&lt;br&gt;
197. [[سودائي خام (ڪتاب)|سودائي خام)]] 1900ع، 1910ع&lt;br&gt;
198. سوانح عمري 1920ع&lt;br&gt;
199. سونو گڏهه----؟&lt;br&gt;
200. شئنڊ فرڊ ۽ مرٽن 1913ع، 1916ع، 1922ع&lt;br&gt;
201.[[سيرت النبي]] ﷺ 1916ع&lt;br&gt;
202 [[شاھ ايليا]]1901ع، 1959ع&lt;br&gt;
203. [[شاھ جو رسالو(مرزا قليچ بيگ)]] 1956ع، 1994ع 1997ع&lt;br&gt;
204[[شاهه جي رسالي جو ڀاڱو]]1913ع&lt;br&gt;
205.[[شاھ صاحب عالم]] 1953ع&lt;br&gt;
206.[[شاهزادي محبوب جي آکاڻي]] 1924ع، 1974ع&lt;br&gt;
207[[شاهزادي قدم برگ]] 1960ع، 1964ع، 1974ع&lt;br&gt;
208. [[شاهنامي وارا شاھ]] 1926ع&lt;br&gt;
209.[[شراب جو خراب اثر]]----؟&lt;br&gt;
210. [[شرح ديوان گل]] 1955ع&lt;br&gt;
211[[شرلاڪ هومز ڀاڱو-1]]، چوپڙي نمبر 1، 1916ع&lt;br&gt;
212. [[شرلاڪ هومز ڀاڱو-2]]، چوپڙي نمبر 2، 1916ع&lt;br&gt;
213. [[شرلاڪ هومز ڀاڱو-3]]، چوپڙي نمبر 3، 1916ع&lt;br&gt;
214. [[شريف بيگم]] 1918ع&lt;br&gt;
215.[[شڪ جو شڪار]]----؟&lt;br&gt;
216.[[شڪنتلا(ڪتاب)]]- 1896ع&lt;br&gt;
217.[[شمشاد مرجانہ]] 1914ع&lt;br&gt;
218. [[شمرانہ يا شيطان جي ناني]] 1914ع، 1916ع، 1959ع، 1969ع، 1974ع، 1928ع، 1983ع&lt;br&gt;
219. [[شوقين ڌاڙيل (ناول)]] 1923ع، 1927ع&lt;br&gt;
220. [[شهريار ۽ شهر بانو]] 1923ع&lt;br&gt;
221. [[شيخ بوعلي سينا]] 1926ع&lt;br&gt;
222[[شيخ چلي ۽ اڱڻ مسخرو]] 1900ع، 1916ع، 1956ع&lt;br&gt;
223.[[شيطان جو مريد]] 1914ع، 1916ع&lt;br&gt;
224. [[صحت النساءِ]] 1899ع&lt;br&gt;
225.[[صداقت الاسلام]] 1906ع&lt;br&gt;
226.[[صلح ڪل جو پيغام (بهائي مذهب يا دين)]] 1938ع&lt;br&gt;
227[[ضمان الفردوس]] 1915ع، 1935ع&lt;br&gt;
228. [[طب مطبوع مخزن منظوم]] 1952ع&lt;br&gt;
229.[[طلسمي گڏي]]----؟&lt;br&gt;
230. [[عاقل ۽ فاطمہ]] 1952ع&lt;br&gt;
231. [[عالم آبي (با تصوير)]] 1897ع، 1916ع&lt;br&gt;
232.[[عالم ارواح]]----؟&lt;br&gt;
233. [[عالم خواب]]----؟&lt;br&gt;
234. [[عالم جو استاد]] 1922ع&lt;br&gt;
235.[[عالمگير مذهب]] 1953ع&lt;br&gt;
236. [[عبادت نامو]] 1922ع&lt;br&gt;
23[[عجائب غرائب: دنيا جو سير]] 1916ع&lt;br&gt;
238. [[عجائبات سائنس]] 1935ع&lt;br&gt;
239. [[عجيب الماس]] 1915ع&lt;br&gt;
240. [[عجيب جواهر]] 1915ع، 1967ع، 1972ع&lt;br&gt;
241. [[عجيب طلسم]] 1914ع، 1960ع، 1969ع، 1976ع&lt;br&gt;
242. [[عجيب غريب نئون (ناول)]] 1900ع&lt;br&gt;
243.[[عجيب ڳالهيون]] 1961ع&lt;br&gt;
244. [[عزيز شريف]] 1909ع&lt;br&gt;
245.[[عزيز شريف جا راڳ]] 1909ع&lt;br&gt;
246. [[عقود الاعلى: موتين جو هار]] 1937ع&lt;br&gt;
247. [[علامات القرآن]]----؟&lt;br&gt;
248[[علم اخلاق]] 1906ع، 1916ع&lt;br&gt;
249. [[علم ادب]] 1914ع&lt;br&gt;
250.[[علم اصول دستور المعاش]] 1891ع&lt;br&gt;
251.[[علم بديع ۽ علم عروض]] 1953ع&lt;br&gt;
252.[[علم تصوف]] 1916ع&lt;br&gt;
253.[[علم قحف يا فرينالاجي]] 1953ع&lt;br&gt;
254.[[علم موسيقي]]----؟&lt;br&gt;
255. [[غلاميءَ مان مٿي چاڙهو]] 1961ع&lt;br&gt;
256.[[فرائض انساني]] 1915ع&lt;br&gt;
257.[[فرهاد ۽ شيرين]] 1923ع&lt;br&gt;
258.فقہ جا عجيب مسئلا 1892ع&lt;br&gt;
259.[[فوائد الاخلاق]] 1958ع&lt;br&gt;
260. [[فيروز دل افروز]] 1906ع، 1959ع&lt;br&gt;
261. قديم چيني اخلاق 1917ع&lt;br&gt;
262. [[قديم سنڌ، اُن جا مشهور شهر ۽ ماڻهو]] 1955ع، 1960ع، 1990ع&lt;br&gt;
263.[[قديم سنڌ جا ستارا]] 1923ع&lt;br&gt;
264.[[قصص الانبياءَ]] 1956ع، 1963ع&lt;br&gt;
265.[[قصو ليلى مجنون (سنڌي)]] 1889ع&lt;br&gt;
266[[ڪادمبري]] 1916ع&lt;br&gt;
267.[[ڪامل انسان ڀاڱو-1]]، 1926ع&lt;br&gt;
268. [[ڪامل انسان ڀاڱو-2]]، 1928ع&lt;br&gt;
269.[[ڪرامات الاوليا]] 1911ع، 1956ع&lt;br&gt;
270. [[ڪريسس: قديم يونان جي هڪڙي تاريخي ڳالھ]] 1924ع&lt;br&gt;
271[[ڪيميائي سعادت عرف ڪيميائي ڪرامت ٻه ڀاڱا]]، 1901ع، 1904ع، 1924ع، 1985ع&lt;br&gt;
272.[[گلابي جوڙو]]----؟&lt;br&gt;
273. [[گل بڪاولي]] 1916ع&lt;br&gt;
274. [[گلزار ۽ گلنار]] 1916ع&lt;br&gt;
275.[[گلشن اخلاق][ 1914ع&lt;br&gt;
276[[گلشن بهار (ڪتاب)]] 1936ع&lt;br&gt;
277. [[گلن جي ٽوڪري]] 1912ع، 1914ع، 1923ع، 1959ع&lt;br&gt;
278.[[گليور جو سير ۽ سفر]] 1913ع، 1923ع، 1960ع، 1969ع&lt;br&gt;
279.[[ڳوٺ جي وڏيرن يا پٽيلن ۽ ٻين ماڻهن لاءِ هدايت نامو]] 1897ع&lt;br&gt;
280.[[لاله رخ]] 1926ع&lt;br&gt;
281. [[لٻا خان درزي ۽ خليفو ڪهنگ]] 1926ع، 1960ع، 1969ع&lt;br&gt;
282. [[لڇمي: هڪ ٺڳباز عورت]] 1913ع، 1916ع&lt;br&gt;
283. [[لطائف طوائف]] 1927ع&lt;br&gt;
284. [[لغات لطيفي]] 1914، 1967، 1994ع، 1998ع&lt;br&gt;
285.[[لطيفي لات]] 1904ع، 1912ع، 1994ع&lt;br&gt;
28[[لطيفہ معرفت]] 1916ع&lt;br&gt;
287. [[لوڀي ۽ ٺوڳي]] 1895ع، 1916ع&lt;br&gt;
288. [[لوقا جي معرفت يا پاڪ انجيل]] 1931ع&lt;br&gt;
289.[[ماکيءَ جي مک (ڪتاب)]]----؟&lt;br&gt;
290. [[مائون ۽ ٻار]] 1953ع&lt;br&gt;
291. [[ماڻهون پنهنجو پاڻ طبيب]] 1927ع&lt;br&gt;
292.[[ماڻهو ڪين ٿا ڄاڻن]] 1928ع&lt;br&gt;
293.[[مثنوي تحفئه احرار]] 1922ع&lt;br&gt;
294.[[مثنوي ڪشف اعجاز]] 1914ع&lt;br&gt;
295.[[مثنوي مطلع الانوار]]----؟&lt;br&gt;
296.[[محبت آل عبا]] 1922ع&lt;br&gt;
297. [[مجالس الشهدا]] 1910ع&lt;br&gt;
298. [[مختيار ثقفي]] 1919ع&lt;br&gt;
299. [[مخلوقات پنج ڀاڱا]]----؟&lt;br&gt;
300. [[معصوم شفيع جي سوانح عمري]] 1926ع 1979ع&lt;br&gt;
301 [[معصوم شفيع جي سوانح عمري]] 1926ع 1979ع&lt;br&gt;
302.[[مصيبت ماريا سائينءَ سنواريا]] 1961ع&lt;br&gt;
303. [[مقالات الاويا]] 1910ع، 1927ع، 1956ع&lt;br&gt;
30 [[مقالات الحڪمت]] 1886ع، 1896ع، 1928ع، 1955ع، 1958ع&lt;br&gt;
305 [[مقدس ڪلام]]----؟&lt;br&gt;
306[[مقناطيس حيواني]] 1916ع&lt;br&gt;
30 [[ملڪ جي مفلسيءَ جا سبب ۽ قرض جون خرابيون]]----؟&lt;br&gt;
308[[مُلن جو تعليم نامو]] 1915ع، 1917ع، 1922ع&lt;br&gt;
309. [[من موج]]----؟&lt;br&gt;
310[[منهنجو قدرتي گهر]] 1953ع&lt;br&gt;
311. [[موت کانپوءِ حياتي]] 1953ع&lt;br&gt;
312. [[موتين جي دٻلي]] 1914ع 1966ع&lt;br&gt;
313. [[موسى جو پهريون ڪتاب]] 1918ع&lt;br&gt;
314[[مولانا جلال الدين رومي]]----؟&lt;br&gt;
315. [[مومل راڻو ناٽڪ]] 1891ع&lt;br&gt;
316. [[مومل راڻي جو قصو]] 1921ع&lt;br&gt;
317. [[مومل راڻي جي قصي جي ڏکين لفظن جي معنى]] 1922ع&lt;br&gt;
318.[[موهني]] 1924ع&lt;br&gt;
319. [[مُئن سان ڪيئن ڳالهائجي]] 1952ع&lt;br&gt;
320. [[ميراث المسلمين]] 1910 1912ع&lt;br&gt;
321.[[نادر شاھ (ڪتاب)]] 1900ع&lt;br&gt;
322. [[نانگ وغيره ۽ سرندڙ ٻيا ساهوارا]] 1895ع، 1997ع&lt;br&gt;
323. [[نصيب پنهنجي وس]]----؟&lt;br&gt;
324[[نصيحت المسلمين]] 1916ع&lt;br&gt;
325. [[نصيحت نامو امام غزالي]] 1916ع 1919ع&lt;br&gt;
326. [[ننڍڙو سنڌي ويا ڪرڻ جلد- 1]]،
1926ع، چوٿون دفعو 1941ع&lt;br&gt;
327.[[ننڍڙو سنڌي ويا ڪرڻ جلد-2]]، 1929ع، 1926ع&lt;br&gt;
328[[نورجهان ۽ جهانگير]] 1900ع&lt;br&gt;
329.[[نئون انگي حساب]] 1937ع&lt;br&gt;
330[[نئين ٽئين ڪتاب جي معنى]] 1928ع، ڇهون دفعو&lt;br&gt;
331.[[نيپولين بوناپارٽ]] 1923ع&lt;br&gt;
332. [[نيڪي ۽ بدي]] 1911ع، 1959ع، 1971ع، 1982ع&lt;br&gt;
333. [[نيلو پکي]] 1911ع، 1960ع، 1969ع، 1974ع&lt;br&gt;
334. [[نيم طبيب خطره جان نيم ملا خطره ايمان]] 1896ع&lt;br&gt;
335. [[وامق ۽ عذرا (ڪتاب)]] 1925ع، 1960ع، 1969ع&lt;br&gt;
336. [[وڏو شاهه جو رسالو]] 1914ع، 1923ع&lt;br&gt;
337.[[ورزش نامو]] 1921ع&lt;br&gt;
338. [[هدايت النسوان]] 1889ع&lt;br&gt;
339. [[هرڻيءَ جو قصو]] 1305ھ/1889ع&lt;br&gt;
340.[[هڪڙي انڌي شريف زال]] 1918ع&lt;br&gt;
341. [[هڪڙي سگهڙ زال]] 1916ع&lt;br&gt;
342[[هند جون ڏيهي آکاڻيون]]----؟&lt;br&gt;
343. [[يادگيريون (ڪتاب)]] 1958ع&lt;br&gt;
344.[[يسوع مسيح جي حياتيءَ جو احوال]]----؟&lt;br&gt;
345. [[يسوع مسيح جي سوانح عمري شعر ۾]]----؟&lt;br&gt;

'''''اڻ ڇپيل ڪتابن جا نالا'''''

1 .[[ائٽلانٽس: هڪڙو قديم گم ٿيل کنڊ]] 1919ع&lt;br&gt;
2. [[باب ۽ بابي]]----؟&lt;br&gt;
3.[[بابل ۽ نينوا]] 1927ع&lt;br&gt;
4[[بدايع الوقايع]] 1919ع&lt;br&gt;
5. [[بيماريءَ جا سچا ۽ ڪوڙا سبب]] 1920ع&lt;br&gt;
6.[[پٽ ڄڻڻ پنهنجي وس]] 1928ع&lt;br&gt;
7. [[حجت الشيعه]] 1922ع&lt;br&gt;
8. [[حسن ۽ عشق، ڀاڱو پهريون]]، 1928ع&lt;br&gt;
9.[[حسن ۽ عشق، ڀاڱو ٻيو]]، 1928ع&lt;br&gt;
10.[[حقيقت الربى]] 1922ع&lt;br&gt;
11.[[حيواني عقل ۽ يادگيريون]] 1919ع&lt;br&gt;
12. [[جارجيا يا گرجستان]] 1917ع&lt;br&gt;
13[[چين ۽ چيني ماڻهو]] 1926ع&lt;br&gt;
14. [[خصوص الخصوص]] 1926ع&lt;br&gt;
15[[خطبا]] 1927ع&lt;br&gt;
16. [[دستاري جادو]] 1927ع&lt;br&gt;
17. [[رواجي حڪمت يا روزمره جي ڪمن نسبت سائنس]] 1919ع.&lt;br&gt;
18. [[سچي مردانگي]] 1927ع&lt;br&gt;
19.[[سعادت نامو]] 1923ع&lt;br&gt;
20.[[سلطان علاؤ الدين ۽ راڻي پدمڻي]] 1928ع&lt;br&gt;
21. [[شعر جو شرف ۽ بيان]]----؟&lt;br&gt;
22.[[علم الڪشف]] ----؟&lt;br&gt;
23. [[علم حيوانات]] – 1924ع&lt;br&gt;
24.[[علم رمل]] 1925ع&lt;br&gt;
25. [[علم نباتات]] 1925ع&lt;br&gt;
26. [[علم نجوم ۽ هيئت]] 1924ع
27. [[علمي گلدستو]]----؟&lt;br&gt;
28. [[ڪتاب اللسان الغيب]] 1927ع&lt;br&gt;
29.[[ڪي اشعا]]ر----؟&lt;br&gt;
30. [[گلدسته حمد و ثنا]] 1927ع&lt;br&gt;
31. [[مثنوي ترڪيب الانسان]] 1924ع&lt;br&gt;
32.[[مجمع المذاهب]] 1926ع&lt;br&gt;
33.[[مصر نامو]] 1926ع&lt;br&gt;
34. [[مفتاح الرمل]] 1925ع&lt;br&gt;
35[[نه ڄاول ماڻهن جو روح]]، ٻه ڀاڱ ا، 1927ع&lt;br&gt;

== مرزا متعلق ڇپيل ۽ اڻ ڇپيل ڪتاب ==

=== مرزا صاحب تي ڇپيل ڪتاب&lt;ref&gt;{مخمور بخاري جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ تي مواد جي ببليوگرافي&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt; ===

1- محمد صديق مسافر: ”قرب قليچ“، سنڌ مسلم ادبي سوسائٽي 1936ع، ٻيو ڇاپو ”آگم“، 1997ع.&lt;br&gt;

2 - مرزا همايون بيگ ”فائق“: ”حيات قليچ“، سنڌ مسلم ادبي سوسائٽي، 1937ع.&lt;br&gt;
هيءُ ڪتاب مرزا صاحب جي فرزند جو لکيل آهي. هن ڪتاب لکڻ جو ڪارڻ محمد صديق ”مسافر“ جي مذڪوره ڪتاب ۾ آيل ڪجهه مواد جي درستي آهي. هن ڪتاب ۾ مرزا صاحب جي سوانح سان گڏ سندس همعصرن: حڪيم فتح محمد سيوهاڻي، حافظ احسن چنا ۽ مير مقبول خان جا مرزا صاحب تي رايا، نظم ۽ پڻ مرثيا ۽ خاندان جو شجرو ڏنو ويو آهي.&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{مخمور بخاري جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ تي مواد جي ببليوگرافي&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;
3- مرزا اسد بيگ: ماهنامه ”قليچ“ اداره قليچ، حيدرآباد، 1952ع- 1955ع تائين.&lt;br&gt;
4- مرزا اسد بيگ: ”ڪلام قليچ“، 1941ع، ٻيو ڇاپو، ڀڳوانداس ائنڊ ڪمپني، حيدرآباد سنڌ.&lt;br&gt;
5- مرزا اسد بيگ: ”عجيب جواهر“، (متفرقه تاليف)&lt;br&gt;
6- مرزا اسد بيگ: 1952ع- 1955ع واري عرصي ۾ ماهنامه ”قليچ“ جي اشاعت سان گڏ، پنهنجي قائم ڪيل ”ادارهء قليچ“ پاران، شمس العلماء جا 23 ڪتاب به شايع ڪرايا: 1- شيطان علاؤالدين ۽ راڻي پدمڻي، 2- جمشيد ۽ حميده، 3- علم قحف يا فرينيالاجي، 4- فوائد الاخلاق، 5- چڱي خيال جي ڪرامت، 6- عالمگير مذهب، 7- انسان جا محافظ ملائڪ ۽ ٻيا غيبي مددگار، 8- اسلامي تعليم نامو، 9- اسلام جا ٽيهتر فرقا، 10- تحفة السالڪين، 11- ذبح عظيم، 12- منهنجو عجيب قدرتي گهر، 13- موت کانپوءِ حياتي، 14- موئن سان ڪيئن ڳالهائجي، 15- زناني تعليم، 16- چيستانه، 17- مائون ۽ ٻار، 18- علم بديع ۽ علم عروض، 19- خورشيد، 20- خورشيد جو نيلام (ڀاڱون پهريون)، 21- حسينه بيگم، 22- عاقل ۽ فاطمه، 23- زيب النساء بيگم.&lt;br&gt;
7- ڊاڪٽر محمد قاسم ٻگهيو: ”مرزا قليچ بيگ- سنڌي ادب جو سدائين روشن سج“، (مختصر سوانح حيات)، انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، ڊسمبر 1984ع.&lt;br&gt;
هيءُ ڪتاب ٻارن لاءِ لکرايل سيريز تحت انسٽيٽيوٽ آف سنڌ الاجي طرفان شايع ٿيل آهي، جنهن ۾ ٻارن لاءِ مرزا صاحب جي سوانح حيات عام فهم ۽ اثرائتي انداز ۾ لکي وئي آهي.&lt;br&gt;
8- ڊاڪٽر نواز علي شوق: ”مرزا قليچ بيگ“، سنڌ ثقافت ۽س ياحت کاتو 1990ع.
هيءُ ڪتاب ٻاراڻي ادب جي ترقيءَ لاءِ لکرايل سيريز ۾ سنڌ ثقافت ۽ سياحت کاتي 1990ع ۾ شايع رڪايو.&lt;br&gt;
9- اعجاز مرزا: ”گلدستهء قليچ“…؟&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{مخمور بخاري جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ تي مواد جي ببليوگرافي&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

=== مرزا صاحب تي اڻڇپيل ڪتاب&lt;ref&gt;{مخمور بخاري جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ تي مواد جي ببليوگرافي&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt; ===

1- حبيب الله رحيم بخش مرزا: ” شمس العلماء مرزا قليچ بحيثيت نثر نويس.“
هي تحقيق 1987ع ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي سنڌي شعبي ۾ ڊاڪٽريٽ لاءِ ڪئي وئي هئي، جنهن جو رهبر ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو هو. هن ٿيسز ۾ مرزا قليچ بيگ جي اصل نسل، خاندان، سوانح حيات، علمي ادبي خدمتن ۽ سندس نثر نويسي متعلق لکيو ويو آهي. ٿيسز جي آخر ۾ محقق طرفان تيار ڪيل مرزا صاحب جي ڪتابن جي فهرست، مسٽر موتيرام رامواڻيءَ جي تيار ڪيل مرزا صاحب جي ڪتابن جي فهرست ۽ خانه فرهنگ ايران حيدرآباد پاران مرزا صاحب جي ڪتابن جي تيار ڪيل انگريزي فهرست پڻ ڏني وئي آهي.&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{مخمور بخاري جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ تي مواد جي ببليوگرافي&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;
2- محترمہ نعيمه جمع تيجاڻي طرفان مرزا صاحب تي لکيل ٿيسز اڻ ڇپيل آهي. (بحواله: مرزا حبيب بيگ)&lt;br&gt;
3- حاڪم چانڊيو: ” شمس العلماء مرزا قليچ بيگ جي ڊرامن جو جائزو“.&lt;br&gt;
هي تحقيق سنڌ يونيورسٽي جي سنڌي شعبي ۾ ايم. اي. جي لاءِ ڪئي وئي آهي، جنهن جو رهبر پروفيسر ڊاڪٽر قاضي خادم هو. هي مونوگراف مکيه پنجن حصن ۾ ورهايل آهي. پهرئين حصي ۾ ارپنا، تصوير ۽ پنهنجي پاران، ٻئي حصي ۾ مرزا صاحب جي شخصيتن، ٽئين حصي ۾ مرزا صاحب جي ناٽڪ نويسي ۽ چوٿين حصي ۾ مرزا صاحب جي ڊرامن جو احوال ۽ پنجين حصي ۾ ڊرامن جي تاريخوار فهرست وغيره ڏنل آهي.&lt;br&gt;
4- ” شمس العلماء مرزا قليچ بيگ ۽ سندس خاندان جون ادبي خدمتون“ جي عنوان تي شمس العلماء جي پوٽي، محترم اعجاز علي بيگ ولد مرزا اسد بيگ جي ڊاڪٽريٽ لاءِ ٿيسز تياري هيٺ آهي، جنهن لاءِ ڪراچي يونيورسٽيءَ ۾ پروفيسر ڊاڪٽر نواز علي ”شوق“ سندس رهبر آهي.&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{مخمور بخاري جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ تي مواد جي ببليوگرافي&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

== مرزا متعلق تحقيقي مضمون&lt;ref&gt;{مخمور بخاري جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ تي مواد جي ببليوگرافي&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt; ==

=== مرزا متعلق رسالن جا خاص شمارا&lt;ref&gt;{مخمور بخاري جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ تي مواد جي ببليوگرافي&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt; ===
(الف) ”نيئن زندگي“، سيپٽمبر 1964ع (ايڊيٽر: عبدالواحد سنڌي)&lt;br&gt;
(1) شمس العلماء مرزا قليچ بيگ &lt;br&gt; محمد ابراهيم جويو&lt;br&gt;
(2) قليچ، پنهنجي ڪلام جي آئيني ۾ &lt;br&gt; شيخ عبدالحليم ”جوش“&lt;br&gt;
(3) قليچ بيگ، ست پٽيتو اديب &lt;br&gt; ضياء الدين. ايس ”بلبل“&lt;br&gt;
(4) سنڌي ادب ۽ مرزا قليچ بيگ &lt;br&gt; تسنيم جل&lt;br&gt;
[5] قليچ، سنڌ جو لاثاني نثر نيوس &lt;br&gt; انور هالائي&lt;br&gt;
[6] قليچ، ٻارڙن جو اديب ۽ شاعر &lt;br&gt; احمد خان ”آصف“&lt;br&gt;
[7] قليچ، سنڌ جو شيڪسپيئر &lt;br&gt; پروفيسر منگهارام ملڪاڻي&lt;br&gt;
[8] فخر قوم (نظم) &lt;br&gt; حافظ محمد ”احسن“ چنا&lt;br&gt;
(ب) ”نئين زندگي“، جولاءِ 1991ع (نگران: علي محمد چنا)&lt;br&gt;
(1) مرزا قليچ بيگ- انسان دوست اديب &lt;br&gt; محمد ابراهيم جويو&lt;br&gt;
(2) مرزا قليچ بيگ- هڪ مثالي شخصيت &lt;br&gt; مراد علي مرزا&lt;br&gt;
(3) مرزا قليچ بيگ جي شاعري ۽ نثر &lt;br&gt; پروفيسر نعيمه جمع تيجاڻي&lt;br&gt;
(4) قليچ بيگ- سنڌي ناٽڪ جو باني &lt;br&gt; ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور&lt;br&gt;
(5) ”مقالات الحڪمت“ جو مطالعو &lt;br&gt; ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي&lt;br&gt;
(6) مرزا قليچ بيگ، سنڌي ٻولي جو نثر&lt;br&gt; نويس عبدالجبار ”عبد“&lt;br&gt;
(7) جديد سنڌي ادبي عمارت ۽ اُن جو معمار&lt;br&gt;
شمس العلماء مرزا قليچ بيگ &lt;br&gt; شمس العلماء ڊاڪٽر دائودپوٽو&lt;br&gt;
(8) مرزا قليچ بيگ جي زندگي جا اهم واقعا &lt;br&gt;علي نواز ڀٽو&lt;br&gt;
(9) هُو جي هِت هئا &lt;br&gt; ادارو&lt;br&gt;
(10) قليچ (غزل) &lt;br&gt; &lt;b ڊاڪٽر شيخ محمد ابراهيم خليل&lt;br&gt;
(11) ادب جو رهبر (نظم) &lt;br&gt; مرزا سلطان حيدر بيگ&lt;br&gt;
(12) زنده سدائين نام نشانبر قليچ جو &lt;br&gt;(نظم) حافظ محمد حسن چنا&lt;br&gt;
(13) نظم &lt;br&gt; مرزا اسد بيگ&lt;br&gt;
(ج) ٽماهي ”سنڌي سولي“، 1997ع (مرتب: تاج جويو ۽ امين لغاري)&lt;br&gt;
(1) شمس العلماء مرزا قليچ بيگ&lt;br&gt; شمس العلماء ڊاڪٽر دائودپوٽو&lt;br&gt;
(2) مرزا قليچ بيگ &lt;br&gt; جي. ايم. سيد&lt;br&gt;
(3) اچو ته رڪارڊ رکون (تقرير) &lt;br&gt; ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ&lt;br&gt;
(4) مرزا قليچ بيگ: انسان دوست اديب&lt;br&gt; محمد ابراهيم جويو&lt;br&gt;
(5) مرزا قليچ بيگ: سنڌي نثر جو ابو &lt;br&gt; ڊاڪٽر غلام علي الانا&lt;br&gt;
(6) قليچ ساڌو سنت &lt;br&gt; ليلاوتي هرچنداڻي&lt;br&gt;
(7) لطيفيات ۾ مرزا قليچ بيگ جو حصو&lt;br&gt; ڊاڪٽر نواز علي شوق&lt;br&gt;
(8) قليچ: جيئن ٻُڌو هو مون &lt;br&gt; ايم. ايڇ. پنهور&lt;br&gt;
(9) مرزا قليچ بيگ ۽ خيرپور رياست&lt;br&gt; محمد علي حداد&lt;br&gt;
(10) سنڌي ٻولي جو محقق: مرزا قليچ بيگ&lt;br&gt; ڊاڪٽر هدايت پريم&lt;br&gt;
(11) مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌي ٻولي &lt;br&gt; ڊاڪٽر محمد قاسم ٻگهيو&lt;br&gt;
(12) قليچ جا صوفياڻا ۽ فڪري لاڙا &lt;br&gt; محمد حسين ڪاشف&lt;br&gt;
(13) مرزا قليچ بيگ: هڪ شخصيت&lt;br&gt; سڪندر علي لاڙڪ&lt;br&gt;
(14) قليچ ۽ اڄ جو آفيسر &lt;br&gt; ڊاڪٽر غلام قادر سومرو&lt;br&gt;
(15) قليچ بيگ ۽ افسانوي ادب &lt;br&gt; ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي&lt;br&gt;
(16) قليچ بيگ ۽ اسٽيج ڊرامو &lt;br&gt; مراد علي مرزا&lt;br&gt;
(17) ”مقالات الحڪمت“ جو مطالعو &lt;br&gt; ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي&lt;br&gt;
(18) قليچ: سنڌي شاعريءَ ۾ نون لاڙن جو ترجمان&lt;br&gt; نصير مرزا&lt;br&gt;
(19) مرزا قليچ بيگ جي غزل گوئي&lt;br&gt; ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو&lt;br&gt;
(20) مرزا قليچ بيگ ۽ سنڌي رباعي&lt;br&gt; مرزا ڪاظم رضا بيگ&lt;br&gt;
(21) قليچ ۽ سندس قلمي مسودا &lt;br&gt; محمد حبيب بيگ مرزا&lt;br&gt;
(22) قليچ جنم ڏينهن &lt;br&gt; شفيق احمد کوسو (ڪمشنر حيدرآباد)&lt;br&gt;
(23) قليچ ادبي سيمينار (اکين ڏٺو احوال) &lt;br&gt; امين لغاري&lt;br&gt;
سنڌي ٻولي اختياري پاران 4- آڪٽوبر 1997ع تي ملهايل ”قليچ ادبي سيمينار“ ۾ پڙهيل مقالا به شامل ڪيا ويا&lt;br&gt;
(د) ”ڪينجهر“، سنڌي شعبو سنڌ يونيورسٽي، 1999ع&lt;br&gt; (مرتب: هدايت ”پريم“)&lt;br&gt;
(1) پيش لفظ &lt;br&gt; ڊاڪٽر قاضي خادم&lt;br&gt;
(2) شيڪسپيئر جو مترجم &lt;br&gt; پروفيسر منگهارام ملڪاڻي&lt;br&gt;
(3) شاهه جي رسالي جو محقق &lt;br&gt; ڊاڪٽر الياس عشقي&lt;br&gt;
(4) مرزا قليچ بيگ جي ناول نگاري&lt;br&gt; ڊاڪٽر غلام حسين پٺاڻ&lt;br&gt;
(5) قليچ: سنڌي ناٽڪ جو باني &lt;br&gt; ڊاڪٽر محمد يوسف پنهور&lt;br&gt;
(6) ٻه تقريرون &lt;br&gt; عبدالقيوم صائب&lt;br&gt;
(7) ”سائو پن يا ڪارو پنو“ (اڀياس) &lt;br&gt; ڊاڪٽر نور افروز خواجه&lt;br&gt;
(8) مرزا قليچ بيگ جي ڪلام ۾ تصوف &lt;br&gt; ڊاڪٽر هدايت پريم&lt;br&gt;
(9) مرزا قليچ بيگ جي اولاد جون ادبي خدمتون&lt;br&gt; ڊاڪٽر قمر جهان مرزا&lt;br&gt;
(10) مرزا قليچ بيگ بحيثيت آکاڻي نويس&lt;br&gt; ڊاڪٽر تهمينه مفتي&lt;br&gt;
(11) مرزا قليچ بيگ، شڪارپور ۾ &lt;br&gt; ڊاڪٽر انور ”فگار“ هَڪڙو&lt;br&gt;
(12) شاهه جو محقق، مرزا قليچ بيگ&lt;br&gt; غلام مصطفى کهڙو&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{مخمور بخاري جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ تي مواد جي ببليوگرافي&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

=== مرزا متعلق ڪتابن ۾ آيل مواد&lt;ref&gt;{مخمور بخاري جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ تي مواد جي ببليوگرافي&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt; ===

(1) ”سنڌي سونهارا“، 1932ع&lt;br&gt;.
(2) نارائڻداس ميوارام ڀمڀاڻي: ”ادبي گلشن“، سنڌ پبلشنگ هائوس، ڪراچي، 1946ع&lt;br&gt;
(3) جي. ايم. سيد: ”جنب گذاريم جن سين“، (جلد پهريون)،&lt;br&gt; سنڌي ادبي بورڊ، 1967ع.&lt;br&gt;
(4) مولانا دين محمد وفائي: ”تذڪره مشاهير سنڌ“ (جلد پهريون)&lt;br&gt;، سنڌي ادبي بورڊ، 1974ع.&lt;br&gt;
(5) ڊاڪٽر غلام علي الانا: ”سنڌي نثر جي تاريخ“&lt;br&gt;، زيب ادبي مرڪز، حيدرآباد، 1977ع&lt;br&gt;.
(6) علامه عمر بن محمد دائودپوٽو: ”مضمون ۽ مقالا“&lt;br&gt;، ڀٽ شاهه ثقافتي مرڪز ڪاميٽي، 1978ع.&lt;br&gt;
(7) پير علي محمد راشدي: ”اُهي ڏينهن اُهي شينهن“، (جلد ٽيون)،&lt;br&gt; سنڌي ادبي بورڊ، 1981ع.&lt;br&gt;
(8) ڊاڪٽر اياز قادري: ”سنڌي غزل جي اوسر“، (جلد ٻيو)&lt;br&gt;، سنڌالاجي ڄامشورو، 1984ع.&lt;br&gt;
(9) خورشيد. ايم. عباسي: ”ادبي اُهڃاڻ“، (”شاهه ايليا“ ڊرامي جو ادبي جائزو)&lt;br&gt;، ڪافي پبليڪيشن ڪراچي.&lt;br&gt;
(10) اڪبر لغاري: ”سنڌي ادب جو مختصر جائزو“&lt;br&gt;، نيو فيلڊس پبليڪيشن حيدرآباد، 1993ع&lt;br&gt;.
(11) مخدوم محمد زمان ”طالب المولى“: ”ياد رفتگان“&lt;br&gt;، سنڌي ادبي بورڊ، 1994ع.&lt;br&gt;
(12) ڊاڪٽر هدايت پريم: ”سنڌي ٻوليءَ جا محقق“&lt;br&gt;، سنڌ تحقيقي بورڊ، حيدرآباد سنڌ، 1994ع.&lt;br&gt;
(13) ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو: ”سنڌي ادب جي مختصر تاريخ“&lt;br&gt;، روشني پبليڪيشن ڪنڊيارو، 1994ع.&lt;br&gt;
(14) ڊاڪٽر غلام محمد لاکو: ”سنڌ جو تاريخي ۽ تحقيقي جائزو“&lt;br&gt;، مارئي سماجي سنگت ڪراچي، 1997ع.&lt;br&gt;
(15)خانبهادر محمد صديق ميمڻ: ”سنڌ جي ادبي تاريخ“،&lt;br&gt; انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي، 2000ع.&lt;br&gt;
(16) ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي: ”فن، شخصيت ۽ انداز“، (سنڌ جو قومي عالم ۽ اديب) &lt;br&gt;ڪتابي دنيا اِشاعت، حيدرآباد، 2003ع.&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{مخمور بخاري جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ تي مواد جي ببليوگرافي&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

=== مرزا صاحب متعلق رسالن ۾ شايع ٿيل مضمون/مقالا&lt;ref&gt;{مخمور بخاري جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ تي مواد جي ببليوگرافي&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt; ===
(1) محمد صديق مسافر: ”مرحوم مغفور شمس العلماء خانبهادر مرزا قليچ بيگ جي سوانح حيات“، ملان اسڪول ٽنڊو باگو جي مخزن، شمارو 7، 1935ع.&lt;br&gt;
(2) مولانا دين محمد وفائي: ”مرزا قليچ بيگ“، ”الوحيد“ (سنڌ آزاد نمبر)، 1936ع.&lt;br&gt;
(3) مولانا غلام مصطفى قاسمي: ”مرزا قليچ بيگ مرحوم“، نئين زندگي، آگسٽ 1952ع.&lt;br&gt;
(4) شفيع محمد علوي: ”مرزا قليچ بيگ جي شاعير“، نئين زندگي، جولاءِ 1953ع ۽ آگسٽ 1954ع.&lt;br&gt;
(5) لطف الله بدوي: ”مرزا قليچ بيگ نثر نويس جي حيثيت ۾“، نئين زندگي، آگسٽ 1954ع.&lt;br&gt;
(6) عبدالغفور انصاري: ”مرزا قليچ بيگ مزاحيه نگار جي حيثيت ۾“، نئين زندگي، جولاءِ 1955ع.&lt;br&gt;
(7) افضل بيگ مرزا: ”مرزا قليچ بيگ جا اڻ ڇپيل ڪتاب“، نئين زندگي، آگسٽ 1955ع.&lt;br&gt;
(8) مهرالنساء عبدالله: ”مرزا قليچ بيگ ۽ زنانو ادب“، نئين زندگي، جولاءِ 1956ع.&lt;br&gt;
(9) ڊاڪٽر شيخ محمد ابراهيم خليل: ”مرزا قليچ بيگ جي شاعري“، نئين زندگي، جولاءِ 1956ع.&lt;br&gt;
(10) موتي رام. ايس. رامواڻي: ”شمس العلماء مرزا قليچ بيگ“، نئين زندگي، جولاءِ 1956ع.&lt;br&gt;
(11) عزيز الرحمان ٻگهيو: ”مرزا قليچ بيگ جي ناٽڪ نويسي“نئين زندگي، جولاءِ 1956ع.&lt;br&gt;
(12) موتي رام.ايس.رامواڻي: ”قليچ جا لکيل ڪتاب“نئين زندگي، آگسٽ 1956ع.&lt;br&gt;
(13) شمس العلماء ڊاڪٽر عمر بن محمد دائودپوٽو: ”مرزا قليچ بيگ: سندس سوانح ۽ ڪلام تي مختصر تذڪرو“&lt;br&gt; شيخ عبدالعزيز قنڌاري: ”شمس العلماء مرزا قليچ بيگ“، نئين زندگي، جولاءِ 1958ع.&lt;br&gt;
(14) شيخ عبدالعزيز قنڌاري: ”شمس العلماء مرزا قليچ بيگ“، نئين زندگي، جولاءِ 1958ع.&lt;br&gt;
(15)غلام شبير: ”ديوان قليچ جو مطالعو“، نئين زندگي، جولاءِ 1958ع.&lt;br&gt;
(16) حسين جمع تيجاڻي: ”ديوان قليچ جو مطالعو“، نئين زندگي، آگسٽ 1958ع.&lt;br&gt;
(17) منير سولنگي: ”مرزا قليچ بيگ جو اردو ڪلام“، نئين زندگي، جولاءِ 1959ع&lt;br&gt;
(18) ٽماهي ”مهراڻ“: ”تحفة النسوان“، ”شاهه ايليا“، ”مقالات الحڪمت“ (تبصرا)، 1959ع&lt;br&gt;.
(19) مرزا اجمل بيگ: ”قليچ جي زندگي جو زائچو“، نئين زندگي ۽ جولاءِ 1968ع.&lt;br&gt;
(20 محمد ابراهيم جويو: ”مرزا قليچ بيگ- انسان دوست اديب“، نئين زندگي، جولاءِ 1967ع&lt;br&gt;.
(21) مرزا افضل بيگ: ”مرزا قليچ بيگ اديب اعظم“، نئين زندگي، آگسٽ 1968ع.&lt;br&gt;
(22) رسول بخش پليجو: ”سنڌيءَ جو محسن اعظم“، نئين زندگي، آگسٽ 1968ع.&lt;br&gt;
(23) ميمڻ عبدالمجيد سنڌي: ”مرزا قليچ بيگ جو تخليقي ادب“، نئين زندگي، آگسٽ 1968ع&lt;br&gt;.
(24) ميمڻ عبدالغفور سنڌي: ”مرزا قليچ بيگ جو تخليقي ادب“، نئين زندگي، آگسٽ 1968ع&lt;br&gt;.
(25)ميمڻ عبدالمجيد سنڌي: ”مرزا قليچ بيگ- سنڌي ادب جو عظيم محسن“، نئين زندگي، جولاءِ 1969ع&lt;br&gt;.
(26) ميمڻ عبدالمجيد سنڌي: ”شمس العلماء مرزا قليچ بيگ“، نئين زندگي، جولاءِ 1971ع.&lt;br&gt;
(27) محمد علي حداد: ”شمس العلماء مرزا قليچ بيگ ۽ رياست خيرپور“، ”نئين زندگي، 1972ع.&lt;br&gt;
(28) پير حسام الدين راشدي: ”مرزا قليچ بيگ جي ڪتب خاني ۾ چند گهڙيون“، ”سنڌي پبليڪيشن“ مرتب: خان محمد پنهور جو ”پير حسام الدين راشدي نمبر“، اپريل 1973ع (۽ پڻ ”ڳالهيون ڳوٺ وڻن جون“ ۾ آيل).&lt;br&gt;
(29) رشيد فرزانه پور: ”شمس العلماء مرزا قليچ بيگ“، نئين زندگي، مئي – جون 1974ع.&lt;br&gt;
(30) محمد ابراهيم جويو: ”منهنجا بزرگ، منهنجا دوست“، ٽماهي ”مهراڻ“، 3-4/1974ع.&lt;br&gt;
(31) ڊاڪٽر اياز قادري: ”شمس العلماء مرزا قليچ بيگ“، نئين زندگي، جنور- فيبروري 1976ع.&lt;br&gt;
(32) علي نواز ڊي لغاري: ”مرحوم مرزا قليچ بيگ“، نئين زندگي، جون-جولاءِ 1977ع.&lt;br&gt;
(33) ميمڻ عبدالغفور سنڌي: ”مرزا قليچ بيگ“، پيغام، جولاءِ 1978ع.&lt;br&gt;
(34) ابن الياس سومرو: ”مرزا قليچ بيگ، هڪ شخصيت“، نئين زندگي، جولاءِ………؟&lt;br&gt;
(35) نعيمه جمع تيجاڻي: ”مرزا قليچ بيگ، سنڌ جي اوپن يونيورسٽي“، نئين زندگي، جولاءِ 1979ع.&lt;br&gt;
(36) نعيمه جمع تيجاڻي: ”انڪوائري آفيسر تي هڪ نظر“، پيغام، جولاءِ 1980ع.&lt;br&gt;
(37) ڪريم بخش خالد: ”شمس العلماء مرزا قليچ بيگ“، پيغام، جولاءِ 1981ع.&lt;br&gt;
(38) نعيمه جمع تيجاڻي: ”قليچ جي ڪتابن جو تعارف“، نومبر-ڊسمبر 1982ع.&lt;br&gt;
(39) سليم سهتو: ”مقالات الحڪمت تي
بصرو“، پيغام، نومبر-ڊسمبر 1982ع.&lt;br&gt;
(40) مراد علي مرزا: ”مرزا قليچ بيگ جي شخصيت“، پيغام، 1983ع.&lt;br&gt;
(41) نعيمه جمع تيجاڻي: ”مرزا قليچ بيگ اڳ به رهبر، اڄ به رهبر“، پيغام، مئي 1983ع.&lt;br&gt;
(42) دادا سنڌي: ”قليچ خاندان ۽ سنڌي ڪتاب“، نئين زندگي، جولاءِ 1984ع.&lt;br&gt;
(43) نعيمه جمع تيجاڻي: ”مرزا قليچ بيگ ۽ غلام علي چاڳلا“، نئين زندگي، نومبر-ڊسمبر 1984ع.&lt;br&gt;
(44) علامه دائود پوٽو: ”مرزا قليچ بيگ“، نئين زندگي، مئي-جون 1985ع.&lt;br&gt;
(45) ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي: ”مرزا قليچ بيگ بحيثيت نقاد“، پيغام، جولاءِ 1985ع&lt;br&gt;
(46) الطاف سومرو: ”مرزا قليچ بيگ سنڌي ادب جو ابو“، پيغام، جولاءِ 1986ع.&lt;br&gt;
(47) ڊاڪٽر غلام محمد لاکو: ”ڪيميائي سعادت تي تبصرو“، ٽماهي ”مهراڻ“، 4/1986ع.&lt;br&gt;
(48) ڊاڪٽر غلام محمد لاکو: ”مرزا قليچ بيگ“، ماهوار ”گل ڦل“، مارچ 1987ع.&lt;br&gt;
(49) نعيمه جمع تيجاڻي: ”مرزا قليچ بيگ“، نئين زندگي، اپريل 1987ع.&lt;br&gt;
(50) مراد علي مرزا: ”مرزا قليچ بيگ“، نئين زندگي، اپريل 1987ع&lt;br&gt;.
(51)ڊاڪٽر غلام رسول بلوچ: ”مرزا قليچ بيگ“، نئين زندگي، اپريل 1987ع.&lt;br&gt;
(52) الياس عشقي: ”شاهه جي رسالي جو پهريون محقق- مرزا قليچ بيگ“، ”مهراڻ“، 1/1987ع.&lt;br&gt;
(53) علي احمد بروهي: ”مرزا قليچ بيگ“، پيغام، جولاءِ 1987ع.&lt;br&gt;
(54) سحر امداد: ”مرزا قليچ بيگ، سنڌ جو سپوت“، ”ڪينجهر“ 1993ع، سنڌي شعبو سنڌ يونيورسٽي.&lt;br&gt;
(55) مرزا مراد علي بيگ: ”مرزا قليچ بيگ جي شخصيت“ ٽماهي ”سنڌي ادب“، سنڌالاجي، 1994ع.&lt;br&gt;
(56) ڊاڪٽر قاسم ٻگهيو: ”مرزا قليچ بيگ – سنڌي ٻولي ۽ ادب جو سدا روشن سج“، ”مهراڻ“، 1/1997ع.&lt;br&gt;
(57) سڪندر علي لاڙڪ: ”مرزا قليچ بيگ“، نئين زندگي، مارچ – اپريل 1997ع.&lt;br&gt;
(58) ڊاڪٽر قمر جهان مرزا: ”مرزا قليچ بيگ جو نثري اسلوب“، نئين زندگي، ڊسمبر 2002ع.&lt;br&gt;
(59) ڊاڪٽر مهرالنساء لاڙڪ: ”عالمن جو آفتاب مرزا قليچ بيگ“، ”عبرت“ ميگزين 15 آڪٽوبر 2003ع.&lt;br&gt;&lt;ref&gt;{مخمور بخاري جو مضمون: &quot;مرزا قليچ بيگ تي مواد جي ببليوگرافي&quot;, مھراڻ رسالو سال 2003, شمارو 53, سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* [[ڪشنچند بيوس]]
* [[محمد صديق مسافر]]
* [[فتح محمد سيوهاڻي]]
* [[بردو سنڌي]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مرزا قليچ بيگ]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:1853ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1929ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو]]</text>
      <sha1>3oyo7f73yl90ecqkbmshzwge9jl4vtu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايلسا قاضي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2932</id>
    <revision>
      <id>369259</id>
      <parentid>313632</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369259</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="17208" sha1="glxrf0tuj1arw7v21e3nnyjqmm4wwzo" xml:space="preserve">{{Infobox person
| name = ايلسا قاضي
| image = Mrs Elsa Kazi.jpg
| caption =ايلسا قاضي عمر جي پوئين حصي ۾ 
| birth_name= گرٽروڊ لئش (Gertrude Loesch)
| birth_date = {{birth date|df=yes|1884|10|3}}
| birth_place= [[روڊوشڪٽ]](Rudolstadt),[[شوارزبرگ-روڊوشڪٽ]](Schwarzburg-Rudolstadt)، [[جرمن ايمپائر]]
| death_date = 28 {{death year and age|1967|1884|5}}
| spouse = امداد علي امام علي قاضي ([[امداد علي امام علي قاضي|علامہ آء آء قاضي]])&lt;ref&gt;{{cite web|first1=Ghulam Nabi|last1=Kazi|URL=https://www.flickr.com/photos/pimu/3779901195|title=A letter from Elsa Kazi to her husband Allama II Qazi on 20 April 1950}}&lt;/ref&gt;&lt;br/&gt;(m. 1910; wid. 1967)
}}
'''ايلسا قاضي''' (Elsa Kazi) (1884-1967) [[امداد علي امام علي قاضي|علامه آء آء قاضي]] جي گهر واري جرمن خاتون هئي. سندس پيدائشي جرمن نالو گرٽروڊ لئش (Gertrude Loesch) ھيو، پاڪستان ۾ ۽ خاص طور تي پاڪستان جي سنڌ صوبي ۾ &quot;مدر ايلسا&quot; (امڙ ايلسا) جي نالي سان مشهور هئي. ايلسا قاضي هڪ جرمن ليکڪا، هڪ ڊراما، مختصر ڪهاڻيون، ناول ۽ تاريخ جي ليکڪ ۽ هڪ شاعره هئي. هوءَ هڪ ڪمپوزر ۽ موسيقار پڻ هئي، جيڪا ڪافي ڪاميابين جي حامل هئي ۽ فنون لطيفه جي تقريبن هر نمايان شاخ ۾ شامل هئي. هو مصور پڻ ھئي ۽ هن جون پينٽنگون اڪثر ڪري ڪيترن ئي معزز خاندانن جي گهرن ۾ نظر اچن ٿيون. پاڻ [[سنڌي ادب]] جي انگريزي ۾ کوڙ ساري خدمت ڪئي اٿس.

سنڌي ٻوليءَ سان چڱيءَ طرح واقفيت نه هئڻ جي باوجود، هوءَ پنهنجي مڙس علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي سهڪار سان شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ جي چونڊ بيتن جو انگريزيءَ ۾ ترجمو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وئي. هن ڪاميابيءَ سان انهن نظمن جي مادو کي شاعراڻي انداز ۾ سمايو آهي، جيڪي موسيقيءَ جي لحاظ کان، اصل سنڌي مادري ساخت ۽ اظهار جي عڪاسي ڪن ٿيون، جن ۾ لطيف اُن کي اُچاريو هو. سندس شاهه عبداللطيف جي شاعريءَ جي ترجمي کي ڪيترن ئي ماڻهن انگريزيءَ ۾ بهترين سمجهيو آهي. سندس ڪم ڪيترن ئي ڊاڪٽريٽ جي مقالن جو موضوع رهيو آهي. هوءَ ٻارن جي ڪهاڻين لاءِ پڻ مشهور آهي. ان کان علاوه، يونيورسٽي آف واشنگٽن لائبريريءَ سندس هڪ ڪتاب ”Temptation: a Drama of Sind country life in three acts“ (سنڌ جي گوٺاري زندگي تي ٽري ايڪٽ جو ڊرامو) (1942ع ۾ شايع ٿيل) ۽ 1920ع ۾ شايع ٿيل ”Aeolian: Notes of an overstrung lyre“ کي، سال 1947ع ۾ هندستان جي ورهاڱي کان اڳ، ڏکڻ ايشيا جي بهترين ادب ۾ شامل ڪيو آهي. 

== ''زندگيءَ جو احوال'' ==

''ايلسا گرٽ، جنهن کي سنڌ ۾ ”مدر ايلسا“ چيو ويندو آهي، سا جرمن نسل جي هڪ مشفق ۽ غريب پرور عورت هئي. سندس ولادت [[جرمني|جرمنيءَ]] جي روڊل اسٽاٽ نالي هڪ ننڍڙي شهر ۾، 13 آڪٽوبر 1884ع تي ٿي. سندس والد هڪ موسيقار هو. ايلسا جو ننڍپڻ کان ئي مصوريءَ ۽ شاعريءَ ڏانهن لاڙو هو. 19 صديءَ جي آخر ۾ هيءُ خاندان جرمنيءَ مان لڏي اچي انگلنڊ رهيو، جتي هن جي ملاقات علامه آءِ. آءِ قاضي صاحب سان ٿي. هنن ٻنهي جي هڪ ٻئي ذهني ۽ دلي هم آهنگي ٿي ۽ ٻنهي جي پاڻ ۾ محبت ٿي وئي. تنهن کانپوءِ 1910ع ۾ علامه صاحب ايلسا سان شادي ڪري پنهنجي محبت کي ازدواجي رشتي ۾ تبديل ڪيو. شاديءَ کان پوءِ، علامه صاحب جي صلاح سان ايلسا قاضيءَ انگريزيءَ ۾ شاعريءَ ۽ تصنيف تاليف جو ڪم شروع ڪيو. سال 1911ع ۾ هوءَ علامه صاحب سان گڏ، سنڌ ۾ آئي ۽ حيدرآباد ۾ اچي رهي، جتي سندس شعر انگريزي اخبارن ۾ ڇپجڻ لڳا. تنهن کان پوءِ سندس شعرن جو مجموعو، حيدرآباد جي اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس جي مسٽر آڏواڻيءَ ڇپائي پڌرو ڪيو. هن جي انگريزي ڪتابن ۾''
# ''Old English Garden Symphony (Novel)''
# ''Temptation (Drama)''
# ''Civilization, Through The Ages''
''اچي وڃن ٿا. اهو ايلسا جو پهريون ڪتاب هو. [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي|شاهه عبداللطيف ڀٽائيءَ]] جي چونڊ ڪلام جو انگريزي ترجمو، “Risalo of Shah Abdul Latif (Selections)” سندس آخري ڪتاب آهي. علامه قاضي صاحب ۽ ايلسا زندگيءَ جا 60 سال گڏ گذاريا. سندن محبت مثالي محبت هئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ايلسا%20قاضي ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.''] ''سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو، حيدرآباد. سال:2012ع''&lt;/ref&gt;

== علامہ آء آء قاضي سان شادي ==
ھُنن ٻنھي جي پھرين ملاقات 1908ع ۾ انگلينڊ جي شھر لنڊن ۾ ھڪ ٽرين ۾ سفر ڪندي ٿي ھئي. آمھون سامھون سيٽن تي ويٺل اوڀر جي ھُن ڳڀرو نوجوان جي چھري تي حجابن جا ڪيترائي انڊلٺي رنگ ڏسي، اولھه جي ھن شاعره ۽ چترڪار کان رھيو ڪونه ٿيو ۽ اُمالڪ کانئس پڇي ورتائين ته سندس اَباڻڪو ملڪ ڪھڙو آھي ۽ ھو ھتي ھن ملڪ (انگلينڊ) ۾ ڇا ٿو ڪري ۽ جڏھن اوڀر جي ھن لڄاڙي نوجوان کيس ٻڌايو ته 1907ع کان ھتي اعليٰ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ آيل آھي. ڳالھه تعليم جي موضوع کان وڌي شاعري، ادب، فلسفو، ٿياسافي، آرٽ ۽ ٻين انيڪ علمي موضوعن کان ٿيندي ھڪ ٻي ملاقات جي وعدي واري پڄاڻيءَ تي پھتي، اھڙي ئي ھڪ ملاقات ۾ سنڌي پريمڪائن وانگر ھن اولھه جي چترڪار، شاعره ۽ ليکڪ ھڪ وڏي رومال تي ڀرت ڀري سندس نانءُ سان گڏ ”تنھنجي ايلسا سيپٽمبر 1908ع“Your’s”) (Elsa Kazi September 1908 سوکڙيءَ طور ڏنو ھو، اھي ملاقاتون 1910ع ۾ شاديءَ جي مقدس ٻنڌڻن ۾ بدلجي ويون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{رسالو: سرتيون؛مضمون:امڙ ايلسا قاضي؛از:فھميدہ قريشي؛ اپريل 2005؛ پبلشر:سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو}&lt;/ref&gt; پروفيسر جتوئي لکي ٿو تہ:ولايت ۾ علامہ شادي هڪ جرمن خاتون محترمه ايلسا سان ٿي، جنهن کي اسان علامه صاحب جا شاگرد مدر (Mother) ڪري سڏيندا هئاسون. اِها هڪ نهايت فضيلت ڀري خاتون هئي. سندن باري ۾ هڪ دفعي علامہ فرمايو تہ ”هن مون کي بنايو ۽ مون هن کي بنايو.“ ٻئي هڪ طبيعت هئا، فرق فقط هيءُ هو ته مدر لطيف فنن جي مالڪياڻي هئي ۽ قاضي صاحب جن ’علامه‘ هئا. مدر، قاضي صاحب جن کان پري گهڻو وقت رهي نه سگهندي هئي. لاچار ڊيوٽيءَ وارو وقت سندن دوري برداشت ڪندي هئي. شل نه علامه صاحب جن جي طبيعت ٿورڙو به ناساز ٿئي، پوءِ ڪنهن کي به علامه صاحب جن سان ملڻ نه ڏيندي هئي. چاڪائيءَ ۾ به کين گهڻو ڳالهائڻ نه ڏيندي هئي ۽ اسان کي چوندي هئي ته توهان به ڳالهايو ته کين ڳالهائڻ کان وقفو ملي&lt;ref name=&quot;جتوئي&quot;&gt;مضمون:علامه آءِ. آءِ. قاضيؒ هڪ عجيب شخصيت ۽ عظيم مفڪر؛ليکڪ:پروفيسر علي نواز جتوئي(رسالو؛ مهراڻ 1986ع ايڊيٽر؛
نفيس احمد شيخ جلد؛ 35 ڇپيندڙ؛ سنڌي ادبي بورڊ سال :جنوري - مارچ 1986ع)&lt;/ref&gt;.

== خدمتون ==

1923ع واري ڏينھن ۾ علامه آءِ. آءِ. قاضي صاحب خيرپور رياست ۾ ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج ھئا، تن ڏينھن ۾ ايلسا قاضي مير علي نواز ناز جي ھڪ سنڌي عزل جو انگريزيءَ ۾ منظوم ترجمو ڪيو، نه رڳو ايترو پر انھيءَ دور ۾ علامه آءِ. آءِ. قاضي صاحب سان گڏجي ھُن سنڌ ۾ پوئٽري سوسائٽي جو بنياد وڌو ۽ ان ۾ سرگرم رھي. رڪارڊ مان 11 سيپٽمبر 1952ع تي پوئٽري سوسائٽي جي حيدرآباد واري شاخ ۾ ميرزا قليچ بيگ جي صدارت ھيٺ ھڪ ادبي گڏجاڻيءَ ۾ پنھنجي جيون ساٿي علامه آءِ. آءِ قاضيءَ سان گڏ شريڪ ٿي پنھنجون لکڻيون پڙھندي نظر اچي ٿي.
1932ع ۾ يورپ جي دانشور جارج برنارڊشا جي ھڪ ڪتاب “ADVENTURES OF THE BLACK GIRL IN HER SEARCH FOR GOD” جي جواب ۾ امڙ ايلسا قاضي ۽ علامه آءِ. آءِ قاضي “ADVENTURE OF THE BROWN GIRL IN HER SEARCH FOR GOD” ڇپرائي پڌرو ٿيو.
1952ع ۾ ھن جي شاعريءَ جو مجموعو “TERRESTRIAL AND CELESTIAL ECHOES” پڌرو ٿيو جنھن ۾ 2400 شاھڪار نظم آھن.
وفات کان ڪجهه سال اڳ ھن جو شاعريءَ جو آخري مجموعو “Departure of Disguisted cocscience” ”ڊيپارچر آف ڊسگسٽيڊ ڪانشنس“ جي نانءَ سان ڇپجي پڌرو ٿيو.
سنڌ ۾ رھي ھن تمام وڏو ڪم ڪيو، سندس رڳو ھڪ نظم نم جو وڻ “Neem Tree” تعليم نصاب ۾ شامل آھن. جڏھن ته ھن مير علي نواز ناز جي شاعريءَ کان وٺي شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ جي شاعريءَ کي نه رڳو ھن پڙھيو پر ھينئن سان ھنڊئي ان جا ترجما پڻ ڪيا. سنڌي ادبي بورڊ جو ڇپرايل اھو انگريزيءَ وارو لطيف سائينءَ جو ترجمو Resalo of Shah abdul lateef آھي. پر سندس انگريزيءَ شاعريءَ ۽ ناول جا ترجما ٿيڻ کان رھجي ويا. جيڪر اھي ترجما سنڌيءَ ۾ ٿين ھا ته سندس شاعريءَ جي وڏي ڪينواس، سندس فطرت جي نرمائي ۽ حساسيت کي عام ماڻھو وڌيڪ سمجھي سگھي ھا. ان ريت سندس ٺاھيل شاھڪار چتر، تاريخ جي ڪھڙي ڪٻاڙخاني ۾ رھجي ويا، ان جي به ڳولا ٿيڻ گھرجي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt; سيد امداد محمد شاھ، سائين جي. ايم. سيد جو ننڍو پٽ جنھن جو نالو پڻ علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي شخصيت کان متاثر ٿي سائينءَ پنھنجي پٽ تي رکيو. اھو ننڍڙو سيد امداد محمد شاھ علامه. آءِ. آءِ. قاضي ۽ امڙ ايلسا قاضيءَ جي گھر ۾ تعليم پرائڻ لاءِ رھندو ھو. ساڻس گڏ بلوچستان جو ناميارو ليڊر اڪبر بگٽي ۽ ٻيا ڪيترائي سنڌي شاگرد رھندا ھئا. سندن يادگيريون ٻڌائن ٿيون ته: ”امڙ ايلسا قاضي ھڪ استاد کان وڌيڪ ھڪ ٻاجھاري ماءُ وانگر سندن خيال ڪندي ھئي.“ ھو روزانو رات جو ٻارن کي Comics آکاڻيون ٻڌائيندي ھئي، جيڪي تمام ڊگھيون ۽ ڪيترن ھفتن تائين ھڪ ڪھاڻي جاري رھندي ھئي. امڙ ايلسا قاضي ٻارن کان پڇڻ ۽ سندن ياد ڏيارڻ کان سواءِ ڪھاڻي اتان کڻندي ھئي، جتي ھڪ رات اڳ ھُن ڇڏي ھئي. سائين جي. ايم. سيد امڙ ايلسا قاضيءَ بابت ٻڌايو ھو ته وڏي آرٽسٽ ھئي، ”پنھنجي آرٽ ماڊل کي ڪيترن ئي ڏينھن کان ڪلاڪن جا ڪلاڪ سامھون ويھاري، ھن جو چتر ٺاھندي ھئي، ”ھن جي آرٽ ي خزاني ۾ لطيف سائينءَ جي سورمين مان ”مارئيءَ کي عمر ڪوٽ مان وطن ڏانھن واجھائيندي ڏسڻ وارو پورٽريٽ“، سھڻيءَ کي گھڙو کڻي مھراڻ ۾ لھڻ وارو پورٽريٽ“ ۽ ٻيا ڪيترائي انيڪ پورٽريٽ ھئا، جيڪي الائي ڪٿي وقت جي بي رحم ھٿن ۾ گم ٿي ويا. ميڊم تنوير جوڻيجو منھنجي ڀاءُ عبدالحفيظ قريشيءَ جي امڙ ايلسا قاضيءَ جي پورٽريٽس کي ڏسندي چيو ھو ته اھڙا ڪيترائي چتر امڙ ايلسا جي گھر ۾ لڳل ھوندا ھئا. اسين پنھنجي ويجھي ماضيءَ کي محفوظ ڪري سگھيا آھيون؟ اھو سوال رڳو تاريخ جي اڀياس ڪندڙن لاءِ ناھي پر اھو سوال سنڌ جي ھر باشعور انسان لاءِ جيڪو ڌرتيءَ جو درد رکي ٿو. امڙ ايلسا جي شاعريءَ وانگر ھن جي چترن ۾ پڻ اوڀر ۽ اولھ جي فني لاڙن جو سنگم چٽو نظر ايندو.
ھُن ھڪ ڀيرو پاٽ شريف کان واپس موٽندي سنڌونديءَ کي سن وٽان سانوڻيءَ ۾ ڀرپور وھندي ڏٺو ھو، جڏھن نئين سن ۽ نئين رني ٻئي لڏنديون لمنديون سن وٽان گھٽ ڏئي سنڌوءَ سان ڀاڪرين پئجي رھيون ھيون، تڏھن علامه آءِ. آءِ قاضي کيس انھيءَ نظاري کي ڏيکاريندي ٻڌايو ھو ته: اھو جي. ايم. سيد جو ڳوٺ آھي. تڏھن ٻنھي سن ۾ سيد جي رٿيل ھڪ علمي مرڪزي ”سنڌو وديا ڀون“ قائم ڪرڻ واري رٿا کي ياد ڪيو ۽ ھن جي. ايم. سيد کي انھيءَ جڳھ تي ھن آدرشي علمي مرڪز جي قائم ڪرڻ واري رٿ کي ساراھيو ۽ پنھنجون خدمتون بنان ڪنھن اجوري جي آڇيون. قدرت ڪجهه عرصي کان پوءِ ھنن ٽنھي جي انھيءَ آدرشي علمي مرڪز واري خواب جي ساڀيان سنڌ يونيورسٽيءَ جي شڪل ۾، علامه آءِ. آءِ. قاضي صاحب جي سنڌ يونيورسٽيءَ واري وائيس چانسلريءَ واري دور ۾ عملي شڪل ۾ مڪمل ٿي&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;. واشنگٽن يونيورسٽي لائبريري سندس ٻن ڪتابن ٽيمپٽيشن(سنڌ جي ٻھراڙيءَ واري زندگي تي لکيل ڊرامو جيڪو 1942 ۾ شايع ٿيو) قابل قدر ڪتابن ۾ شامل ڪيو آھي .&lt;ref&gt;{{cite web|title=South Asian Literature in English, pre-Independence era |url=http://www.lib.washington.edu/subject/southasia/guides/pre1947.html |publisher=lib.washington.edu |deadurl=yes |archiveurl=https://www.webcitation.org/5hYTj94FD?url=http://www.lib.washington.edu/subject/SouthAsia/guides/pre1947.html |archivedate=15 June 2009 |df=}}&lt;/ref&gt;

== ''وفات'' ==
[[فائل:Elsa Kazi's tombstone.jpg|thumb|The tombstone of Mother Elsa Kazi]]

''ھن 28 مئي 1967ع تي وفات ڪئي ۽ ڄامشوري ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي حدن اندر دفن ڪئي وئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''احترام'' ==

''سندس خدمتن جي احترام ۾ سنڌ يونيورسٽيءَ جي اولڊ ڪئمپس تي ايلسا قاضي ڪئمپس نالو رکيو ويو آهي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==پڻ ڏسو==
* [[امداد علي امام علي قاضي|علامه آءِ آءِ قاضي]]
* [[سنڌ يونيورسٽي]]

{{Authority control}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:انگريزي ٻولي]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:پاڪستاني مسلم شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ جرمن جلاوطن فرد]]
[[زمرو:جرمن نسل جا پاڪستاني ماڻھو]]
[[زمرو:حيدرآباد ضلعو، پاڪستان جا ماڻھو]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:شاعر]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:ويهين صدي جا پاڪستاني شاعر]]
[[زمرو:ويهين صدي جا شاعر]]
[[زمرو:1884ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1967ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>glxrf0tuj1arw7v21e3nnyjqmm4wwzo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قمر شهباز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>2964</id>
    <revision>
      <id>369213</id>
      <parentid>285301</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369213</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4867" sha1="ethtx8f8ncvto7h5q1vsr0g8hkp2s43" xml:space="preserve">'''قمر شھباز'''{{ٻيا نالا|انگريزي=Qamer Shahbaz}} جو اصل نالو قمرالدين ٻگهيو هو. پاڻ 13 اپريل 1938ع تي محمد مقبول ٻگهئي جي نوابشاهه واري گهر ۾ ڄائو. سندس والد زميندار هو. ابتدائي تعليم ايڇ. ايم. خواجا اسڪول نوابشاهه مان ورتائين. 1962ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ مان انگريزي ادب ۾ ايم. اي ڪري، عملي زندگيءَ جي شروعات ميرپورخاص جي گورنمينٽ ڪاليج ۾ ليڪچرار جي حيثيت سان ڪيائين. مختلف ڪاليجن ۾ پڙهائڻ کان پوءِ ليٽرل انٽري (Lateral Entry) ۾ سي. ايس. ايس جو خاص امتحان پاس ڪري وفاقي حڪومت جي ملازمت ۾ شامل ٿيو ۽ گيهه ڪارپوريشن جي ايم. ڊي جي عهدي تان ريٽائر ڪيائين.&lt;ref name = &quot;xyz&quot;&gt;پروفيسر سليم ميمڻ جو مضمون &quot;قمر شھباز سنڌي ادب جو وھائو تارو&quot;، مھراڻ رسالو سال 2018, شمارو 1 ۽ 2، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو&lt;/ref&gt;

==ادبي خدمتون==

قمر شهباز ڪاليج جي زماني کان ئي ادب جي دنيا ۾ پير پاتو. هن ڊراما، ڪهاڻيون، ڪالم، خاڪا لکيا ۽ شاعري به ڪئي. قمر شهباز، ريڊيو ۽ ٽيليويزن لاءِ سوين ڊراما لکيا، جن مان ڪجهه ڪتابي صورت ۾ شايع ٿيا ته ڪجهه وقت جي وهڪري ۾ ضايع ٿي ويا. ون يونٽ جي ٽٽڻ کان پوءِ جڏهن ريڊيو پاڪستان ۽ پاڪستان ٽيليويزن ڪراچي سينٽر تان سنڌي پروگرام نشر ٿيڻ شروع ٿيا ته ريڊيو توڙي ٽيليويزن تان هر هفتي ڊراما به نشر ٿيڻ شروع ٿيا، پر  سنڌي ٻوليءَ ۾ پيشه ور ليکڪ نه هئڻ ڪري پروڊيوسرن کي ڪافي ڏکيائي پيش ايندي هئي. ڪجهه اديبن کان اردو ڊراما سنڌيءَ ۾ ترجمو ڪري هلائڻا پوندا هئا. ان دؤر ۾ به سنڌي ڊراما نگار قمر شهباز ۽ شمشيرالحيدري اڳتي وڌيا ۽ هنن پيشه ور ڊرامي نگار جي حيثيت ۾ پنهنجو ڪردار خوبصورت نموني نباهيو. ريڊيو پاڪستان کي قمر شهباز جهڙو نه فقط بهترين ڊراما نگار ملي ويو، پر قمر هڪ بهترين صداڪار پڻ ثابت ٿيو. پنهنجي ڊرامن ۾ هڪ بهترين صداڪار جو ڪردار پڻ خوبصورت نموني ادا ڪندو هو. ظاهر آهي، جڏهن ڪردارن جو خالق ئي پاڻ هجي ته پوءِ ان ڪردار جي ادائگيءَ ۾ ته اصليت جو حقيقي رنگ ڀرجي ٿي آيو.&lt;ref name = &quot;xyz&quot;/&gt; سندس ڊراما واچوڙن ۾ لاٽ 1986ع ۾ ڇپجي پڌرا ٿيا. ڊراما نگاريءَ ۾ قمر شهباز جو انداز ۽ اسٽائيل پنهنجي همعصرن کان بلڪل منفرد ۽ نرالو آهي.&lt;ref name = &quot;xyz&quot;/&gt; قمر شهباز پنهنجي دؤر جو بهترين ڪهاڻيڪار پڻ رهيو آهي. سندس ڪالم ۽ ڪهاڻين جو مجموعو ’اٺون گهر‘ 1988ع، ’قمر شهباز جون چونڊ ڪهاڻيون‘ 1983ع ۾ ڇپجي پڌرا ٿيا، جڏهن ته ’ضمير جو موت‘ 1992ع ۽ ’جي پيار هجي ها پاڇولو‘ 2010ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ جي ورسٽي پبليڪيشن پاران ڇپرايو ويو.&lt;ref name = &quot;xyz&quot;/&gt;سندس شاعريءَ جا ٻه مجموعا ’چنڊ رهين ٿو دور‘ 1988ع ۾ ۽ ’بهارن کي چئجو‘ 2010ع ۾ ڪراچي يونيورسٽيءَ جي ورسٽي پبليڪيشن پاران ڇپرايا آهن. سندس شاعري ريڊيو ۽ ٽيليويزن تي پڻ ڳائي ويئي.&lt;ref name = &quot;xyz&quot;/&gt;قمر شهباز پنهنجي دؤر جو بهترين ڪالم نگار به رهيو آهي. سندس ڪالم مختلف دورن ۾ مختلف اخبارن ۾ ڇپبا رهيا آهن. ڪالم نگاريءَ جي شروعات پاڻ طنز ۽ مزاح وارن ڪالمن سان ڪيائين، جيڪي سندس ڪتابن ’ضمير جو موت‘ ۽ ’اٺون گهر‘ ۾ شامل آهن. پر نوي جي ڏهاڪي ۾ مختلف اخبارن ۾ ڇپجندڙ سندس ڪالمن ۾ ملڪ جي سياسي سرشتي، ڀوتارن جي ڏاڍائي، معاشرتي براين، ڪارو ڪاري، سنڱ چٽي، قبائلي جهيڙن ۽ نفسانفسي جي موضوعن کي پنهنجايو آهي&lt;ref name = &quot;xyz&quot;/&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڊراما]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]</text>
      <sha1>ethtx8f8ncvto7h5q1vsr0g8hkp2s43</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌ يونيورسٽي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3189</id>
    <revision>
      <id>369429</id>
      <parentid>342692</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T11:43:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369429</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8541" sha1="imfhv64u7x2lde5t7ia33ax54lp06sr" xml:space="preserve">[[File:University of Sindh Gate.jpg|thumb|Gate of the University of Sindh]]
{{Infobox university
| name              =سنڌ يونيورسٽي
| native_name       = 
| image        =
| image_size        =250px 
| image_alt         = 
| caption           = 
| latin_name        = 
| motto             =
| motto_lang        = 
| mottoeng          = 
| established       ={{Start date|1947}}
| closed            = &lt;!-- {{End date|YYYY}} --&gt;
| type              = [[Public university|Public]]  
| affiliation       =
| endowment         = 
| budget            = 
| officer_in_charge = 
| chairman          = 
|chancellor      =[[سنڌ گورنمنيٽ]]
|vice_chancellor =ڊاڪٽر فتح محمد برفت
| president         = 
| vice-president    = 
| superintendent    = 
| provost           = 
| rector            = 
| principal         = 
| director          = 
| head_label        = 
| head              = 
| academic_staff    = 
| administrative_staff = 
| students          = 
| undergrad         = 
| postgrad          = 
| doctoral          = 
| other             = 
| city              =[[ڄامشورو]] 
| state             = 
| province          =[[سنڌ]] 
| country           =[[پاڪستان]] 
| coor              = 
| campus            = نئون:[[علامه آءِ آءِ قاضي]] &lt;br&gt; پراڻو:[[مس ايلسا قاضي]]
| former_names      = 
| free_label        = 
| free              = 
| colors            =[[سُرمئي (رنگ)|سُرمئي]] [[سائو(رنگ)|سائو]], [[ڪارو(رنگ)|ڪارو]]
| colours           ={{Color box|#2E5894}}{{Color box|#228B22}}{{color box|#000000}}
| athletics         = 
| sports            = 
| nickname          =سنڌ ورسٽي
| mascot            = 
| affiliations      = 
| website           = {{URL|http://www.usindh.edu.pk}}
| logo              = 
| footnotes         = 
}}
'''سنڌ يونيورسٽي''' (English: [//en.wikipedia.org/wiki/University_of_Sindh University of Sindh]) هڪ تعليمي ادارو، ڄامشوري ۾ واقع آهي. هِي پاڪستان جي پُراڻي ۽ ٻيون نمبر وڏي يونيورسٽي آهي. هي يونيورسٽي سال 1947ع کان 1951ع جي وچ واري عرصي ۾ ٺهي. سال 1951ع ۾ ڪراچي کان حيدرآباد منتقل ٿيڻ کانپوءِ مڪمل طرح پڙهائي جو سلسلو جاري ٿيو. 

ھي يونيورسٽي سال 1947ع ۾ سنڌ اسيمبلي مان سنڌ يونيورسٽي ايڪٽ پاس ڪرائي 13 اپريل، 1947ع ۾ [[ڪراچي]] جي علائقي [[رنڇوڙ لائين]] ۾ پير الھي بخش ٽيچرس ٽريننگ اسڪول جي جاء ۾ قائم ڪئي وئي. سنڌ جو گورنر [[سر فرانسس موڊي]] سنڌ يونيورسٽي جو پھريون چانسلر، [[سر غلام حسين ھدايت اللہ]] پرو چانسلر، [[اي.بي.حليم]] پھريون وائيس چانسلر ۽ [[آغا تاج محمد]] پھريون رجسٽرار مقرر ٿيا.

مئي، 1951ع ۾ سنڌ يونيورسٽي کي ڪراچي کان حيدرآباد آندو ويو.&lt;ref&gt;يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011، حاشيہ پيج نمبر 491 ۽ 492&lt;/ref&gt; اھا اپريل، 1947ع ۾  [[اين.جي.وي. ھاءِ اسڪول]] جي الھندي ونگ ۾ قائم ٿي.&lt;ref&gt;يادن جي ڳڙکيء مان (يادگيريون) از: عبدالرزاق سومرو؛ ترتيب:خالد چانڊيو؛ پبلشر: رائيٽرس ڪلب لاڙڪاڻو؛ ايڊيشن :2011 پيج نمبر 64&lt;/ref&gt;

== تاريخ ==
[[فائل:University of Sindh Gate.jpg|200px|thumb|سنڌ يونيورسٽي جو گيٽ]]
پاڪستان جي ٺهڻ وقت پاڪستان ۾ صرف هڪ يونيورسٽي ”يونيورسٽي آف پنجاب“ فعال هُئي، جيڪا صرف پنجاب صوبي ۾ تعليم جي حوالي سان اهم ڪردار ادا ڪري رهي هُئي. سنڌ صوبي ۾ صِرف هڪ يونيورسٽي ”يونيورسٽي آف ممبئي“ هُئي جيڪا آزاديءَ کان پهرين ئي بمبئي کان الڳ ٿيڻ ڪري بمبئي جي حصي ۾ آئي، جيڪا هاڻ ڀارت ۾ آهي.

ورهاڱي کان پوءِ سنڌ صوبي ۾ تعليم جي بهتريءَ لاءِ هڪ اداري جي ضرورت پئي ۽ قانوني شق نمبر XVII تحت ”يونيورسٽي آف سنڌ“ جي نالي سان هڪ بِل قانونساز اسيمبليءَ ۾ پاس ٿيو جيڪو سنڌ کي پڻ هڪ نئين يونيورسٽي قائم ڪرڻ بابت هو.

ورهاڱي کان پوءِ 1947 کان 1955 تائين حيدرآباد کي سنڌ جِي گاديءَ جو هنڌ مقرر ڪيو ويو ۽ يونيورسٽي کي پڻ 1951 ۾ ڪراچي کان حيدرآباد منتقل ڪيو ويو، جتي هِن تعليمي اداري کي فعال بڻايو ويو.
يونيورسٽيءَ ۾ پهريون شعبو ”ڊپارٽمينٽ آف ايجوڪيشن“ (تعليمي شعبو) قائم ڪيو ويو جنهنکي پوءِ ”فيڪلٽي آف ايجوڪيشن“ جو نالو ڏنو ويو. تنهن کان پوءِ يونيورسٽيءَ ۾ ٻيا به شعبا شامل ڪيا ويا ته يونيورسٽيءَ ۾ تعليمي ماحول سرگرم ٿي ويو، جنهن کان پوءِ هڪ ٻيو ڪيمپس کولڻ جِي ضرورت محسوس ٿِي، جيڪو حيدرآباد شهر کان 15 ڪلوميٽر اولهه_اُتر طرف ڄامشورو ۾ ”علامه امداد علي امام علي قاضي“ جي نالي سان ٺهيو.

== ادارو ==
سنڌ يونيورسٽي جو انتظام ڄامشورو ڪيمپس ۾ ايڊمنسٽريشن ڊپارٽمينٽ وٽ آهي، هِن اداري جي انتظام هيٺ 4 ”لاء ڪاليج“ ۽ 74 ”ڊگري ۽ پوسٽ گريجوئيٽ“ ڪاليج پڻ آهن. تعليم جِي پکيڙ جي حوالي سان سنڌيونيورسٽي جا 9 ٻيا به ڪيمپس سنڌ جي مختلف شهرن ۾ آهن.

=== ڪيمپَس ===
سنڌ يونيورسٽي جا ٻه مُکيه ڪيمپس (1 ۽ 2) آهن ۽ سَتَ (7) وڌيڪ ڪيمپس (3 کان 9) پڻ شامل ڪيا ويا آهن.
#علامه آءِ آءِ قاضي ڪيمپس، ڄامشورو، سنڌيونيورسٽي جي اڳوڻي وائيس.چانسلر جي نالي سان لاڳاپيل آهي
#[[سنڌ يونيورسٽي اولڊ ڪئمپس، حيدرآباد|ايلسا قاضي ڪيمپس، حيدرآباد]]، جيڪو سنڌ يونيورسٽي جي اڳوڻي وائس.چانسلر علامه آءِ آءِ قاضيءَ جي جَرمَن گھرواريءَ جي نالي سان لاڳاپيل آهي.
#سنڌ يونيورسٽي لاڙ ڪيمپس، بدين
#سنڌ يونيورسٽي ميرپورخاص ڪيمپس
#سنڌ يونيورسٽي لاڙڪاڻو ڪيمپس
#محترمه بينظير ڀٽو شهيد ڪيمپس، دادُو
#سنڌ يونيورسٽي نوشهرو فيروز ڪيمپس
#يونيورسٽي آف صوفي_ازم اينڊ ماڊرن سائنس، ڀٽ شاھ ڪيمپس
#سنڌ يونيورسٽي ٺٽو ڪئمپس

=== انتظاميه ===
سنڌ يونيورسٽيءَ جو مکيه انتظام ڄامشورو ۾ وائيس.چانسلر جي هٿ هيٺ هوندو آهي. ڪيمپس ۾ سَتَ شعبه، فارميسي، ايجوڪيشن، اسلامڪ اسٽڊي، سوشل سائنس، نيچرل سائنس، آرٽ، ڪامرس ۽ بزنس ايڊمنسٽريشن پڻ شامل ڪيا ويا آهن. هر شعبو هڪ ”ڊِين“ جي انتظام هيٺ هوندو آهي، ”ڊين“ کي وائيس.چانسلر مُنتخب ڪندو آهي. هر شعبي جي الڳ عمارت آهي.

=== تعليم ۽ ڊگري ===
يونيورسٽيءَ ۾ انڊرگريجوئيٽ بيچلر، بيچلرس آنرس ۽ پوسٽ گريجوئيٽ ماسٽر ڊگري ۽ ايم.فِل توڙي پِي.ايڇ.ڊي پروگرام لاءِ رهنمائي پڻ ڪئي وڃي ٿِي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌ يونيورسٽي]] 
[[زمرو:ڄامشورو ضلعو]]
[[زمرو:سنڌ ۾ تعليم]]
[[زمرو:سنڌ جا تعليمي ادارا]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ تعليمي ادارا]]
[[زمرو:سنڌ ۾ يونيورسٽيون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ يونيورسٽيون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سرڪاري يونيورسٽيون]]</text>
      <sha1>imfhv64u7x2lde5t7ia33ax54lp06sr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جارج برنارڊشا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3211</id>
    <revision>
      <id>369249</id>
      <parentid>305959</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:42:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369249</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7301" sha1="i2bgsgar7tgl7rlml8u39wmpk8x686a" xml:space="preserve">{{Infobox writer &lt;!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --&gt;
| name = جارج برنارڊ شا
| image = George Bernard Shaw 1936.jpg
| caption = شا 1936ع ۾
| birth_date = {{Birth date|1856|7|26|df=yes}}
| birth_place = ڊبلن, آئرلينڊ
| death_date = {{Death date and age|1950|11|2|1856|7|26|df=yes}}
| death_place = [[Ayot St Lawrence]], [[Hertfordshire]], England, UK
| occupation = Playwright, critic, political activist
| spouse = [[Charlotte Payne-Townshend]] (m.1898–1943, her death)
| nationality = Irish
| genre = [[Satire]], [[black comedy]]
| movement = [[Ibsenism]], [[Naturalism (literature)|naturalism]]
| alma_mater = [[Wesley College, Dublin]]
| awards = {{awd|[[Nobel Prize in Literature]]|1925}}
{{awd|[[Academy Award for Writing Adapted Screenplay]]|1938|[[Pygmalion (1938 film)|Pygmalion]]}}
| signature = George Bernard Shaw signature.svg
}}
'''جارج برنارڊشا''' مشهور ڊرامه نگار، اديب ۽ سوشلزم جي پرچارڪ، 26 جولاءِ 1856ع ۾ آئرلينڊ جي شهر ڊبلن ۾ جنم ورتو. جارج برنارڊشا، جارج ڪيرشا ۽ لوسـنڊا ايـلـزبٿ جو اڪيلو پٽ هو.
== شروعاتي زندگي ==
شروع ۾ جارج برنارڊشا جون لکڻيون ناڪام ويون. 1879ع ۾ هن پنهنجي زندگيءَ تي لکيل ڪتاب ‘Immaturity’ مڪمل ڪيو، پر هن ڪتاب کي لنڊن جي ڪنهن به پبليشر ڇپائڻ جي حامي نه ڀري اڳتي هلي اهو ئي ڪتاب مشهور ليکڪ جي وڏي ڪتاب جي حيثيت ۾ 1930ع ۾ شايع ٿيو. اهڙيءَ طرح هن جي اڳ ۾ لکيل چئن ناولن کي به قبول نه ڪيو ويو. ڏهن سالن تائين هن پاران اخبارن کي موڪليل مضمونن جو به اهو ئي حال ٿيو. جارج برنارڊ جي حياتيءَ جو لکيل هڪ ناول جيڪو تقريباً 1887ع يا 1888ع ۾ لکيو ويو هو، سندس مرڻ کان پوءِ 1958ع ۾ ڇاپيو ويو. اهو ناول جارج برنارڊشا جي ادبي دؤر جو آخري ناول هو.
== ادبي سفر ==
جارج برنارڊشا سماجي سرگرمين ۾ به حصو ورتو، پر هيءُ گهڻي ڀاڱي 1889ع ۾ ڇپجندڙ ‘Fabrion Eassy in Socialism’ جي ايڊيٽر جي حيثيت ۾ سامهون آيو. جنهن ۾ هن جون پنهنجون ٻه تحريرون به شامل هيون. اهو مجموعو برطانوي سوشلسٽ ادب ۾ ڪلاسڪ جي حيثيت رکي ٿو. 1885ع ۾ ڊرامه نگار وليم آرچر (William Archer) جي نظر جارج برنارڊشا جي صحافتي ڪم تي پئي. هن جو هيءُ ڪم 1885ع کان 1888ع تائين ’Pallmall Gazette‘ ۾ ڇپجندڙ ڪتابن تي تبصري ۽ 1986- 1889ع کان ‘The World’ ۾ ڇپجندڙ فن تي تنقيدي مضمونن ۽ 1888ع کان 1894ع تائين ‘The Star’ ۽ ‘The World’ ۾ ڇپيل ڪالمن تي مشتمل هو. موسيقي ۽ خاص ڪري اوپيرا (نظميه ڊرامي) بابت جارج برنارڊشا جي ڄاڻ ڪمال درجي جي هئي، پر جارج برنارڊشا جو مقدر ان وقت چمڪيو جڏهن فرينڪ هيرس ’ ‘Frank Harri کيس ڊرامه نگار جي حيثيت ۾ `Saturday Review` ۾ جڳهه ڏني. هن حيثيت ۾ جارج برنارڊشا پنهنجين سمورين صلاحيتن ۽ حاضر جوابيءَ سان ڪم ڪندي وڪٽورين اسٽيج جي تصورن کي تبديل ڪيو. هيءُ اهو ئي زمانو هو، جڏهن جارج برنارڊشا ڊراما نگاريءَ جي شروعات ڪئي.
== نوبل انعام ==
آئرلينڊ جي هن ڊراما نگار، اديب ليکڪ ۽ سوشلزم جي پرچارڪ کي 1925ع ۾ [[نوبل انعام]] ڏنو ويو.
== لکيل ڊراما ==
جارج برنارڊشا جا لکيل ڊراما هيٺ ڏجن ٿا:
* 1. ’Saint Joan‘: ڇهن منظرن تي مشتمل هيءُ ڊرامو 1923ع ۾ پيش ڪيو ويو ۽ 1924ع ۾ ڇپايو ويو.
* 2. ’Heart Break House‘: هيءُ ڊرامو ٽن حصن ۾: هڪ 1919ع ۾ ۽ ٻيو 1920ع ۾ ڇپيو.
* 3. ’Pygmalion‘: جارج برنارڊشا جو پنجن حصن تي مشتمل هي ڊرامو 1913ع ۾ ويانا ۽ 1914ع ۾ انگلينڊ ۾ پيش ڪيو ويو.
* 4. ’Androcles and the Lion‘: هي ڊرامو ٻن حصن ۽ هڪ واقعي تي مشتمل آهي. 1913ع ۾ هيءُ ڊرامو برلن ۾ پيش ڪيو ويو ۽ ان کان پوءِ 1916 ۾ ڇپايو ويو.
* 5. ’The Doctor’s Dilemma‘: چئن حصن ۾ پيش ڪيل هن ڊرامي ۾ هڪ ايپي لاگ به شامل آهي. هي ڊرامو پهريون دفعو لنڊن ۾ پيش ڪيو ويو ۽ پهريون ڀيرو 1911ع ۾ شايع ڪيو ويو.
* 6. ’Major Barbara‘: هيءُ ٽن حصن تي مشتمل سماجي طنز تي مشتمل ڊرامو 1905ع ۾ پيش ڪيو ويو ۽ 1907ع ۾ شايع ڪيو ويو.
* 7. ’Caesar and Cleopatra‘: جارج برنارڊشا چئن حصن وارو هيءُ ڊرامو 1898ع ۾ لکيو ۽ 1901ع ۾ شايع ٿيو ۽ پهريون دفعو 1906ع ۾ پيش ڪيو ويو. هن ڊرامي کي جارج برنارڊشا جو بهترين ڊرامو سمجهيو وڃي ٿو.
* 8.’ Man and Superman‘: چئن حصن تي مشتمل هيءُ ڊرامو 1903ع ۾ شايع ٿيو ۽ پهريون دفعو 1905ع ۾ پيش ڪيو ويو. هن ڊرامي ۾ ٽئين حصي جو ٻيو منظر شامل نه هو، تنهنڪري هيءُ ڊرامو مڪمل طرح 1915ع ۾ پيش ڪيو ويو.
* 9. ’Candida‘: ٽن حصن وارو هيءُ ڊرامو 1897ع ۾ پيش ڪيو ويو ۽ ان کان هڪ سال بعد شايع ڪيو ويو.
* 10.’ Arms and the Man‘: رومانس تي مشتمل مزاحيه ڊرامو ٽن حصن ۾ جيڪو سڀ کان پهريون 1894ع ۾ پيش ڪيو ويو ۽ 1898ع ۾ شايع ڪيو ويو.
* 11. ’Mrs. Warren’s Profession‘: چئن حصن تي مشتمل هيءُ ڊرامو 1893ع ۾ لکيو ويو ۽ 1898ع ۾ ڇاپيو ويو، پر حڪومت جي پابندي سبب هيءُ ڊرامو 1902ع کان پهرين پيش نه ٿي سگهيو.
ڊرامن کان سواءِ جارج برنارڊشا ڪيترن ئي ڪتابن جو مصنف به رهيو. سندس ڪتاب: ’Black Girl in Search of God‘ ڏاڍو مشهور ٿيو، ان جي جواب ۾ علامه آءِ. آءِ. قاضي ’White Girl in Search of God‘ (ڀوري ڇوڪري حق جي ڳولا ۾) لکيو، جنهن جو سنڌي ترجمو [[سنڌي ادبي بورڊ]] ڇپايو آهي.
== وفات ==
جارج برنارڊشا 2 نومبر 1950ع ۾ هرٽ فورڊ شائر ۾ وفات ڪئي. &lt;ref&gt;ڪتاب: [[انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا]]، جلد ٽيون، ڇپيندڙ: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] (ISBN: 978-969-9098-40-6) سال: 2011 &lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:نوبل انعام]]
[[زمرو:1856ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1950ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>i2bgsgar7tgl7rlml8u39wmpk8x686a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هومر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3214</id>
    <revision>
      <id>369200</id>
      <parentid>318869</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:24:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369200</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6163" sha1="axoz0snthbar1cxrb61ye89yl5br85c" xml:space="preserve">
[[File:Homer British Museum.jpg|thumb|ھومر جو مجسمو&lt;ref&gt;{{cite web |title=Portrait Bust |url=http://www.britishmuseum.org/research/collection_online/collection_object_details.aspx?objectId=460092&amp;partId=1 |publisher=The British Museum}}&lt;/ref&gt;]]


'''ھومر'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Homer  '''}}، جنھن کي يوناني ٻوليءَ ۾ ھومروس سڏين ٿا، 800 ق م ۾ پيدا ٿيو ۽ 701 ق م ۾ وفات ڪيائين. ان لاء خيال آهي ته اھو ٻن مشھور رزميه داستانن [[ايليڊ]] ۽ [[اوڊيسي]] جو ليکڪ ھيو جيڪي قديم يوناني ادب جو بنياد سمجھيا ويندا آھن. ايليڊ ۾ [[ٽراء واري جنگ]] دوران يوناني بادشاھن جي گڏيل فوج طرفان [[ٽراء]] واري قلعي جي ڏھ سالا محاصري جي ڪھاڻي بيان ڪيل آهي. اوڊيسي واري داستان ۾ ٽراء جي شڪست بعد [[اٿاڪا]] جي بادشاھ اوڊيسيس جي ڏھ سالن جي سفر جو ذڪر آھي. آھي ٻئي داستان قديم يوناني ادب جا شاھڪار سمجھيا ويندا آهن. ھومر جي زندگي جا کوڙ تفصيل ڪلاسيڪي دؤر ۾ موجود ھيا جن مان سڀ کان وڌيڪَ مشھور ڳالھ اھا ھئي تہ اھو موجوده [[ترڪي]] جي علائقي [[اناطوليه]] جي وچ واري ساحلي خطي جي علائقي [[آيونيا]] سان تعلق رکندڙ انڌو قصاخوان سگھڙ ھيو. موجوده دور جي عالمن انھن ٻنھي داستانن کي افسانن ۾ شمار ڪيو آھي&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Wilson |first1=Nigel |title=Encyclopedia of Ancient Greece |publisher=Routledge |isbn=978-1136788000 |page=366 |url=https://books.google.com/books?id=8pXhAQAAQBAJ&amp;pg=PA366 |language=en |year=2013 |access-date=22 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Romilly |first1=Jacqueline de |title=A Short History of Greek Literature |publisher=University of Chicago Press |isbn=978-0226143125 |url=https://books.google.com/books?id=y_DTllltXBQC&amp;pg=PA1 |page=1 |language=en |year=1985 |access-date=22 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=bgr&gt;{{cite book |last1=Graziosi |first1=Barbara |title=Inventing Homer: The Early Reception of Epic |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0521809665 |url=https://books.google.com/books?id=vCHsh9QWzLYC&amp;pg=PA15 |page=15 |language=en |year=2002 |access-date=22 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Croally |first1=Neil |last2=Hyde |first2=Roy |title=Classical Literature: An Introduction |publisher=Routledge |isbn=978-1136736629 |page=26 |url=https://books.google.com/books?id=g-arAgAAQBAJ&amp;pg=PA26 |language=en |year=2011 |access-date=23 November 2016}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Hose |first1=Martin |last2=Schenker |first2=David |title=A Companion to Greek Literature |publisher=John Wiley &amp; Sons |isbn=978-1118885956 |page=445 |url=https://books.google.com/books?id=DgBSCgAAQBAJ&amp;pg=PA445 |language=en |year=2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book |last1=Miller |first1=D. Gary |title=Ancient Greek Dialects and Early Authors: Introduction to the Dialect Mixture in Homer, with Notes on Lyric and Herodotus |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-1614512950 |page=351 |url=https://books.google.com/books?id=5vPnBQAAQBAJ&amp;pg=PA351 |language=en |year=2013 |access-date=23 November 2016}}&lt;/ref&gt;.


[[File:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|thumb|upright=1|''ھومر ۽ ان جو رھبر'' نالي سان 1874ع ۾ تيار ڪيل وليم ايڊولف بئوگرو جي پينٽنگ]]
قديم [[يونان]] جو مشهور شاعر هومر جا لڳ ڀڳ 850 قبل مسيح ۾ زندهه هجڻ جا نشان ملن ٿا. ڪجهه اهل علم ان تاريخ کي 1200 ق م تائين ڊگهو ڪري وٺندا آهن.  [[جرمني]] جي مشهور عالم [[فريڊريش آگسٽ وولف]] 1795ع ۾ هي خيال ظاهر ڪيو ته اليئڊ ۽ اوڊيسي جي مختلف حصن کي ڪيترن ئي ڳائڻ وارن شاعرن تصنيف ڪيو آهي. بعد ۾ انهن کي ايڊيٽر سهڙي ڪري ڪتابي صورت ڏني. هن جي لکيل نظمن کي جيڪي هيڏي هوڏي پکڙيل هئا، انهن کي سڀ کان پهريان [[اربستا ڪورس]] گڏ ڪيو. جيڪو ساموٿريس جو رهاڪو هو ۽ [[اسڪندريه]] ڪتب خاني جو نگران هو. 150 ق م ۾ ٻه ايڊيشن شايع ڪيائون هن جي ڪلام جو سڀني مهذب ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪو آهي.

==ھومري سوال==

ڇا اوائلي رزميه شاهڪارن ايليڊ ۽ اوڊيسي جو جوڙيندڙ ڪو هڪ فرد هو يا هڪ کان وڌيڪ؟ هومري سوال (Homeric Question) سڏجندڙ انهيءَ مسئلي ڪلاسيڪي ادب جي عالمن کي صدين کان مونجھاري ۾ رکيو آهي&lt;ref name = &quot;عباسي  &quot;/&gt;. جديد راءِ غالب طور انهي ڳالهه جي حق ۾ آهي ته يسوع مسيح کان اٺين يا نائين صدي قبل ۾ يوناني زبان ڳالهائيندڙ دنيا ۾ ڀٽن ۽ ڀانن جي گروه ۾ هومر نالي هڪ نمايان شاعر واقعي موجود هو. هو هڪ اهرو ڏات ڌڻي هو جنهن انهي آڳاٽي دور ۾ دستياب بيشمار گيتن جي مواد کي چونڊي، سوڌي سنواري هڪ سڳي ۾ پوئي ايليڊ ۽ اوڊيسي کي انهن جي موجوده شڪل ۾ پيش ڪيو&lt;ref name=&quot;عباسي  &quot;&gt;[http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Litrature/Book45/Book_page1.html ]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}  ڪتاب جو  نالو؛ هڪ سؤ عظيم ڪتاب؛ مصنف: محمد احمد منصور عباسي؛
ايڊيشن:2012ع؛ ڇپائيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ ڄام شورو&lt;/ref&gt;.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:يونان]]
[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ڏندڪٿا]]
[[زمرو:ديوتا بڻيل ماڻهو]]</text>
      <sha1>axoz0snthbar1cxrb61ye89yl5br85c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سيد امتياز علي تاج</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3272</id>
    <revision>
      <id>369230</id>
      <parentid>284476</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:35:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369230</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="776" sha1="81lk16h1hl1hgsofrzadi6997mtiok9" xml:space="preserve">'''سيد امتياز علي تاج''' [[لاهور]] جي هڪ علمي گهراڻي ۾ اک کولي. سندس ولادت 1900ع ۾ ٿي. سندس والد [[شمس العلماء]] [[سيد ممتاز علي]] بلند پايي جو عالم دين هو ۽ [[اردو ادب]] جي واڌاري لاءِ پيش پيش هو. تعليم لاهور مان ئي حاصل ڪيائون. پاڻ مشهور ڊرامه نويس ٿي گزريو آهي. سندس مشهور ڪتاب [[انار ڪلي]]، [[چچا چکن]]، [[قرطبه جو قاضي]] ۽ ٻيا ڪيترائي آهن. سندس وفات [[لاهور]] ۾ ٿي. سن وفات 1970ع آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ڊراما]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]</text>
      <sha1>81lk16h1hl1hgsofrzadi6997mtiok9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نورالهديٰ شاهه</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3333</id>
    <revision>
      <id>369393</id>
      <parentid>314333</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T10:20:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369393</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4812" sha1="e9j6xtdu64xbqtu77bckup60438dn5r" xml:space="preserve">{{short description|Pakistani TV playwright}}
'''نورالهديٰ شاهه''' (22 جولاءِ 1951ع تي حيدرآباد، سنڌ ۾ جنم ورتو) هڪ [[پاڪستان|پاڪستاني]] ڊراما نگار، مختصر ڪهاڻيڪار، [[شاعر]] ۽ ڪالم نگار آهي. هوءَ [[سنڌ]] جي نگران حڪومت ۾ اطلاعات واري وزير به رهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|date=2013-03-31|title=Meet the ministers: A diverse Sindh caretaker cabinet sworn in|url=https://tribune.com.pk/story/528987/meet-the-ministers-a-diverse-sindh-caretaker-cabinet-sworn-in|access-date=2023-10-07|newspaper=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2013-05-28|title=Bowing out: 'Caretaker govt was not responsible for rigging'|url=https://tribune.com.pk/story/555739/bowing-out-caretaker-govt-was-not-responsible-for-rigging|access-date=2023-10-07|newspaper=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2013-04-04|title=Sindh caretaker ministers get portfolios|url=https://nation.com.pk/04-Apr-2013/sindh-caretaker-ministers-get-portfolios|access-date=2023-10-07|website=The Nation newspaper|language=en}}&lt;/ref&gt; 

هوءَ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ۾ لکي ٿي. هوءَ مشهور ٽي وي سيريل جهڙوڪ جنگل، ماروي، ستين آسمان هيٺ، گورڪن، فاصلي ۽ تپش لکڻ لاءِ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
==ڪيريئر==
نورالهديٰ پنهنجي تعليم سنڌ يونيورسٽي مان مڪمل ڪئي ۽ پوءِ پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن (PTV) ۾ ڪيريئر شروع ڪيو. هن جو پهريون ڊرامو، جنگل سال 1983ع ۾ ٽيليويزن تي نشر ٿيو. بعد ۾، هوءَ جيو ٽي وي ۾ بطور پروڊيوسر شامل ٿي ۽ پوءِ هم ٽي وي لاءِ اسڪرپٽ رائٽر بڻجي وئي. هوءَ A-Plus ٽيليويزن جي سي اي او طور مقرر ڪئي وئي. ان کان پوء، هن هم ستاره لاء ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. سال 2017ع ۾، هوء بول نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿي. شاهه صاحبہ ڪيتريون ئي مختصر ڪهاڻيون لکيون آهن، جن مان ڪي ”جلال وطن“ نالي مجموعو ۾ مرتب ڪيون ويون آهن. هن وقت شاهه صاحبہ هڪ آن لائين نيوز فورم لاءِ ڪالم لکي ٿو جنهن جي نالي سان &quot;هم سب&quot; آهي. 
شاهه صاحبہ 2013ع ۾ سنڌ جي نگران حڪومت دوران اطلاعات واري وزير طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون. هوءَ آمريڪا جي جان هاپڪنز يونيورسٽي سان سهڪار ۽ فنڊنگ تحت عورتن کي بااختيار بڻائڻ ۽ فيمينزم جي خيال کي فروغ ڏيڻ لاءِ پاڪستان ۾ پڻ مشهور آهي. 
==ٽي وي ڊرامن جي فهرست==
• جنگل 

• تپش

• ستين آسمان هيٺ،

• گورڪن

• ماروي (سنڌي)

•  عجائب گھر

• عشق گمشده 

• بيدل ادا بسيرا 

•  ماروي امان ۽ پچو

• سمي 

• فاصلي 

• من و سلوا (جيو ٽي وي) (2007) 

• آن زارا (2013)

• چند خطوط چند تصويرين

• اب ميرا انتظار ڪر

• اجنبي رستو 

• بيباڪ 

• حوا جي بيٽي 

• نه جنون راهه نه پري راهي

• ميري آدوري محبت 

•  اسمان تڪ ديوار
 

==انعام==
پرائيڊ آف پرفارمنس لاءِ صدر جو انعام (2008).
 
==خارجي لنڪس==

*{{imdbname|8898393}}
{{Pride of Performance for Arts}}
{{authority control}}
{{DEFAULTSORT:Shah, Noorul Huda}}
[[Category:Living people]]
[[Category:Sindhi people]]
[[Category:Sindhi-language writers]]
[[Category:Pakistani women writers]]
[[Category:Pakistani dramatists and playwrights]]
[[Category:Pakistani novelists]]
[[Category:Pakistani screenwriters]]
[[Category:University of Sindh alumni]]
[[Category:Provincial ministers of Sindh]]
[[Category:Women provincial ministers of Sindh]]
[[Category:People from Hyderabad, Sindh]]
[[Category:Sindhi women writers]]
[[Category:1951 births]]
[[Category:Recipients of the Pride of Performance]]

{{Pakistan-writer-stub}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو]]
[[زمرو:1951ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]</text>
      <sha1>e9j6xtdu64xbqtu77bckup60438dn5r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369394</id>
      <parentid>369393</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T10:20:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369394</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4115" sha1="75jtwu3u9tkphvgfeth64fsklwm7j02" xml:space="preserve">{{short description|Pakistani TV playwright}}
'''نورالهديٰ شاهه''' (22 جولاءِ 1951ع تي حيدرآباد، سنڌ ۾ جنم ورتو) هڪ [[پاڪستان|پاڪستاني]] ڊراما نگار، مختصر ڪهاڻيڪار، [[شاعر]] ۽ ڪالم نگار آهي. هوءَ [[سنڌ]] جي نگران حڪومت ۾ اطلاعات واري وزير به رهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|date=2013-03-31|title=Meet the ministers: A diverse Sindh caretaker cabinet sworn in|url=https://tribune.com.pk/story/528987/meet-the-ministers-a-diverse-sindh-caretaker-cabinet-sworn-in|access-date=2023-10-07|newspaper=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2013-05-28|title=Bowing out: 'Caretaker govt was not responsible for rigging'|url=https://tribune.com.pk/story/555739/bowing-out-caretaker-govt-was-not-responsible-for-rigging|access-date=2023-10-07|newspaper=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2013-04-04|title=Sindh caretaker ministers get portfolios|url=https://nation.com.pk/04-Apr-2013/sindh-caretaker-ministers-get-portfolios|access-date=2023-10-07|website=The Nation newspaper|language=en}}&lt;/ref&gt; 

هوءَ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ۾ لکي ٿي. هوءَ مشهور ٽي وي سيريل جهڙوڪ جنگل، ماروي، ستين آسمان هيٺ، گورڪن، فاصلي ۽ تپش لکڻ لاءِ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
==ڪيريئر==
نورالهديٰ پنهنجي تعليم سنڌ يونيورسٽي مان مڪمل ڪئي ۽ پوءِ پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن (PTV) ۾ ڪيريئر شروع ڪيو. هن جو پهريون ڊرامو، جنگل سال 1983ع ۾ ٽيليويزن تي نشر ٿيو. بعد ۾، هوءَ جيو ٽي وي ۾ بطور پروڊيوسر شامل ٿي ۽ پوءِ هم ٽي وي لاءِ اسڪرپٽ رائٽر بڻجي وئي. هوءَ A-Plus ٽيليويزن جي سي اي او طور مقرر ڪئي وئي. ان کان پوء، هن هم ستاره لاء ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. سال 2017ع ۾، هوء بول نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿي. شاهه صاحبہ ڪيتريون ئي مختصر ڪهاڻيون لکيون آهن، جن مان ڪي ”جلال وطن“ نالي مجموعو ۾ مرتب ڪيون ويون آهن. هن وقت شاهه صاحبہ هڪ آن لائين نيوز فورم لاءِ ڪالم لکي ٿو جنهن جي نالي سان &quot;هم سب&quot; آهي. 
شاهه صاحبہ 2013ع ۾ سنڌ جي نگران حڪومت دوران اطلاعات واري وزير طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون. هوءَ آمريڪا جي جان هاپڪنز يونيورسٽي سان سهڪار ۽ فنڊنگ تحت عورتن کي بااختيار بڻائڻ ۽ فيمينزم جي خيال کي فروغ ڏيڻ لاءِ پاڪستان ۾ پڻ مشهور آهي. 
==ٽي وي ڊرامن جي فهرست==
• جنگل 

• تپش

• ستين آسمان هيٺ،

• گورڪن

• ماروي (سنڌي)

•  عجائب گھر

• عشق گمشده 

• بيدل ادا بسيرا 

•  ماروي امان ۽ پچو

• سمي 

• فاصلي 

• من و سلوا (جيو ٽي وي) (2007) 

• آن زارا (2013)

• چند خطوط چند تصويرين

• اب ميرا انتظار ڪر

• اجنبي رستو 

• بيباڪ 

• حوا جي بيٽي 

• نه جنون راهه نه پري راهي

• ميري آدوري محبت 

•  اسمان تڪ ديوار
 

==انعام==
پرائيڊ آف پرفارمنس لاءِ صدر جو انعام (2008).
 
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو]]
[[زمرو:1951ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]</text>
      <sha1>75jtwu3u9tkphvgfeth64fsklwm7j02</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369395</id>
      <parentid>369394</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T10:22:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369395</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4253" sha1="j5hf985uoy2c5i2eadnid32lvg7sxkb" xml:space="preserve">{{short description|Pakistani TV playwright}}
'''نورالهديٰ شاهه''' (22 جولاءِ 1951ع تي حيدرآباد، سنڌ ۾ جنم ورتو) هڪ [[پاڪستان|پاڪستاني]] ڊراما نگار، مختصر ڪهاڻيڪار، [[شاعر]] ۽ ڪالم نگار آهي. هوءَ [[سنڌ]] جي نگران حڪومت ۾ اطلاعات واري وزير به رهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|date=2013-03-31|title=Meet the ministers: A diverse Sindh caretaker cabinet sworn in|url=https://tribune.com.pk/story/528987/meet-the-ministers-a-diverse-sindh-caretaker-cabinet-sworn-in|access-date=2023-10-07|newspaper=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2013-05-28|title=Bowing out: 'Caretaker govt was not responsible for rigging'|url=https://tribune.com.pk/story/555739/bowing-out-caretaker-govt-was-not-responsible-for-rigging|access-date=2023-10-07|newspaper=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2013-04-04|title=Sindh caretaker ministers get portfolios|url=https://nation.com.pk/04-Apr-2013/sindh-caretaker-ministers-get-portfolios|access-date=2023-10-07|website=The Nation newspaper|language=en}}&lt;/ref&gt; 

هوءَ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ۾ لکي ٿي. هوءَ مشهور ٽي وي سيريل جهڙوڪ جنگل، ماروي، ستين آسمان هيٺ، گورڪن، فاصلي ۽ تپش لکڻ لاءِ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
==ڪيريئر==
نورالهديٰ پنهنجي تعليم سنڌ يونيورسٽي مان مڪمل ڪئي ۽ پوءِ پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن (PTV) ۾ ڪيريئر شروع ڪيو. هن جو پهريون ڊرامو، جنگل سال 1983ع ۾ ٽيليويزن تي نشر ٿيو. بعد ۾، هوءَ جيو ٽي وي ۾ بطور پروڊيوسر شامل ٿي ۽ پوءِ هم ٽي وي لاءِ اسڪرپٽ رائٽر بڻجي وئي. هوءَ A-Plus ٽيليويزن جي سي اي او طور مقرر ڪئي وئي. ان کان پوء، هن هم ستاره لاء ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. سال 2017ع ۾، هوء بول نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿي. شاهه صاحبہ ڪيتريون ئي مختصر ڪهاڻيون لکيون آهن، جن مان ڪي ”جلال وطن“ نالي مجموعو ۾ مرتب ڪيون ويون آهن. هن وقت شاهه صاحبہ هڪ آن لائين نيوز فورم لاءِ ڪالم لکي ٿو جنهن جي نالي سان &quot;هم سب&quot; آهي. 
شاهه صاحبہ 2013ع ۾ سنڌ جي نگران حڪومت دوران اطلاعات واري وزير طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون. هوءَ آمريڪا جي جان هاپڪنز يونيورسٽي سان سهڪار ۽ فنڊنگ تحت عورتن کي بااختيار بڻائڻ ۽ فيمينزم جي خيال کي فروغ ڏيڻ لاءِ پاڪستان ۾ پڻ مشهور آهي. 
==ٽي وي ڊرامن جي فهرست==
• جنگل 

• تپش

• ستين آسمان هيٺ،

• گورڪن

• ماروي (سنڌي)

•  عجائب گھر

• عشق گمشده 

• بيدل ادا بسيرا 

•  ماروي امان ۽ پچو

• سمي 

• فاصلي 

• من و سلوا (جيو ٽي وي) (2007) 

• آن زارا (2013)

• چند خطوط چند تصويرين

• اب ميرا انتظار ڪر

• اجنبي رستو 

• بيباڪ 

• حوا جي بيٽي 

• نه جنون راهه نه پري راهي

• ميري آدوري محبت 

•  اسمان تڪ ديوار
 

==انعام==
پرائيڊ آف پرفارمنس لاءِ صدر جو انعام (2008).
 
==حوالا==
{{حوالا}}
==خارجي لنڪس==
*{{imdbname|8898393}}
{{Pride of Performance for Arts}}

{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Shah, Noorul Huda}}
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو]]
[[زمرو:1951ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]</text>
      <sha1>j5hf985uoy2c5i2eadnid32lvg7sxkb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369396</id>
      <parentid>369395</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T10:30:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369396</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4668" sha1="g3kxyxit9rptf24nrw53w5f27v7kc96" xml:space="preserve">{{short description|Pakistani TV playwright}}
'''نورالهديٰ شاهه''' (22 جولاءِ 1951ع تي حيدرآباد، سنڌ ۾ جنم ورتو) هڪ [[پاڪستان|پاڪستاني]] ڊراما نگار، مختصر ڪهاڻيڪار، [[شاعر]] ۽ ڪالم نگار آهي. هوءَ [[سنڌ]] جي نگران حڪومت ۾ اطلاعات واري وزير به رهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|date=2013-03-31|title=Meet the ministers: A diverse Sindh caretaker cabinet sworn in|url=https://tribune.com.pk/story/528987/meet-the-ministers-a-diverse-sindh-caretaker-cabinet-sworn-in|access-date=2023-10-07|newspaper=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2013-05-28|title=Bowing out: 'Caretaker govt was not responsible for rigging'|url=https://tribune.com.pk/story/555739/bowing-out-caretaker-govt-was-not-responsible-for-rigging|access-date=2023-10-07|newspaper=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2013-04-04|title=Sindh caretaker ministers get portfolios|url=https://nation.com.pk/04-Apr-2013/sindh-caretaker-ministers-get-portfolios|access-date=2023-10-07|website=The Nation newspaper|language=en}}&lt;/ref&gt; 

هوءَ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ۾ لکي ٿي. هوءَ مشهور ٽي وي سيريل جهڙوڪ جنگل، ماروي، ستين آسمان هيٺ، گورڪن، فاصلي ۽ تپش لکڻ لاءِ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
==ڪيريئر==
نورالهديٰ پنهنجي تعليم سنڌ يونيورسٽي مان مڪمل ڪئي ۽ پوءِ پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن (PTV) ۾ ڪيريئر شروع ڪيو. هن جو پهريون ڊرامو، جنگل سال 1983ع ۾ ٽيليويزن تي نشر ٿيو. بعد ۾، هوءَ جيو ٽي وي ۾ بطور پروڊيوسر شامل ٿي ۽ پوءِ هم ٽي وي لاءِ اسڪرپٽ رائٽر بڻجي وئي. هوءَ A-Plus ٽيليويزن جي سي اي او طور مقرر ڪئي وئي. ان کان پوء، هن هم ستاره لاء ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. سال 2017ع ۾، هوء بول نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿي. شاهه صاحبہ ڪيتريون ئي مختصر ڪهاڻيون لکيون آهن، جن مان ڪي ”جلال وطن“ نالي مجموعو ۾ مرتب ڪيون ويون آهن. هن وقت شاهه صاحبہ هڪ آن لائين نيوز فورم لاءِ ڪالم لکي ٿو جنهن جي نالي سان &quot;هم سب&quot; آهي. 
شاهه صاحبہ 2013ع ۾ سنڌ جي نگران حڪومت دوران اطلاعات واري وزير طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون. هوءَ آمريڪا جي جان هاپڪنز يونيورسٽي سان سهڪار ۽ فنڊنگ تحت عورتن کي بااختيار بڻائڻ ۽ فيمينزم جي خيال کي فروغ ڏيڻ لاءِ پاڪستان ۾ پڻ مشهور آهي. 
==ٽي وي ڊرامن جي فهرست==
• جنگل 

• تپش

• ستين آسمان هيٺ،

• گورڪن

• ماروي (سنڌي)

•  عجائب گھر

• عشق گمشده 

• بيدل ادا بسيرا 

•  ماروي امان ۽ پچو

• سمي 

• فاصلي 

• من و سلوا (جيو ٽي وي) (2007) 

• آن زارا (2013)

• چند خطوط چند تصويرين

• اب ميرا انتظار ڪر

• اجنبي رستو 

• بيباڪ 

• حوا جي بيٽي 

• نه جنون راهه نه پري راهي

• ميري آدوري محبت 

•  اسمان تڪ ديوار
 

==انعام==
پرائيڊ آف پرفارمنس لاءِ صدر جو انعام (2008).
 
==حوالا==
{{حوالا}}
==خارجي لنڪس==
*{{imdbname|8898393}}
{{Pride of Performance for Arts}}

{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Shah, Noorul Huda}}
[[زمرو:نورالهديٰ شاهه]] 
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ڊراما نگار]] 
[[زمرو:پاڪستاني ناول نگار]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني اسڪرين رائٽرز]] 
[[زمرو:سنڌ يونيورسٽي جا شاگرد] 
[[زمرو:سنڌ جا صوبائي وزير]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]
[[زمرو:سنڌ جون عورت صوبائي وزير]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو]]
[[زمرو:1951ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]</text>
      <sha1>g3kxyxit9rptf24nrw53w5f27v7kc96</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369425</id>
      <parentid>369396</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T11:39:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369425</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4669" sha1="75tjesfx71gl7ky1f0i5prn42kk0ivs" xml:space="preserve">{{short description|Pakistani TV playwright}}
'''نورالهديٰ شاهه''' (22 جولاءِ 1951ع تي حيدرآباد، سنڌ ۾ جنم ورتو) هڪ [[پاڪستان|پاڪستاني]] ڊراما نگار، مختصر ڪهاڻيڪار، [[شاعر]] ۽ ڪالم نگار آهي. هوءَ [[سنڌ]] جي نگران حڪومت ۾ اطلاعات واري وزير به رهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|date=2013-03-31|title=Meet the ministers: A diverse Sindh caretaker cabinet sworn in|url=https://tribune.com.pk/story/528987/meet-the-ministers-a-diverse-sindh-caretaker-cabinet-sworn-in|access-date=2023-10-07|newspaper=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2013-05-28|title=Bowing out: 'Caretaker govt was not responsible for rigging'|url=https://tribune.com.pk/story/555739/bowing-out-caretaker-govt-was-not-responsible-for-rigging|access-date=2023-10-07|newspaper=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2013-04-04|title=Sindh caretaker ministers get portfolios|url=https://nation.com.pk/04-Apr-2013/sindh-caretaker-ministers-get-portfolios|access-date=2023-10-07|website=The Nation newspaper|language=en}}&lt;/ref&gt; 

هوءَ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ۾ لکي ٿي. هوءَ مشهور ٽي وي سيريل جهڙوڪ جنگل، ماروي، ستين آسمان هيٺ، گورڪن، فاصلي ۽ تپش لکڻ لاءِ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
==ڪيريئر==
نورالهديٰ پنهنجي تعليم سنڌ يونيورسٽي مان مڪمل ڪئي ۽ پوءِ پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن (PTV) ۾ ڪيريئر شروع ڪيو. هن جو پهريون ڊرامو، جنگل سال 1983ع ۾ ٽيليويزن تي نشر ٿيو. بعد ۾، هوءَ جيو ٽي وي ۾ بطور پروڊيوسر شامل ٿي ۽ پوءِ هم ٽي وي لاءِ اسڪرپٽ رائٽر بڻجي وئي. هوءَ A-Plus ٽيليويزن جي سي اي او طور مقرر ڪئي وئي. ان کان پوء، هن هم ستاره لاء ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. سال 2017ع ۾، هوء بول نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿي. شاهه صاحبہ ڪيتريون ئي مختصر ڪهاڻيون لکيون آهن، جن مان ڪي ”جلال وطن“ نالي مجموعو ۾ مرتب ڪيون ويون آهن. هن وقت شاهه صاحبہ هڪ آن لائين نيوز فورم لاءِ ڪالم لکي ٿو جنهن جي نالي سان &quot;هم سب&quot; آهي. 
شاهه صاحبہ 2013ع ۾ سنڌ جي نگران حڪومت دوران اطلاعات واري وزير طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون. هوءَ آمريڪا جي جان هاپڪنز يونيورسٽي سان سهڪار ۽ فنڊنگ تحت عورتن کي بااختيار بڻائڻ ۽ فيمينزم جي خيال کي فروغ ڏيڻ لاءِ پاڪستان ۾ پڻ مشهور آهي. 
==ٽي وي ڊرامن جي فهرست==
• جنگل 

• تپش

• ستين آسمان هيٺ،

• گورڪن

• ماروي (سنڌي)

•  عجائب گھر

• عشق گمشده 

• بيدل ادا بسيرا 

•  ماروي امان ۽ پچو

• سمي 

• فاصلي 

• من و سلوا (جيو ٽي وي) (2007) 

• آن زارا (2013)

• چند خطوط چند تصويرين

• اب ميرا انتظار ڪر

• اجنبي رستو 

• بيباڪ 

• حوا جي بيٽي 

• نه جنون راهه نه پري راهي

• ميري آدوري محبت 

•  اسمان تڪ ديوار
 

==انعام==
پرائيڊ آف پرفارمنس لاءِ صدر جو انعام (2008).
 
==حوالا==
{{حوالا}}
==خارجي لنڪس==
*{{imdbname|8898393}}
{{Pride of Performance for Arts}}

{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Shah, Noorul Huda}}
[[زمرو:نورالهديٰ شاهه]] 
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ڊراما نگار]] 
[[زمرو:پاڪستاني ناول نگار]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني اسڪرين رائٽرز]] 
[[زمرو:سنڌ يونيورسٽي جا شاگرد]] 
[[زمرو:سنڌ جا صوبائي وزير]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]
[[زمرو:سنڌ جون عورت صوبائي وزير]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو]]
[[زمرو:1951ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]</text>
      <sha1>75tjesfx71gl7ky1f0i5prn42kk0ivs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369428</id>
      <parentid>369425</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T11:40:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369428</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4673" sha1="pwgqeefwq6aj60wd6p6kpxef8ww15xz" xml:space="preserve">{{short description|Pakistani TV playwright}}
'''نورالهديٰ شاهه''' (22 جولاءِ 1951ع تي حيدرآباد، سنڌ ۾ جنم ورتو) هڪ [[پاڪستان|پاڪستاني]] ڊراما نگار، مختصر ڪهاڻيڪار، [[شاعر]] ۽ ڪالم نگار آهي. هوءَ [[سنڌ]] جي نگران حڪومت ۾ اطلاعات واري وزير به رهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite news|date=2013-03-31|title=Meet the ministers: A diverse Sindh caretaker cabinet sworn in|url=https://tribune.com.pk/story/528987/meet-the-ministers-a-diverse-sindh-caretaker-cabinet-sworn-in|access-date=2023-10-07|newspaper=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2013-05-28|title=Bowing out: 'Caretaker govt was not responsible for rigging'|url=https://tribune.com.pk/story/555739/bowing-out-caretaker-govt-was-not-responsible-for-rigging|access-date=2023-10-07|newspaper=The Express Tribune|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|date=2013-04-04|title=Sindh caretaker ministers get portfolios|url=https://nation.com.pk/04-Apr-2013/sindh-caretaker-ministers-get-portfolios|access-date=2023-10-07|website=The Nation newspaper|language=en}}&lt;/ref&gt; 

هوءَ سنڌي ۽ اردو ٻنهي ۾ لکي ٿي. هوءَ مشهور ٽي وي سيريل جهڙوڪ جنگل، ماروي، ستين آسمان هيٺ، گورڪن، فاصلي ۽ تپش لکڻ لاءِ مشهور آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
==ڪيريئر==
نورالهديٰ پنهنجي تعليم [[سنڌ يونيورسٽي]] مان مڪمل ڪئي ۽ پوءِ پاڪستان ٽيليويزن ڪارپوريشن (PTV) ۾ ڪيريئر شروع ڪيو. هن جو پهريون ڊرامو، جنگل سال 1983ع ۾ ٽيليويزن تي نشر ٿيو. بعد ۾، هوءَ جيو ٽي وي ۾ بطور پروڊيوسر شامل ٿي ۽ پوءِ هم ٽي وي لاءِ اسڪرپٽ رائٽر بڻجي وئي. هوءَ A-Plus ٽيليويزن جي سي اي او طور مقرر ڪئي وئي. ان کان پوء، هن هم ستاره لاء ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. سال 2017ع ۾، هوء بول نيٽ ورڪ ۾ شامل ٿي. شاهه صاحبہ ڪيتريون ئي مختصر ڪهاڻيون لکيون آهن، جن مان ڪي ”جلال وطن“ نالي مجموعو ۾ مرتب ڪيون ويون آهن. هن وقت شاهه صاحبہ هڪ آن لائين نيوز فورم لاءِ ڪالم لکي ٿو جنهن جي نالي سان &quot;هم سب&quot; آهي. 
شاهه صاحبہ 2013ع ۾ سنڌ جي نگران حڪومت دوران اطلاعات واري وزير طور پڻ خدمتون سرانجام ڏنيون. هوءَ آمريڪا جي جان هاپڪنز يونيورسٽي سان سهڪار ۽ فنڊنگ تحت عورتن کي بااختيار بڻائڻ ۽ فيمينزم جي خيال کي فروغ ڏيڻ لاءِ پاڪستان ۾ پڻ مشهور آهي. 
==ٽي وي ڊرامن جي فهرست==
• جنگل 

• تپش

• ستين آسمان هيٺ،

• گورڪن

• ماروي (سنڌي)

•  عجائب گھر

• عشق گمشده 

• بيدل ادا بسيرا 

•  ماروي امان ۽ پچو

• سمي 

• فاصلي 

• من و سلوا (جيو ٽي وي) (2007) 

• آن زارا (2013)

• چند خطوط چند تصويرين

• اب ميرا انتظار ڪر

• اجنبي رستو 

• بيباڪ 

• حوا جي بيٽي 

• نه جنون راهه نه پري راهي

• ميري آدوري محبت 

•  اسمان تڪ ديوار
 

==انعام==
پرائيڊ آف پرفارمنس لاءِ صدر جو انعام (2008).
 
==حوالا==
{{حوالا}}
==خارجي لنڪس==
*{{imdbname|8898393}}
{{Pride of Performance for Arts}}

{{authority control}}

{{DEFAULTSORT:Shah, Noorul Huda}}
[[زمرو:نورالهديٰ شاهه]] 
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ڊراما نگار]] 
[[زمرو:پاڪستاني ناول نگار]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني اسڪرين رائٽرز]] 
[[زمرو:سنڌ يونيورسٽي جا شاگرد]] 
[[زمرو:سنڌ جا صوبائي وزير]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]
[[زمرو:سنڌ جون عورت صوبائي وزير]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو]]
[[زمرو:1951ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:وصول ڪندڙ تمغو حسن ڪارڪردگي]]</text>
      <sha1>pwgqeefwq6aj60wd6p6kpxef8ww15xz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌي انگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4146</id>
    <revision>
      <id>369234</id>
      <parentid>248770</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:37:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369234</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4518" sha1="jhzzok7m31owcfqgkxt7ydr46t31unc" xml:space="preserve">__TOC__

----

&lt;font size = &quot;7&quot;&gt;سنڌي انگ&lt;/font&gt;

&lt;font size = &quot;6&quot;&gt;پرويز احمد شيخ&lt;/font&gt;
&lt;font size = &quot;4&quot;&gt;
{{مبسس4}}ٻالڪپڻي دوران منهنجي آڏو ڪي انگن جي اچارن جون رڪاوٽون آيون، جيڪي مٿين درجن ۾ انگن/حسابن سان وڌي وڻ ٿيون. اڄ به هڪ انجنيئر جي حيثيت ۾ ڄڻ ته منهنجي اڳتي وڌڻ ۾ هڪ رڪاوٽ بڻيون بيٺيون آهن. مان سمجھان ٿو ته اهي سڀ ڏکيائيون اڄ به هر ابتدائي سنڌي شاگرد سان ضرور هونديون جيڪي هيٺ ڄاڻايان ٿو.

___*___

:اچو ته 'هڪ' کان 'سؤ' تائين جو سفر ڪريون. 'هڪ' کان 'ڏھ' تائين سڀ انگ جدا جدا آهن. ڇو نه هجن؟! هٿن جون آڱريون به ته جدا جدا آهن! باقي 'هڪ'، 'ٻه'، 'ٽي'، ... جو مآخذ  ڇا هوندو، سو ته ٻوليءَ جا ڄاڻو ئي ڄاڻين، پاڻ کي ڪهڙي خبر! 'يارنهن': هنجو تعلق 'هڪ' سان ته بنهه نظر نٿو اچي، ۽ نه وري 'ڏھه' سان. توڻي جو 'ايڪويھ' جو رشتو 'ويھ' سان سمجھ ۾ اچي ٿو. 'يارهن' جو رديف/ڪافيو اڳتي به لڀي ٿو پر وري 'چوڏهن' تي اٽڪون پيا. 'سورنهن'، 'ڇهن' سان ٺهن ئي ڪونه. ٺهيو اڳتي ٿا هلون. هي 'ارڙهن' الائي ڇو آهن؟ هنن ته 'يارهن' وارو ڪافيو ئي وڃائي ڇڏيو. 'اڙرهن' ڪيئن رهندا؟ زبان مڙئي اٽڪي پئي. ڀلا 'اٺارهن'؟ جيتوڻيڪ ڪي ڪاوڙبا ته سنهيون پر ٻيلي اِهي 'اٺن' کي وڌيڪ ويجھو آهن بنسبت 'ارڙهن' جي. انصاف توهان پڻ ڪريو.

:'اڻويھ' ته وري صفا وڄائي ڇڏيو. پنهنجو تعلق نه 'نَوَ' سان رکيائين ۽ نه وري 'يارهن' سان، پر ترقي ڪري ٻه قدم اڳيان وڌي وڃي 'ويھ' سان گڏ بيهي رهيو. سچ ٻڌايو ته ڇا اهڙو هڪ رويو اسان واري معاشري ۾ به نظر نٿو اڇي؟! جو 'ڏهن' کي ڇڏي وڃي 'ويهن' سان ويهجي، پوءِ 'اڻويھ' کي ڪهڙي ميار! مونکي پهرين درجي ۾ جڏهن مرحوم سائين جمال الدين ابڙي اڻويھ پڙهايا ته ياد رکڻ ۾ ڏاڍي ڏکيائي ٿي ته آيا 'اڻويھ'، 19 کي چوان يا 29 کي.منطق چوندو هئو ته 29 ئي 'اڻويھ' آهن. ڇو ته سندس ٻه ڏهاڪا ٿيا ويھ ۽ نَوَ ايڪا ته 'اڻ'. ان اشتقاق تحت 29 ئي 'اڻويھ' ٿيا. سائين جڏهن به پڙهائي ته ڳالھ ئي ٻي. آخر پاڻ کي سمجھايم ته ضروري ڪونهي ته منطق هر وقت ۽ هڪ جاءِ تي درست به هجي. اهڙيطرح مون 'اڻويھ' جي جند ڇڏي ۽ 'اڻويھ' منهنجي. اڄ ٿو سوچيان ته استاد کي جيڪر عرض ڪريان ها ته &quot;سائين! انکي جيڪر 'نَوَرهن' پڙهايو.&quot; اڻويھ وارو ساڳيو رويو پاڻ کي مٿي يعني اڻٽيھ، اڻيتاليھ، ... ۾ نظر ايندو پر جس هجي 'نوانوي' کي جنهن 'سؤ' کي بنھ به نه ليکيو ۽ پنهنجي ناتو 'نوي' سان ضد ڪري ڳنڍي بيهي رهيو. چئي پيو ته ترقي ڪريان يا نه ڪريان پر ڪوڙ نه ڳالهائبو!

:'ايڪويھ'، 'ايڪٽيھ'، ... اسان کي اڻسڌي طرح چون ٿا ته سنڌيءَ ۾ 'هڪ' نه پر 'ايڪ' هوندو آهي. پر 'هڪ' سان هٿ چراند ڪرڻ معنى ڏينڀن جي ماناري ۾ هٿ وجھڻ برابر آهي. هلو اڳتي! 'چاليھ'، پنجاھ'. وري هي ڇا ٿيو؟! &quot;سٺ&quot;. هن به پنهنجي مائٽ 'سورنهن' وانگر 'ڇھ' جي بوءِ ئي وڃائي ڇڏي. پاڻ ڄاڻي! هلندي هلندي ملياسون 'سؤ' سان، پر هنکي ڪجهه به نه چئبو آخر پاڻ کي به ته هتي رهڻو آهي.

___*___

سڄاڻ ماهرن کي اپيل آهي ته مٿين ڳالهين تي غور ڪري انهن اوڻاين جو حل ڳولهين ته جيئن اسان جي ٻارن، جيڪي سڀاڻي جا معمار آهن، تنکي سائنس جي ميدان ۾ اڳتي وڌڻ ۾ آساني ٿئي.

___ ختم ٿيو ___&lt;/font&gt;

[[زمرو:Uncategorized]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>jhzzok7m31owcfqgkxt7ydr46t31unc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌيءَ ۾ ٻاراڻي شاعريءَ جي اينٿالاجي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>4709</id>
    <revision>
      <id>369136</id>
      <parentid>228238</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:48:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369136</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="284" sha1="t1hqdjqgeh85ag1t2ils4xubqhs8ft4" xml:space="preserve">سنڌيءَ ۾ ٻاراڻي شاعريءَ جي اينٿالاجي ڪتاب سنڌي ٻاراڻي ادب جي  انسائيڪلو پيڊيا آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]</text>
      <sha1>t1hqdjqgeh85ag1t2ils4xubqhs8ft4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌي شاعري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>5592</id>
    <revision>
      <id>369233</id>
      <parentid>331915</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:36:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369233</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5751" sha1="2w3zyweomd917klmjlz6zm2xn8ipg3j" xml:space="preserve">شاعريءَ (Poetry) کي ڪويتا به چئبو آهي. شاعري جذبن جي اظهار جو نالو آهي، جيڪا دل سان ڪئي ويندي آهي. وليم وزڊس ورٿ چيو هو ته ”شاعري اندر جي اڌمن جو اظهار آهي.“ شاعري قدرتي ڏات هوندي آهي، جنهن سان اندر جي ترجماني ٿئي ٿي. شاعر جي ھڪ اھڙي تخليق جيڪا انسان جي جذبن ۽ احساسن سان واسطو رکي ٿي. پر ان ۾ خيال جي پرواز به اعليٰ هوندي آهي. شاعري انساني زندگيءَ جي تصوير ۽ اندروني ڪيفيتن جو اظھار آھي. شاعري قدرت جي دلفريب ۽ دلڪش منظرن جو عڪس به ڪري ٿي. سنڌي زبان ۾ شاعري عام طرح ٽن نمونن جو آهي جهڙوڪ: (1)قديم شاعري. (2) عروضي شاعري. (3) جديد شاعري. 1- سنڌي ادب ۾ شاعريءَ جي صنف تمام قديم اھي. عربن جي زماني کان به گهڻو اڳ سنڌ ۾ شعر چيو ويندو ھو. قديم شاعري ۾ گنان، ڪبت (الف اشباع)، ڏوهيڙو، بيت، وائي، ڪافي ۽ سلوڪ، وغيره شامل آهن. شاعريءَ جون هي صنفون [[ھندي|هندي]] ڇند وديا ۽ موسيقيءَ جي ماترائن تي ٻڌل هونديون آهن. ۽ منجهن سٽون موزون ۽ قافيي واريون ٿينديون آهن. هن ۾ لوڪ، لوڪ-ڪلاسيڪل ۽ ڪلاسيڪل شاعري اچي وڃي ٿي. 2- عروضي شعر اهو آهي، جو علم عروض جي قانونن پٽاندڙ جوڙيل هجي؛ يعني شعر ۾ مصرعون نه رڳو وزن ۽ قافيي واريون هجن، پر ان سان گڏ اهي مقرر بحر جي وزنن ۽ ارڪانن موجب هئڻ کپن. اهڙي شعر ۾ قافيي سان گڏ ”رديف“ به ڪم آندو ويندو آهي. هن قسم جي شعر ۾، حمد، نعت، قصيدو، غزل، نظم، مثنوي، رباعي، قطعو، مستزاد، فرد، مسمط، ترجيع بند، ۽ ترڪيب بند، وغيره اچي وڃن ٿا.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/شاعري.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي،
حيدرآباد&lt;/ref&gt;

شاعري، قصيدي يا غزل جي شروعاتي يا پهرئين بند جي ٻن مصرعن کي ”منڍ“ يا ”پهريون بند“ (Starting Stanza) چئجي ٿو. [[اردو]] ۽ عربيءَ ۾ ان کي ”مطلع“ چيو وڃي ٿو. اصل ۾ ”مطلع“ [[عربي ٻولي|عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لفظي معا آهي ،”اُڀرندڙ، ظاهر ٿيندڙ. اصلاحي معنا ۾ هن مان مراد اها آهي شعر جون ٻئي مصرعون قافيي واريون هونديون آهن؛ يا وري قافيي سان گڏ رديف به شامل هوندوآهي. خاص ڪري غزل ۾ ”پهريون بند“ يا مطلع جو هجڻ تمام ضروري آهي. باقي ٻين شعرن ۾ انهيءَ جي ايتري ضرورت نه هوندي آهي.
[http://dic.sindhila.edu.pk/define/مطلع.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد&lt;/ref&gt;

[[فائل:Sindhi Literature.JPG|thumb|ساڄو|250px|سنڌي ادب تي لکيل ڪتاب]] [[سنڌي ادب]] جي شروعات ۽ ارتقاء بابت عالمن ۾ ڪجهه اختلاف آهن. ڪجهه عالمن جي اها راءِ آهي ته سنڌي شاعريءَ جي شروعات عربن جي [[دؤر]] ۾ ٿي، پر ڪجهه عالمن جو اهو چوڻ آهي ته سنڌي شاعريءَ جي ابتدا سومرن جي دؤر ۾ ٿي.

&quot;اره بره ڪنڪره، ڪرڪري مندرا&quot;
يا ڪن روايتن موجب اهو جملو هيئن آهي؛
&quot;اره اصره ڪڪرا. ڪي ڪره مندره&quot;

هن جملي بابت چيو وڃي ٿو ته ڪو سنڌي مائهو بغداد ويو ۽ اتي يحيى بن برمڪيءَ جي روبرو اهو جملو پڙهيائين. انهي جملي جي معنى هن ريت ٻڌائي وڃي ٿي. &quot;جڏهن اسان وٽ نيڪين جو ٿئي ٿو ته ان وقت تنهنجو ئي نالو ورتو ويندو آهي&quot;.
هن جملي بابت ڪيترن ئي ماهرن جا تحقيقي مقالا ڇپجي چڪا آهن ۽ اڪثر ماهرن جي اها راءِ آهي ته اهو جملو ڪنهن افريقي ٻولي جو آهي. جيڪو [[حضرت بلال]] رسول ڪريم صلي الله عليه وآله وسلم جي شان ۾ چيو هيو. بحر حال جيڪڌهن هن جملي کي [[سنڌي]] ڪري به مڃجي تڏهن هن دؤر کي &quot;سنڌي ادب جو دؤر&quot; نٿو چئي سگهجي. سنڌي ادب جي باقائده شروعات سومرن جي دؤر ۾ ٿي جنهن کي &quot;سنڌي ادب جو اوائلي دؤر&quot; به سڏيو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=شاعري {{!}} عباس ڪوريجو ويب&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.abbaskorejo.com/category/%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-06-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200615135743/http://www.abbaskorejo.com/category/%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

{{حوالا}}

{{ڪچو}}

[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:پاڪستاني ادب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ثقافت]]
[[زمرو:شاعري]]</text>
      <sha1>2w3zyweomd917klmjlz6zm2xn8ipg3j</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بال جبريل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10811</id>
    <revision>
      <id>369255</id>
      <parentid>283626</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:44:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369255</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="508" sha1="fdc6akawkvwa6namv47898jlm4ey2g9" xml:space="preserve">'''بالِ جبريل''' [[علامه اقبال]]  جي شعري مجموعن مان هڪ ڪتاب جو نالو. هن ڪتاب ۾ علامه اقبال [[اردو]] ۾ شاعري ڪئي آهي.مشهور شعر
 &quot;خودي ڪو ڪر بلند اتنا ڪي هر تقدير سي پهلي &lt;br&gt; خدا بندي سي خود پوڇي، بتا تيري رضا ڪيا هي!&quot;
هن ڪتاب ۾ آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعري]] 
[[زمرو:اردو شاعري]]</text>
      <sha1>fdc6akawkvwa6namv47898jlm4ey2g9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بانگ درا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10812</id>
    <revision>
      <id>369254</id>
      <parentid>283625</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:44:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369254</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="444" sha1="jnfpxr91a0ya2658glpy3y0lnx4lgvs" xml:space="preserve">'''بانگِ درا''' [[علامه اقبال]]  جي شعري مجموعن مان هڪ ڪتاب جو نالو. هن ڪتاب ۾ علامه اقبال [[اردو]] ۾ شاعري ڪئي آهي. مشهور نظم &quot;ساري جهان سي اڇا هندستان همارا&quot;،&quot;شڪوه، جوابِ شڪوه&quot; هن ڪتاب ۾ آهن.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعري]] 
[[زمرو:اردو شاعري]]</text>
      <sha1>jnfpxr91a0ya2658glpy3y0lnx4lgvs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ضرب ڪليم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10814</id>
    <revision>
      <id>369225</id>
      <parentid>283627</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:33:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369225</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="329" sha1="7sgqsb3tsjr7t0lglmxksv0p4nj04l6" xml:space="preserve">'''ضربِ ڪليم''' [[محمد اقبال|علامه اقبال]]  جي شعري مجموعن مان هڪ ڪتاب جو نالو. هن ڪتاب ۾ علامه اقبال [[اردو]] ۾ شاعري ڪئي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعري]] 
[[زمرو:اردو شاعري]]</text>
      <sha1>7sgqsb3tsjr7t0lglmxksv0p4nj04l6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ارمغان حجاز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10815</id>
    <revision>
      <id>369267</id>
      <parentid>283635</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:49:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369267</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4833" sha1="8822x0x17es23tjgvn231eogw8mmvu6" xml:space="preserve">{{short description|Poetry book of Allama Iqbal}}
{{Infobox book
| italic title   =ارمغانِ حجاز 
| name           = &quot;حجاز جو تحفو&quot;
| image          = Gift from Hijaz.jpg
| alt            = 
| caption        = 
| author         = [[محمد اقبال|علامہ اقبال]]
| audio_read_by  = 
| subject        = 
| genre          = 
| set_in         = 
| published      = 
| publisher      =   
| publisher2     = 
| pub_date       = 1938&lt;ref name=&quot;Mir2006&quot;&gt;{{cite book|author=Mustansir Mir|title=Iqbal|url=https://books.google.com/books?id=svYphqj8h7UC&amp;pg=PA19|date=5 July 2006|publisher=I.B.Tauris|isbn=978-1-84511-094-9|pages=19–}}&lt;/ref&gt;
| english_pub_date = 
| pages          = 
| awards         = 
| isbn           =
| isbn_note      = 
| dewey          = 
| congress       = 
| native_wikisource = 
| wikisource     = 
| notes          =
| exclude_cover  = 
| website        =
}}
'''ارمغانِ حجاز''' (حجاز جو تحفو؛ اصل ۾ فارسيءَ ۾ ڇپيل، 1938ع) اسلام جي عظيم  فلسفي شاعر علامه اقبال جي فلسفيانه شاعري جو ڪتاب آھي.

هيءُ ڪتاب، اقبال جي وفات کان ڪجهه مهينا پوءِ شايع ٿي، هڪ تمام ننڍڙي جلد آهي، جنهن ۾ فارسي ۽ اردو ٻنهي ٻولين ۾ شعر آهن. اهو نامڪمل آهي، جيتوڻيڪ اهو پڙهندڙن کي آسانيء سان ظاهر نه آهي؛ ڇاڪاڻ ته اقبال هن ڪتاب ۾ ڪجهه خال ڇڏيا آهن، جن کي هن مڪي جي زيارت ڪرڻ وقت ڀرڻ جو ارادو ڪيو هو. عنوان جو مطلب آهي &quot;حجاز کان تحفو&quot; هن جي خواهش هئي ته جزيرة العرب جو سفر ڪري حج ڪري ۽ حضرت محمد ﷺ جي قبر جي زيارت ڪري، پر زندگيءَ جي آخري سالن ۾ مسلسل بيماريءَ سبب ائين ڪرڻ کان روڪيو ويو. اقبال ارمغان کي حجاز ڏانهن وٺي وڃڻ لاءِ تحفي طور ترتيب ڏيڻ شروع ڪيو، هندستان واپسيءَ تي پنهنجي وطن وارن لاءِ ”حجاز کان تحفو“ طور ان کي شايع ڪرڻ جو ارادو ڪيو. هن جي آخري تصنيف ۾، اسان کي شاعر اڳي کان وڌيڪ اٽل نظر اچي ٿو. شعر مختصر ۽ ذاتي وڌيڪ آهن. اهو تاثر ڇڏي ويو آهي ته ليکڪ هن کي ڇڏي وڃڻ کان اڳ پنهنجي چوڌاري دنيا تي آخري نظر وٺي رهيو آهي. موضوع گهڻو ڪري واقف آهن، پر علاج هميشه وانگر تازو، زبردست ۽ نازڪ آهي. اقبال جو اظهار، خدا کي خطاب ڪندي، انساني برائين تي تنقيد ڪرڻ، ناانصافي ۽ ظلم کان نفرت ڪرڻ ۽ محمد ﷺ ۽ ان جي اصحابن جي عقيدت ۾ به، سڀ ڪجهه گهٽجي ٿو وڃي. هڪ عظيم مفڪر جي خيالن ۽ احساسن جي مجموعي طور ارمغان کي ويهين صديءَ جي ادبي صنفن ۾ هڪ خاص مقام حاصل آهي. ان کي ٻن حصن ۾ ورهايو ويو آهي، پهريون فارسي شعر، ٻيو اردو نظم. فارسي شاعري، سڀئي رباعي صورت ۾ پنجن گروهن ۾ ورهايل آهن ۽ خدا جي سچائي، محمد، مسلم قوم، انسانن ۽ &quot;خدا جي رستي تي صحابي&quot; کي پيش ڪري ٿو. ٻئي ڀاڱي ۾ 1935ع کان سندس وفات جي وچ ۾ لکيل اردو نظمن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ شاعر جي دور جي نظرياتي مونجهاري ۽ مسلمانن تي ان جا اثر بيان ڪيل نظم شامل آهن. هن ڪم ۾ اقبال عملي طور هر ان سوال کي ڇهيو آهي، جن سان هو پنهنجي زندگيءَ جي علمي جدوجهد ۽ ادبي ڪاميابيءَ ۾ مشغول رهيو هو. نظم جيڪي هن آخري ڪم تي مشتمل آهن، اهو تاثر ڏين ٿا ته ليکڪ کي آخرڪار اهو سڪون مليو آهي، جيڪو هن ڪيتري عرصي کان ڳولي رهيو هو:

 سرودِ رفتہ باز آید کہ ناید&lt;br&gt; نسیمے از حجاز آید کہ نا ید&lt;br&gt;سر آمد روز گار ایں فقیرے&lt;br&gt;دگر دانائے راز آید کہ نا ید

اهو گيت جيڪو هليو ويو آهي اهو ٻيهر اچي سگهي ٿو يا نه&lt;br&gt;حجاز مان تازي هوا اچي سگهي ٿي يا نه&lt;br&gt;هن غريب مسڪين جا ڏينهن ختم ٿي ويا&lt;br&gt;رازن جو ڪو ٻيو ڄاڻندڙ اچي سگھي ٿو يا نه؟

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعري]] 
[[زمرو:اردو شاعري]] 
[[زمرو:فارسي ادب]]</text>
      <sha1>8822x0x17es23tjgvn231eogw8mmvu6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>الطاف شيخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10840</id>
    <revision>
      <id>369140</id>
      <parentid>282877</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T17:20:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369140</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12407" sha1="jysu562xcm242j5dnt0u6o1xwubf8g3" xml:space="preserve">{{حوالا سڌارو}}
{{مبسس4}}
'''الطاف شيخ'''  (Altaf Shaikh) سنڌﻱﺀَ ۾ ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﻲ ﺟﻲ ﺻﻨﻒ ﺟﻲ ﺣﻮﺍﻟﻲ ﺳﺎﻥ ﻣﺸﻬﻮﺭ ليکڪ. [[سنڌ]] ﺟﻮ ﻫﻲ ﺍﻧﻮﮐﻮ ۽ گهڻو ﻟﮑﻨﺪڙ ليکڪ ﻃﺒﻴﻌﺖ ﺟﻮ نهٺو ۽ ﻣﺤﺒﺘﻲ ﺍﻧﺴﺎﻥ ﺁﻫﻲ، سڄي ﺩﻧﻴﺎ ﺟﺎ ﺳﺎﻣﻮنڊﻱ ﺳﻔﺮ ڪﻴﺎ ﺍٿس ۽ ﺷﺎﻳﺪ ﺋﻲ ڪﻮ ملڪ ﻫﺠﻲ ﺟﻴڪﻮ ﻧﻪ ڏٺل ﻫﺠﻴﺲ . ﻫﻦ ﮐﻲ سنڌ ﺟﻮ ﺳﻨﺪﺑﺎﺩ ﭼﻮڻ ۾ ڪﻮ ﺑﻪ ﻭڌﺍﺀُ ﻧﻪ ٿيندﻭ .

==جنم==
الطاف ﺷﻴﺦ 14 ﻧﻮﻣﺒﺮ 1944ع ۾ ﻧﻮﺍﻥ ﻫﺎﻻ، [[سنڌ]], [[پاڪستان]] ۾ ڄاﺋﻮ.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%81%20%D8%B4%D9%8A%D8%AE&lt;/ref&gt;.

==سوانح==
سڄي ﺩﻧﻴﺎ ﮔﻬﻤﻲ، ﭘﻨﻬﻨﺠﻦ ﺳﻔﺮﻥ ﮐﻲ سهيڙﻱ، ڪﺘﺎﺑﻲ شڪﻞ ڏيڻ ﻭﺍﺭﻭ ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﺎ ﻟﮑﻨﺪڙ ليکڪ ﺁﻫﻲ . ﺳﻨﺪﺱ ﭘﻲﺀُ ﺟﻮ ﻧﺎﻟﻮ ﮔﻞ ﻣﺤﻤﺪ ﺷﻴﺦ ﺁﻫﻲ. ﺗﻌﻠﻴﻢ ﺣﺎﺻﻞ ڪﺮڻ ﮐﺎﻥ ﭘﻮﺀِ ﻫﻮ ﻣﺌﺮﻳﻦ ﺍﻧﺠﻨﻴﺌﺮﻧﮓ ﺷﭙﻨﮓ ڪﺎﺭﭘﻮﺭﻳﺸﻦ، ڪﺮﺍﭼﻲﺀَ ﺳﺎﻥ ﻭﺍﺑﺴﺘﻪ ٿي ﻭﻳﻮ .ﺍﻥ ﮐﺎﻥ ﭘﻮﺀِ ﻫﻮ جڏﻫﻦ ﺑﻪ ﺩﻧﻴﺎ ﺟﻲ ڪﻨﻬﻦ ﺑﻪ ملڪ ۾ ﻭﻳﻨﺪﻭ ﺭﻫﻴﻮ ﺗﻪ ﺍﺗﺎﻥ ﺟﻲ ﺳﻴﺎﺳﻲ، ﺳﻤﺎﺟﻲ، ﺛﻘﺎﻓﺘﻲ ۽ ﻣﻌﺎﺷﻲ ﺯﻧﺪﮔﻲﺀَ ﺟﻮ ﮔﻬﺮﻭ ﻣﺸﺎﻫﺪﻭ ڪﺮﻱ ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﺎ ﻟﮑﻨﺪﻭ ﻫﻮ .ﻫﻴﻞ ﺗﺎﺋﻴﻦ ﭼﺎﻟﻴﻬﻦ ﮐﺎﻥ مٿي ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﺎ ﻟﮑﻲ چڪﻮ ﺁﻫﻲ .ﺳﻨﺪﺱ ٻولي سهڻي ﺳﺎﺩﻱ ۽ ﺍﺛﺮﺍﺋﺘﻲ ﺁﻫﻲ .ﺳﻨﺪﺱ ﺗﺤﺮﻳﺮﻥ ﺟﻲ ﺧﺎﺹ ڳاﻟﻬﻪ ﺍﻫﺎ ﺁﻫﻲ ﺗﻪ ﻫﻮ ٻين ﻣﻌﺎﺷﺮﻥ ﮐﻲ سنڌ ﺟﻲ ﻣﻌﺎﺷﺮﻱ ﺳﺎﻥ ڀيٽيندﻭ ﻫﻠﻲ ٿو، جنهنڪﺮﻱ پڙﻫﻨﺪڙ ﺟﻮ ﺍﺗﺴﺎﻫﻪ ﺧﺘﻢ نٿو ٿئي ۽ ﻫﻮ يڪﺴﺎﻫﻲﺀَ ڪﺘﺎﺏ پڙﻫﻲ مڪﻤﻞ ڪﺮﻱ ٿو ﺍﻟﻄﺎﻑ ﺷﻴﺦ ﺍﻥ ﮐﺎﻥ ﺳﻮﺍﺀِ ﭘﺮڏﻳﻬﻲ ﺍﺩﺏ ﻣﺎﻥ ﭼﻮنڊ ڪﻬﺎڻيون ﺑﻪ سنڌيﺀَ ۾ ﺗﺮﺟﻤﻮ ڪﻴﻮﻥ آهن . ﺍهڙﻳﻦ ڪﻬﺎڻين ﺟﺎ ڪﺠﻬﻪ ﻣﺠﻤﻮﻋﺎ، ’ لنڊﻥ ﺗﺎﺋﻴﻦ لفٽ ‘ ، ’ ﺳﻮﺯﻱﺀَ ﺳﺎﻥ ﭘﻴﺎﺭ ‘ ۽ ﺍﻧﺎميڪﺎ  ﺁﻫﻦ . ﺳﻨﺪﺱ ڪﺠﻬﻪ ﻣﺸﻬﻮﺭ ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﺎ ’ ﻣﻨﻬﻨﺠﻮ ﺳﺎﮔﺮ ﻣﻨﻬﻨﺠﻮ ﺳﺎﺣﻞ ‘ ، ’ ﺑﻨﺪﺭ ﺑﺎﺯﺍﺭﻳﻮﻥ ‘ ، ’ ﺳﻤﻮنڊ ﺟﻦ ﺳﺎڻيهه ‘ ، ’ ﺟﺎﭘﺎﻥ ﺟﻦ ﺟﻲ ﺟﻲﺀَ ۾،’ ﺍﺭﺍﺋﻮنڊ ﺩﻱ ﻭﺭلڊ ۽ ’ ﺍﻱ ﺟﺮﻧﻲ ٽو ٿائيلينڊ ‘ ﻭﻏﻴﺮﻩ ﺁﻫﻦ . ﻣﻴﺮﻳﻦ اڪيڊﻣﻲﺀَ ۾ ﺍﺳﺘﺎﺩ ۽ ﺑﺤﺮﻳﻪ ڪﺎﻟﻴﺞ ۽ ﺍسڪﻮﻝ، ڪﺮﺍﭼﻲﺀَ ﺟﻮ ﭘﺮﻧﺴﭙﺎﻝ ﺭﻫﻲ چڪﻮ ﺁﻫﻲ . ﻫﻦ ﻭﻗﺖ ﺭٽاﺋﺮ ٿي چڪﻮ ﺁﻫﻲ ۽ ڪﺮﺍﭼﻲﺀَ ۾ رهي ٿو. ﺳﻨﺪﺱ ﺳﻔﺮﻧﺎﻣﺎ ﻫﺮ ﻋﻤﺮ ﺟﻲ پڙﻫﻨﺪڙﻥ ﺟﻲ ﺩﻟﭽﺴﭙﻲﺀَ ﺟﻮ ﺳﺒﺐ ﺁﻫﻦ.

==تعليم==
شروعاتي تعليم هالا جي اسڪول مان ورتائين. پرائمري جي پڙهائي کان پوءِ هالا جي مخدوم غلام حيدر اسڪول ۾ پڙهيو. هالا مان ٽي درجا انگريزي جا پڙهڻ کان پوءِ ڪيڊٽ ڪاليج ۾ آيو، جتي پنج سال رهي مئٽرڪ ۽ انٽر پاس ڪيائين. جتان انٽر کان پوءِ مئرين انجنيئرنگ جي پڙهائي ڪرڻ لاءِ سنڌ جي پهرئين ۽ اڪيلي شاگرد جي حيثيت سان چٽگانگ (بنگلاديش) ويو، جيڪو اُن وقت اوڀر پاڪستان هو. مئرين انجنيئر ٿيڻ کان پوءِ ورلڊ ميريٽائيم يونيورسٽي مالمو (سويڊن) مان ميريٽائيم ايڊمنسٽريشن (انجنيئرنگ) ۾ پوسٽ گريجوئيشن ڪيائين.

==لکڻيون==
پنهنجي لکڻ جي حَوالي سان، ملندڙ اُتساهه جو ذڪر ڪندي هڪ انٽرويو ۾ الطاف شيخ ٻڌايو: ”ڪاليج جي مخزن ۾ سنڌي سيڪشن ڪڍڻو هو. سنڌي لکڻ وارا گهٽ هئا. مون ۽ منهنجي ڪلاس ميٽن پنهنجي ۽ ٻين پاران لکي سنڌي سيڪشن مڪمل ڪرڻ ٿي چاهيو، نه ته اهو خوف رهيو ٿي ته ماڻهو کلندا ته سنڌ ۾ ڪاليج ٿي ڪري به سنڌي سيڪشن ڪونهي. پوءِ اڳتي هلي بنگال مان دل چاهيو ته پنهنجي ديس جي ماڻهن کي بنگال جي سرزمين جون دلچسپ ڳالهيون ٻڌايان.“ 
انهيءَ جذبي تحت الطاف شيخ لکڻ شروع ڪيو ۽ گڏوگڏ ڪهاڻين ۽ افسانن کي سنڌي ۾ ترجمو پڻ ڪرڻ شروع ڪيو، جيڪي هو ڇپجڻ جي لاءِ هو مختلف اخبارن ۽ رسالن کي موڪليندو هو. سندس اهي ليک روزاني ”عبرت“ ۽ ٻين اخبارن ۾ شايع ٿيندا هئا ۽ اڳتي هلي الطاف شيخ لکڻ پنهنجو معمول بنائي ڇڏيو ۽ هينئر سندس پنجاهه کان به وڌيڪ ڪتاب ڇپيل آهن، انهن مان ڪيترن ڪتابن جا ته چار چار ۽ پنج پنج ڇاپا پڻ شايع ٿي چڪا آهن.

* الطاف شيخ جي ڪتابن کي بنيادي طور تي ٽن قسمن ۾ ورهائجي سگهجي ٿو.
* (1) اهي ڪتاب جيڪي باقاعده سفرناما آهن ۽ انهن ۾ مختلف ملڪن جي حال احوال، سير سپاٽي، ۽ سامونڊي زندگي وغيره جو ذڪر ڪيل آهي. 
* (2) اهي ڪتاب جيڪي پاڻ ترجمو ڪيائين. انهن ۾ ناول، ڪهاڻي ۽ مهم جوئي جهڙا موضوع شامل آهن. انهن کي سفرنامن ۾ ڳڻي نٿو سگهجي. انهي حساب سان الطاف شيخ هڪ سٺو مترجم پڻ آهي، جنهن سنڌي ٻوليءَ کي ٻاهرين ادب مان ترجمو ڪري مالا مال ڪيو آهي. سندس اهڙن ڪتابن ۾ ”اناميڪا“ (ڪهاڻيون)، ”خدا ڏي خط“ (ڪهاڻيون)، ”موج نه سهي مڪڙي (مهم جوئي)، ”لنڊن تائين لفٽ“(ڪهاڻيون)، ”ٻارن جون آکاڻيون“ (ڪهاڻيون)، ”ٽوڪيو جي گيشا گرل“ (ناول)، ”ماستر هريام جو بئنڪاڪ وڃڻ“ (ڪهاڻيون)، ”ڏاهي جهرڪي ۽ ٻيون آکاڻيون“، ”سوزي سان پيار“ وغيره شامل آهن.

(3) اُهي ڪتاب جيڪي مرتب ڪيل اٿس، جهڙوڪ: بهترين سفرناما، جنهن ۾ آغا سليم ۽ ٻين ليکڪن جي سفرنامن کي سهيڙيو اٿائين، يا ”الطاف شيخ جي نوٽ بوڪ تان“ جنهن ۾ سندس مطالعي هيٺ آيل ڪتابن وغيره مان ڪوٽيشن ڏنل آهن. اهڙن ٻين ڪتابن ۾ ”رُٺي آهي گهوٽ سان“ (جنهن ۾ پهاڪا  آهن) Proverbs of Far East شامل آهن. ائين، الطاف شيخ جي باري ۾ اها ڳالهه چٽي هئڻ گهرجي ته هو نه رڳو بهترين سَفرناما لکندڙ آهي، پر هڪ سٺو سنڌيڪار ۽ سهڙيندڙ به آهي.

==الطاف شيخ جا ڪتاب==
الطاف شيخ جا هيستائين پنجاهه کان به مٿي ڪتاب ڇپيل آهن. انهن مان ڪي ڪتاب اردوءَ ۾ ڇپيا اٿس، جن جو ترجمو پڻ پاڻ ڪيو اٿائين. الطاف شيخ جو پهريون ڪتاب ”اناميڪا“ ڇپيو هو. جيڪو ترجمو ڪيل ڪهاڻين تي مشتمل هو. الطاف جي ڇپيل ڪتابن جي فهرست هن ريت آهي: ”اناميڪا“،”منهنجو ساگر منهنجو ساحل“،”پيار جي گهٽ“، ”وايون وڻجارن جون“،”سي ٻيڙيون رکين ٻاجهه سين“،”سمنڊ جي سيوين“،”سي ئي جوڀن ڏينهن“، ”ڪويت ڪنارا“، ”بندر ديسان ديس“،”جاني ته جهاز ۾“، ”جپان جن جي جيءَ سان“،”ڳالهيون تنهن جپان جون“،”خدا ڏي خط“،”جپان رس“،”سانباهو سمونڊ جو“،”موج نه سهي مڪڙي“،”الطاف شيخ جي نوٽ بوڪ تان“، ”بهترين سفرناما“، ”لنڊن تائين لفٽ“، ”ٻارن جون آکاڻيون“، ”ٽوڪيو جي گيشا گرل“ (اهو ڪتاب مس سدا بهار چنبيلي جي نالي سان پڻ ڇپيل آهي)، ”مڪلي کان ملاڪا تائين“، ”سنگاپور ويندي ويندي“، ”ڪوالالمپور ڪجهه ڪوهه“،”ماستر هريام جو بئنڪاڪ وڃڻ“، ”دنگيءَ منجهه درياهه“، ”ڏاهي جهرڪي ۽ ٻيون آکاڻيون“،”جت جَر وهي ٿو جال“، ”انڊلٺ“، ”ڳالهيون آهن ڳچ“، ”اي جرني ٽو ٿائلينڊ“،”سوزي سان پيار“،”Proverbs of Far East“،”او هريا جي عميق ڏي“،”اڇن جي ملڪ ۾ اسين ڪارا“، ”ملير کان مالمو“، ”جت برف پئي ٿي جام“،”ڪراچي کان ڪوپن هيگن“، ”ارائونڊ دي ورلڊ“، ”رٺي آهي گهوٽ سان“،”يورپ جا ڏينهن يورپ جون راتيون“، ”اي روڊ ٽو مدينھ“،”هيلنسڪي جي حسينا“،”سنگاپور ٿو سڏ ڪري“، ”آل ابائوٽ سنگاپور“،”ڀلي پارتان ڀيرو“،”بوتلن جوسفر“،”ملائيشيا منهنجي من ۾“،”ملائيشيا 12سالن کان پوءِ“،”سمندر ڪي دِن، سمندر ڪي راتين“ (اردو)، ”ملائيشيا ڪي دِن“، ”يورپ ڪي دِن“ (اردو) ايران ڏي اُڏام.

الطاف شيخ جي انهن ادبي ڪاوشن کي هر سطح تي پسند ڪيو ۽ کيس ساراهيو ويو آهي ۽ سندس خدمتن جي مڃتا ڪئي ويئي آهي. انهي سلسلي ۾ مدد علي سنڌي روزاني هلال پاڪستان جي 26جنوري 1991ع جي اشاعت ۾ ”هڪ تاثر“ ۾ پنهنجي خيالن جو اظهار ڪندي لکيو آهي: ”سنڌي ٻوليءَ ۾ سفرنامن جي صنف تي جڏهن به تاريخ لکي ويندي ته مؤرخ جو قلم يقيناً الطاف جي نانءُ تي اچي بيهي رهندو. ڇاڪاڻ ته الطاف شيخ ئي اهو اڪيلو ليکڪ آهي، جنهن جي سفرنامن سنڌي ٻولي کي تمام گهڻو خزانو ڏنو.“ 
الطاف شيخ جي سفرنامن نه رڳو سنڌي ادب ۾ واڌارو ڪيو، پر سفري ادب جي پڙهندڙن ۾ پڻ واڌارو ڪيو. انهي سلسلي ۾ علي احمد بروهي جي لفظن ۾:
”الطاف شيخ سفرنامو لکي، پنهنجي ملڪي ماڻهن کي ديس پرديس جي ماڻهن سان روشناس ڪرائي ٿو ته جيئن سندس ملڪي ماڻهن ۾ مسافري ڪرڻ ۽ ملڪ گهمڻ جو شوق پيدا ٿئي. هونئن به هيرن جو قدر کاڻ ۾ ٿورو ئي ٿيندا آهي، جتي هو ڍڳ ۽ ڍيريون ٿي پيل هوندا آهن.“ 
&lt;ref&gt;{{Citation |title=سنڌي ادب : هڪ سئو سنڌي اديب (يوسف سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=311#15642 |accessdate=2016-10-01 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912035255/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=311#15642 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;ڪتاب: هڪ سئو سنڌي اديب،  ليکڪ: يوسف سنڌي&lt;/ref&gt;

{{ڪچو}}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سفرناما]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]</text>
      <sha1>jysu562xcm242j5dnt0u6o1xwubf8g3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بابر نامو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11912</id>
    <revision>
      <id>369256</id>
      <parentid>284323</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:45:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369256</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1455" sha1="lo3p4b213qzom2n33h1qx4axrct1ild" xml:space="preserve">{{مبسس4}}
هيءُ [[ڪتاب]] ڊاڪٽر هرومل سدارنگاڻيءَ (Dr. Haroo Mal Sadaarangaanni) جو فارسيءَ مان [[سنڌي]]ءَ ۾ ترجمو ڪيل آهي. هيءُ بابر بادشاهه جو روزنامچو آهي، جيڪو هن '''چغتائي ترڪيءَ''' ۾ لکيو هو. اڪبر بادشاهه جي حڪم سان 1589ع ۾ عبدالرحيم خان خانان هن جو [[فارسي]]ءَ ۾ ترجمو ڪيو. هي تمام گهڻو مقبول ڪتاب آهي انهيءَ ڪري هن جو ترجمو روسي، [[انگريزي]]، فرانسيسي، [[اردو]] ۽ سنڌيءَ ۾ ٿي چڪو آهي. هن ڪتاب ۾ ادب، شعر، موسيقي، مصوري ۽ خطاطيءَ تي ٺيڪ ٺاڪ [[تنقيد|ٽيڪاٽپڻي]] ڪيل آهي، جيڪا [[نهايت|ڏاڍي]] لطيف ۽ دلچسپ آهي. هي ڪتاب تاريخي واقعن جو مرقع، معاشرتي سرگرميءَ جو نقشو ۽ جاگرافيائي [[معلومات|ڄاڻ]] جو خزانو آهي. ڪتاب ساهتيه اڪيڊمي دهليءَ ۾ سال 1964ع ۾ شايع ڪيو. ساڳيو ڪتاب [[سنڌ]] ۾ ’روشني پبليڪيشن‘، ڪنڊياري پاران 2006ع ۾ پڻ ڇپايو ويو آهي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%A8%D8%B1%20%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%88&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>lo3p4b213qzom2n33h1qx4axrct1ild</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آتم ڪٿا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>11917</id>
    <revision>
      <id>369280</id>
      <parentid>329918</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:54:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369280</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13476" sha1="1ojnhxwgvndvxzurqqkt31e4az0bw7z" xml:space="preserve">[[File:Saint Augustine by Philippe de Champaigne.jpg|thumb|مصور فلپ ڊي شيمپين جو سترھين صدي عيسويءَ ۾ ٺاھيل 
[[سينٽ آگسٽائين (ھپو وارو)|سينٽ آگسٽائين]] جو پورٽريٽ جنھن [[اعتراف (آگسٽائين)| ڪنفيشنس]] نالي آتم ڪهاڻي پنجين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾  لکي جيڪا يورپ ۾ لکيل پھرين آتم ڪهاڻي ھئي. ]]


'''آتم ڪٿا''' يا '''آتم ڪهاڻي'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''  autobiography'''}} اردو ۾ '''خودنوشت''' ، عربي ۾ '''سيرة ذاتيه''' ، فارسي ۾  '''خودزندگي نامه''' يا '''خويش نامہ'''&lt;ref name =&quot; ياحقي&quot; &gt; محمد جعفر یاحقی، «ادبیات فارسی معاصر در خارج از ایران»، شورای گسترش زبان و ادبیات فارسی بازیابی‌شده در تاریخ 21 اسفند 1388.-   &lt;/ref&gt; يا '''حسب حال'''&lt;ref name=&quot;ياحقي&quot; /&gt; يا '''سرگذشت خود'''&lt;ref name =&quot;فرھنگ &quot; &gt;  فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک 964-7531-31-1 (ذیل سرواژهٔ سرگذشت خود)-   &lt;/ref&gt; چون ٿا. اھا ليکڪ جي پنهنجي لکيل سوانح/جيونيءَ (حياتيءَ جي احوال) کي آتم ڪٿا يا ”آتم ڪهاڻي“ چئبو آهي&lt;ref name=&quot;مختيار احمد ملاح&quot; /&gt;. آتم ڪٿا جو ليکڪ جيئن تہ خود لکندڙ ئي هوندو آهي، ان ڪري اها جيوني/سوانح وڌيڪ سچي ۽ اعتبار جوڳي ٿئي ٿي&lt;ref name=&quot;مختيار احمد ملاح&quot; /&gt;. آتم ڪٿا لکڻ جا ٻہ مقصد ٿي سگهن ٿا: ليکڪ جي من ۾ ماضيءَ جي يادگيرين کي ٻيهر زنده جاويد ڪرڻ جو موقعو. آتم ڪٿا لکڻ جو ٻيو مقصد آهي تہ ليکڪ جي زندگيءَ جي آزمودن مان ٻيا بہ فيض حاصل ڪن&lt;ref name=&quot;مختيار احمد ملاح&quot; /&gt;. 
ڪنهن بہ شخص جي پنهنجي متعلق لکيل حياتيءَ جي احوال يا سوانح عمري کي، '''آتم ڪهاڻي''' سڏبو آهي. انگريزي لفظ آٽوبايوگرافي يوناني لفظن آٽوس (αὐτός)، بايوس (βίος) ۽ گرافين (γράφειν) مان نڪتل آهي. آٽوز جي معني آهي خود يا پاڻ، بايوس جي معني آهي زندگي ۽ گرافين جي معني آهي لکڻ. اھڙي طرح آٽوبايوگرافي جي معنيَ آھي '' پنھنجي زندگي جو پاڻ لکيل احوال ''. لفظ آٽوبايوگرافي جو استعمال سڀ کان اول 1797 ۾ وليم ٽيلر لنڊن جي انگريزي جي ھڪ ماھوار رسالي ۾ ڪيو. &lt;ref&gt;&quot;autobiography&quot;, ''[[Oxford English Dictionary]]''&lt;/ref&gt; &lt;ref name=Pascal&gt;{{cite book|last = Pascal| first = Roy|title = Design and Truth in Autobiography|publisher = [[Harvard University Press]] | year = 1960 | location = [[Cambridge, Massachusetts|Cambridge]] | pages = | url =| doi =| id = | isbn = }}&lt;/ref&gt;[[ يادگيريون]] {{ٻيا نالا|انگريزي= '''  Memoir'''}} درحقيقت آتم ڪٿا جي گھڻو ويجھو آھي پر پاسڪل جي راء مطابق يادگيرين ۾ ڌيان جو مرڪز لکندڙ جي پنھنجي زندگي بدران ان جي زندگي واري وقت ۾ ايندڙ ٻيا ھوندا آھن&lt;ref&gt; Pascal, Roy (1960). Design and Truth in Autobiography. Cambridge: Harvard University Press. &lt;/ref&gt;. آتم ڪھاڻي ۾ ذاتي زندگي ۾ ادا ڪيل ڪردار جا تفصيل ، ذاتي ڊائرين جو احوال ۽ پنھنجي زندگي متعلق اعتراف شامل ھوندا آھن&lt;ref&gt;  الغامدي، صالح (2013). [ص12،ص16 كتابة الذات/دراسات في السيرة الذاتية] تحقق من قيمة |url= (مساعدة). المركز الثقافي العربي. اطلع عليه بتاريخ 2019/3/9.&lt;/ref&gt;. اعترافن ۾ زندگي ۾ ڪيل غلطين جو ذڪر ھوندو آھي&lt;ref&gt; Wood، Michael (1971). Stendhal. Ithaca, NY: Cornell University Press. صفحة 97. ISBN 978-0801491245. &lt;/ref&gt;&lt;ref&gt; ^ Pascal، Roy (1960). Design and Truth in Autobiography. كامبريدج (ماساتشوستس): دار نشر جامعة هارفارد. &lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;  Pascal، Roy (1960). Design and Truth in Autobiography. كامبريدج (ماساتشوستس): دار نشر جامعة هارفارد.
^ Chadwick، Henry. Confessions. Oxford University Press. صفحات 4 (ix). ISBN 9780199537822.&lt;/ref&gt; . ليکڪ جي زندگي جو پاڻ لکيل اھو احوال جيڪو ظاھري ۽ معنوي لحاظ کان سچو ھجي يا ٻين لفظن ۾ اھڙو ذڪر جيڪو خيالي نہ ھجي. ان کي لکڻ جا مختلف طريقا ھوندا آھن. ان جي لکڻ جو ڪو ٺوس مجرد تصور ناھي ھوندو پر اھا بيانن سان ڀريل اھڙي غير واضح دائري ۾ اچي ٿي جيڪو ان ( آتم ڪھاڻي ) ۽ ڪھاڻي جي وچ ۾ آهي&lt;ref name=&quot;ياحقي&quot; /&gt;.آتم ڪهاڻي ادب جو ھڪ اھڙو قسم آھي جنھن ۾ ليکڪ نہ رڳو پنھنجي زندگي پر ان سان گڏ انھن ماڻھن ، جاين، خيالن ۽ واقعن جو بہ  ذڪر ڪندو آھي جن کان اھو متاثر ٿيل ھوندو آھي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام &quot;&gt; - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001
- pages# 75-76, &lt;/ref&gt;.

==اسلامي دنيا وارو ادب==

ويھين صديءَ کان اڳ اسلامي دنيا ۾ آتم ڪهاڻي وارو ادب وڏي پيماني تي ٽن ٻولين ۾ لکيو ويو جن ۾ عربي، فارسي ۽ ترڪي ٻولي شامل آھن&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. مسلمانن ۾  آتم ڪٿائن لکڻ جي شروعات نائين صدي عيسويءَ ۾ مؤرخن، صوفي بزرگن ۽ سرڪاري عملدارن لکي ڪئي ۽ بعد ۾ مذھبي عالمن، فقيھن، طبيبن، سائنسدانن، حاڪمن، فوجين ۽ اسلام ۾ شامل ٿيندڙن پڻ لکڻ شروع ڪيون&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. اسلام کان اڳ جون آتم ڪٿائن جا فارسي ۽ يوناني مان عربي ۾ ترجما ڪيا ويا هئا ۽ ٿي سگھي ٿو ته انھن مان متاثر ٿي ڪري ان جي شروعات ٿي ھجي پر گھڻي ڀاڱي آتم ڪھاڻي جي شروعات تي محمد صہ جي سيرت جو اثر ھيو جنھن جي زندگي مسلمانن جي لاء شاھڪار نمونو ھئي&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;. مسلمانن جون مشھور آتم ڪٿائن ۾ ابو حامد الغزالي (وفات 1111)، رزبھان باقلي (وفات 1209)،  ابن العربي (وفات 1240),شاھ ولي الله (وفات 1762 )، ان سينا (وفات 1036)، شامي جنگي شاعر اسامه ابن منقض (وفات 1188)، ابن خلدون (وفات 1406), ظھيرالدين بابر (وفات 1530) جون آتم ڪٿائون مشھور آھن&lt;ref name=&quot;انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام&quot; /&gt;.

== سنڌي ۾ لکيل آتم ڪهاڻين جو مختصر احوال ==
سنڌيءَ ۾ ڪيتريون ئي آتم ڪٿائون لکيون ويون آهن، جيئن [[مرزا قليچ بيگ]] جي ”سائو پن ڪارو پنو“ ڊاڪٽر عمر بن دائود پوٽي جي ”منهنجي مختصر آتم ڪهاڻي“، جي ايم سيد جي ”منهنجي ڪهاڻي منهنجي زباني“، شيخ اياز جي ”ڪٿي بہ نہ ڀڃبو ٿڪ مسافر“ (چار جلد)، موهن ڪلپنا جي ”بک، ادب ۽ عشق“، لڇمڻ ڪومل جي ”وهي کاتي جا پنا“&lt;ref name =&quot;مختيار احمد ملاح &quot; &gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ. -   &lt;/ref&gt;.
[[سنڌي]] ٻوليءَ ۾ جن عالمن، اديبن ۽ شاعرن پنهنجي حياتيءَ جو احوال لکيو، تن جو ڪجهه تفصيل هن طرح آهي:
* [[مرزا قليچ بيگ]] ”سائو پن، ڪارو پنو“،
*علامہ ڊاڪٽر دائودپوٽو ”منهنجي مختصر آتم ڪهاڻي“
* [[جي ايم سيد|جي. ايم سيد]] ”پنهنجي ڪهاڻي پنهنجي زباني“ (ٻه جلد ڇپيل، ڪل 5 جلد لکيل)
* [[شيخ اياز]] “ڪٿي نہ ڀڃبو ٿڪ مسافر“ (4 جلد) ۽ ”جڳ مڙوئي سپنو“
* رئيس ڪريم بخش نظاماڻي ”ڪيئي ڪتاب“ (ٻه جلد)
* هري دلگير ”چولو منهنجو چِڪ ۾“ ۽ ”گند جنين جي گوڏ ۾“
* پوپٽي هيراننداڻي ”منهنجي جيون جا سونا روپا ورق“
* موتي لال جوتواڻي ”آتم ڪٿا جي نالي ۾“
* هري موٽواڻي ”آخري پنا“
* [[ڪيرت ٻاٻاڻي]] ”ڪجهه لڪايم، ڪجهه ٻڌايم“ (4 جلد)
* گوبند مالهي ”ڳالهيون منهنجي ڳوٺ جون“، (5 جلد)
* نارائڻ داس ملڪاني ”نرالي زندگي“
* ريٽا شهاڻي ”ٻپهريءَ جا ٻہ پل“جيڪو سندس ٻن آتم ڪٿائي ڪتابن ”گهنڊ ڄاڻ وڳو ۽ ٻپهريءَ جا ٻہ پل“ جو گڏيل ڪتاب آهي.
* نارائڻ ڀارتي ”سرءُ جا پن“
* موهن ڪلپنا ”بک، عشق، ادب“
* رام پنجواڻي ”يادگيريون“ ارجن سڪايل“ غفائن جي ياترا“
* ٻلديو گاجرا“زندگيءَ جا ورق“
* محمد اسماعيل عرساڻي“ سکر سيئي ڏينهن“
* لعل بن يوسف ”منهنجي پنهنجي ڪهاڻي“
* الهبچايو مرڻاس“ سورن سانڍياس“
* [[جمال ابڙو]] ’ڪٿا‘ جي عنوان هيٺ پنج جلد الڳ الڳ نالن سان: ”ڏسي ڏوھ اکين سين“، ”اونهي ڳالھ اسرار جي“ “ٿوهر ۾ ڳاڙها گل“، ”ايندو نہ وري هي وڻجارو“ ۽ ”مر پيا مِينهن وسن“
* محمد صديق مسافر ”منازل مسافر بمع ڪليات مسافر“
* آپا شمس عباسي ”ڳالهيون پيٽ ورن ۾“
* غلام فاطمه شيخ، ”شيخياڻي جي ڪهاڻي“
* نائون مل هوتچند ڀوڄواڻي“نائون مل جون يادگيريون“، (انگريزيءَ مان ترجمو)
*قاضي فيض محمد ”منهنجو سفر“
* ڊاڪٽر جگديش لڇاڻي ”ادبي زندگي“
* لعل پشپ ”آتم جيوني“، ”حياتين جا حصا“، ”ڌرتيءَ ڌڪاڻل“، ”الهاس نگر واسي“، ”ٽہ مورتي“ (5 جلد)
* هولا رام هنس ”آتم ڪٿا هڪ اديب جي“
* عالي شاهه (بدين) ”منهنجي ماضيءَ جا ورق“
* عبدالجبار جوڻيجو ”ملهار“ ۽ ”مجاز“ (ٻہ جلد)
* ڊاڪٽر محمد لائق زرداري ”ڪيم روح رهاڻ“
* عبدالحميد قريشي ”يادِ ايام“
* عبدالغفور الستي “ٻنڌڻ ٻاروچن جا“
* چترو ناگپال“جيون جهلڪيون“
* لڇمڻ ڪومل ”وهي کاتي جا پنا“(ٻہ جلد ڇپيل)
* پروانو سيوهاڻي ”منهنجو ننڍپڻ“
* عزيز ڀنگوار ”مان ڏوهي آهيان“
* عبدالله چنا ”پنهنجي ڳالھ“
* ميمڻ عبدالمجيد سنڌي ”گهڙيون گهاريم جن سين“
* تاجل بيوس “ڏکيا سکيا ڏينهڙا“ (3 جلد)
*شبنم گل ”منهنجو سورج مکي“
* سوز هالائي ”ڪويءَ جي ڪٿا“
* گڻيش ٻالاڻيءَ جو ”منهنجي ڪهاڻي، ڪجهه نئين ڪجهه پراڻي“
* سرڪش سنڌيءَ جي ”جوڻيون جڳ جهان جون“
* ڊاڪٽر جگديش لڇاڻيءَ جي ”ادبي زندگي“
* [[طالب الموليٰ|مخدوم طالب الموليٰ]] ”منهنجو ننڍپڻ“
* غفار تبسم جو ”سيئي جوڀن ڏينهن“ (هڪ جلد).
ان کان سواء اِيم. ايڇ پنهور جي آتم ڪٿا “[[آپ بيتي جڳ بيتي|جگ بيتي آپ بيتي]]“ بہ سنڌيءَ ۾ ڇپيل آهي. جيڪا سندس انگريزيءَ ۾ لکيل آتم ڪٿا جو سنڌي ترجمو آهي، جيڪو ترجمو مشهور آرڪيالاجسٽ حاڪم علي شاھ بخاريءَ ڪيو آهي.&lt;br&gt;ان کان سواءِ محترمه شهيد [[بينظير ڀٽو]] جي آتم ڪهاڻيءَ جو انگريزيءَ مان سنڌي ترجمو ”پورب ڄائي“ جي نالي سان مراد علي مرزا جو پڻ ڇپيل آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آتم%20ڪهاڻي آتم ڪهاڻي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سوانح حيات (صنف)]]</text>
      <sha1>1ojnhxwgvndvxzurqqkt31e4az0bw7z</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آبِ حيات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>12314</id>
    <revision>
      <id>369281</id>
      <parentid>290659</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:54:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369281</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1603" sha1="hz5zgnw603lm7i1duwksfu99fj9ogvf" xml:space="preserve">'''آبِ حيات''' يا '''امرت جل'''، اُهو خيالي [[پاڻي]] جنهن جي پيئڻ سان دائمي زندگي حاصل ٿئي، ان کي آب حيات چئبو آهي. ڏندڪٿائي روايتن مطابق خواجه خضر عليه السلام، بحر ظلمات ۾ وڃي اهو پاڻي پيتو، جنهنڪري دائمي زندگي مليس. آب حيات جي ڳولا ۾ سڪندر ذوالقرنين به نڪتو، مگر اهو پاڻي نه مليس. آڳاٽن لوڪن جو خيال هو ته آب حيات هڪ حقيقت آهي ان ڪري دنيا ۾ هر هنڌ موجود لوڪ ڪهاڻين ۽ ڏند ڪٿائن ۾ اهڙي سدا حيات بخش پاڻيءَ يا مشروب جو تصور ملي ٿو. اڪثر قصن ۾ ديوتا ۽ شيطاني قوتون يا سورما ان پاڻي جي کوج ۾ مهمون سر ڪندا نظر ايندا آهن. هندو ڏند ڪٿائن ۾ ان کي &quot;امرت جل&quot; چون ٿا جيڪو ديوتائن ۽ راڪاسن [[سمنڊ]] جو پاڻي ولوڙي حاصل ڪيو پر پوءِ ديوتائن دوکي سان اهو امرت پاڻ پي ڇڏيو يا راڪاسن کي دائمي زندگيءَ کان محروم ڪري ڇڏيو. اهڙا ئي قصا يوناني ۽ رومي ڏند ڪٿائن ۾ به موجود آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%A8%D9%90%D8%AD%D9%8A%D8%A7%D8%AA آبِحيات : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
{{حوالا}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ڏندڪٿايون]]</text>
      <sha1>hz5zgnw603lm7i1duwksfu99fj9ogvf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سندري اتمچنداڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13785</id>
    <revision>
      <id>369392</id>
      <parentid>350158</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T10:14:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369392</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12376" sha1="5bp9ctj7930uspotl3qoxtj2gn08ee4" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|جون 2021}}

{{Infobox person
| name  =  سندري اتمچنداڻي 
| image            = SundriUttamchandani-SindhiWriter.jpg
| alt              = 
| birth_name       =سندري 
| birth_date       = {{جنم ڏينهن|df=yes|1924|09|28}}
| 
| birth_place      = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]] [[برٽش انڊيا]]
| death_date       = {{Death date and age|df=yes|2013|07|08|1924|09|28}}
| death_place      ={{flagicon|IND}}  [[ڀارت]]
| resting_place    =
| resting_place_coordinates = 
| other_names      = 
| known_for        = سنڌي ٻوليءَ جي اديب، ليکڪ ۽ شاعر  
| movement         =
| education        = ايم اي (انگريزي ادب)
| alma_mater       = تولارام گرلس ھاء اسڪول حيدرآباد&lt;br&gt; بنارس ھندو يونيورسٽي&lt;br&gt; اين ڊي ٽي يونيورسٽي
| nationality   =  ڀارت (26 جنوري 1950 کان)
| occupation    = ليڪچرار
| spouse           =[[اي جي اتم| اَي جِي اُتم]]
| children         =
| awards           =&lt;br&gt;
*ساهتيا اڪيڊمي ايوارڊ
*سويت لينڊ نهرُو امن ايوارڊ
| signature        = 
| website          =
| footnotes        =
}}


'''سُندري اُتمچنداڻي''' ([[انگريزي]]:Sundri Utamchandani) (جنم: 28 سيپٽيمبر 1924ع _ وفات:8 جولاءِ 2013ع) [[برطانوي هندستان]] ۾ [[سنڌ]] ۾ جنم وٺندڙ [[سنڌي ٻولي]]ءَ جي مشهور ليکڪ هئي. &lt;ref&gt;{{cite web|last=Tunio |first=Hafeez |url=http://tribune.com.pk/story/574401/sundri-uttamchandani-noted-sindhi-fiction-writer-passes-away/ |title=سُندري اُتم چنداڻِي،مشهور سنڌي افسانه نگارديهانت ڪري وئي  – The Express Tribune |publisher=Tribune.com.pk |accessdate=30 October 2015}}&lt;/ref&gt;
. اي.جي.اُتم جيڪو پاڻ به ترقي پسند ليکڪ آهي هيءَ ان جي زال هئي. هن کي سندس سنڌي ۾ نوَ مختصر ڪهاڻين جي ڪتاب وڇوڙو، جيڪو تي ساهتيا اڪيڊمي ايوارڊ1986 ۾ ساهتيا اڪيڊمي طرفان ڏنو ويو&lt;ref&gt;{{Citation |title=Sahitya Academy Awards in Sindhi |url=http://www.thesindhuworld.com/academy_awards.html |accessdate=2015-10-30 |archive-date=2011-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110717030858/http://www.thesindhuworld.com/academy_awards.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;
{{Cite book|last=Lal |first= Mohan |author2=Amaresh Datta |title=هندي ادب جي انسائيڪلو پيڊيا Encyclopaedia of Indian Literature: Sasay-Zorgot : Sasay-Zorgot (Volume 5)|year=1992|publisher=ساهتيا اڪيڊمي |page=4558}}&lt;/ref&gt;
.

== سوانح حيات ==

سُندري اُتمچنداڻي 28 سيپٽيمبر 1924 تي [[حيدرآباد]]، [[سنڌ]] هاڻوڪي [[پاڪستان]]) ۾ جنم ورتو. سنڌ ۽ هند جي اوچي معيار ۽ پد جي ليکڪائن ۾ سندري اتمچنداڻيءَ جو نالو ڳڻيو وڃي ٿو. سندس سڄو نالو سندري آسنداس اُتمچنداڻي آهي. هوءَ نه رڳو نامياري ليکڪا، ڪهاڻيڪار، ناول نگار ۽ ناٽڪ نويس هئي، پر شاعرا پڻ هئي. هوءَ ريڊيو، ٽي. وي ۽ اسٽيج آرٽسٽ به رهي آهي. گذريل ساٺيڪو سالن کان ادب جي ميدان ۾ سرگرم آهي. نامور دانشور ۽ اديب اي. جي. اُتم جي گهر واري هئي. هن پرائمري تعليم شو قيرام چانڊومل ميونسپل اسڪول حيدرآباد مان ورتي ۽ مئٽرڪ تولارام گرلس هاءِ اسڪول مان 18 ورهين جي ڄمار ۾، 1942ع ۾ ڪيائين. ذهين هئڻ ڪري بنارس هندو يونيورسٽيءَ جي هاسٽل ۾ رهي، اُتان انٽر سائنس ڪيائين، پر ڪراچيءَ جي ميڊيڪل ڪاليج ۾ داخلا نه ملڻ ڪري، پڙهائي اڌ ۾ ڇڏيائين. ڪجهه مهينن کان پوءِ سندس مڱڻو اي. جي. اتم سان ٿيو، جنهن کيس پڙهڻ لاءِ همٿايو، پر انهن ڏينهن ۾ حيدرآباد ۾ ميڊيڪل ڪاليج نه هو، ان ڪري پڙهائي جاري رکڻ لاءِ ساڌو واسواڻيءَ جي ميران ڪاليج جي آرٽس فئڪلٽيءَ ۾ داخلا ورتائين. پوءِ ريت هن بنارس يونيورسٽيءَ مان بي. اي جو امتحان 1949ع ۾ پاس ڪيو، ورهاڱي کان پوءِ ڪيترن سالن پڄاڻان ايس. اين. ڊي. ٽي يونيورسٽيءَ مان سنڌي ۽ انگريزي ادب ۾ ايم. اي ڪيائين. اسڪولي جيون ۾ پنهنجي استاد جمنا لکاڻيءَ جو اثر پيس ۽ ماسترياڻي ٿيڻ جو شوق جاڳيس. تعليمي اڀياس پوري ٿيڻ کان پوءِ ڪجهه وقت لئبريرين طور ۽ ڪجهه وقت ماسترياڻيءَ طور خدمت سرانجام ڏنائين. هن آفيس ۾ ڪلارڪي به ڪئي ۽ بمبئيءَ جي ڪي. جي. کلناڻي ڪاليج مان ليڪچرر طور رٽائر ڪيائين.

سندريءَ کي ننڍي هوندي کان ڪتابن سان ڏاڍي دلچسپي هئي، ڀارت ۽ يورپ جي ڪن اديبن جو مٿس اثر پيو. [[ڪراچي]]ءَ ۾ عورتن جي رسالي ”ساٿي“ جي ڪجهه وقت ايڊيٽر پڻ رهي ۽ ان دوران هڪ روسي ڪهاڻي ترجمو ڪري، ان رسالي ۾ ڇپايائين. هن کي اٿندي ئي ادبي ماحول مليو، ترقي پسند ويچارن ڏانهن لاڙو هيس، سندس پهرين لکڻي ”منهنجي ڌيءَ“ هئي، جيڪا 47-1946ع ڌاري ”ساٿي“ مخزن ۾ ڇپي.

1949ع ۾ ممبئيءَ ۾ سنڌي ساهت منڊل (سنڌي ادبي سنگت) قائم ٿي ته ان جي هفتيوار ڪلاسن ۾ شرڪت ڪيائين. هن ٻاهرئين ادب مان ڪيتريون ڪهاڻيون ترجمو ڪيون ۽ طبعزاد ڪهاڻيون به لکڻ شروع ڪيائين. اُتم جي رسالي ”نئين دنيا“ کان سواءِ هندو واسي، مارئي، سنگيتا، هلچل، الڪا ۽ ٻين رسالن ۾ سندس لکڻيون ۽ ڪهاڻيون ڇپيون ۽ آهستي آهستي مقبوليت حاصل ڪيائين. ڪاليداس، ٽئگور، شرت چندر، پريمچند، يشپال، شيڪسپيئر، هيوگو، مئڪسم گورڪي، ٽالسٽاءِ، ٿامس هار ڊي ۽ اوهينري ۽ ٻين ليکڪن جو مٿس گهرو اثر پيو.

سندس ڪهاڻيون، ناول، مضمون، ناٽڪ، جيوڻي، سفرنامي جي صنفن لکڻ سان گڏ شاعري ڪئي، سندس ڪهاڻين جا هيٺيان مجموعا ڇپيل آهن.
* (1). ”اڇا وار ڳاڙها گل“ (1965ع)،
* (2). ”تو جنين جي تات“ (1970ع)،
* (3). ”ڀوري“ (1979ع)،
* (4). ٻنڌن “ (1982ع)،
* (5). ”وڇوڙو“ (1985ع)،
* (6). ”يگانتر“ (1989ع)،
* (7). کيڙيل ڌرتي“ (1992ع)،
* (8). ”مرڪ تي منع“ (1992ع)،
* (9). ”آتم وشواس“ (1999ع)،
* (10). ”نخريليون“ (2001ع).

سندس ٻه اهم ناول (1). ڪرندڙ ديوارون (1953ع) ۽ (2). پريت پراڻي ريت نرالي (1986ع) ڇپيل آهن، جن کيس وڏي مقبوليت ڏني. هن اصلوڪا ناول لکڻ سان گڏ ڪجهه ناول ترجمو به ڪيا. جهڙوڪ: ٽٽل ساز (مئڪسم گورڪي: 1956ع)، پياسي ڌرتي، پياسي دلڙيون (ڪرشنچندر: 1956ع)، هڪ سسئي سؤ سور (امرتا پريتم) ۽ ملايالم ٻوليءَ جي ليکڪ تڪشي شنڪر جو ناول جو ترجمو: ”ساگر جي سنتان“.

سندريءَ جي مضمونن جو ڳٽڪو ”ڀارت روس ٻه ٻانهن ٻيلي“ (1975ع) ۾ ڇپيو. سندس ناٽڪن ”’املهه ماڻڪن جو واپار“ ۽ ”ساهيڙي“ وڏي مڃتا ماڻي. سندس ناٽڪن جو ڪتاب ”سنڌو“ 2000ع ۾ ڇپيو، جنهن ۾ سندس ڏهه ناٽڪ آهن.

سندريءَ شاعري به ڪئي آهي ۽ منظوم ترجما به ڪيا آهن. 95 روسي شاعرن جي ترجمو ڪيل شاعري ”امن سڏي پيو“ (1965ع) نالي سان ڇپيو، جنهن تي کيس 1966ع ۾ سوويت لئنڊ نهرو انعام ۽ ڏهه هزار رپيا مليا. سندس طبعزاد شاعريءَ جا ٻه ڪتاب ”هڳاءُ“ (جولاءِ 1993ع) ۽ ”ڏات بڻي لات“ (مارچ: 2004ع) ڇپيل آهن، جن ۾ سندس آزاد ۽ پابند شاعري شامل آهي. هن جا مارڪسوادي ويچار ڌارا هيٺ روسي ادب مان چونڊ ”شولو خوف جي جهلڪ“ عنوان سان 1975ع ۾ ڇپيو. ان کان سواءِ ليونڊ بريز نيف جون يادگيريون، ٽن ڪتابڙن جي صورت ۾ ترجمو ڪري ڇپايائين. ”ملايازيمليا“ (1978ع)، ”نئون جنم“ (1978ع) ۽ ”ڪنواري ڌرتي“ (1979ع). هن ڪتاب تي کيس ٻيو ڀيرو سوويت لئنڊ نهرو اوارڊ (1979ع) ۽ گڏوگڏ 14 ڏينهن جو روس جو مهماني دورو نصيب ٿيو، ان دوري کان پوءِ هن ”نئين سڀيتا جو درشن“ (1980ع) عنوان سان روس جو سفرنامو ڇپايو، کيس ڪهاڻي چٽاڀيٽي ۾ 1952ع ۾ ”ممتا“ ڪهاڻي لاءِ، 1954ع ۾ ”ڪوشان“ ڪهاڻي لاءِ ۽ مکيه ڪهاڻيڪارن جي چٽاڀيٽيءَ ۾ 1960ع ۾ ”وڇوڙو“ ڪهاڻي تي 1981ع ۾ ”ڀوري“ ڪهاڻي، ڪتاب تي ڀارت سرڪار جي تعليم کاتي پاران انعام مليا. ”وڇوڙو“ ڪتاب ساهت اڪادمي (ڏهه هزار رپيا) انعام، 1985ع ۾ ٻولي ۽ ساهت سڀا' اکل ڀارت سنڌي ٻولي ۽ ساهت سڀا مبمئيءَ پاران (ڏهه هزار رپيا) انعام، سنڌي پنچائت فيڊريشن پاران انعام (1985ع) ۾ مرڪزي ساهتيه اڪادمي پاران ”گوڙو پراسڪار“ انعام (هڪ لک رپيا روڪ) مليو. سندري اُتمچنداڻي ماهيم بمبئيءَ ۾ رهندي هئي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=اتمچنداڻي سندري : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%AA%D9%85%DA%86%D9%86%D8%AF%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%D8%B3%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%8A |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2019-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190927202827/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%AA%D9%85%DA%86%D9%86%D8%AF%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%D8%B3%D9%86%D8%AF%D8%B1%D9%8A |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ادبي سفر ==
لکڻ جي شروعات 1946 ۾ ڪيائين.

== حاصل ڪيل ايوارڊ ==
* ساهتيا اڪيڊمي ايوارڊ
* سويت لينڊ نهرُو امن ايوارڊ

== ٽيلي فلم ٺاهيائين ==
بندهن 1986- هندي ۾.

== لکيل ڪتابن جي فهرست ==
* ڪرندڙ ديوارون
* امن سڏي پيو
* پريت پُراڻِي رِيتِ نِرالِي

== ديهانت ==
سنڌري اُتم چنداڻي 8 جولائي 2013ع ۾ ديهانت ڪري وئي.

== خارجي ڳنڍڻا ==
* [http://www.sundriuttam.com/ سُندري اُتم.ڪام]
* [http://www.sindhisahitsabha.com/awards.htm اَکل ڀارت سنڌِي ٻولي ۽ ساهت سَڀا ايوارڊ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100514082337/http://www.sindhisahitsabha.com/awards.htm |date=2010-05-14 }}

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:حيدرآباد]]
[[زمرو:حيدرآباد ضلعو، پاڪستان جا ماڻھو]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]
[[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]]
[[زمرو:سنڌي ۾ ساهتيه اڪيڊمي اوارڊ حاصل ڪندڙ]]
[[زمرو:1924ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>5bp9ctj7930uspotl3qoxtj2gn08ee4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14181</id>
    <revision>
      <id>369148</id>
      <parentid>344849</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T17:38:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369148</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12806" sha1="hvwzm6ohbhicfzed461d41mb65bnj8e" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| honorific_prefix   =
| name   = '''ڀيرو مل مهر چند آڏواڻي''' &lt;/br&gt; Bheru Mal Maharchand Adwani
 
&lt;!-- include middle initial, if not specified in birth_name --&gt;
| honorific_suffix   = 
| image =
| image_size         = 300px
| alt         =
| caption   = 
| native_name   =  
| native_name_lang   = سنڌي 
| birth_name    = ڀيرومل 
| birth_date   = 1875 
| birth_place   =  حيدرآباد، بمبئي پريزيڊنسي، برٽش انڊيا
|  (75 سال) death_date   = 7th July 1950
| death_place   = پوني، مھاراشٽرا، ڀارت 
| death_cause        = 
| body_discovered    = 
| resting_place  
| residence    =  
| nationality   = سنڌي 
| other_names   = 
| citizenship   = برٽش انڊين (سنڌ) ۽ ڀارتي
| education    = 
| alma_mater   = يونين اڪيڊمي
| occupation  = ايڪسائيز انسپيڪٽر 
| known_for  = مؤرخ، عالم، مضمون نگار ، ناٽڪ نويس ۽ ليکڪ 
| notable_works  = *قديم سنڌ 
*سنڌ جو سيلاني 
*لطيفي سير 
*سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ 
*سنڌ جي ھندن جي تاريخ (2 جلد)
*موهن جو دڙو
*تير اندازيءَ جي تاريخ
*غريب اللغات
| style     = 
| home_town   = حيدرآباد 
| predecessor  = 
| successor   =  
| party              = 
| movement           = 
| opponents   =  
| boards     = 
| religion    = ھندو 
| denomination  =
| spouse    =  
| partner    =  
| children    = 
| relatives  = *مھرچند (پيء)
*وشني آڏواڻي (ڀيڻ)
*نند ڀيرومل (پٽ)
| callsign           = 
| awards             = 
| module             = 
| module2            = 
| module3            = 
| module4            = 
| module5            = 
| module6            = 
| signature          = 
| signature_alt      = 
| signature_size     =  
| website            =  
| footnotes          = 
}}


'''ڀيرو مل مهر چند آڏواڻي''' ([[انگريزي]]:Bheru Mal Mahar Chand Adwani) (1875ع–1950ع) سنڌي ادب جو گهڻ رخو ليکڪ، عالم ۽ مورخ هو، جيڪو پنهنجي وسيع ۽ متنوع تصنيفي ڪم سبب وڏي شهرت رکي ٿو. هن تاريخ، لسانيات، سفرنامي ۽ ثقافتي مطالعي سميت ڪيترين صنفن ۾ لکيو ۽ جديد سنڌي نثر کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو&lt;ref&gt;A DICTIONARY  OF  SINDHI : Jt.  LITERATURE  MOTILAL JOTWANIFirst Edition : 13 January, 1996 New Delhi, page:6&lt;/ref&gt;. [[سنڌي ٻولي]]ءَ جو مشهور اديب عالم، فاضل، نالي وارو تاريخدان، ناول نگار، ناٽڪ نگار هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آڏواڻي%20ڀيرو%20مل%20مهرچند|title=آڏواڻي ڀيرو مل مهرچند : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-11-15}}&lt;/ref&gt; سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن.

==زندگي جو احوال==
ڀيرو مل 1875ع ڌاري  برطانوي هندستان ۾ سنڌ جي شهر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ آڏواڻي خاندان ۾ ديوان مهرچند آئل مل جي گهر ۾ پيدا ٿيو. هن ثانوي تعليم حيدرآباد سنڌ جي مشهور اسڪول يونين اڪيڊميءَ ۾ ورتي، جتي هن ساڌو هيرانند شوقي رام آڏواڻي ۽ تاراچند آڏواڻيءَ کان ٻي تعليم وٺڻ سان گڏ شاهه جو ڪلام به پڙهيو. هن 20 سالن جي عمر ۾ سالٽ (لوڻ) ۽ ايڪسائيز کاتي ۾ 25 رپين تي سرڪاري نوڪريءَ سان پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات ڪئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%DA%8F%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%D8%8C%20%20%DA%80%D9%8A%D8%B1%D9%88%20%D9%85%D9%84%20%D9%85%D9%87%D8%B1%DA%86%D9%86%D8%AF ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.''] ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;مولانا گرامي مطابق 1896 ۾ ايڪسائيز کاتي ۾ ملازمت حاصل ڪيائين ۽ انسپيڪٽر جي عھدي تان رٽائر ٿيو.&lt;ref&gt;{ڪتاب:ويا سي وينجهار؛ ليکڪ: غلام محمد گرامي؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ ڇاپو ٻيون جون 1995 }&lt;/ref&gt;

== لکڻيون ۽ خدمتون==

''ڀيرو مل کي ساڌو هيرانند لاءِ ڏاڍي عزت هئي، جنهن جي مضمونن ۽ تاثرن جو ڪتاب ”هيري جُون ڪڻِيُون“ عنوان سان ڇپائي پڌرو ڪيائين، جنهن ۾ هن هر مضمون کي هيري جي ڪڻيءَ سان ڀيٽي، ساڌو هيرانند کي سچو هيرو سڏيو آهي. ان کان سواءِ ننڍي عمر ۾ جنهن شخص ڀيرومل کي متاثر ڪيو، اهو ماستر مولچند ڇتواڻي هو، جنهن منجهس راڳ، شاعريءَ ۽ ڪتابن لکڻ لاءِ چاهه پيدا ڪيو. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي، پروفيسر ڪلياڻ آڏواڻي هڪ طرف کيس مٽي مائٽيءَ جي ڪري ويجها هئا ۽ ٻئي طرف ساڻن سندس ادبي دوستيءَ وارا لاڳاپا هئا. ڀيرو مل ايڪسائيز کاتي ۾ 28 سال نوڪري ڪئي، جنهن جو ڳچ حصو ماڙي پور لوڻ کاڻ ([[ڪراچي]]) ۾ گذاريائين، جتي سمنڊ ۽ خشڪيءَ رستي وڃي سگهبو هو. 1902ع ۾ سمنڊ ۾ اُٿل اچڻ سبب لوڻ کاڻ ٻڏي وئي. ان وقت ڪيترائي ڏينهن ڀيرومل کي جهنگ جي مريڙي تي گذران ڪرڻو پيو. نوڪر به ڪو نه هو، رستا به ٻڏل هئا. اهڙين ڏکين حالتن ۾ هڪ غزل لکيائين. هن کاتي ۾ ڪلارڪ مان ترقي ڪري انسپيڪٽر ٿيو. ان دوران هو [[سنڌ]] جي جدا جدا هنڌن بوبڪ، ڪوٽڙي ۽ ٻين علائقن ۾ رهيو ۽ ذري گهٽ سڄي سنڌ جو سير سفر به ڪيائين.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

1924ع تائين سنڌ ۾ سنڌي رڳو مئٽرڪ تائين پڙهي ويندي هئي، ساڳئي سال بي. اي امتحان جي ڪورس ۾ سنڌي آزمائشي طور شروع ڪئي وئي هئي ۽ حيدرآباد واري ڪاليج ۾ بي. اي ڪرائي ويندي هئي. سنڌيءَ ۾ تعليم جو سڄو دارومدار ڪراچيءَ واري ڪاليج ۾ هو. 1924ع واري پهرين ٽرم ۾ ڊاڪٽر دائودپوٽو، جيڪو ايم. اي پاس ڪري آيو هو. سو هڪ سئو رپين پگهار تي سنڌيءَ جو ليڪچرار مقرر ٿيو، پر سُتت هو صاحب ڊاڪٽريٽ جي ڊگريءَ لاءِ انگلينڊ هليو ويو ۽ ان پوسٽ تي ڪم ڪرڻ لاءِ ڀيرومل کي آڇ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{ڪتاب:ويا سي وينجهار؛ ليکڪ: غلام محمد گرامي؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ ڇاپو ٻيون جون 1995 }&lt;/ref&gt;. هن جي من جو لاڙو اڳئي علمي ادبي ميدان طرف هو. ليڪچرار واري نئين نوڪريءَ واري پگهار جيتوڻيڪ ان وقت ايڪسائيز کاتي ۾ کيس ملندڙ پگهار کان گهٽ هئي، پوءِ به هن اها آڇ قبول ڪئي. نومبر 1924ع کان ڪراچيءَ جي [[ڊي جي ڪاليج|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج]] ۾ سنڌيءَ جو ليڪچرر مقرر ٿيو. پاڻ لکي ٿو ته ”هڪ سئو رپيا ماهوار پينشن وٺي ايڪسائيز کاتو ڇڏي آيس، جو هيءُ ڪم منهنجي دل وٽان هو. بي. اي جي شاگردن ۾ سنڌيءَ لاءِ چاهه وڌايم ته پوءِ ڪاليج جي سڀني ڪلاسن ۾ سنڌي پيئي ۽ پنهنجي پورهئي کي سجايو سمجهيم“. هن سنڌي ٻوليءَ، سنڌ جي تاريخ، [[موئن جو دڙو|موهن جي دڙي]]، سنڌي هندن جي تاريخ سان گڏ ناٽڪ، ناول، ٻاراڻو ادب، خاص ڪري ٻاراڻي شاعري وغيره تي پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب لکيائين. پاڻ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي چئن ٿنڀن مان هڪ آهي، جن ۾ پرمانند ميوا رام، ڄيٺمل پرسرام ۽ مرزا قليچ بيگ اچي وڃن ٿا. ڀيرومل سنڌي گرامر جي اصولن ۽ قاعدن تي ”وڏو سنڌي وياڪرڻ“ (1925ع)، پهاڪن ۽ اصلاحن تي ”گلقند“ (1928ع)، (ٻه ڀاڱا) ڪتاب لکڻ کان سواءِ شاهه لطيف جي ٽن سُرن تي ”غريب اللغات (1907ع)“ نالي لغت تيار ڪئي. هن 1910ع ۾ سماجي ريتن رسمن ۽ هندو مسلم نفرت ختم ڪرڻ لاءِ هڪ ناول ”آنند سندريڪا“ لکيو (ع1910ع)“ ان کان سواءِ ”موهني ٻائي (1917ع)“ ۽ ”[[وريل ۽ نعمت]] (1915ع)“ سندس مشهور ناول آهن. هن ويدن، مهاڀارت ۽ ٻين ڪتابن کي ڀيٽي تاريخي ڪتاب ”قديم سنڌ“ لکيو، جيڪو 1957ع ۾ ڇپيو. سندس ڪتاب”سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ“ اهم آهي، جيڪو 1931ع ۾ ڇپيو ۽ [[سنڌي ادبي بورڊ]] هن وقت تائين ان جا ڪيترا ڇاپا شايع ڪيا آهن. هن جي ٻين اهم ڪتابن ۾ ”سنڌ جو سيلاني (1923ع)“، ”لطيفي سير“، ”سنڌ ۽ سنڌيت“، ”سوڍن جي صاحبي“، ”سنڌي هندن جي تاريخ“ (ٻه ڀاڱا)، ”موهن جو دڙو (1933ع)“ ، ”آزادي جي ڪوڏي“، ”چونڊ نثر ۽ نظم“، ”بهار نثر“، ”دُرو ڀڳت“، ”تير اندازيءَ جي تاريخ“ ۽ ٻيا شامل آهن. ڀيرومل ٻارن جي تعليم ۽ وندر لاءِ ڪيترائي نظم ۽ گيت نه رڳو طبعزاد لکيا، پر انگريزيءَ مان به ترجمو ڪري ڇپايا. اهڙا ڪُل 16 شعر ”نوبهار“ نالي ڪتاب ۾ ڇپيل آهن، جنهن ۾ هن مرزا قليچ ۽ فرمان عليءَ جا ٻه ٻاراڻا گيت به شامل ڪيا آهن. ان کان سواءِ هن ”گولن جا گوندر“ ۽ ”حرص جو شڪار“ شيڪسپيئر جي ٻن ناولن جا سنڌي ترجما ڪري ڇپايا. سندس شاعريءَ جا ٻه مجموعا ”گلزار نظم“ (1909ع) ۽ ”چونڊ ڪلام“ (1923ع) پڻ ڇپيل آهن.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/03/blog-post_7805.html|title=سنڌي شخصيتون: ڀيرو مل مهرچند - شوڪت حسين شورو|last=Sindhipeoples|date=2011-03-09|website=سنڌي شخصيتون|access-date=2020-09-16}}&lt;/ref&gt;

==ادبي ورثو ۽ اسلوب==

ڀيرومل آڏواڻي بابت چيو ويندو هو ته “نوٽ جيترو ننڍو، ليکڪ اوترو وڏو ۽ وڌيڪ سڃاتل.” هي قول سندس مختصر پر جامع ۽ معتبر اسلوب تي پورو لهي ٿو. چاليهن کان وڌيڪ ڪتابن جي تصنيف باوجود، سندس لکڻيءَ جي خوبي اها آهي ته هو ٿورڙن لفظن ۾ گهري معنيٰ ۽ تاريخي وزن پيدا ڪندو هو.ھي جديد سنڌي نثر، تاريخ نويسي، لساني تحقيق ۽ ثقافتي دستاويزن جي تشڪيل ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو. سندس ڪم اڄ به سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي مطالعي لاءِ هڪ معتبر ماخذ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ هو سنڌي علمي روايت جي اهم ستونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

== لڏپلاڻ ۽ لاڏاڻو==
سنڌ جو هي بي بها عالم ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان لڏي وڃي پوني ([[ڀارت]]) ۾ رهيو، جتي 7 جولاءِ 1950ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي تاريخدان]]
[[زمرو:1875ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1953ع جون وفاتون]]
[[زمرو:1950ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو]]
[[زمرو:20ھين صديءَ جا سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]]
[[زمرو:اديب]]


[[زمرو:صحافي]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>hvwzm6ohbhicfzed461d41mb65bnj8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369149</id>
      <parentid>369148</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T17:54:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369149</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13129" sha1="ipfk3dvn748yvl9dh94dc6odlajd8p3" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| honorific_prefix   =
| name   = '''ڀيرو مل مهر چند آڏواڻي''' &lt;/br&gt; Bheru Mal Maharchand Adwani
 
&lt;!-- include middle initial, if not specified in birth_name --&gt;
| honorific_suffix   = 
| image =
| image_size         = 300px
| alt         =
| caption   = 
| native_name   =  
| native_name_lang   = سنڌي 
| birth_name    = ڀيرومل 
| birth_date   = 1875 
| birth_place   =  حيدرآباد، بمبئي پريزيڊنسي، برٽش انڊيا
|  (75 سال) death_date   = 7th July 1950
| death_place   = پوني، مھاراشٽرا، ڀارت 
| death_cause        = 
| body_discovered    = 
| resting_place  
| residence    =  
| nationality   = سنڌي 
| other_names   = 
| citizenship   = برٽش انڊين (سنڌ) ۽ ڀارتي
| education    = 
| alma_mater   = يونين اڪيڊمي
| occupation  = ايڪسائيز انسپيڪٽر 
| known_for  = مؤرخ، عالم، مضمون نگار ، ناٽڪ نويس ۽ ليکڪ 
| notable_works  = *قديم سنڌ 
*سنڌ جو سيلاني 
*لطيفي سير 
*سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ 
*سنڌ جي ھندن جي تاريخ (2 جلد)
*موهن جو دڙو
*تير اندازيءَ جي تاريخ
*غريب اللغات
| style     = 
| home_town   = حيدرآباد 
| predecessor  = 
| successor   =  
| party              = 
| movement           = 
| opponents   =  
| boards     = 
| religion    = ھندو 
| denomination  =
| spouse    =  
| partner    =  
| children    = 
| relatives  = *مھرچند (پيء)
*وشني آڏواڻي (ڀيڻ)
*نند ڀيرومل (پٽ)
| callsign           = 
| awards             = 
| module             = 
| module2            = 
| module3            = 
| module4            = 
| module5            = 
| module6            = 
| signature          = 
| signature_alt      = 
| signature_size     =  
| website            =  
| footnotes          = 
}}


'''ڀيرو مل مهر چند آڏواڻي''' ([[انگريزي]]:Bheru Mal Mahar Chand Adwani) (1875ع–1950ع) سنڌي ادب جو گهڻ رخو ليکڪ، عالم ۽ مورخ هو، جيڪو پنهنجي وسيع ۽ متنوع تصنيفي ڪم سبب وڏي شهرت رکي ٿو. هن تاريخ، لسانيات، سفرنامي ۽ ثقافتي مطالعي سميت ڪيترين صنفن ۾ لکيو ۽ جديد سنڌي نثر کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو&lt;ref&gt;A DICTIONARY  OF  SINDHI : Jt.  LITERATURE  MOTILAL JOTWANIFirst Edition : 13 January, 1996 New Delhi, page:6&lt;/ref&gt;. [[سنڌي ٻولي]]ءَ جو مشهور اديب عالم، فاضل، نالي وارو تاريخدان، ناول نگار، ناٽڪ نگار هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آڏواڻي%20ڀيرو%20مل%20مهرچند|title=آڏواڻي ڀيرو مل مهرچند : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-11-15}}&lt;/ref&gt; سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن.

==زندگي جو احوال==
ڀيرو مل 1875ع ڌاري  برطانوي هندستان ۾ سنڌ جي شهر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ آڏواڻي خاندان ۾ ديوان مهرچند آئل مل جي گهر ۾ پيدا ٿيو. هن ثانوي تعليم حيدرآباد سنڌ جي مشهور اسڪول يونين اڪيڊميءَ ۾ ورتي، جتي هن ساڌو هيرانند شوقي رام آڏواڻي ۽ تاراچند آڏواڻيءَ کان ٻي تعليم وٺڻ سان گڏ شاهه جو ڪلام به پڙهيو. هن 20 سالن جي عمر ۾ سالٽ (لوڻ) ۽ ايڪسائيز کاتي ۾ 25 رپين تي سرڪاري نوڪريءَ سان پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات ڪئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%DA%8F%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%D8%8C%20%20%DA%80%D9%8A%D8%B1%D9%88%20%D9%85%D9%84%20%D9%85%D9%87%D8%B1%DA%86%D9%86%D8%AF ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.''] ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;مولانا گرامي مطابق 1896 ۾ ايڪسائيز کاتي ۾ ملازمت حاصل ڪيائين ۽ انسپيڪٽر جي عھدي تان رٽائر ٿيو.&lt;ref&gt;{ڪتاب:ويا سي وينجهار؛ ليکڪ: غلام محمد گرامي؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ ڇاپو ٻيون جون 1995 }&lt;/ref&gt;

== لکڻيون ۽ خدمتون==

''ڀيرو مل کي ساڌو هيرانند لاءِ ڏاڍي عزت هئي، جنهن جي مضمونن ۽ تاثرن جو ڪتاب ”هيري جُون ڪڻِيُون“ عنوان سان ڇپائي پڌرو ڪيائين، جنهن ۾ هن هر مضمون کي هيري جي ڪڻيءَ سان ڀيٽي، ساڌو هيرانند کي سچو هيرو سڏيو آهي. ان کان سواءِ ننڍي عمر ۾ جنهن شخص ڀيرومل کي متاثر ڪيو، اهو ماستر مولچند ڇتواڻي هو، جنهن منجهس راڳ، شاعريءَ ۽ ڪتابن لکڻ لاءِ چاهه پيدا ڪيو. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي، پروفيسر ڪلياڻ آڏواڻي هڪ طرف کيس مٽي مائٽيءَ جي ڪري ويجها هئا ۽ ٻئي طرف ساڻن سندس ادبي دوستيءَ وارا لاڳاپا هئا. ڀيرو مل ايڪسائيز کاتي ۾ 28 سال نوڪري ڪئي، جنهن جو ڳچ حصو ماڙي پور لوڻ کاڻ ([[ڪراچي]]) ۾ گذاريائين، جتي سمنڊ ۽ خشڪيءَ رستي وڃي سگهبو هو. 1902ع ۾ سمنڊ ۾ اُٿل اچڻ سبب لوڻ کاڻ ٻڏي وئي. ان وقت ڪيترائي ڏينهن ڀيرومل کي جهنگ جي مريڙي تي گذران ڪرڻو پيو. نوڪر به ڪو نه هو، رستا به ٻڏل هئا. اهڙين ڏکين حالتن ۾ هڪ غزل لکيائين. هن کاتي ۾ ڪلارڪ مان ترقي ڪري انسپيڪٽر ٿيو. ان دوران هو [[سنڌ]] جي جدا جدا هنڌن بوبڪ، ڪوٽڙي ۽ ٻين علائقن ۾ رهيو ۽ ذري گهٽ سڄي سنڌ جو سير سفر به ڪيائين.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

1924ع تائين سنڌ ۾ سنڌي رڳو مئٽرڪ تائين پڙهي ويندي هئي، ساڳئي سال بي. اي امتحان جي ڪورس ۾ سنڌي آزمائشي طور شروع ڪئي وئي هئي ۽ حيدرآباد واري ڪاليج ۾ بي. اي ڪرائي ويندي هئي. سنڌيءَ ۾ تعليم جو سڄو دارومدار ڪراچيءَ واري ڪاليج ۾ هو. 1924ع واري پهرين ٽرم ۾ ڊاڪٽر دائودپوٽو، جيڪو ايم. اي پاس ڪري آيو هو. سو هڪ سئو رپين پگهار تي سنڌيءَ جو ليڪچرار مقرر ٿيو، پر سُتت هو صاحب ڊاڪٽريٽ جي ڊگريءَ لاءِ انگلينڊ هليو ويو ۽ ان پوسٽ تي ڪم ڪرڻ لاءِ ڀيرومل کي آڇ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{ڪتاب:ويا سي وينجهار؛ ليکڪ: غلام محمد گرامي؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ ڇاپو ٻيون جون 1995 }&lt;/ref&gt;. هن جي من جو لاڙو اڳئي علمي ادبي ميدان طرف هو. ليڪچرار واري نئين نوڪريءَ واري پگهار جيتوڻيڪ ان وقت ايڪسائيز کاتي ۾ کيس ملندڙ پگهار کان گهٽ هئي، پوءِ به هن اها آڇ قبول ڪئي. نومبر 1924ع کان ڪراچيءَ جي [[ڊي جي ڪاليج|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج]] ۾ سنڌيءَ جو ليڪچرر مقرر ٿيو. پاڻ لکي ٿو ته ”هڪ سئو رپيا ماهوار پينشن وٺي ايڪسائيز کاتو ڇڏي آيس، جو هيءُ ڪم منهنجي دل وٽان هو. بي. اي جي شاگردن ۾ سنڌيءَ لاءِ چاهه وڌايم ته پوءِ ڪاليج جي سڀني ڪلاسن ۾ سنڌي پيئي ۽ پنهنجي پورهئي کي سجايو سمجهيم“. هن سنڌي ٻوليءَ، سنڌ جي تاريخ، [[موئن جو دڙو|موهن جي دڙي]]، سنڌي هندن جي تاريخ سان گڏ ناٽڪ، ناول، ٻاراڻو ادب، خاص ڪري ٻاراڻي شاعري وغيره تي پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب لکيائين. پاڻ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي چئن ٿنڀن مان هڪ آهي، جن ۾ پرمانند ميوا رام، ڄيٺمل پرسرام ۽ مرزا قليچ بيگ اچي وڃن ٿا. ڀيرومل سنڌي گرامر جي اصولن ۽ قاعدن تي ”وڏو سنڌي وياڪرڻ“ (1925ع)، پهاڪن ۽ اصلاحن تي ”گلقند“ (1928ع)، (ٻه ڀاڱا) ڪتاب لکڻ کان سواءِ شاهه لطيف جي ٽن سُرن تي ”غريب اللغات (1907ع)“ نالي لغت تيار ڪئي. هن 1910ع ۾ سماجي ريتن رسمن ۽ هندو مسلم نفرت ختم ڪرڻ لاءِ هڪ ناول ”آنند سندريڪا“ لکيو (ع1910ع)“ ان کان سواءِ ”موهني ٻائي (1917ع)“ ۽ ”[[وريل ۽ نعمت]] (1915ع)“ سندس مشهور ناول آهن. هن ويدن، مهاڀارت ۽ ٻين ڪتابن کي ڀيٽي تاريخي ڪتاب ”قديم سنڌ“ لکيو، جيڪو 1957ع ۾ ڇپيو. سندس ڪتاب”سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ“ اهم آهي، جيڪو 1931ع ۾ ڇپيو ۽ [[سنڌي ادبي بورڊ]] هن وقت تائين ان جا ڪيترا ڇاپا شايع ڪيا آهن. هن جي ٻين اهم ڪتابن ۾ ”سنڌ جو سيلاني (1923ع)“، ”لطيفي سير“، ”سنڌ ۽ سنڌيت“، ”سوڍن جي صاحبي“، ”سنڌي هندن جي تاريخ“ (ٻه ڀاڱا)، ”موهن جو دڙو (1933ع)“ ، ”آزادي جي ڪوڏي“، ”چونڊ نثر ۽ نظم“، ”بهار نثر“، ”دُرو ڀڳت“، ”تير اندازيءَ جي تاريخ“ ۽ ٻيا شامل آهن. ڀيرومل ٻارن جي تعليم ۽ وندر لاءِ ڪيترائي نظم ۽ گيت نه رڳو طبعزاد لکيا، پر انگريزيءَ مان به ترجمو ڪري ڇپايا. اهڙا ڪُل 16 شعر ”نوبهار“ نالي ڪتاب ۾ ڇپيل آهن، جنهن ۾ هن مرزا قليچ ۽ فرمان عليءَ جا ٻه ٻاراڻا گيت به شامل ڪيا آهن. ان کان سواءِ هن ”گولن جا گوندر“ ۽ ”حرص جو شڪار“ شيڪسپيئر جي ٻن ناولن جا سنڌي ترجما ڪري ڇپايا. سندس شاعريءَ جا ٻه مجموعا ”گلزار نظم“ (1909ع) ۽ ”چونڊ ڪلام“ (1923ع) پڻ ڇپيل آهن.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/03/blog-post_7805.html|title=سنڌي شخصيتون: ڀيرو مل مهرچند - شوڪت حسين شورو|last=Sindhipeoples|date=2011-03-09|website=سنڌي شخصيتون|access-date=2020-09-16}}&lt;/ref&gt;

==ادبي ورثو ۽ اسلوب==

ڀيرومل آڏواڻي بابت چيو ويندو هو ته “نوٽ جيترو ننڍو، ليکڪ اوترو وڏو ۽ وڌيڪ سڃاتل.” هي قول سندس مختصر پر جامع ۽ معتبر اسلوب تي پورو لهي ٿو. چاليهن کان وڌيڪ ڪتابن جي تصنيف باوجود، سندس لکڻيءَ جي خوبي اها آهي ته هو ٿورڙن لفظن ۾ گهري معنيٰ ۽ تاريخي وزن پيدا ڪندو هو.ھي جديد سنڌي نثر، تاريخ نويسي، لساني تحقيق ۽ ثقافتي دستاويزن جي تشڪيل ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو. سندس ڪم اڄ به سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي مطالعي لاءِ هڪ معتبر ماخذ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ هو سنڌي علمي روايت جي اهم ستونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

== لڏپلاڻ ۽ لاڏاڻو==
سنڌ جو هي بي بها عالم ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان لڏي وڃي پوني ([[ڀارت]]) ۾ رهيو، جتي 7 جولاءِ 1950ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي تاريخدان]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو تاريخدان]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ناول نگار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ناٽڪ نگار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو اديب]]
[[زمرو:1875ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1953ع جون وفاتون]]
[[زمرو:1950ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو]]
[[زمرو:20ھين صديءَ جا سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]]


[[زمرو:صحافي]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو صحافي]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ليکڪ]]</text>
      <sha1>ipfk3dvn748yvl9dh94dc6odlajd8p3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369163</id>
      <parentid>369149</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:سنڌي ٻولي جو اديب]] کي [[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: اديب لاءِ مناسب سنڌيءَ ۾ ٻول ساهتڪار ٿيندو</comment>
      <origin>369163</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13135" sha1="6ie8sgxh3hpzkyh1jxig95hl8pu6nqb" xml:space="preserve">
{{Infobox person
| honorific_prefix   =
| name   = '''ڀيرو مل مهر چند آڏواڻي''' &lt;/br&gt; Bheru Mal Maharchand Adwani
 
&lt;!-- include middle initial, if not specified in birth_name --&gt;
| honorific_suffix   = 
| image =
| image_size         = 300px
| alt         =
| caption   = 
| native_name   =  
| native_name_lang   = سنڌي 
| birth_name    = ڀيرومل 
| birth_date   = 1875 
| birth_place   =  حيدرآباد، بمبئي پريزيڊنسي، برٽش انڊيا
|  (75 سال) death_date   = 7th July 1950
| death_place   = پوني، مھاراشٽرا، ڀارت 
| death_cause        = 
| body_discovered    = 
| resting_place  
| residence    =  
| nationality   = سنڌي 
| other_names   = 
| citizenship   = برٽش انڊين (سنڌ) ۽ ڀارتي
| education    = 
| alma_mater   = يونين اڪيڊمي
| occupation  = ايڪسائيز انسپيڪٽر 
| known_for  = مؤرخ، عالم، مضمون نگار ، ناٽڪ نويس ۽ ليکڪ 
| notable_works  = *قديم سنڌ 
*سنڌ جو سيلاني 
*لطيفي سير 
*سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ 
*سنڌ جي ھندن جي تاريخ (2 جلد)
*موهن جو دڙو
*تير اندازيءَ جي تاريخ
*غريب اللغات
| style     = 
| home_town   = حيدرآباد 
| predecessor  = 
| successor   =  
| party              = 
| movement           = 
| opponents   =  
| boards     = 
| religion    = ھندو 
| denomination  =
| spouse    =  
| partner    =  
| children    = 
| relatives  = *مھرچند (پيء)
*وشني آڏواڻي (ڀيڻ)
*نند ڀيرومل (پٽ)
| callsign           = 
| awards             = 
| module             = 
| module2            = 
| module3            = 
| module4            = 
| module5            = 
| module6            = 
| signature          = 
| signature_alt      = 
| signature_size     =  
| website            =  
| footnotes          = 
}}


'''ڀيرو مل مهر چند آڏواڻي''' ([[انگريزي]]:Bheru Mal Mahar Chand Adwani) (1875ع–1950ع) سنڌي ادب جو گهڻ رخو ليکڪ، عالم ۽ مورخ هو، جيڪو پنهنجي وسيع ۽ متنوع تصنيفي ڪم سبب وڏي شهرت رکي ٿو. هن تاريخ، لسانيات، سفرنامي ۽ ثقافتي مطالعي سميت ڪيترين صنفن ۾ لکيو ۽ جديد سنڌي نثر کي مضبوط بنياد فراهم ڪيو&lt;ref&gt;A DICTIONARY  OF  SINDHI : Jt.  LITERATURE  MOTILAL JOTWANIFirst Edition : 13 January, 1996 New Delhi, page:6&lt;/ref&gt;. [[سنڌي ٻولي]]ءَ جو مشهور اديب عالم، فاضل، نالي وارو تاريخدان، ناول نگار، ناٽڪ نگار هو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آڏواڻي%20ڀيرو%20مل%20مهرچند|title=آڏواڻي ڀيرو مل مهرچند : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2021-11-15}}&lt;/ref&gt; سندس ڪيترائي ڪتاب شايع ٿيل آهن.

==زندگي جو احوال==
ڀيرو مل 1875ع ڌاري  برطانوي هندستان ۾ سنڌ جي شهر [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۾ آڏواڻي خاندان ۾ ديوان مهرچند آئل مل جي گهر ۾ پيدا ٿيو. هن ثانوي تعليم حيدرآباد سنڌ جي مشهور اسڪول يونين اڪيڊميءَ ۾ ورتي، جتي هن ساڌو هيرانند شوقي رام آڏواڻي ۽ تاراچند آڏواڻيءَ کان ٻي تعليم وٺڻ سان گڏ شاهه جو ڪلام به پڙهيو. هن 20 سالن جي عمر ۾ سالٽ (لوڻ) ۽ ايڪسائيز کاتي ۾ 25 رپين تي سرڪاري نوڪريءَ سان پنهنجي عملي زندگيءَ جي شروعات ڪئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%DA%8F%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A%20%D8%8C%20%20%DA%80%D9%8A%D8%B1%D9%88%20%D9%85%D9%84%20%D9%85%D9%87%D8%B1%DA%86%D9%86%D8%AF ''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون.''] ''سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.''&lt;/ref&gt;مولانا گرامي مطابق 1896 ۾ ايڪسائيز کاتي ۾ ملازمت حاصل ڪيائين ۽ انسپيڪٽر جي عھدي تان رٽائر ٿيو.&lt;ref&gt;{ڪتاب:ويا سي وينجهار؛ ليکڪ: غلام محمد گرامي؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ ڇاپو ٻيون جون 1995 }&lt;/ref&gt;

== لکڻيون ۽ خدمتون==

''ڀيرو مل کي ساڌو هيرانند لاءِ ڏاڍي عزت هئي، جنهن جي مضمونن ۽ تاثرن جو ڪتاب ”هيري جُون ڪڻِيُون“ عنوان سان ڇپائي پڌرو ڪيائين، جنهن ۾ هن هر مضمون کي هيري جي ڪڻيءَ سان ڀيٽي، ساڌو هيرانند کي سچو هيرو سڏيو آهي. ان کان سواءِ ننڍي عمر ۾ جنهن شخص ڀيرومل کي متاثر ڪيو، اهو ماستر مولچند ڇتواڻي هو، جنهن منجهس راڳ، شاعريءَ ۽ ڪتابن لکڻ لاءِ چاهه پيدا ڪيو. پروفيسر منگهارام ملڪاڻي، پروفيسر ڪلياڻ آڏواڻي هڪ طرف کيس مٽي مائٽيءَ جي ڪري ويجها هئا ۽ ٻئي طرف ساڻن سندس ادبي دوستيءَ وارا لاڳاپا هئا. ڀيرو مل ايڪسائيز کاتي ۾ 28 سال نوڪري ڪئي، جنهن جو ڳچ حصو ماڙي پور لوڻ کاڻ ([[ڪراچي]]) ۾ گذاريائين، جتي سمنڊ ۽ خشڪيءَ رستي وڃي سگهبو هو. 1902ع ۾ سمنڊ ۾ اُٿل اچڻ سبب لوڻ کاڻ ٻڏي وئي. ان وقت ڪيترائي ڏينهن ڀيرومل کي جهنگ جي مريڙي تي گذران ڪرڻو پيو. نوڪر به ڪو نه هو، رستا به ٻڏل هئا. اهڙين ڏکين حالتن ۾ هڪ غزل لکيائين. هن کاتي ۾ ڪلارڪ مان ترقي ڪري انسپيڪٽر ٿيو. ان دوران هو [[سنڌ]] جي جدا جدا هنڌن بوبڪ، ڪوٽڙي ۽ ٻين علائقن ۾ رهيو ۽ ذري گهٽ سڄي سنڌ جو سير سفر به ڪيائين.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

1924ع تائين سنڌ ۾ سنڌي رڳو مئٽرڪ تائين پڙهي ويندي هئي، ساڳئي سال بي. اي امتحان جي ڪورس ۾ سنڌي آزمائشي طور شروع ڪئي وئي هئي ۽ حيدرآباد واري ڪاليج ۾ بي. اي ڪرائي ويندي هئي. سنڌيءَ ۾ تعليم جو سڄو دارومدار ڪراچيءَ واري ڪاليج ۾ هو. 1924ع واري پهرين ٽرم ۾ ڊاڪٽر دائودپوٽو، جيڪو ايم. اي پاس ڪري آيو هو. سو هڪ سئو رپين پگهار تي سنڌيءَ جو ليڪچرار مقرر ٿيو، پر سُتت هو صاحب ڊاڪٽريٽ جي ڊگريءَ لاءِ انگلينڊ هليو ويو ۽ ان پوسٽ تي ڪم ڪرڻ لاءِ ڀيرومل کي آڇ ڪئي وئي.&lt;ref&gt;{ڪتاب:ويا سي وينجهار؛ ليکڪ: غلام محمد گرامي؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ ڇاپو ٻيون جون 1995 }&lt;/ref&gt;. هن جي من جو لاڙو اڳئي علمي ادبي ميدان طرف هو. ليڪچرار واري نئين نوڪريءَ واري پگهار جيتوڻيڪ ان وقت ايڪسائيز کاتي ۾ کيس ملندڙ پگهار کان گهٽ هئي، پوءِ به هن اها آڇ قبول ڪئي. نومبر 1924ع کان ڪراچيءَ جي [[ڊي جي ڪاليج|ڏيارام ڄيٺمل سنڌ ڪاليج]] ۾ سنڌيءَ جو ليڪچرر مقرر ٿيو. پاڻ لکي ٿو ته ”هڪ سئو رپيا ماهوار پينشن وٺي ايڪسائيز کاتو ڇڏي آيس، جو هيءُ ڪم منهنجي دل وٽان هو. بي. اي جي شاگردن ۾ سنڌيءَ لاءِ چاهه وڌايم ته پوءِ ڪاليج جي سڀني ڪلاسن ۾ سنڌي پيئي ۽ پنهنجي پورهئي کي سجايو سمجهيم“. هن سنڌي ٻوليءَ، سنڌ جي تاريخ، [[موئن جو دڙو|موهن جي دڙي]]، سنڌي هندن جي تاريخ سان گڏ ناٽڪ، ناول، ٻاراڻو ادب، خاص ڪري ٻاراڻي شاعري وغيره تي پنجاهه کان وڌيڪ ڪتاب لکيائين. پاڻ سنڌي ٻوليءَ ۽ ادب جي چئن ٿنڀن مان هڪ آهي، جن ۾ پرمانند ميوا رام، ڄيٺمل پرسرام ۽ مرزا قليچ بيگ اچي وڃن ٿا. ڀيرومل سنڌي گرامر جي اصولن ۽ قاعدن تي ”وڏو سنڌي وياڪرڻ“ (1925ع)، پهاڪن ۽ اصلاحن تي ”گلقند“ (1928ع)، (ٻه ڀاڱا) ڪتاب لکڻ کان سواءِ شاهه لطيف جي ٽن سُرن تي ”غريب اللغات (1907ع)“ نالي لغت تيار ڪئي. هن 1910ع ۾ سماجي ريتن رسمن ۽ هندو مسلم نفرت ختم ڪرڻ لاءِ هڪ ناول ”آنند سندريڪا“ لکيو (ع1910ع)“ ان کان سواءِ ”موهني ٻائي (1917ع)“ ۽ ”[[وريل ۽ نعمت]] (1915ع)“ سندس مشهور ناول آهن. هن ويدن، مهاڀارت ۽ ٻين ڪتابن کي ڀيٽي تاريخي ڪتاب ”قديم سنڌ“ لکيو، جيڪو 1957ع ۾ ڇپيو. سندس ڪتاب”سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ“ اهم آهي، جيڪو 1931ع ۾ ڇپيو ۽ [[سنڌي ادبي بورڊ]] هن وقت تائين ان جا ڪيترا ڇاپا شايع ڪيا آهن. هن جي ٻين اهم ڪتابن ۾ ”سنڌ جو سيلاني (1923ع)“، ”لطيفي سير“، ”سنڌ ۽ سنڌيت“، ”سوڍن جي صاحبي“، ”سنڌي هندن جي تاريخ“ (ٻه ڀاڱا)، ”موهن جو دڙو (1933ع)“ ، ”آزادي جي ڪوڏي“، ”چونڊ نثر ۽ نظم“، ”بهار نثر“، ”دُرو ڀڳت“، ”تير اندازيءَ جي تاريخ“ ۽ ٻيا شامل آهن. ڀيرومل ٻارن جي تعليم ۽ وندر لاءِ ڪيترائي نظم ۽ گيت نه رڳو طبعزاد لکيا، پر انگريزيءَ مان به ترجمو ڪري ڇپايا. اهڙا ڪُل 16 شعر ”نوبهار“ نالي ڪتاب ۾ ڇپيل آهن، جنهن ۾ هن مرزا قليچ ۽ فرمان عليءَ جا ٻه ٻاراڻا گيت به شامل ڪيا آهن. ان کان سواءِ هن ”گولن جا گوندر“ ۽ ”حرص جو شڪار“ شيڪسپيئر جي ٻن ناولن جا سنڌي ترجما ڪري ڇپايا. سندس شاعريءَ جا ٻه مجموعا ”گلزار نظم“ (1909ع) ۽ ”چونڊ ڪلام“ (1923ع) پڻ ڇپيل آهن.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhipeoples.blogspot.com/2011/03/blog-post_7805.html|title=سنڌي شخصيتون: ڀيرو مل مهرچند - شوڪت حسين شورو|last=Sindhipeoples|date=2011-03-09|website=سنڌي شخصيتون|access-date=2020-09-16}}&lt;/ref&gt;

==ادبي ورثو ۽ اسلوب==

ڀيرومل آڏواڻي بابت چيو ويندو هو ته “نوٽ جيترو ننڍو، ليکڪ اوترو وڏو ۽ وڌيڪ سڃاتل.” هي قول سندس مختصر پر جامع ۽ معتبر اسلوب تي پورو لهي ٿو. چاليهن کان وڌيڪ ڪتابن جي تصنيف باوجود، سندس لکڻيءَ جي خوبي اها آهي ته هو ٿورڙن لفظن ۾ گهري معنيٰ ۽ تاريخي وزن پيدا ڪندو هو.ھي جديد سنڌي نثر، تاريخ نويسي، لساني تحقيق ۽ ثقافتي دستاويزن جي تشڪيل ۾ بنيادي حيثيت رکي ٿو. سندس ڪم اڄ به سنڌ جي تاريخي ۽ ادبي مطالعي لاءِ هڪ معتبر ماخذ سمجهيو وڃي ٿو، ۽ هو سنڌي علمي روايت جي اهم ستونن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.

== لڏپلاڻ ۽ لاڏاڻو==
سنڌ جو هي بي بها عالم ورهاڱي کان پوءِ سنڌ مان لڏي وڃي پوني ([[ڀارت]]) ۾ رهيو، جتي 7 جولاءِ 1950ع ۾ وفات ڪيائين.&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي تاريخدان]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو تاريخدان]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ناول نگار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ناٽڪ نگار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]
[[زمرو:1875ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1953ع جون وفاتون]]
[[زمرو:1950ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو]]
[[زمرو:20ھين صديءَ جا سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]]


[[زمرو:صحافي]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو صحافي]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ليکڪ]]</text>
      <sha1>6ie8sgxh3hpzkyh1jxig95hl8pu6nqb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آڏي ڍال م ڍار (ڪتاب 1)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>14190</id>
    <revision>
      <id>369276</id>
      <parentid>98127</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:52:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369276</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="673" sha1="l69zu480xqjo4h9e686zozpa6dvluku" xml:space="preserve">'''آڏِي ڍال مَ ڍار''' رشيد ڀٽيءَ جو لکيل [[ڪتاب]]. هيءُ ڪتاب ڪرائون سائيز ۾ پڪي جلد سان آهي، جنهن ۾ 62 صفحا آهن. ڪتاب جو پهيون ڇاپو، [[پاڪستان رائٽرز گلڊ]] سنڌ سب ريجن پاران، محموديه پرنٽنگ پريس، [[سکر]] مان [[1966ء]] ۾ شايع ٿيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%DA%8F%D9%8A%20%DA%8D%D8%A7%D9%84%20%D9%85%20%DA%8D%D8%A7%D8%B1 آڏي ڍال م ڍار : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

{{ڪچو}}
{{حوالا}}

[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>l69zu480xqjo4h9e686zozpa6dvluku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:لوا تي ٻَڌل سانچا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>14693</id>
    <revision>
      <id>369298</id>
      <parentid>210889</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو:لوا تي مشتمل سانچا]] کي [[زمرو:لوا تي ٻَڌل سانچا]] ڏانھن چوريو: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>173745</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="544" sha1="gvlsstc4xi6cx5fqcoaduyro3cgh1o8" xml:space="preserve">{{وڪي منصوبو لُووا/هيڊر}}
{{template category}}
The '''Category:Lua-based templates (زمرو:لوا تي مشتمل سانچا)''' is an index of [[زمرو:وڪيپيڊيا ماڊيولز]]

[[wp:template]]s which &lt;code&gt;#invoke&lt;/code&gt; modules written in [[Lua script]], using the [[mw:Extension:Scribunto|Scribunto]] interface.

[[زمرو: وڪيپيڊيا ماڊيولز|سانچا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا اسٽائل وٽان سانچا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا سانچو زمرا]]


[[زمرو:سانچا]]</text>
      <sha1>gvlsstc4xi6cx5fqcoaduyro3cgh1o8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو بحث:لوا تي ٻَڌل سانچا</title>
    <ns>15</ns>
    <id>16047</id>
    <revision>
      <id>369300</id>
      <parentid>210891</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو بحث:لوا تي مشتمل سانچا]] کي [[زمرو بحث:لوا تي ٻَڌل سانچا]] ڏانھن چوريو: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>136789</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="671" sha1="sp2xtm7vaf4rjvuicwc1zn1uhry94we" xml:space="preserve">هن زمري کي سنڌي نالي ''' زمرو:لوا تي مشتمل سانچا ''' ، سان چوريو ويندو ، پر اهو ڪرڻ سان وڏيون تبديليون اينديون جن کي هر هڪ کي ترتيب ڏيڻ پوندي، اهو وقت ڪڍي ايئن اڳتي ڪيو ويندو. صرف منتظم ئي اهو ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو جنهن کي ٽيڪنيڪي ڄاڻ هجي. ڪوئي به عمل ڪرڻ کان پهرئين صلاح ضرور ڪئي وڃي ڇوته هي انتهائي حساس زمرو آهي، جنهن سان ٻيا ڪيترائي سانچا لاڳاپيل آهن. --JogiAsad 09:10, 29 ڊسمبر 2015 (UTC)</text>
      <sha1>sp2xtm7vaf4rjvuicwc1zn1uhry94we</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369302</id>
      <parentid>369300</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:03:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>معمولي ڪاپي ايڊٽ</comment>
      <origin>369302</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="669" sha1="k7o3jg23z58z40n7625dsx0yws8c1ge" xml:space="preserve">هن زمري کي سنڌي نالي ''' زمرو:لوا تي ٻَڌل سانچا ''' ، سان چوريو ويندو ، پر اهو ڪرڻ سان وڏيون تبديليون اينديون جن کي هر هڪ کي ترتيب ڏيڻ پوندي، اهو وقت ڪڍي ايئن اڳتي ڪيو ويندو. صرف منتظم ئي اهو ڪم سرانجام ڏئي سگهي ٿو جنهن کي ٽيڪنيڪي ڄاڻ هجي. ڪوئي به عمل ڪرڻ کان پهرئين صلاح ضرور ڪئي وڃي ڇوته هي انتهائي حساس زمرو آهي، جنهن سان ٻيا ڪيترائي سانچا لاڳاپيل آهن. --JogiAsad 09:10, 29 ڊسمبر 2015 (UTC)</text>
      <sha1>k7o3jg23z58z40n7625dsx0yws8c1ge</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آيت الله خامنائي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>16920</id>
    <revision>
      <id>369094</id>
      <parentid>369042</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T12:55:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>369094</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31795" sha1="1ix3z726dbyrey00u2ath2nx1fonuh1" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}}
| native_name = &lt;!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--&gt;
| image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg&lt;!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--&gt;
| alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير
| caption = خامنئي 2017ع ۾
| order = ٻيون
| office = ايران جو سپريم ليڊر
| president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| ''هو پاڻ''
| [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]
| [[محمد خاتمي]]
| [[محمود احمدي نژاد]]
| [[حسن روحاني]]
| [[ابراهيم رئيسي]]
| [[محمد مخبر]] (قائم مقام)
| [[مسعود پزشڪيان]]
}}
| primeminister = [[مير حسين موسوي]]&lt;br /&gt;(آگسٽ 1989ع تائين)
| term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}}
| term_end = 28 فيبروري 2026ع
| predecessor = [[روح الله خميني]]
| successor = [[مجتبيٰ خامنئي]]
| order1 = ٽيون
| office1 = ايران جو صدر
| 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}}
| 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}}
| 2blankname1 = وزيراعظم
| 2namedata1 = مير حسين موسوي
| term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع
| term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع
| predecessor1 = [[محمد علي رجائي]]
| successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
{{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}}
| office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين
| appointed2 = روح الله خميني
| predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو''
| successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
| term_start2 = 7 فيبروري 1988ع
| term_end2 = 4 جون 1989ع
| office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر
| term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع
| term_end3 = 4 جون 1989ع
| constituency3 = [[تهران صوبو]]
| majority3 = 2,800,353 (87.8%)&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول (&quot;Who came first in the first election of the Experts?&quot; )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر
| term_start4 = 28 مئي 1980ع
| term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع
| constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]]
| majority4 = 1,405,976 (65.8%)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}&lt;/ref&gt;
| office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]]
| term_start5 = 14 جنوري 1980ع
| term_end5 = 28 فيبروري 2026ع
| appointer5 = روح الله خميني
| 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}}
| 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| [[احمد جنتي]]
| [[احمد خاتمي]]
| [[ڪاظم صديقي]]
| [[علي موحدي ڪرماني]]
| [[محمد حسن ابوترابي فرد]]
| [[محمد جواد حاج علي اڪبري]]
}}
| predecessor5 = [[حسين علي منتظري]]
| successor5 = خالي
{{Collapsed infobox section end}}
| birth_name = علي حسيني خامنئي
| birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}}
| birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]]
| death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}}
| death_place = [[تهران]]، ايران
| party = {{plainlist|
* [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع)
* [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع)
* [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع)
}}
| otherparty = 
| spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}}
| children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن
| father = [[جواد خامنئي]]
| mother = خديجه ميردامادي
| relatives = [[خامنئي خاندان]]
| education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}}
| signature =
| website = {{URL|english.khamenei.ir}}
| allegiance = &lt;!-- اسلامي جمهوريه ايران --&gt;
| branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}}
| serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}}
| commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]]
| battles = {{tree list}}
* [[ايران-عراق جنگ]]
** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;&gt;{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}&lt;/ref&gt;
* [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]]
* [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}}
{{tree list/end}}
| module = {{Infobox religious biography|embed=yes
| main_interests      = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;&gt;
Velayati, Ali Akbar. &quot;Ayatollah Ali Khamenei&quot;. 
The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). 
Archived from the original on 11 February 2017. 
Retrieved 3 April 2017.
&lt;/ref&gt;
| notable_ideas       = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]]
| religion            = [[اسلام]]
| denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]]
| jurisprudence = [[جعفري]]
| creed               = [[اصولي]]
| teacher            = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;}}}}
| module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾&lt;br /&gt;حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي&lt;br /&gt;رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}}
| footnotes = 
| death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]]
}}


''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;&gt;[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي.

سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.&lt;/ref&gt;
خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;USHR2015&quot;&gt;
{{cite report
 |title=Iran 2015 Human Rights Report
 |author=United States Department of State
 |publisher=U.S. Department of State
 |year=2016
 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |access-date=16 January 2023
 |archive-url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |archive-date=21 January 2017
}}
&lt;/ref&gt;
1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017).&lt;/ref&gt;
سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.&lt;ref&gt;International political reports on Iran foreign policy.&lt;/ref&gt;
خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.&lt;ref&gt;Middle East political analysis reports.&lt;/ref&gt;
خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.&lt;ref&gt;Committee to Protect Journalists reports.&lt;/ref&gt;
2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.&lt;ref&gt;US Sanctions Reports 2019.&lt;/ref&gt;
آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;Iran International News, 2026.&lt;/ref&gt; اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.&lt;ref&gt;Reuters News, 2026.&lt;/ref&gt;

==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر==

=== ابتدائي زندگي ===
==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ====

[[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;&gt;
ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱.
&lt;/ref&gt;سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.&lt;ref&gt;The Oxford Encyclopedia of the Islamic World.&lt;/ref&gt;
سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

==== ديني تعليم ====

[[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.&lt;/ref&gt; پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي حوزوي تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce.&lt;/ref&gt;
هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
[[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.&lt;ref&gt;The Oxford Encyclopedia of the Islamic World.&lt;/ref&gt;

1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce.&lt;/ref&gt;

=== اسلامي انقلاب کان اڳ سياسي سرگرميون ===

[[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.&lt;ref&gt;Political Ideology of Ayatollah Khamenei.&lt;/ref&gt;

پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt; پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt; نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.»&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt;

[[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt;

== پرورش ۽ تعليم ==

پاڻ 1939ع ۾ [[مشھد|'''مشھد''']] ۾ رهندڙ هڪ آذري ڪُٽنب ۾ ڄائو. علي خامنہ اي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو.

علي خامنہ ايءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾  پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي شيخ هاشم قاضيويني ۽ آيت الله ميلاني هن جا معلم رهيا. 1957 ۾ هو نجف هليو ويو جتي هڪ سال جو مختصر عرصو گذارڻ بعد قم ۾ اچي رهائش اختيار ڪئي. جتي هن آيت الله حسين بورجردي ۽ آيت الله روح الله خميني جهڙن شخصيتين جي ڪلاس مان علم پرايو. انکانپوءِ 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنہ اي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== اسلامي انقلاب ۾ ڪردار ==

علي خامنائي ايران جي اسلامي انقلاب جو اهم ڪردار رهيو ۽ امام خميني جي ويجهن ساٿين مان هو. تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد امام خمينيءَ علي خامنائي کي ليڊر بنايو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ به رهيو ۽ هڪ بم ڦاٽڻ تي هو شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== تعليم جو واڌارو ==

علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“

== لکيل ڪتاب ==
علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== قتل ==

[[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]]
28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي &lt;ref name=Gabrelletal02032026&gt;{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabrelletal02032026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}&lt;/ref&gt; 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== نوٽ ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:ايران]]
[[زمرو:ايراني شخصيتون]]
[[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]]
[[زمرو:ايران جي حڪومت]]
[[زمرو:ايران جي سياست]]
[[زمرو:تازيون وفاتون]]
[[زمرو:1939ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>1ix3z726dbyrey00u2ath2nx1fonuh1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369096</id>
      <parentid>369094</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T13:04:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>369096</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32065" sha1="hfj47tibg3asj15k1lwy5lgcm3pjlc0" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}}
| native_name = &lt;!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--&gt;
| image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg&lt;!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--&gt;
| alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير
| caption = خامنئي 2017ع ۾
| order = ٻيون
| office = ايران جو سپريم ليڊر
| president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| ''هو پاڻ''
| [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]
| [[محمد خاتمي]]
| [[محمود احمدي نژاد]]
| [[حسن روحاني]]
| [[ابراهيم رئيسي]]
| [[محمد مخبر]] (قائم مقام)
| [[مسعود پزشڪيان]]
}}
| primeminister = [[مير حسين موسوي]]&lt;br /&gt;(آگسٽ 1989ع تائين)
| term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}}
| term_end = 28 فيبروري 2026ع
| predecessor = [[روح الله خميني]]
| successor = [[مجتبيٰ خامنئي]]
| order1 = ٽيون
| office1 = ايران جو صدر
| 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}}
| 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}}
| 2blankname1 = وزيراعظم
| 2namedata1 = مير حسين موسوي
| term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع
| term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع
| predecessor1 = [[محمد علي رجائي]]
| successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
{{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}}
| office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين
| appointed2 = روح الله خميني
| predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو''
| successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
| term_start2 = 7 فيبروري 1988ع
| term_end2 = 4 جون 1989ع
| office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر
| term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع
| term_end3 = 4 جون 1989ع
| constituency3 = [[تهران صوبو]]
| majority3 = 2,800,353 (87.8%)&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول (&quot;Who came first in the first election of the Experts?&quot; )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر
| term_start4 = 28 مئي 1980ع
| term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع
| constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]]
| majority4 = 1,405,976 (65.8%)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}&lt;/ref&gt;
| office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]]
| term_start5 = 14 جنوري 1980ع
| term_end5 = 28 فيبروري 2026ع
| appointer5 = روح الله خميني
| 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}}
| 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| [[احمد جنتي]]
| [[احمد خاتمي]]
| [[ڪاظم صديقي]]
| [[علي موحدي ڪرماني]]
| [[محمد حسن ابوترابي فرد]]
| [[محمد جواد حاج علي اڪبري]]
}}
| predecessor5 = [[حسين علي منتظري]]
| successor5 = خالي
{{Collapsed infobox section end}}
| birth_name = علي حسيني خامنئي
| birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}}
| birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]]
| death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}}
| death_place = [[تهران]]، ايران
| party = {{plainlist|
* [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع)
* [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع)
* [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع)
}}
| otherparty = 
| spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}}
| children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن
| father = [[جواد خامنئي]]
| mother = خديجه ميردامادي
| relatives = [[خامنئي خاندان]]
| education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}}
| signature =
| website = {{URL|english.khamenei.ir}}
| allegiance = &lt;!-- اسلامي جمهوريه ايران --&gt;
| branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}}
| serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}}
| commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]]
| battles = {{tree list}}
* [[ايران-عراق جنگ]]
** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;&gt;{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}&lt;/ref&gt;
* [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]]
* [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}}
{{tree list/end}}
| module = {{Infobox religious biography|embed=yes
| main_interests      = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;&gt;
Velayati, Ali Akbar. &quot;Ayatollah Ali Khamenei&quot;. 
The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). 
Archived from the original on 11 February 2017. 
Retrieved 3 April 2017.
&lt;/ref&gt;
| notable_ideas       = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]]
| religion            = [[اسلام]]
| denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]]
| jurisprudence = [[جعفري]]
| creed               = [[اصولي]]
| teacher            = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;}}}}
| module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾&lt;br /&gt;حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي&lt;br /&gt;رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}}
| footnotes = 
| death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]]
}}


''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;&gt;[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي.

سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.&lt;/ref&gt;
خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;USHR2015&quot;&gt;
{{cite report
 |title=Iran 2015 Human Rights Report
 |author=United States Department of State
 |publisher=U.S. Department of State
 |year=2016
 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |access-date=16 January 2023
 |archive-url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |archive-date=21 January 2017
}}
&lt;/ref&gt;
1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017).&lt;/ref&gt;
سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.&lt;ref&gt;International political reports on Iran foreign policy.&lt;/ref&gt;
خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.&lt;ref&gt;Middle East political analysis reports.&lt;/ref&gt;
خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.&lt;ref&gt;Committee to Protect Journalists reports.&lt;/ref&gt;
2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.&lt;ref&gt;US Sanctions Reports 2019.&lt;/ref&gt;
آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;Iran International News, 2026.&lt;/ref&gt; اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.&lt;ref&gt;Reuters News, 2026.&lt;/ref&gt;

==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر==

=== ابتدائي زندگي ===
==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ====

[[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;&gt;
ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱.
&lt;/ref&gt;سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;OxfordIslam&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
 |title=Khameneʿi, ʿAlī
 |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2009
 |url=https://books.google.com.pk/books/about/The_Oxford_Encyclopedia_of_the_Islamic_W.html?id=oMDZAQAACAAJ
 |access-date=16 January 2023
}}
&lt;/ref&gt;سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

==== ديني تعليم ====

[[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.&lt;/ref&gt; پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي حوزوي تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce.&lt;/ref&gt;
هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
[[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.&lt;ref&gt;The Oxford Encyclopedia of the Islamic World.&lt;/ref&gt;

1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce.&lt;/ref&gt;

=== اسلامي انقلاب کان اڳ سياسي سرگرميون ===

[[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.&lt;ref&gt;Political Ideology of Ayatollah Khamenei.&lt;/ref&gt;

پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt; پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt; نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.»&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt;

[[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt;

== پرورش ۽ تعليم ==

پاڻ 1939ع ۾ [[مشھد|'''مشھد''']] ۾ رهندڙ هڪ آذري ڪُٽنب ۾ ڄائو. علي خامنہ اي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو.

علي خامنہ ايءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾  پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي شيخ هاشم قاضيويني ۽ آيت الله ميلاني هن جا معلم رهيا. 1957 ۾ هو نجف هليو ويو جتي هڪ سال جو مختصر عرصو گذارڻ بعد قم ۾ اچي رهائش اختيار ڪئي. جتي هن آيت الله حسين بورجردي ۽ آيت الله روح الله خميني جهڙن شخصيتين جي ڪلاس مان علم پرايو. انکانپوءِ 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنہ اي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== اسلامي انقلاب ۾ ڪردار ==

علي خامنائي ايران جي اسلامي انقلاب جو اهم ڪردار رهيو ۽ امام خميني جي ويجهن ساٿين مان هو. تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد امام خمينيءَ علي خامنائي کي ليڊر بنايو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ به رهيو ۽ هڪ بم ڦاٽڻ تي هو شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== تعليم جو واڌارو ==

علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“

== لکيل ڪتاب ==
علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== قتل ==

[[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]]
28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي &lt;ref name=Gabrelletal02032026&gt;{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabrelletal02032026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}&lt;/ref&gt; 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== نوٽ ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:ايران]]
[[زمرو:ايراني شخصيتون]]
[[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]]
[[زمرو:ايران جي حڪومت]]
[[زمرو:ايران جي سياست]]
[[زمرو:تازيون وفاتون]]
[[زمرو:1939ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>hfj47tibg3asj15k1lwy5lgcm3pjlc0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369097</id>
      <parentid>369096</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T13:05:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ديني تعليم */</comment>
      <origin>369097</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32041" sha1="4fv5sr7nmscgrefnxmfjvewqciq9h65" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}}
| native_name = &lt;!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--&gt;
| image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg&lt;!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--&gt;
| alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير
| caption = خامنئي 2017ع ۾
| order = ٻيون
| office = ايران جو سپريم ليڊر
| president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| ''هو پاڻ''
| [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]
| [[محمد خاتمي]]
| [[محمود احمدي نژاد]]
| [[حسن روحاني]]
| [[ابراهيم رئيسي]]
| [[محمد مخبر]] (قائم مقام)
| [[مسعود پزشڪيان]]
}}
| primeminister = [[مير حسين موسوي]]&lt;br /&gt;(آگسٽ 1989ع تائين)
| term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}}
| term_end = 28 فيبروري 2026ع
| predecessor = [[روح الله خميني]]
| successor = [[مجتبيٰ خامنئي]]
| order1 = ٽيون
| office1 = ايران جو صدر
| 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}}
| 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}}
| 2blankname1 = وزيراعظم
| 2namedata1 = مير حسين موسوي
| term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع
| term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع
| predecessor1 = [[محمد علي رجائي]]
| successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
{{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}}
| office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين
| appointed2 = روح الله خميني
| predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو''
| successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
| term_start2 = 7 فيبروري 1988ع
| term_end2 = 4 جون 1989ع
| office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر
| term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع
| term_end3 = 4 جون 1989ع
| constituency3 = [[تهران صوبو]]
| majority3 = 2,800,353 (87.8%)&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول (&quot;Who came first in the first election of the Experts?&quot; )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر
| term_start4 = 28 مئي 1980ع
| term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع
| constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]]
| majority4 = 1,405,976 (65.8%)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}&lt;/ref&gt;
| office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]]
| term_start5 = 14 جنوري 1980ع
| term_end5 = 28 فيبروري 2026ع
| appointer5 = روح الله خميني
| 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}}
| 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| [[احمد جنتي]]
| [[احمد خاتمي]]
| [[ڪاظم صديقي]]
| [[علي موحدي ڪرماني]]
| [[محمد حسن ابوترابي فرد]]
| [[محمد جواد حاج علي اڪبري]]
}}
| predecessor5 = [[حسين علي منتظري]]
| successor5 = خالي
{{Collapsed infobox section end}}
| birth_name = علي حسيني خامنئي
| birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}}
| birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]]
| death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}}
| death_place = [[تهران]]، ايران
| party = {{plainlist|
* [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع)
* [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع)
* [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع)
}}
| otherparty = 
| spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}}
| children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن
| father = [[جواد خامنئي]]
| mother = خديجه ميردامادي
| relatives = [[خامنئي خاندان]]
| education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}}
| signature =
| website = {{URL|english.khamenei.ir}}
| allegiance = &lt;!-- اسلامي جمهوريه ايران --&gt;
| branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}}
| serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}}
| commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]]
| battles = {{tree list}}
* [[ايران-عراق جنگ]]
** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;&gt;{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}&lt;/ref&gt;
* [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]]
* [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}}
{{tree list/end}}
| module = {{Infobox religious biography|embed=yes
| main_interests      = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;&gt;
Velayati, Ali Akbar. &quot;Ayatollah Ali Khamenei&quot;. 
The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). 
Archived from the original on 11 February 2017. 
Retrieved 3 April 2017.
&lt;/ref&gt;
| notable_ideas       = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]]
| religion            = [[اسلام]]
| denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]]
| jurisprudence = [[جعفري]]
| creed               = [[اصولي]]
| teacher            = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;}}}}
| module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾&lt;br /&gt;حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي&lt;br /&gt;رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}}
| footnotes = 
| death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]]
}}


''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;&gt;[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي.

سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.&lt;/ref&gt;
خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;USHR2015&quot;&gt;
{{cite report
 |title=Iran 2015 Human Rights Report
 |author=United States Department of State
 |publisher=U.S. Department of State
 |year=2016
 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |access-date=16 January 2023
 |archive-url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |archive-date=21 January 2017
}}
&lt;/ref&gt;
1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017).&lt;/ref&gt;
سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.&lt;ref&gt;International political reports on Iran foreign policy.&lt;/ref&gt;
خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.&lt;ref&gt;Middle East political analysis reports.&lt;/ref&gt;
خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.&lt;ref&gt;Committee to Protect Journalists reports.&lt;/ref&gt;
2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.&lt;ref&gt;US Sanctions Reports 2019.&lt;/ref&gt;
آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;Iran International News, 2026.&lt;/ref&gt; اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.&lt;ref&gt;Reuters News, 2026.&lt;/ref&gt;

==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر==

=== ابتدائي زندگي ===
==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ====

[[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;&gt;
ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱.
&lt;/ref&gt;سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;OxfordIslam&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
 |title=Khameneʿi, ʿAlī
 |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2009
 |url=https://books.google.com.pk/books/about/The_Oxford_Encyclopedia_of_the_Islamic_W.html?id=oMDZAQAACAAJ
 |access-date=16 January 2023
}}
&lt;/ref&gt;سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

==== ديني تعليم ====

[[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.&lt;/ref&gt; پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي حوزوي تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce.&lt;/ref&gt;
هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
[[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.&lt;ref name=&quot; مبارڪ علي&quot;/&gt;

1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce.&lt;/ref&gt;

=== اسلامي انقلاب کان اڳ سياسي سرگرميون ===

[[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.&lt;ref&gt;Political Ideology of Ayatollah Khamenei.&lt;/ref&gt;

پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt; پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt; نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.»&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt;

[[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt;

== پرورش ۽ تعليم ==

پاڻ 1939ع ۾ [[مشھد|'''مشھد''']] ۾ رهندڙ هڪ آذري ڪُٽنب ۾ ڄائو. علي خامنہ اي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو.

علي خامنہ ايءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾  پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي شيخ هاشم قاضيويني ۽ آيت الله ميلاني هن جا معلم رهيا. 1957 ۾ هو نجف هليو ويو جتي هڪ سال جو مختصر عرصو گذارڻ بعد قم ۾ اچي رهائش اختيار ڪئي. جتي هن آيت الله حسين بورجردي ۽ آيت الله روح الله خميني جهڙن شخصيتين جي ڪلاس مان علم پرايو. انکانپوءِ 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنہ اي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== اسلامي انقلاب ۾ ڪردار ==

علي خامنائي ايران جي اسلامي انقلاب جو اهم ڪردار رهيو ۽ امام خميني جي ويجهن ساٿين مان هو. تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد امام خمينيءَ علي خامنائي کي ليڊر بنايو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ به رهيو ۽ هڪ بم ڦاٽڻ تي هو شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== تعليم جو واڌارو ==

علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“

== لکيل ڪتاب ==
علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== قتل ==

[[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]]
28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي &lt;ref name=Gabrelletal02032026&gt;{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabrelletal02032026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}&lt;/ref&gt; 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== نوٽ ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:ايران]]
[[زمرو:ايراني شخصيتون]]
[[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]]
[[زمرو:ايران جي حڪومت]]
[[زمرو:ايران جي سياست]]
[[زمرو:تازيون وفاتون]]
[[زمرو:1939ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>4fv5sr7nmscgrefnxmfjvewqciq9h65</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369098</id>
      <parentid>369097</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T13:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ابتدائي زندگي */</comment>
      <origin>369098</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32035" sha1="8jp71idd5chg1v3wq101y19rmal7mky" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}}
| native_name = &lt;!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--&gt;
| image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg&lt;!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--&gt;
| alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير
| caption = خامنئي 2017ع ۾
| order = ٻيون
| office = ايران جو سپريم ليڊر
| president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| ''هو پاڻ''
| [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]
| [[محمد خاتمي]]
| [[محمود احمدي نژاد]]
| [[حسن روحاني]]
| [[ابراهيم رئيسي]]
| [[محمد مخبر]] (قائم مقام)
| [[مسعود پزشڪيان]]
}}
| primeminister = [[مير حسين موسوي]]&lt;br /&gt;(آگسٽ 1989ع تائين)
| term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}}
| term_end = 28 فيبروري 2026ع
| predecessor = [[روح الله خميني]]
| successor = [[مجتبيٰ خامنئي]]
| order1 = ٽيون
| office1 = ايران جو صدر
| 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}}
| 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}}
| 2blankname1 = وزيراعظم
| 2namedata1 = مير حسين موسوي
| term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع
| term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع
| predecessor1 = [[محمد علي رجائي]]
| successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
{{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}}
| office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين
| appointed2 = روح الله خميني
| predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو''
| successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
| term_start2 = 7 فيبروري 1988ع
| term_end2 = 4 جون 1989ع
| office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر
| term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع
| term_end3 = 4 جون 1989ع
| constituency3 = [[تهران صوبو]]
| majority3 = 2,800,353 (87.8%)&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول (&quot;Who came first in the first election of the Experts?&quot; )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر
| term_start4 = 28 مئي 1980ع
| term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع
| constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]]
| majority4 = 1,405,976 (65.8%)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}&lt;/ref&gt;
| office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]]
| term_start5 = 14 جنوري 1980ع
| term_end5 = 28 فيبروري 2026ع
| appointer5 = روح الله خميني
| 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}}
| 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| [[احمد جنتي]]
| [[احمد خاتمي]]
| [[ڪاظم صديقي]]
| [[علي موحدي ڪرماني]]
| [[محمد حسن ابوترابي فرد]]
| [[محمد جواد حاج علي اڪبري]]
}}
| predecessor5 = [[حسين علي منتظري]]
| successor5 = خالي
{{Collapsed infobox section end}}
| birth_name = علي حسيني خامنئي
| birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}}
| birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]]
| death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}}
| death_place = [[تهران]]، ايران
| party = {{plainlist|
* [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع)
* [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع)
* [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع)
}}
| otherparty = 
| spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}}
| children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن
| father = [[جواد خامنئي]]
| mother = خديجه ميردامادي
| relatives = [[خامنئي خاندان]]
| education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}}
| signature =
| website = {{URL|english.khamenei.ir}}
| allegiance = &lt;!-- اسلامي جمهوريه ايران --&gt;
| branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}}
| serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}}
| commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]]
| battles = {{tree list}}
* [[ايران-عراق جنگ]]
** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;&gt;{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}&lt;/ref&gt;
* [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]]
* [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}}
{{tree list/end}}
| module = {{Infobox religious biography|embed=yes
| main_interests      = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;&gt;
Velayati, Ali Akbar. &quot;Ayatollah Ali Khamenei&quot;. 
The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). 
Archived from the original on 11 February 2017. 
Retrieved 3 April 2017.
&lt;/ref&gt;
| notable_ideas       = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]]
| religion            = [[اسلام]]
| denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]]
| jurisprudence = [[جعفري]]
| creed               = [[اصولي]]
| teacher            = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;}}}}
| module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾&lt;br /&gt;حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي&lt;br /&gt;رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}}
| footnotes = 
| death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]]
}}


''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;&gt;[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي.

سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.&lt;/ref&gt;
خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;USHR2015&quot;&gt;
{{cite report
 |title=Iran 2015 Human Rights Report
 |author=United States Department of State
 |publisher=U.S. Department of State
 |year=2016
 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |access-date=16 January 2023
 |archive-url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |archive-date=21 January 2017
}}
&lt;/ref&gt;
1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017).&lt;/ref&gt;
سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.&lt;ref&gt;International political reports on Iran foreign policy.&lt;/ref&gt;
خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.&lt;ref&gt;Middle East political analysis reports.&lt;/ref&gt;
خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.&lt;ref&gt;Committee to Protect Journalists reports.&lt;/ref&gt;
2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.&lt;ref&gt;US Sanctions Reports 2019.&lt;/ref&gt;
آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;Iran International News, 2026.&lt;/ref&gt; اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.&lt;ref&gt;Reuters News, 2026.&lt;/ref&gt;

==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر==

=== ابتدائي زندگي ===
==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ====

[[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;&gt;
ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱.
&lt;/ref&gt;سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;OxfordIslam&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
 |title=Khameneʿi, ʿAlī
 |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2009
 |url=https://books.google.com.pk/books/about/The_Oxford_Encyclopedia_of_the_Islamic_W.html?id=oMDZAQAACAAJ
 |access-date=16 January 2023
}}
&lt;/ref&gt;سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

==== ديني تعليم ====

[[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.&lt;/ref&gt; پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي حوزوي تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce.&lt;/ref&gt;
هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
[[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.&lt;ref name=&quot; OxfordIslam&quot;/&gt;

1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce.&lt;/ref&gt;

=== اسلامي انقلاب کان اڳ سياسي سرگرميون ===

[[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.&lt;ref&gt;Political Ideology of Ayatollah Khamenei.&lt;/ref&gt;

پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt; پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt; نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.»&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt;

[[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt;

== پرورش ۽ تعليم ==

پاڻ 1939ع ۾ [[مشھد|'''مشھد''']] ۾ رهندڙ هڪ آذري ڪُٽنب ۾ ڄائو. علي خامنہ اي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو.

علي خامنہ ايءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾  پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي شيخ هاشم قاضيويني ۽ آيت الله ميلاني هن جا معلم رهيا. 1957 ۾ هو نجف هليو ويو جتي هڪ سال جو مختصر عرصو گذارڻ بعد قم ۾ اچي رهائش اختيار ڪئي. جتي هن آيت الله حسين بورجردي ۽ آيت الله روح الله خميني جهڙن شخصيتين جي ڪلاس مان علم پرايو. انکانپوءِ 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنہ اي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== اسلامي انقلاب ۾ ڪردار ==

علي خامنائي ايران جي اسلامي انقلاب جو اهم ڪردار رهيو ۽ امام خميني جي ويجهن ساٿين مان هو. تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد امام خمينيءَ علي خامنائي کي ليڊر بنايو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ به رهيو ۽ هڪ بم ڦاٽڻ تي هو شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== تعليم جو واڌارو ==

علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“

== لکيل ڪتاب ==
علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== قتل ==

[[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]]
28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي &lt;ref name=Gabrelletal02032026&gt;{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabrelletal02032026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}&lt;/ref&gt; 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== نوٽ ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:ايران]]
[[زمرو:ايراني شخصيتون]]
[[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]]
[[زمرو:ايران جي حڪومت]]
[[زمرو:ايران جي سياست]]
[[زمرو:تازيون وفاتون]]
[[زمرو:1939ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>8jp71idd5chg1v3wq101y19rmal7mky</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369101</id>
      <parentid>369098</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T13:10:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* ديني تعليم */</comment>
      <origin>369101</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32059" sha1="lwjwgaj2xvtp3qht08kntcfhnvht88s" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}}
| native_name = &lt;!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--&gt;
| image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg&lt;!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--&gt;
| alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير
| caption = خامنئي 2017ع ۾
| order = ٻيون
| office = ايران جو سپريم ليڊر
| president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| ''هو پاڻ''
| [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]
| [[محمد خاتمي]]
| [[محمود احمدي نژاد]]
| [[حسن روحاني]]
| [[ابراهيم رئيسي]]
| [[محمد مخبر]] (قائم مقام)
| [[مسعود پزشڪيان]]
}}
| primeminister = [[مير حسين موسوي]]&lt;br /&gt;(آگسٽ 1989ع تائين)
| term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}}
| term_end = 28 فيبروري 2026ع
| predecessor = [[روح الله خميني]]
| successor = [[مجتبيٰ خامنئي]]
| order1 = ٽيون
| office1 = ايران جو صدر
| 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}}
| 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}}
| 2blankname1 = وزيراعظم
| 2namedata1 = مير حسين موسوي
| term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع
| term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع
| predecessor1 = [[محمد علي رجائي]]
| successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
{{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}}
| office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين
| appointed2 = روح الله خميني
| predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو''
| successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
| term_start2 = 7 فيبروري 1988ع
| term_end2 = 4 جون 1989ع
| office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر
| term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع
| term_end3 = 4 جون 1989ع
| constituency3 = [[تهران صوبو]]
| majority3 = 2,800,353 (87.8%)&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول (&quot;Who came first in the first election of the Experts?&quot; )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر
| term_start4 = 28 مئي 1980ع
| term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع
| constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]]
| majority4 = 1,405,976 (65.8%)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}&lt;/ref&gt;
| office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]]
| term_start5 = 14 جنوري 1980ع
| term_end5 = 28 فيبروري 2026ع
| appointer5 = روح الله خميني
| 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}}
| 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| [[احمد جنتي]]
| [[احمد خاتمي]]
| [[ڪاظم صديقي]]
| [[علي موحدي ڪرماني]]
| [[محمد حسن ابوترابي فرد]]
| [[محمد جواد حاج علي اڪبري]]
}}
| predecessor5 = [[حسين علي منتظري]]
| successor5 = خالي
{{Collapsed infobox section end}}
| birth_name = علي حسيني خامنئي
| birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}}
| birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]]
| death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}}
| death_place = [[تهران]]، ايران
| party = {{plainlist|
* [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع)
* [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع)
* [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع)
}}
| otherparty = 
| spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}}
| children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن
| father = [[جواد خامنئي]]
| mother = خديجه ميردامادي
| relatives = [[خامنئي خاندان]]
| education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}}
| signature =
| website = {{URL|english.khamenei.ir}}
| allegiance = &lt;!-- اسلامي جمهوريه ايران --&gt;
| branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}}
| serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}}
| commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]]
| battles = {{tree list}}
* [[ايران-عراق جنگ]]
** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;&gt;{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}&lt;/ref&gt;
* [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]]
* [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}}
{{tree list/end}}
| module = {{Infobox religious biography|embed=yes
| main_interests      = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;&gt;
Velayati, Ali Akbar. &quot;Ayatollah Ali Khamenei&quot;. 
The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). 
Archived from the original on 11 February 2017. 
Retrieved 3 April 2017.
&lt;/ref&gt;
| notable_ideas       = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]]
| religion            = [[اسلام]]
| denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]]
| jurisprudence = [[جعفري]]
| creed               = [[اصولي]]
| teacher            = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;}}}}
| module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾&lt;br /&gt;حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي&lt;br /&gt;رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}}
| footnotes = 
| death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]]
}}


''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;&gt;[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي.

سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.&lt;/ref&gt;
خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;USHR2015&quot;&gt;
{{cite report
 |title=Iran 2015 Human Rights Report
 |author=United States Department of State
 |publisher=U.S. Department of State
 |year=2016
 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |access-date=16 January 2023
 |archive-url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |archive-date=21 January 2017
}}
&lt;/ref&gt;
1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017).&lt;/ref&gt;
سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.&lt;ref&gt;International political reports on Iran foreign policy.&lt;/ref&gt;
خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.&lt;ref&gt;Middle East political analysis reports.&lt;/ref&gt;
خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.&lt;ref&gt;Committee to Protect Journalists reports.&lt;/ref&gt;
2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.&lt;ref&gt;US Sanctions Reports 2019.&lt;/ref&gt;
آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;Iran International News, 2026.&lt;/ref&gt; اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.&lt;ref&gt;Reuters News, 2026.&lt;/ref&gt;

==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر==

=== ابتدائي زندگي ===
==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ====

[[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;&gt;
ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱.
&lt;/ref&gt;سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;OxfordIslam&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
 |title=Khameneʿi, ʿAlī
 |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2009
 |url=https://books.google.com.pk/books/about/The_Oxford_Encyclopedia_of_the_Islamic_W.html?id=oMDZAQAACAAJ
 |access-date=16 January 2023
}}
&lt;/ref&gt;سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

==== ديني تعليم ====

[[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.&lt;/ref&gt; پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي حوزوي تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce.&lt;/ref&gt;
هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
[[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.&lt;ref name=&quot; OxfordIslam&quot;/&gt;

1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordIslam&quot;/&gt;.

=== اسلامي انقلاب کان اڳ سياسي سرگرميون ===

[[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.&lt;ref&gt;Political Ideology of Ayatollah Khamenei.&lt;/ref&gt;

پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt; پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt; نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.»&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt;

[[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt;

== پرورش ۽ تعليم ==

پاڻ 1939ع ۾ [[مشھد|'''مشھد''']] ۾ رهندڙ هڪ آذري ڪُٽنب ۾ ڄائو. علي خامنہ اي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو.

علي خامنہ ايءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾  پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي شيخ هاشم قاضيويني ۽ آيت الله ميلاني هن جا معلم رهيا. 1957 ۾ هو نجف هليو ويو جتي هڪ سال جو مختصر عرصو گذارڻ بعد قم ۾ اچي رهائش اختيار ڪئي. جتي هن آيت الله حسين بورجردي ۽ آيت الله روح الله خميني جهڙن شخصيتين جي ڪلاس مان علم پرايو. انکانپوءِ 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنہ اي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== اسلامي انقلاب ۾ ڪردار ==

علي خامنائي ايران جي اسلامي انقلاب جو اهم ڪردار رهيو ۽ امام خميني جي ويجهن ساٿين مان هو. تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد امام خمينيءَ علي خامنائي کي ليڊر بنايو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ به رهيو ۽ هڪ بم ڦاٽڻ تي هو شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== تعليم جو واڌارو ==

علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“

== لکيل ڪتاب ==
علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== قتل ==

[[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]]
28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي &lt;ref name=Gabrelletal02032026&gt;{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabrelletal02032026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}&lt;/ref&gt; 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== نوٽ ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:ايران]]
[[زمرو:ايراني شخصيتون]]
[[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]]
[[زمرو:ايران جي حڪومت]]
[[زمرو:ايران جي سياست]]
[[زمرو:تازيون وفاتون]]
[[زمرو:1939ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>lwjwgaj2xvtp3qht08kntcfhnvht88s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369103</id>
      <parentid>369101</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T13:16:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <origin>369103</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32276" sha1="692b3bhc6zjfkyiyh6yerf4axj58j3v" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}}
| native_name = &lt;!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--&gt;
| image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg&lt;!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--&gt;
| alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير
| caption = خامنئي 2017ع ۾
| order = ٻيون
| office = ايران جو سپريم ليڊر
| president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| ''هو پاڻ''
| [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]
| [[محمد خاتمي]]
| [[محمود احمدي نژاد]]
| [[حسن روحاني]]
| [[ابراهيم رئيسي]]
| [[محمد مخبر]] (قائم مقام)
| [[مسعود پزشڪيان]]
}}
| primeminister = [[مير حسين موسوي]]&lt;br /&gt;(آگسٽ 1989ع تائين)
| term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}}
| term_end = 28 فيبروري 2026ع
| predecessor = [[روح الله خميني]]
| successor = [[مجتبيٰ خامنئي]]
| order1 = ٽيون
| office1 = ايران جو صدر
| 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}}
| 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}}
| 2blankname1 = وزيراعظم
| 2namedata1 = مير حسين موسوي
| term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع
| term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع
| predecessor1 = [[محمد علي رجائي]]
| successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
{{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}}
| office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين
| appointed2 = روح الله خميني
| predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو''
| successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
| term_start2 = 7 فيبروري 1988ع
| term_end2 = 4 جون 1989ع
| office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر
| term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع
| term_end3 = 4 جون 1989ع
| constituency3 = [[تهران صوبو]]
| majority3 = 2,800,353 (87.8%)&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول (&quot;Who came first in the first election of the Experts?&quot; )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر
| term_start4 = 28 مئي 1980ع
| term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع
| constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]]
| majority4 = 1,405,976 (65.8%)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}&lt;/ref&gt;
| office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]]
| term_start5 = 14 جنوري 1980ع
| term_end5 = 28 فيبروري 2026ع
| appointer5 = روح الله خميني
| 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}}
| 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| [[احمد جنتي]]
| [[احمد خاتمي]]
| [[ڪاظم صديقي]]
| [[علي موحدي ڪرماني]]
| [[محمد حسن ابوترابي فرد]]
| [[محمد جواد حاج علي اڪبري]]
}}
| predecessor5 = [[حسين علي منتظري]]
| successor5 = خالي
{{Collapsed infobox section end}}
| birth_name = علي حسيني خامنئي
| birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}}
| birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]]
| death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}}
| death_place = [[تهران]]، ايران
| party = {{plainlist|
* [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع)
* [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع)
* [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع)
}}
| otherparty = 
| spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}}
| children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن
| father = [[جواد خامنئي]]
| mother = خديجه ميردامادي
| relatives = [[خامنئي خاندان]]
| education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}}
| signature =
| website = {{URL|english.khamenei.ir}}
| allegiance = &lt;!-- اسلامي جمهوريه ايران --&gt;
| branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}}
| serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}}
| commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]]
| battles = {{tree list}}
* [[ايران-عراق جنگ]]
** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;&gt;{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}&lt;/ref&gt;
* [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]]
* [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}}
{{tree list/end}}
| module = {{Infobox religious biography|embed=yes
| main_interests      = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;&gt;
Velayati, Ali Akbar. &quot;Ayatollah Ali Khamenei&quot;. 
The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). 
Archived from the original on 11 February 2017. 
Retrieved 3 April 2017.
&lt;/ref&gt;
| notable_ideas       = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]]
| religion            = [[اسلام]]
| denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]]
| jurisprudence = [[جعفري]]
| creed               = [[اصولي]]
| teacher            = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;}}}}
| module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾&lt;br /&gt;حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي&lt;br /&gt;رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}}
| footnotes = 
| death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]]
}}


''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;&gt;[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي.

سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.&lt;/ref&gt;
خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;USHR2015&quot;&gt;
{{cite report
 |title=Iran 2015 Human Rights Report
 |author=United States Department of State
 |publisher=U.S. Department of State
 |year=2016
 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |access-date=16 January 2023
 |archive-url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |archive-date=21 January 2017
}}
&lt;/ref&gt;
1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017).&lt;/ref&gt;
سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.&lt;ref&gt;International political reports on Iran foreign policy.&lt;/ref&gt;
خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.&lt;ref&gt;Middle East political analysis reports.&lt;/ref&gt;
خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.&lt;ref&gt;Committee to Protect Journalists reports.&lt;/ref&gt;
2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.&lt;ref&gt;US Sanctions Reports 2019.&lt;/ref&gt;
آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;Iran International News, 2026.&lt;/ref&gt; اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.&lt;ref&gt;Reuters News, 2026.&lt;/ref&gt;

==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر==

=== ابتدائي زندگي ===
==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ====

[[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;&gt;
ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱.
&lt;/ref&gt;سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;OxfordIslam&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
 |title=Khameneʿi, ʿAlī
 |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2009
 |url=https://books.google.com.pk/books/about/The_Oxford_Encyclopedia_of_the_Islamic_W.html?id=oMDZAQAACAAJ
 |access-date=16 January 2023
}}
&lt;/ref&gt;سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

==== ديني تعليم ====

[[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.&lt;/ref&gt; پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي حوزوي تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce.&lt;/ref&gt;
هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
[[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.&lt;ref name=&quot; OxfordIslam&quot;/&gt;

1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordIslam&quot;/&gt;.

=== اسلامي انقلاب کان اڳ سياسي سرگرميون ===

[[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.&lt;ref name=&quot;Hovsepian&quot;&gt;
{{cite book
 |last=Hovsepian-Bearce
 |first=Yvette
 |title=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran
 |publisher=Routledge
 |location=Abingdon, Oxon
 |year=2016
 |isbn=978-1-138-81310-6
}}
&lt;/ref&gt;

پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt; پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt; نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.»&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt;

[[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt;

== پرورش ۽ تعليم ==

پاڻ 1939ع ۾ [[مشھد|'''مشھد''']] ۾ رهندڙ هڪ آذري ڪُٽنب ۾ ڄائو. علي خامنہ اي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو.

علي خامنہ ايءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾  پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي شيخ هاشم قاضيويني ۽ آيت الله ميلاني هن جا معلم رهيا. 1957 ۾ هو نجف هليو ويو جتي هڪ سال جو مختصر عرصو گذارڻ بعد قم ۾ اچي رهائش اختيار ڪئي. جتي هن آيت الله حسين بورجردي ۽ آيت الله روح الله خميني جهڙن شخصيتين جي ڪلاس مان علم پرايو. انکانپوءِ 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنہ اي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== اسلامي انقلاب ۾ ڪردار ==

علي خامنائي ايران جي اسلامي انقلاب جو اهم ڪردار رهيو ۽ امام خميني جي ويجهن ساٿين مان هو. تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد امام خمينيءَ علي خامنائي کي ليڊر بنايو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ به رهيو ۽ هڪ بم ڦاٽڻ تي هو شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== تعليم جو واڌارو ==

علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“

== لکيل ڪتاب ==
علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== قتل ==

[[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]]
28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي &lt;ref name=Gabrelletal02032026&gt;{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabrelletal02032026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}&lt;/ref&gt; 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== نوٽ ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:ايران]]
[[زمرو:ايراني شخصيتون]]
[[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]]
[[زمرو:ايران جي حڪومت]]
[[زمرو:ايران جي سياست]]
[[زمرو:تازيون وفاتون]]
[[زمرو:1939ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>692b3bhc6zjfkyiyh6yerf4axj58j3v</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369104</id>
      <parentid>369103</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T13:27:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Intisar Ali</username>
        <id>8681</id>
      </contributor>
      <comment>/* اسلامي انقلاب کان اڳ سياسي سرگرميون */</comment>
      <origin>369104</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="32771" sha1="gead3ahai4nk9dqeq3yi8ftpd0nmtn7" xml:space="preserve">{{Infobox officeholder
| honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}}
| native_name = &lt;!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--&gt;
| image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg&lt;!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--&gt;
| alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير
| caption = خامنئي 2017ع ۾
| order = ٻيون
| office = ايران جو سپريم ليڊر
| president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| ''هو پاڻ''
| [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]
| [[محمد خاتمي]]
| [[محمود احمدي نژاد]]
| [[حسن روحاني]]
| [[ابراهيم رئيسي]]
| [[محمد مخبر]] (قائم مقام)
| [[مسعود پزشڪيان]]
}}
| primeminister = [[مير حسين موسوي]]&lt;br /&gt;(آگسٽ 1989ع تائين)
| term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}}
| term_end = 28 فيبروري 2026ع
| predecessor = [[روح الله خميني]]
| successor = [[مجتبيٰ خامنئي]]
| order1 = ٽيون
| office1 = ايران جو صدر
| 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}}
| 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}}
| 2blankname1 = وزيراعظم
| 2namedata1 = مير حسين موسوي
| term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع
| term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع
| predecessor1 = [[محمد علي رجائي]]
| successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
{{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}}
| office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين
| appointed2 = روح الله خميني
| predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو''
| successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني
| term_start2 = 7 فيبروري 1988ع
| term_end2 = 4 جون 1989ع
| office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر
| term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع
| term_end3 = 4 جون 1989ع
| constituency3 = [[تهران صوبو]]
| majority3 = 2,800,353 (87.8%)&lt;ref&gt;{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول (&quot;Who came first in the first election of the Experts?&quot; )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}&lt;/ref&gt;
| office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر
| term_start4 = 28 مئي 1980ع
| term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع
| constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]]
| majority4 = 1,405,976 (65.8%)&lt;ref&gt;{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}&lt;/ref&gt;
| office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]]
| term_start5 = 14 جنوري 1980ع
| term_end5 = 28 فيبروري 2026ع
| appointer5 = روح الله خميني
| 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}}
| 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو''
| [[احمد جنتي]]
| [[احمد خاتمي]]
| [[ڪاظم صديقي]]
| [[علي موحدي ڪرماني]]
| [[محمد حسن ابوترابي فرد]]
| [[محمد جواد حاج علي اڪبري]]
}}
| predecessor5 = [[حسين علي منتظري]]
| successor5 = خالي
{{Collapsed infobox section end}}
| birth_name = علي حسيني خامنئي
| birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}}
| birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]]
| death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}}
| death_place = [[تهران]]، ايران
| party = {{plainlist|
* [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع)
* [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع)
* [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع)
}}
| otherparty = 
| spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}}
| children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن
| father = [[جواد خامنئي]]
| mother = خديجه ميردامادي
| relatives = [[خامنئي خاندان]]
| education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}}
| signature =
| website = {{URL|english.khamenei.ir}}
| allegiance = &lt;!-- اسلامي جمهوريه ايران --&gt;
| branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}}
| serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}}
| commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]]
| battles = {{tree list}}
* [[ايران-عراق جنگ]]
** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]&lt;ref name=&quot;raee&quot;&gt;{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}&lt;/ref&gt;
* [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]]
* [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}}
{{tree list/end}}
| module = {{Infobox religious biography|embed=yes
| main_interests      = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]&lt;ref name=&quot;cgie&quot;&gt;
Velayati, Ali Akbar. &quot;Ayatollah Ali Khamenei&quot;. 
The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). 
Archived from the original on 11 February 2017. 
Retrieved 3 April 2017.
&lt;/ref&gt;
| notable_ideas       = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]]
| religion            = [[اسلام]]
| denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]]
| jurisprudence = [[جعفري]]
| creed               = [[اصولي]]
| teacher            = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني&lt;ref name=&quot;cgie&quot;/&gt;}}}}
| module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾&lt;br /&gt;حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي&lt;br /&gt;رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}}
| footnotes = 
| death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]]
}}


''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;&gt;[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي.

سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.&lt;/ref&gt;
خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.&lt;ref name=&quot;USHR2015&quot;&gt;
{{cite report
 |title=Iran 2015 Human Rights Report
 |author=United States Department of State
 |publisher=U.S. Department of State
 |year=2016
 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |access-date=16 January 2023
 |archive-url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf
 |archive-date=21 January 2017
}}
&lt;/ref&gt;
1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.&lt;ref&gt;Encyclopaedia Britannica. &quot;Ali Khamenei&quot;.&lt;/ref&gt;
اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.&lt;ref&gt;Baker, Lauren (2017).&lt;/ref&gt;
سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.&lt;ref&gt;International political reports on Iran foreign policy.&lt;/ref&gt;
خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.&lt;ref&gt;Middle East political analysis reports.&lt;/ref&gt;
خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.&lt;ref&gt;Committee to Protect Journalists reports.&lt;/ref&gt;
2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.&lt;ref&gt;US Sanctions Reports 2019.&lt;/ref&gt;
آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.&lt;ref&gt;Iran International News, 2026.&lt;/ref&gt; اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.&lt;ref&gt;Reuters News, 2026.&lt;/ref&gt;

==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر==

=== ابتدائي زندگي ===
==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ====

[[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;&gt;
ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱.
&lt;/ref&gt;سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.&lt;ref name=&quot;OxfordIslam&quot;&gt;
{{cite encyclopedia
 |title=Khameneʿi, ʿAlī
 |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World
 |publisher=Oxford University Press
 |year=2009
 |url=https://books.google.com.pk/books/about/The_Oxford_Encyclopedia_of_the_Islamic_W.html?id=oMDZAQAACAAJ
 |access-date=16 January 2023
}}
&lt;/ref&gt;سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;

==== ديني تعليم ====

[[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.&lt;/ref&gt; پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي حوزوي تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.&lt;ref&gt;Hovsepian-Bearce.&lt;/ref&gt;
هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;
[[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.&lt;ref name=&quot; OxfordIslam&quot;/&gt;

1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.&lt;ref name=&quot;ولايتي&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;OxfordIslam&quot;/&gt;.

=== اسلامي انقلاب کان اڳ سياسي سرگرميون ===

[[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.&lt;ref name=&quot;Hovsepian62&quot;&gt;
{{cite book
 |last=Hovsepian-Bearce
 |first=Yvette
 |title=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran
 |publisher=Routledge
 |location=Abingdon, Oxon
 |year=2016
 |isbn=978-1-138-81310-6
 |page=62
}}
&lt;/ref&gt;

پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Hovsepian62&quot;&gt;
{{cite book
 |last=Hovsepian-Bearce
 |first=Yvette
 |title=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran
 |publisher=Routledge
 |location=Abingdon, Oxon
 |year=2016
 |isbn=978-1-138-81310-6
 |page=66
}}
&lt;/ref&gt; پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.&lt;ref&gt;Iran historical sources.&lt;/ref&gt; نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.&lt;ref name=&quot;Hovsepian62&quot;&gt;
{{cite book
 |last=Hovsepian-Bearce
 |first=Yvette
 |title=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran
 |publisher=Routledge
 |location=Abingdon, Oxon
 |year=2016
 |isbn=978-1-138-81310-6
 |page=62
}}
&lt;/ref&gt;

[[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.&lt;ref&gt;Iran political history sources.&lt;/ref&gt;

== پرورش ۽ تعليم ==

پاڻ 1939ع ۾ [[مشھد|'''مشھد''']] ۾ رهندڙ هڪ آذري ڪُٽنب ۾ ڄائو. علي خامنہ اي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو.

علي خامنہ ايءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾  پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي شيخ هاشم قاضيويني ۽ آيت الله ميلاني هن جا معلم رهيا. 1957 ۾ هو نجف هليو ويو جتي هڪ سال جو مختصر عرصو گذارڻ بعد قم ۾ اچي رهائش اختيار ڪئي. جتي هن آيت الله حسين بورجردي ۽ آيت الله روح الله خميني جهڙن شخصيتين جي ڪلاس مان علم پرايو. انکانپوءِ 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنہ اي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== اسلامي انقلاب ۾ ڪردار ==

علي خامنائي ايران جي اسلامي انقلاب جو اهم ڪردار رهيو ۽ امام خميني جي ويجهن ساٿين مان هو. تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد امام خمينيءَ علي خامنائي کي ليڊر بنايو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ به رهيو ۽ هڪ بم ڦاٽڻ تي هو شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== تعليم جو واڌارو ==

علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“

== لکيل ڪتاب ==
علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt; سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.&lt;ref name=&quot;الطاف&quot;/&gt;

== قتل ==

[[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]]
28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.&lt;ref&gt;{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}&lt;/ref&gt; ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي &lt;ref name=Gabrelletal02032026&gt;{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}&lt;/ref&gt;}}&lt;ref&gt;{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Gabrelletal02032026&quot; /&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt; ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}&lt;/ref&gt; 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.&lt;ref&gt;{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}&lt;/ref&gt; [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}&lt;/ref&gt;

== نوٽ ==
&lt;references group=&quot;lower-alpha&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا|2}}

[[زمرو:اسلامي شخصيتون]]
[[زمرو:ايران]]
[[زمرو:ايراني شخصيتون]]
[[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]]
[[زمرو:ايران جي حڪومت]]
[[زمرو:ايران جي سياست]]
[[زمرو:تازيون وفاتون]]
[[زمرو:1939ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>gead3ahai4nk9dqeq3yi8ftpd0nmtn7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:لوڪ ڪهاڻي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>16933</id>
    <revision>
      <id>369314</id>
      <parentid>333642</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:32:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369314</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="74" sha1="2dblo3gomigi7undzis1ehbcosd34zy" xml:space="preserve">[[زمرو:لوڪ ادب]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>2dblo3gomigi7undzis1ehbcosd34zy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:لوڪ ادب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>16936</id>
    <revision>
      <id>369315</id>
      <parentid>333097</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:32:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369315</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="117" sha1="ebgdh5u70tadbhu1tdkykadcgq5cl9k" xml:space="preserve">{{Commons category|category:Oral literature}}
[[زمرو:ثقافت]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>ebgdh5u70tadbhu1tdkykadcgq5cl9k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ساھتيۂ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>16939</id>
    <revision>
      <id>369283</id>
      <parentid>166008</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>166008</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="250" sha1="6je2q9ngrp8dtfrwzcs9bi3o2imy628" xml:space="preserve">{{Cat main|ادب}}
{{فرق|Category:شايع}}
{{Infobox library classification |DDC=800 |LCC=P |UDC=82}}
{{Stack|{{Portal|ادب}}{{Commons category|category:Literature}}}}
[[زمرو:ثقافت]]
[[زمرو:لکت]]
[[زمرو:لکت رابطو]]</text>
      <sha1>6je2q9ngrp8dtfrwzcs9bi3o2imy628</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آغا شهاب الدين</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17388</id>
    <revision>
      <id>369279</id>
      <parentid>284267</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:53:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369279</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2251" sha1="20v3aa5ecq5gxboetd22gl1abbsmzku" xml:space="preserve">'''آغا شهاب الدين'''، [[آغا تاج محمد]] جو فرزند 3 جون 1939ع تي لاڙڪاڻي ۾ پيدا ٿيو. [[جامعه عربيه هاءِ اسڪول حيدرآباد]] مان مئٽرڪ پاس ڪرڻ کان پوءِ گورنمينٽ ڪاليج حيدرآباد مان انٽر ۽ سنڌ يونيورسٽيءَ مان بي. اي آنرس ۽ ايم. اي فرسٽ ڪلاس ۾ ڪيائين. بعد ۾ پبلڪ سروس ڪميشن ۾ ڊيولپمينٽ آفيسر مقرر ٿيو. لڳ ڀڳ 39 سال سنڌ جي مختلف شهرن ۾، مختلف ادارن ۾ خدمتون سرانجام ڏيڻ کان پوءِ 1999ع ۾ سرڪاري ملازمت تان رٽائر ڪيائين.

علمي ادبي ۽ تعليمي ڪمن ۾ سدائين اڳي کان اڳرو رهندو هو، خاص طور تي سچل سرمست ۽ لعل قلندر جي ميلن تي ٿيندڙ ادبي ڪانفرنسن ۾ پنهنجون خدمتون سرانجام ڏيندو هو. سندس ڪالم ۽ مضمون، گذريل ٽيهن سالن کان وٺي سنڌ جي اخبارن ۽ رسالن ۾ ڇپجندا رهيا. سندس ڪيترائي ڪتاب پڻ تصنيف ڪيل آهن. جن ۾ ”[[سنڌ جو مقدمو]]“ ۽ ”[[عدالت عداوت]]“ ”[[لوڪل گورنمينٽ سسٽم]] (انگريزي)،  [[ڪميونٽي ڊيولپمينٽ]]“ (انگريزي) ۽ ”[[ايوانن ۾ پڙاڏو]]“ اهم آهن. هن ڪوميلا ۽ منيلا ۾ لوڪل گورنمينٽ ۽ ڳوٺاڻي ترقيءَ جي سلسلي ۾ ٻن ڪانفرنسن ۾ پاڪستان جي نمائندگي ڪرڻ کان سواءِ [[يُورَپ|يورپ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]، [[شام]] ۽ عربستان جا دؤرا پڻ ڪيا آهن. هن قاسم آباد حيدرآباد ۾ ’آغا تاج محمد هاءِ اسڪول‘ ۽ ’شهاب ڪاليج‘ جي نالي سان تعليمي ادارا قائم ڪيا. هو آگسٽ 2011ع ۾ وفات ڪري ويو&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D8%BA%D8%A7%20%D8%B4%D9%87%D8%A7%D8%A8%20%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]</text>
      <sha1>20v3aa5ecq5gxboetd22gl1abbsmzku</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آفاق صديقي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17458</id>
    <revision>
      <id>369278</id>
      <parentid>284273</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:53:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369278</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2048" sha1="aah3jpuhwh4n6yq9etx2874uzjonrgn" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}

پروفيسر '''آفاق صديقي''' اردوءَ جو مشهور شاعر ۽ دانشور آهي، هن 5 مئي 1928ع تي شيخوپوره، ضلعي فرخ آباد ([[ڀارت]]) ۾ جنم ورتو. ايم. اي تائين تعليم حاصل ڪيائين. ورهاڱي کان پوءِ پاڪستان لڏي آيو ۽ سکر ۾ رهائش اختيار ڪيائين. 1975ع ۾ گورنمينٽ ماڊل ڪاليج ميرپورخاص ۾ اردو شعبي جو صدر ٿيو. درس ۽ تدريس سان گڏوگڏ تصنيف، تاليف ۽ ترجمي جي ڪمن ۾ وڏي محنت سان مشغول رهيو. هن خاص ڪري سنڌي ادب کي اردو پڙهندڙ طبقي ۾ روشناس ڪرائڻ ۾ غيرمعمولي خدمتون سرانجام ڏنيون آهن. سندس تصنيفن ۾ هيٺيون قابل ذڪر آهن: ”شيخ اياز جي سنڌي نظمن جو اردو ترجمو“؛ شاهه لطيف جي شخصيت ۽ شاعريءَ تي ڪتاب ”عڪس لطيف“ (جنهن تي رائٽرس گلڊ کيس ادبي انعام ۽ ٻيا اعزاز به ڏنا)“ ”سنڌي ٻوليءَ جي جديد اديبن ۽ شاعرن جي چونڊ تخليقن جي ترجمن جو مجموعو“؛ ”سچل سرمست جي شاعري ۽ شخصيت“ تي تحقيقي ڪتاب ”شاعر حقِ نور“؛ ”باباءِ اردو“، ”وادي مهران ۾“، ”قلب سراپا“ (شاعريءَ جو مجموعو) وغيره. ان کان سواءِ تعليمي ۽ درسي ڪتابن جي تدوين ۽ اشاعت جا ڪم ڪندو رهي ٿو. لطيف شناسيءَ ۽ اياز شناسيءَ تي دسترس رکي ٿو. هن شاهه جي رسالي جي منظوم اردو ترجمي ۾ شيخ اياز جي مدد به ڪئي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D9%81%D8%A7%D9%82%20%D8%B5%D8%AF%D9%8A%D9%82%D9%8A&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]</text>
      <sha1>aah3jpuhwh4n6yq9etx2874uzjonrgn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آکاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17495</id>
    <revision>
      <id>369275</id>
      <parentid>166640</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:52:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369275</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2469" sha1="77d6yq144zbbvj0t44h23pm63seatmy" xml:space="preserve">'''آکاڻيءَ''' مان مراد واقعن جو تسلسل ٿئي ٿو، جنهن ۾ منظر، ڪردار ۽ واقعا شامل هجن. آکاڻي انساني زندگيءَ ۾ پيش ايندڙ مختلف وارداتن، مشاهدن ۽ تجربن جي ترجمان آهي. آڳاٽي دؤر ۾ سنڌ ۾ آکاڻين جي رواج رهيو آهي، جيڪي مذهبي نوعيت جون ۽ سورمن جي ڪردارن تي مبني هيون. جنن، ديون ۽ پرين جا قصا آکاڻيون ليکجن ٿيون. &lt;br/&gt;
جديد زماني ۾ آکاڻي يا ڪهاڻي افساني کي چوندا آهن، جنهن ۾ ڪوبه واقعاتي قصو بيان ڪيل هجي. اصطلاحي طور آکاڻي اهو قصو آهي، جيڪو ٻاراڻي زندگيءَ ۽ ٻاراڻي دلچسپيءَ پٽاندر ڪردارن تي مبني تصوراتي افسانوي ليک هجي. آکاڻي ٻڌائڻ جو سلسلو تڏهن کان شروع ٿيو جڏهن انسان ڳالهائڻ سکيو، ان ريت ڪن شروع ۾ پاڻ سان يا قبيلي وارن سان پيش آيل واقعن کي ياد ڪري ٻين تائين پهچائڻ شروع ڪيو. پوءِ جڏهن اهي ٻڌل واقعا هڪ شخص کان ٻئي شخص تائين ۽ هڪ نسل کان ٻئي نسل تائين منتقل ٿيا ته انهن افسانوي رنگ به اختيار ڪيو. ان ريت اهي قصا ڪهاڻيون ماضيءَ جي واقعن ۽ تجربن جو ذخيرو ٿيندا ويا. اڳتي هلي ڪي ماڻهو اهي قصا ياد ڪرڻ ۽ ڊرامائي انداز ۾ بيان ڪرڻ جا ماهر ٿي ويا. ان ريت آکاڻي جو فن اسريو ۽ دنيا جا بهترين قصا جهڙوڪ رامائڻ، مهاڀارت، الياد، اوديسي وغيره لکيا ويا.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=آکاڻي آکاڻي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;”آکاڻي“ جي معنيٰ آهي”ڳالهه“. آکاڻيءَ کي هندي ٻوليءَ ۾ ”ڪهاني“، عربيءَ ۾ ”قصه“، فارسيءَ ۾ ”داستان“ ۽ سنڌيءَ ۾ ”ڳالهه“ چوندا آهن. &lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>77d6yq144zbbvj0t44h23pm63seatmy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>امینه خميساڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17642</id>
    <revision>
      <id>369262</id>
      <parentid>359732</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:47:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369262</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4561" sha1="ajbi7bpuvdf9vc8svmh1hh98u2bzsru" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name ='''امینه خميساڻي''' &lt;br/&gt; Amina Khamisani 
| image =
| imagesize = 180px
| caption =
| pseudonym =
| birth_name = امینه خميساڻي
| birth_date = {{birth date|1919|04|16}}
| birth_place ={{سخ}}[[پاٽ شريف]]، [[دادو ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
|death_date ={{death date and age|df=yes|2007|12|12|1919|04|16}}
| death_place ={{سخ}}[[ڪراچي]]
| occupation = [[پروفيسر]] ،[[ليکڪ]]
| nationality = [[پاڪستان|پاڪستاني]]
| religion = [[اسلام]]
| ethnicity = [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]
| language =[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| education = ايم اي [[انگريزي]] 
| alma_mater =[[سنڌ يونيورسٽي]]
| doctoral_advisor =
| fields =
| workplaces =
| genre = [[مضمون]]
| subject =
| notableworks = Drama Between two   World Wars
| influences =
| influenced =
| awards =
| signature =
| website =
| portaldisp =
}}
'''امینه خميساڻي''' ([[انگريزي]]:Amina Khamisani) (جنم:16 اپريل 1919ع- وفات: 12 ڊسمبر 2007ع) [[برطانوي هندستان]] ۾ [[سنڌ]] ۾ پيدا ٿيندڙ ليکڪ، پروفيسر ۽ تعليمي ماهر هئي.

==زندگي جو احوال==
تعليمي ماھر ۽ استاد، پروفيسر امینه خميساڻي [[دادو ضلعو|ضلعي دادو]]ءَ جي پاٽ شھر ۾، 16 اپريل 1919ع تي ڄائي، سکر جو اڳوڻو ڪليڪٽر علي بخش چنو سندس والد ھو، مئٽرڪ جو امتحان ڪراچيءَ جي سينٽ جوزف اسڪول مان پاس ڪيائين. بي اي 1943ع ۾ پنجاب يونيورسٽي مان ۽ ايم اي انگلش، 1955ع ۾ [[سنڌ يونيورسٽي|سنڌ يونيورسٽيءَ]] مان ڪيائين ۽ ساڳئي ئي سال سنڌ يونيورسٽيءَ ۾ انگريزي شعبي جي ليڪچرر مقرر ٿي، سموري حياتي تعليم جي خدمت لاءِ وقف ڪندڙ ھن خاتون، 1963ع ۾، آڪسفورڊ يونيورسٽيءَ مان ’سترھين صديءَ جي انگريزي ادب‘ جي موضوع تي ڊپلوما ڪئي. 1969ع کان 1974ع تائين سنڌ يونيورسٽيءَ جي انگريزي شعبي سان وابسته رھي. هن سبجيڪٽ ايڪسپرٽ طور پشاور يونيورسٽي، بلوچستان يونيورسٽي ۽ سنڌ زرعي يونيورسٽي ٽنڊي ڄام ۾ پڻ پنھنجون خدمتون سرانجام ڏنيون. 1983ع ڌاري اقوام متحده جي جنرل اسيمبليءَ جي اٺٽيھين اجلاس ۾ نمائندگي ڪيائين. پاڻ عورتن واري رتبي جي پاڪستاني ڪميشن جي ميمبر ۽ ساڳي ڪميشن جي 1984ع واري ڇپيل رپورٽ جي سھڪاري ايڊيٽر پڻ رھي. 
آمنه خميساڻيءَ مختلف موضوعن تي ڪيترائي تحقيقي مضمون لکيا، جن مان ’سنڌ جي عورت‘،’ڪربلا کان اڳ ۽ پوءِ‘،’اسلام ۾ عورت جو مقام‘ ۽ ٻيا موضوع شامل آھن، ان کان سواءِ انگريزي ادب ۾ ملڪي ۽ غير ملڪي معاملن تي ڪيترائي ڪتاب لکيائين، جن ۾ 
#“Drama Between Two World Wars”, 
#“Casual Peeps at English Literature”, 
#“Sindh‘s Contribution to English”, 
&lt;br /&gt;
مشهور آھن. تعليمي ميدان ۾ وڏو ڪردار ادا ڪندڙ امینه خميساڻي 1985ع ۾ وزٽنگ پروفيسر جي عهدي تان رٽائر ٿي. سندس وڏو ڪارنامو شاهه جي رسالي جو نثر ۾ مڪمل انگريزي ترجمو آهي، جيڪو ثقافت کاتي سنڌ پاران 2001ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو آهي. هيءَ وڏي تعليمي ماهر 12 ڊسمبر 2007ع ۾ ڪراچي ۾ وفات ڪري ويئي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D9%85%D9%86%D9%87%20%D8%AE%D9%85%D9%8A%D8%B3%D8%A7%DA%BB%D9%8A آمنه خميساڻي : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pakistanpressfoundation.org/hyderabad-dec-12-the-university-of-sindh-has-app/|title==&gt; HYDERABAD, Dec 12: The University of Sindh has app {{!}} Pakistan Press Foundation (PPF)|website=www.pakistanpressfoundation.org|language=en|access-date=2020-05-31}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ليکڪ]]
[[زمرو:ماهر تعليم]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]</text>
      <sha1>ajbi7bpuvdf9vc8svmh1hh98u2bzsru</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>آنند هندوجا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17685</id>
    <revision>
      <id>369277</id>
      <parentid>350433</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:53:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369277</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="842" sha1="b6w8pt4ydrf1rscmtlu9nuatnkduvv8" xml:space="preserve">'''آنند هندوجا''' 1937ع ۾ جنم ورتو. هن پاڻ کي ڪھاڻيءَ جي صنف ۾ مڃرايو. خاص ڪري پيار جون ڪھاڻيون سندس سڃاڻپ رهيون، جيڪي ”زندگيءَ جو مرڪز“ نالي سان 1993ع ۾ ڇپجي پڌريون ٿيون. اهي ڪھاڻيون نوجوانن لاءِ خاص توجھ ۽ دلچسپيءَ جو مرڪز رهيون آهن.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A2%D9%86%D9%86%D8%AF%20%D9%87%D9%86%D8%AF%D9%88%D8%AC%D8%A7 آنند هندوجا : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;] [[سنڌي ٻوليءَ جو با اختيار ادارو]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}

[[زمرو:1937ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]</text>
      <sha1>b6w8pt4ydrf1rscmtlu9nuatnkduvv8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عزيز ڪنگراڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17783</id>
    <revision>
      <id>369222</id>
      <parentid>322999</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:32:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369222</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="23134" sha1="jpymw71mh37dgt2ezhluzo30dhjdktx" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون}}

{{Infobox writer
| name =پروفيسر عزيز ڪنگراڻي &lt;br /&gt; Professor Aziz Kingrani
| image =فائل:Aziz Kingrani.jpg
| imagesize = 200px
| caption =عزيز ڪنگراڻي، [[رني ڪوٽ]] جي پسمنظر ۾ ورتل تصوير
25 ڊسمبر [[2011ع]]
| pseudonym = عزيز ڪنگراڻي
| birth_name =عزيز الله
| birth_date = {{birth date and age|1958|01|04}}
| birth_place =  [[جوهي]]، [[دادو ضلعو]]، [[پاڪستان]]
|death_date         =
| death_place = 
| resting_place = 
| occupation = محقق، مورخ، [[شاعر]]، ڊراما نویس، افسانہ نگار، پروفیسر
| nationality =
| citizenship =[[پاڪستان]]
| religion = اسلام
| ethnicity = [[سنڌي ماڻهون|سنڌي]]
| language =[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| education = ایم اي (اسلامي ثقافت)، ایم اي (سنڌي)
| alma_mater =[[سنڌ يونيورسٽي]]
| workplaces =
| fields = 
| genre = 
| subject = تاریخ، آثار قدیمہ، افسانہ، غزل، وائي، بیت،  آزاد نظم
| notableworks = روڳ &lt;br /&gt;Sindh Tourism: An archaeological Journey
| influences =
| influenced =
| awards = گولڊ میڊل - سنڌ يونيورسٽي&lt;br /&gt;پي ٽي وي ایوارڊ بهترين لاء ڊراما نگار&lt;br /&gt;لعل شهاز قلندر ایوارڊ
| signature =
| website =https://azizkingrani.wordpress.com/
| portaldisp =
| students =
}}

'''عزيز ڪنگراڻي''' [[انگريزي]] (Aziz Kingrani) جو اصل نالو عزيزالله ولد [[سومار خان ڪنگراڻي]] آهي. ھي [[سنڌ ]]جو ناميارو ليکڪ&lt;ref&gt;[https://www.dawn.com/news/257617 Mega projects: gainers and losers - Newspaper - DAWN.COM&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt; ڪهاڻيڪار&lt;ref&gt;[https://www.dawn.com/news/1291593 ‘Kalhora, Talpur era heritage sites in Dadu vanishing’ - Newspaper - DAWN.COM&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;، ڊرامه نگار&lt;ref&gt;{{Citation |title=Sindhi drama to meet the world standard soon: Aziz Kingrani - The Sindh Times&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.thesindhtimes.com/entertainment/sindhi-drama-to-meed-the-world-standard-in-future-aziz-kingrani/ |accessdate=2017-03-17 |archive-date=2017-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170609153252/http://www.thesindhtimes.com/entertainment/sindhi-drama-to-meed-the-world-standard-in-future-aziz-kingrani/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;{{Citation |title=Aziz Kingrani gets KTN Best Drama Serial Award for the third time - The Sindh Times&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.thesindhtimes.com/entertainment/aziz-kingrani-gets-ktn-best-drama-serial-award-for-the-third-time/ |accessdate=2017-03-17 |archive-date=2016-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160504094044/http://www.thesindhtimes.com/entertainment/aziz-kingrani-gets-ktn-best-drama-serial-award-for-the-third-time/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Citation |title=The incomplete bridges on Nai Ranni require attention - The Sindh Times&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.thesindhtimes.com/blogs/the-incomplete-bridges-on-nai-ranni-require-attention/ |accessdate=2017-03-17 |archive-date=2017-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170422050502/http://www.thesindhtimes.com/blogs/the-incomplete-bridges-on-nai-ranni-require-attention/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;، شاعر&lt;ref&gt;[http://dailysindh.blogspot.com/2013/01/4.html تاريخ جي ورقن مان: اڄوڪو ڏينهن 4 جنوري تاريخ جي دري مان&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;، محقق&lt;ref&gt;https://www.google.com/#q=aziz+kingrani&amp;tbm=nws &lt;/ref&gt; ۽ مؤرخ &lt;ref&gt;[http://dailytimes.com.pk/pakistan/11-Dec-16/researchers-demand-conservation-of-amri-remains-rani-koat Researchers demand conservation of Amri remains, Rani Koat - Daily Times&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;آھي. ھن ڪيترائي [[سنڌي]] [[اردو]] ڊراما &lt;ref&gt;[http://www.thesindhtimes.com/entertainment/demise-agha-saleem-great-loss-sindhi-literature-language-aziz-kingrani/ Demise of Agha Saleem is great loss of Sindhi literature and language: Aziz kingrani - The Sindh Times&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;لکيا جيڪي [[پاڪستان ٽيليويزن نيٽورڪ]] [[ڪراچي]] سينٽر ۽ نجي سنڌي چينلن تي ٽيلي ڪاسٽ ٿيا. هن قلمڪار جي شاعري، ڪهاڻين، تاريخ ۽ تحقيق بابت سنڌي ۽ انگريزي&lt;ref&gt;https://www.google.com/#q=Sindh+Tourisim+an+archaeological+journey&amp;*&lt;/ref&gt; ۾ ڪتاب شايع ٿيل آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot;&gt;{{Citation |title=Young writers produce good dramas, short stories: Aziz Kingrani - The Sindh Times&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.thesindhtimes.com/sindh/young-writers-produce-good-dramas-short-stories-aziz-kingrani/ |accessdate=2017-03-19 |archive-date=2017-04-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170413154335/http://www.thesindhtimes.com/sindh/young-writers-produce-good-dramas-short-stories-aziz-kingrani/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== شروعاتي زندگي ۽ تعليم ==
ع. [[ڪنگراڻي]] 4 جنوري [[1958ع]] تي سنڌ جي [[جوهي]]ءَ&lt;ref&gt;[http://breakingnewspakistan.com/sindhi/2016/05/30/%D8%AC%D9%88%D9%87%D9%8A-%DB%BE-%D8%B4%D9%87%D8%B1-%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%D9%8A%D8%A6%DA%BB-%D8%AC%D9%8A-%D9%BE%D8%A7%DA%BB%D9%8A-%D8%AC%D9%8A-%DA%A9%D9%88%D9%BD-%DB%BD-%D9%87%D9%BF%D8%B1/ جوهي ۾ شهر اندر پيئڻ جي پاڻي جي کوٽ ۽ هٿرادو لوڊشيڊنگ خلاف شهري ايڪشن ڪاميٽي جي سڏ تي شٽربند هڙتال - بريڪنگ نيوز پاڪستان&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; تعلقي، ضلع [[دادو]]ءَ &lt;ref&gt;https://www.google.com/#q=%D8%AF%D8%A7%D8%AF%D9%88&amp;*&lt;/ref&gt;، جي ننڍڙي ڳوٺ [[حاجي ماڻڪ خان ڪنگراڻي]]ءَ &lt;ref&gt;https://www.google.com/#q=Manik+Kingrani&amp;*&lt;/ref&gt;۾ پيدا ٿيو. پرائمري تعليم ڀرواري [[ڳوٺ گل محمد گنب]] جي پرائيمري اسڪول مان 1971ع ۾ حاصل ڪيائين. سيڪنڊري تعليم گورنمينٽ هاءِ اسڪول [[جوهي]]ءَ مان 1977ع ۾ مڪمل ڪيائين. گورنمينٽ [[استاد بخاري]] ڊگري  ڪاليج [[دادو]]ءَ مان انٽر ميڊيئيٽ 1979ع ۾ ۽  بي ايس سي جي ڊگري 1982ع ۾ حاصل ڪيائين. [[سنڌ  يونيورسٽي]] ڄامشورو مان بي ايڊ 1989ع ۽ ايم اي اسلامڪ ڪلچر 1985ع ۾ ٻئي ڊگريون  فرسٽ ڪلاس ۾ پاس ڪيائين. جڏهن ته [[سنڌي ادب]] ڏانهن لاڙي سبب  1987ع ۾ [[سنڌي]]ءَ ۾ ايم اي سنڌ ۾ پهرين پوزيشن  ۾ پاس ڪيائين جنهن تي کيس [[سنڌ يونيورسٽي]] پاران ميڊل ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;

== پيشو ==
هن نوڪري جي شروعات سول اسپتال دادو ۾ ويڪسينيٽر طور اپريل 1981ع ۾ ڪئي. مئي 1981ع کان پرائيمري استاد مقرر ٿيو. آڪٽوبر 1984ع ۾ جي ايس ٽي استاد طور مڊل اسڪول مانجهند ۾ مقرر ٿيو ۽ 1985ع ۾ مڊل اسڪول حاجي خان ۾ بدلي ٿي آيو ۽ 1986ع کان گورنمينٽ هاءِ اسڪول جوهيءَ ۾سائنس ٽيچر (ايڇ ايس ٽي) طور مقرر ٿيو. 1993ع ۾  ليڪچراريءَ لاءِ سنڌ پبلڪ سروس ڪميشن جو امتحان ڏنائين. اسلامڪ ڪلچر ۽ سنڌيءَ جي ٻنهي مضمونن ۾ چٽاڀيتيءَ  وارو امتحان پاس ڪيائين پر سنڌي جي مضمون جي چونڊ ڪري 1993ع ۾ ڊگري ڪاليج جوهيءَ ۾ سنڌيءَ جو ليڪچرار مقرر ٿيو، جتي ترقي ماڻي اسسٽنٽ پروفيسر&lt;ref&gt;[http://sindhstudy.com/edu-news/teachers-boycott-exam?page=7 Teachers boycott exam | Sindh Study&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; طور ڊسمبر 2012ع تائين مقرر رهيو. جنوري 2013ع کان گورنمينٽ ڊگري ڪاليج [[واهي پانڌي]]، [[جوهي تعلقو]]، [[دادو ضلعو]] ۾ پرنسپال طور مقرر ٿيو. مئي 2017ع ۾ اسوسيئيٽ پروفيسر ٿيو.

== تخليقون==
هن ادب&lt;ref&gt;[http://breakingnewspakistan.com/sindhi/2016/05/11/%D8%B3%D9%86%DA%8C-%D9%87%D8%A7%D8%A1%D9%90-%DA%AA%D9%88%D8%B1%D9%BD-%D9%BE%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%86%D8%A7%D9%84%D9%8A%D9%88%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%A7%D8%AF%D9%8A%D8%A8-%D8%B9%D8%B2%D9%8A%D8%B2/ سنڌ هاءِ ڪورٽ پاران ناليواري اديب عزيز ڪنگراڻي جي ڀاءُ نصر الله ڪنگراڻي جي قتل ڪيس ۾ ٻن جوابدارن جي موت جي سزا خلاف اپيل رد - بريڪنگ نيوز پاڪستان&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; لکڻ جي شروعات اٺين ڪلاس ۾ پڙهڻ دوران 1974ع ۾ ڪهاڻي لکڻ سان ڪئي. سندس پهرين ڪهاڻي ”ايماندار هاري”  سال 1974ع ۾  روزانه [[هلال  پاڪستان]] ڪراچي جي ٻاراڻي صفحي ۾ ڇپي. 1983ع کان شاعري پڻ شروع ڪيائين ته تنقيدي مضمون نگاري به لکڻ لڳو. سندس شاعري، ڪهاڻيون، تاريخي، تنقيدي ۽ تحقيقي مضمون نگاري سنڌ جي مڃيل سنڌي اخبارن، رسالن ۽ مئگزينن ۾ شايع ٿيڻ لڳي. اخبارن ۾ روزانه [[هلال پاڪستان]]، روزانه عبرت، روزانه سنڌُو ۽ روزانه آفتاب ذڪر لائق آهن. رسالن ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]] [[حيدرآباد]] پاران نڪرندڙ رسالن ٽه ماهي مهراڻ، گل ڦل، سرتيون ۽ ثقافت کاتي سنڌ پاران نڪرندڙ رسالي نئين زندگي ۽ عبرت مئگزين ۾ سندس مواد شايع ٿيڻ لڳو. 1987ع کان پاڪستان ٽيليويزن ڪراچيءَ جي پروگرام مخزن جي مشاعرن جي نشستن ۾ شرڪت شروع ڪيائين.

==شاعري ۽ ناٽڪ(ڊراما)== 
1989ع کان ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تان سندس شاعري ۽ ڊرامه&lt;ref&gt;[https://www.dawn.com/news/1031138 Drama writer appeals for protection - Newspaper - DAWN.COM&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;  نشر ٿيڻ لڳا. سندس پهريون ريڊيو ڊرامو  “پنجوڙ“  ريڊيو حيدرآباد تان1989ع ۾ ڪامران ڀٽيءَ پيش ڪيو. ان کان پوءِ سندس ڊرامه ريڊيو پاڪستان ڪراچي ۽ خيرپور تان پڻ نشر ٿيڻ لڳا. جڏهن ته  1990ع کان ٽي وِي ڊرامه لکڻ جي شروعات ڪيائن. سندس پهريون ڊرامو “اولڙا ۽ عڪس” محمد بخش سميجو جي پيشڪش ۾ پاڪستان ٽيليويزن ڪراچي تان ٽيليڪاسٽ ٿيو. 1991ع کان تاريخي ۽ تحيقيقي مضمون لکڻ جي شروعات ڪيائين. سندس ڪهاڻيون، شاعري، تاريخي، تحقيقي ۽ تنقيدي مضمون روزانه عوامي آواز ڪراچي، روزانه جاڳو ڪراچي، روزانه ڪاوش حيدرآباد، روزانه ڪوشش حيدرآباد، روزانه سنڌ حيدرآباد،  اردو روزانه جنگ ڪراچي،  انگريزي روزانه ڊان ڪراچي&lt;ref&gt;[https://www.dawn.com/authors/1741/aziz-kingrani News stories for Aziz Kingrani - DAWN.COM&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;، ۽ ٻين ڪيترين سنڌي اخبارن کان علاوه ٽه مهراڻ، سارنگا حيدرآباد  رسالن ۽ جريدن ۾ شايع ٿيڻ لڳا ۽ اڄ تائين شايع ٿيندا رهن ٿا. سندس شاعري پاڪستان ٽيليوزن ڪراچي ۽ ريڊيو حيدرآباد تان مختلف فنڪارن جي آواز ۾ پڻ نشر ڪئي وئي آهي. هيل تائين سندس ٽيهن (30) کان مٿي سنڌي ۽ اردو ريڊيو ڊرامه ريڊيو ڪراچي، حيدرآباد ۽ خيرپور ميرز تان نشر ٿي چُڪا آهن. ٽي وي ڊرامه لکڻ جي شروعات پاڪستان ٽيليويزن ڪراچيءَ تان 1990ع کان ڪيائين. سندس پاڪستان ٽيليويزن ڪراچي تان 13 کان مٿي انفرادي ڊرامه&lt;ref&gt;{{Citation |title=Muhammad Juman was a trend setter Sindhi classical Singer and musician: Aziz Kingrani - The Sindh Times&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://www.thesindhtimes.com/entertainment/muhammad-juman-trend-setter-sindhi-classical-singer-musician-aziz-kingrani/ |accessdate=2017-03-17 |archive-date=2016-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160201050552/http://www.thesindhtimes.com/entertainment/muhammad-juman-trend-setter-sindhi-classical-singer-musician-aziz-kingrani/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;  ٽيليڪاسٽ ٿيل آهن جن ۾ وسڪاري کانپوءِ، شفق، زندگيءَ جو امر گيت، سمنڊ تي لڪير ، ڇاند، محبتُن جو الميو، پاڻي تي ليڪا ذڪر لائق آهن. پي ٽي وي ڪراچي تان اردو ۽ سنڌيءَ ۾ لکيل سندس اردو ڊرامه  سيريل، جيت، جلتي سورج ڪي نيچي ۽ سنڌي سيريل ڪونج، ڪنارو، ڇوٽڪارو ۽ وفائن کانپوءِ مقبوليت ماڻي. جڏهن ته نجي سنڌي چئنل ڪي ٽي اين ۽ سنڌ ٽي وي تان سندس ڪيترائي انفرادي ڊرامه توڙي سيريل ٽيليڪاسٽ ٿيل آهن جن وڏي مقبوليت ماڻي.  انهن ۾ ڳاڙهي، ڪارو گلاب، زنجيرون، آڙاھ، خزائن کانپوءِ،ڪڏهن ته ملنداسين، ڪارو سج، خالي هٿ، دام، هوءَ منهنجي نه هُئي، پيار گرهڻ، ڪا سار ته لهبي آ، عشق آتش، وڇوٽي جي لڪِير, ۽ ٻيا ڪيترائي ڊرامه شامل آهن.

==ڪتاب==
سندس سنڌي ۽ انگريزيءَ ۾ 21 ڪتاب ڇپيل آهن ۽ هڪ سهڪاري مرتب طو رشايع ٿيل آهي.  سندس ڪتاب [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو]]، [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]]، سنڌ ثقافت ۽ سياحت کاتي، روشني پبليڪيشن حيدرآباد، نئون نياپو اڪيڊمي ڪراچي ۽ ٻين ادارن پاران ڇپايل آهن.

ھيٺ سندس ڪتابن جا نالا ڏجن ٿا
* سنڌ پري ( ٻارن لاءِ ڪهاڻيون) نئون جنم پبليڪيشن حيدرآباد) 1999ع
* روڳ ڪهاڻيون روشني پبليڪيشن حيدرآباد، 2005ع
* تڙ تڙ تي طوفان شاعري نئون نياپو پبليڪيشن ڪراچي 2005ع&lt;ref&gt;{{Citation |title=تڙ تڙ تي طوفان : عزيز ڪنگراڻي {{!}} SindhSalamat&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://sindhsalamat.com/threads/38877/ |accessdate=2017-03-17 |archive-date=2021-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211205131736/https://sindhsalamat.com/threads/38877/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* ڪاڇو هڪ اڀياس، انسٽيٽيوٽ آف سنڌالاجي سنڌ يونيورسٽي حيدر آباد 2009ع
* اکر اکر آرسي، استاد بخاري جي شاعري جي لغت،  سنڌي لينگويج اٿارٽي حيدرآباد 2009ع&lt;ref&gt;{{Citation |title=ڪتاب - سنڌي ٻولي جي با اختيار اداري جي ويب سائيٽ تي ڀليڪار&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://gheymatha.loger.ir/link/15428/%DA%AA%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A-%D8%AC%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%AC%D9%8A-%D9%88%D9%8A%D8%A8-%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%BD-%D8%AA%D9%8A-%DA%80%D9%84%D9%8A%DA%AA%D8%A7%D8%B1 |accessdate=2017-03-17 |archive-date=2021-11-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211127020005/https://gheymatha.loger.ir/link/15428/%DA%AA%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D8%B3%D9%86%DA%8C%D9%8A-%D9%BB%D9%88%D9%84%D9%8A-%D8%AC%D9%8A-%D8%A8%D8%A7-%D8%A7%D8%AE%D8%AA%D9%8A%D8%A7%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A-%D8%AC%D9%8A-%D9%88%D9%8A%D8%A8-%D8%B3%D8%A7%D8%A6%D9%8A%D9%BD-%D8%AA%D9%8A-%DA%80%D9%84%D9%8A%DA%AA%D8%A7%D8%B1 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
* سنڌ ٽوئرازم- آرڪيالوجيڪل جرني، سنڌ ڊولپمينٽ ڪارپوريشن، سياحت کاتو سنڌ 2012ع&lt;ref&gt;http://www.libertybooks.com/index.php?route=product/category&amp;path=645&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://books.google.com.pk/books?id=V8FmrgEACAAJ&amp;dq=Sindh+Tourism:+An+archaeological&amp;hl=en&amp;sa=X&amp;redir_esc=y&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;https://pulsearch.princeton.edu/catalog/9099729&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.worldcat.org/title/sindh-tourism-an-archaeological-journey/oclc/905222527 Sindh tourism : an archaeological journey (Book, 2012) [WorldCat.org&amp;#x5D;&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
* گورک مٿي چنڊ شاعري نئون نياپو پبليڪيشن ڪراچي آڪٽوبر 2016ع&lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;
* تاريخ جا تِروِرا، تحقيقي مضمون،نئون نياپو پبليڪيشن ڪراچي، ڊسمبر 2016ع
* پيار گِرهڻ، ڪهاڻيون، سارنگا پبليڪيشن حيدرآباد، فيبروري 2017ع
* نئيگ شريف؛ تحقيق، [[نئون نياپو اڪيڊمي]]  [[ڪراچي]] 2017ع
* محبتن جو الميو، نئون نياپو اڪيڊمي ڪراچي، 2018ع
* عشق عقل استاد، جوت پبليڪيشن ڪراچي، 2018ع
* اي گلمپس ان ٽه هسٽري آف سنڌ، انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي، 2019ع
* انڊس اسڪرپٽ ان اسٽونز، پيڪاڪ پبلشرس، ڪراچي، ڊسمبر 2019ع&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/news/1541070|title=BOOKS IN BRIEF|last=InpaperMagazine|first=From|date=2020-03-15|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2020-09-26}}&lt;/ref&gt;

*دي امپلس ٽه اڊارن دي آرٽ آف پينٽيڊ ميورلس ان ويسٽرن سنڌ” انڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ ڪراچي، آڪٽوبر 2020ع
* سنڌ جا ماڳ اَماڳ، پيڪاڪ پبلشر ڪراچي،2020ع
*سنڌ جي تاريخ جا ترورا، پيڪاڪ پبلشر ڪراچي 2021ع
*بارشن جو روڳ، ڪهاڻيون،چانڊوڪي پبليڪيشن واهي پانڌي ، 2023ع
*هيريٽيج آف سنڌ ائٽ گلانس ،چانڊوڪي پبليڪيشن واهي پانڌي ، 2025ع
*سنڌي لئنگئيج اينڊ سنڌُو اسڪرپٽ، چانڊوڪي پبليڪيشن واهي پانڌي ، 2025ع
*پٿرن تي سنڌُو لکت ،سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو حيدرآباد، 2025ع&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://azizkingrani.wordpress.com/2025/07/13/books-of-aziz-kingrani-%d8%b9%d8%b2%d9%8a%d8%b2-%da%aa%d9%86%da%af%d8%b1%d8%a7%da%bb%d9%8a-%d8%ac%d8%a7-%da%87%d9%be%d9%8a%d9%84-%da%aa%d8%aa%d8%a7%d8%a8/|title=Books of Aziz Kingrani – عزيز ڪنگراڻي جا ڇپيل ڪتاب|date=2025-07-12|website=Aziz Kingrani|language=en|access-date=2025-07-12}}&lt;/ref&gt;

==ايوارڊ ==

کيس ادبي  ۽ تاريخي ڪم تي سرڪاري توڙي غيرڪاري ادارن پاران مڃتا طور 20 ايوارڊمليل آهن. &lt;ref name=&quot;autogenerated2&quot; /&gt;
*	ايم اي سنڌي پهرين پوزيشن 1987ع، ميڊل يونيورسٽي آف سنڌ ڄامشورو ميڊل 1990ع.
*	ڪينجهر مئگزين بهترين تحيقيق مضمون ايوارڊ 1994ع.
*	لال شهباز انٽر نيشنل ڪانفرنس ، بهترين تحقيقي مضمون ايوارڊ 1995ع.
*	عباسي ڪلهوڙا تنظيم پاڪستان، بهترين ادبي مضمون ايوارڊ 1997ع.
*	بهترين ڊرامه سيريل ايوارڊ پِي ٽي وي ايوارڊ 2001ع.
*	جارڊن آرگينائيزيشن بهترين ليکڪ شهيد مخدوم بلاول ايوارڊ  2002ع.
*	بهترين ڊرامه نگار، ڪي ٽي اين ڊرامه سيريل ڳاڙهي ايوارڊ 2003ع&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot; /&gt;.
*	سنڌ ترقي پسند پارٽي، بهترين ليکڪ مادرِ وطن ايوارڊ 2003ع.
*	بهترين ليکڪ ايوارڊ، پريس ڪلب جوهي 2003ع.
*	بهترين ليکڪ علڻ فقير ايوارڊ، سنڌ يونيورسٽي اسٽوڊينٽ آرگينائيزيشن ايوارڊ 2004ع.
*	بهترين ڊرامه نگار ڪي ٽي اين ايوارڊ، ڊرامه سيريل دام، 2006ع.
*	بهترين ليکڪ ايوارڊ سچل آرٽ ڪلب ڪراچي 2007ع.
*	استاد بخاري تحقيقي ايورڊ، استاد بخاري اڪيڊمي دادو 2008ع.
*	بهترين ڊرامه نگار ايوارڊ، پِي ٽي وي ڪراچي 2008ع.
*	بهترين ڊرمه ليکڪ ڪي ٽي اين ايوارڊ 2011ع.
*	بهترين محقق شيلڊ، قلندر شهباز ڪانفرنس سيوهڻ، سنڌ سياحت ثقافت کاتو سنڌ، 2012ع.
*	استاد بخاري تحقيقي شيلڊ، استاد بخاري اڪيڊمي دادو 2014ع.
*	بهترين ڊرامه ليکڪ سنڌ ٽي وي ايوارڊ 2015ع.
*	سنڌي ادبي سنگت ضلع دادو، لايف اچيومينٽ ايوارڊ 2016ع.
*	بهترين استاد ايوارڊ، گسٽا ضلع داو 2017ع.
* بهترين ڊرامه ليکڪ ايوارڊ، امتُل سوشل ويلفيئر ايسوسيئيشن ڪراچي 2018ع
* بهترين ليکڪ اوارڊ، استاد بخاري اڪيڊمي سنڌ، آڪٽوبر 2019ع&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/sindhi/88950|title=دادو ۾ شاعر احمد احمد شاهه المعروف استاد بخاري جي ستاويهين ورسي تقريب ٿي گذري|last=Onlineindus.com|date=10-Oct-Thu-2019-22:08:33|website=onlineindus.com|language=en|access-date=2020-03-20}}&lt;/ref&gt;

جنوري 2018ع تائين گورنمينٽ ڊگري ڪاليج [[واهي پانڌي]]ءَ (ضلع دادو) ۾ پرنسيپال طور رهيو آهي ۽ تخليقي طرح سندس قلم اڄ به ڪهاڻي، تنقيد، شاعري، ڊرامه ۽ تحقيق جي ميدان ۾ جنبش ۾ آهي.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}

==خارجي ڳنڍڻا==

*[&lt;ref&gt;{{Citation |title=Aziz Kingrani - Sindhipedia&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://sindhipedia.org/Aziz_Kingrani |accessdate=2016-03-14 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304081717/http://sindhipedia.org/Aziz_Kingrani |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;] (ذريعو)
*[http://www.dawn.com/authors/1741/aziz-kingrani]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:ڊرامه نگار]]
[[زمرو:محقق]]
[[زمرو:ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو: سنڌ جامحقق]]
[[زمرو: سنڌ جا مورخ]]</text>
      <sha1>jpymw71mh37dgt2ezhluzo30dhjdktx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ادب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17921</id>
    <revision>
      <id>369273</id>
      <parentid>340544</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:51:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369273</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40593" sha1="t4idy76smfd1mnzwv7lusvecmma8u8y" xml:space="preserve">[[فائل:Ezra Cornell's first book.jpg|250px|thumb|ادب]]
'''ادب''' (Literature) [[عربي ٻولي]] جو لفظ آھي ۽ مختلف النوع مفھوم جو حامل آھي. ظھور [[اسلام]] کان اڳ عربي ٻولي ۾ ضيافت ۽ مھماني جي معنائن ۾ استعمال ٿيندو ھو. پوءِ ھڪ ٻيو مفھوم به شامل ٿيو، جنھن کي اسان گڏيل لحاظ سان شائستگي چئي سگھون ٿا. عربن جي ويجھو مھمان نوازي لازمي شرافت سمجھي ويندي آھي، جنھن ڪري شائستگي ، سليقو ۽ حسن سلوڪ به ادب جي معنائن ۾ داخل ٿيا. جيڪو مھمان داري ۾ شائستہ ھوندو اھو عام زندگي ۾ به شائستہ ھوندو ان سان ادب جي لفظ ۾ [[شائستگي]] به اچي وئي . ھن ۾ خوش بياني به شامل آھي. اسلام کان اڳ [[خوش بياني]] کي اعلٰي ادب چيو ويندو ھو.[[گھلاوٽ]] ، [[گداز]] ، نرمي ۽ شائستگي ھي سڀ شيون ادب جو جزو بڻجي ويون. [[بنو اميہ]] جي زماني ۾ [[بصرو|بصرَي]] ۽ [[ڪوفو|ڪوفَي]] ۾ زبان جو تحريري سرمايي کي وڌيڪ فروغ حاصل ٿيو. ان ئي زماني ۾ گرامر ۽ صرف و نحو جا ڪتاب لکيا ويا تہ جيئن ادب ۾ اندازبيان جي  صحت قائم رھي. جديد دور ۾ ادب جي معنيٰ مخصوص قرار ڏني وئي . ادب جي لاءِ ضروري آھي تہ ھن ۾ تخيل ۽ جذبا ھجن نه ته ھر تحريري ڪارنامو ادب چورائي سگھي ٿو.

ساهت، ادب کي هنديءَ ۽ سنڌيءَ ۾ ساهت چيو ويندو آهي. ”ساهتيه“ سنسڪرت جو لفظ آهي. ’ساهتيه‘ لفظ جي اکري معنيٰ موجب ساهتيه ۾ لفظ ۽ معنيٰ جو پاڻ ۾گهاٽو ميلاپ آهي. ان حساب سان انسان ٻوليءَ جي وسيلي پنهنجي امنگن ۽ ويچارن جو اظهار ڪري ٿو، جيڪي لکت ۾اچي وڌيڪ دائمي ٿين ٿا. انهيءَ اکري معنيٰ موجب سمورا ادبي ڪتاب ساهتيه ۾ شمار ڪري سگهجن ٿا.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد.&lt;/ref&gt;

تخليق جي خواھش انسان جي فطرت آھي. ھن ئي [[جبلي خواھش]] سان آرٽ پيدا ٿئي ٿو. [[آرٽ]] ۽ ٻين علمن ۾ اھو ئي فرق آھي تہ ھن ۾ ڪائي مادي نفع مقصد نہ ھوندو آھي. ھي بي غرض [[مسرت]] آھي. ادب آرٽ جي ھڪ شاخ آھي جنھن کي &quot;[[فنون لطيفہ|فنِ لطيف]]&quot; به چئي سگھجي ٿو. [[ميٿيو آرنلڊ]] جي ويجھو اھو سڀ علم جيڪو ڪتاب جي ذريعي اسان تائين پھتو آھِ، ادب چورائي ٿو. [[ڪارڊ ڊينيل نيومين]] چوي ٿو &quot;انساني فڪرن ، خيالن ۽ احساسن جو اظھار زبان ۽ لفظن جي ذريعي ادب چورائي ٿو&quot;. [[نارمن جودڪ]] چوي ٿو تہ &quot;ادب مراد آھي ان تمام خيالن ۽ احساسن جي سرمائي مان جيڪي تحرير ۾ اچي چڪو آھي ۽ جنھن کي ھن طرح ترتيب ڏنو ويو آھي تہ پڙھڻ واري کي مسرت حاصل ٿئي ٿي.&quot; مطلب ته انساني تجربن جي [[جماليات|جمالياتي]] اظهار کي ادب چيو وڃي ٿو.

”ادب“ پنھنجي وجود ۾ وسيع معنيٰ ۽ مفھوم رکي ٿو. ‘ادب’ لفظ جي اوسر جڏهن سر زمين عرب ۾ ٿي، تڏھن [[يورپ]] وارن ان جو مفھوم Enlightened Literature يا ’Polite Literature‘ ڪري ورتو. جنھن مان اھو علم يا تحرير ظاهر ٿي ٿٖي، جيڪا، لطافت ۽ عملي زيب ۽ زينت ڏانھن اشارو ڪري ۽ انھن قدرن جي حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪري ٻين لفظن ۾ ائين چئجي ته اھا تحرير يا [[تخليق]]، جيڪا انساني طبيعت ۾ لطف، سڪون يا سرور پيدا ڪري. انسائيڪلو پيڊيا برٽينيڪا مطابق “لٽريچر (Literature ) ھڪ عام لفظ اھي، جيڪو اھو مفھوم ڏئي ٿو تھ خيال جو اظھار جيڪو تحرير ھيٺ اچي سو لٽريچر اھي. اها لکت، جنهن ۾ زيب، زينت، حسن ۽ رعنائي هجي، ادب، لطافت ۽ زندگيءَ جي گوناگون حقيقتن جي ترجماني ڪري ۽ انهن خوبين جي حاصل ڪرڻ ۾ مددگار ثابت ٿئي.“ ادب جو بنيادي ڪم جمالياتي خوشي ڏيڻ آهي. ادب ۾ [[نثر]] توڙي [[شاعري|شاعريءَ]] جون سڀ صنفون اچي وڃن ٿيون، جھڙوڪ: [[ڊرامو|ڊراما]]، [[ڪھاڻي|ڪهاڻيون]]، [[ناول]]، [[تنقيد]]، [[آتم ڪھاڻي|آتم ڪھاڻيون]]، [[سوانح نگاري|سوانح عمريون]]، [[سفرنامو|سفرناما]]، [[نظم]]، [[غزل]]، [[وائي|وايون]]، [[بيت]]، [[دوھو|دوها]] وغيره وغيره. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt; ولاديمير ايلڇ لينن مطابق: ادب ھڪ آئينو آهي، ۽ جيڪو آئينو صحيح ۽ حقيقي عڪس پيش نه ڪري، سو آئينو نہ سڏبو آهي&lt;ref name = &quot; رشيد ڀٽي &quot;/&gt;. لينن پنھنجي  مضمون ''بورجوا رسالي بابت'' ۾ لکيو آهي ته صحيح ۽ سچو ايب عام ۽ ڄاتل حقيقتن جو نقش چٽي، پڙھندڙ کي مطالعي ۽ سوچڻ جي راھ تي وٺي ايندو آهي. سادن دليلن ۽ کپي ويندڙ مثالن سان ھو انھن حقيقتن مان اھم ۽ ڇيد نتيجا ڪڍي ڏيکاريندو آھي، ۽ پڙھندڙ جي ذھن ۾ زندگي ۽ زندگيءَ جي حقيقتن بابت نوان نوان سوال اڀاريندو آھي&lt;ref name=&quot;رشيد ڀٽي   &quot;&gt; [ خط تقريرون ۽ انٽرويو ؛ ليکڪ: شيخ اياز ؛ نيو فيلڊس پبليڪيشن ٽنڊو ولي محمد، حيدرآباد؛ پھريون ايڊيشن 1987] رشيد ڀٽي طرفان لکيل مھاڳ مان ورتل  &lt;/ref&gt;.

==ادبي نظريا ==

(Literary Theories)

[[نظريو]] ڪن منظم خيالن، [[تجربو|تجربن]]، [[مشاھدو|مشاهدن]] ۽ [[تجزيو|تجزين]] جو نچوڙ هوندو آهي. نظريا سياست کان وٺي ادب تائين مروج آهن. مثال طور سنڌي ٻوليءَ جي اصليت بابت [[ڊاڪٽر بلوچ]] (1917-2011ع)جو نظريو يا [[سراج ميمڻ]] (1933-2013ع) جو نظريو وغيره. نظريا ادبي به هوندا آهن, ٻوليائي به ته سماجي به آهن. نظرين جو واسطو [[فلسفو|فلسفي]] ۽ [[معاشيات]] سان به هوندو آهي. اديب ڪڏهن ادبي تحرير ذريعي ڪنهن سچائيءَ جو اعتراف ڪري ٿو، ڪڏهن معاشري يا انسان کي وسريل قدرن جي ياد ڏياري ٿو، ڪڏهن ڪو پيغام ڏيڻ چاهيندو آهي، ڪڏهن ماڻهن کي تفريح مهيا ڪندو آهي ته ڪڏهن [[جمالياتي حسن]] جو فن ذريعي اظهار ڪندو آهي. اهو سڀ ڪجهه هو پنهنجي مخصوص [[خيال]] يا نظريي مطابق ڪندو آهي. نظرين ذريعي [[سچائي]]، [[قدر|قدرن]]، [[تفريح]]، [[جماليات]] وغيره جي ڄاڻ ملي ٿي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==ادبي روايتون== 

(Literary Tradition)

دنيا جي هر ٻوليءَ جو ادب روايتن جي حسين زنجيرن ۾ جڪڙيل نظر ايندو آهي، هر ٻوليءَ جون ڪي مخصوص روايتون هونديون آهن، جن مان ڪنهن قوم جي تاريخي، ثقافتي ۽ سماجي لاڙن جي خبر پوي ٿي. اهو ئي سبب آهي، جو ڪيترن اديبن ٻين ٻولين جي ادب جون سٺيون روايتون اڌاريون وٺي پاڻ وٽ رائج ڪيون آهن. انگريزيءَ جي مشهور شاعر [[جيوفري چاسر]] (1343-1400ع) پنهنجي مشهور نظم ‘[[ڪنٽر بري ٽيلس]]’(Cantrubery Tales) ۾ هيئت جي روايت اٽليءَ جي مشهور ليکڪ [[گيواني بوڪيشو]](1313-1375ع)جي ‘[[ڊيڪيمران]]’ تان کنئي. بوڪيشو، اهو ڪتاب [[الف ليليٰ]] کان متاثر تي لکيو. اهڙيءَ ريت ڄڻ ته چاسر اڻ سڌي طرح عربي ۽ فارسي ادب جي هيئت جي روايت ڪتب آندي آهي. [[سنڌي ٻولي]] دنيا جي [[تهذيب يافته]] ٻولين مان هڪ آهي، جنهن کي پنهنجون [[قديم]]، فڪري طور ڀرپور تاريخي ۽ ثقافتي روايتون آهن. جن تي سنڌي ادب ۽ شاعريءَ جي پيڙهه رکيل آهي. ان سان گڏ سنڌي اديب، دنيا ۽ پاڙيسري ٻولين جي بهتر روايتن ۽ هيئتن مان استفادو ڪري. پنهنجي ادب کي مالا مال ڪيو ۽ حالتن جي تقاضا موجب بنايو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==ادب جو سماجي ڪارج== 

(Social function of literature)

[[ادب جي تاريخ]] مان معلوم ٿئي ٿو ته ادب جي [[سماجي ڪارج]] سماجي عڪاسيءَ تائين [[ارتقا|ارتقائي]] سفر ڪيو آهي، مثال طور هڪ وقت اهڙو هو، جڏهن [[ديوي|ديوين]] ۽ [[ديوتا|ديوتائن]] جي خوشنودي حاصل ڪرڻ لاءِ [[گيت|گيتن]]، ڊرامن ۽ [[نظم|نظمن]] جي تخليق ٿيندي هئي، جنهن جو وڏو مقصد اهو هوندو هو ته ديوتائن جي اطاعت جو جذبو اڀارجي ۽ سندن خوشنودي حاصل ڪجي. اڳتي هلي جڳ مشهور فلاسفر [[افلاطون]] (427-437 ق-م) ادب جو سماجي ڪارج بيان ڪندي چيو ته ”ادب اهو آهي، جنهن مان [[اخلاق]] ۽ [[صداقت]] جي واڌ ويجهه ٿئي“. [[ڪھاڻي|لوڪ ڪهاڻين]] تي نظر وجهڻ سان خبر پوي ٿي ته [[جانور|جانورن]]، [[پکي|پکين]] ۽ [[ديو|ديون]] جي ڪهاڻين کان وٺي [[بادشاھ|بادشاهن]]، [[راڻي|راڻين]]، [[پري|پرين]]، [[شھزادي|شهزادين]]، [[سورمو|سورمن]] وغيره جي [[عشقيہ داستان|عشقيه داستانن]] مان ڪو نه ڪو اخلاقي [[سبق|درس]] ملي ٿو. چڱي ۽ بري جي تميز، چڱائيءَ جي سوڀ، مقصد ماڻڻ لاءِ انساني جاکوڙ، تڪليفون، ڏک ڏاکڙا، مظلوم جي داد رسي، ظالم سان جنگ، اهي سڀ ڳالهيون ظاهر ڪن ٿيون ته اوائلي ادب جا خالق پنهنجي ماحول تي نظر رکندا هئا.اڳتي هلي چيو ويو ته ‘ادب زندگيءَ جو عڪس’ آهي. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==جنسيات ۽ ادب ==

(Sex and Literature ):[[جنس]] انساني زندگيءَ جي مکيه ڪرداري محرڪن ۽ وارتائن مان هڪ آهي. انهيءَ ڪري زندگيءَ جي ترجماني ڪندي ليکڪ ’[[سيڪس]]‘ (sex) ۽ ان سان لاڳيل گوناگون مظاهرن جي تصوير ڪشي مزي خاطر نه پر حقيقت نگاريءَ طور ڪندو آهي. هن ڍنگ جي لکڻين ۾ هڪ [[معيار]]، ادبي سونهن، دلڪشي ۽ جنم وٺندڙ جمالياتي لطف هڪ اتم معيار بڻجي ٿو. جيڪڏهن انهيءَ معيار تي تخليق پنهنجي [[پرک]] ڪرائي سگهي ٿي ته پوءِ ادب ۾ جنس نگاريءَ کي [[عيب]] قرار نٿو ڏئي سگهجي. ادب ۾ جنس جي باري ۾ بنيادي [[مونجهارو]] انهيءَ وقت پيدا ٿئي ٿو جڏهن ادب ۾ جنس ۽ [[فحش نگاري|فحش نگاريءَ]] (Pornography) کي ملائي پيش ڪيو وڃي ٿو. سيڪس ٻنهي قسمن جي لکڻين ۾هوندي آهي مگر ليکڪن جا متا ڌار ڌار هوندا آهن. ادب ۾ [[جنس نگاري]] موضوع جي صورت ۾ هجي يا واقعن جي روپ ۾، اوٽ ۾ هجي يا چٽي هجي، جنس جو لاڙو سڏجي ٿي. نقادن جو چوڻ آهي ته ادب ۾ هر قسم جو جنسي موضوع ڪم آڻي سگهجي ٿو، پر شرط اهو آهي ته ان مان لذت يا آنند وارو احساس نه اڀري. انهيءَ جي ابتڙ فحش نگاري ([[بڇڙائي]]) ”جنس برائي جنس“ آهي. ادب ۾ جنس جو نظريو [[سگمنڊ فرائيڊ|فرائڊ]] لاڳو ڪيو هو. سنڌي ادب ۾ [[زرينه بلوچ]](جيجي)، [[خير النساءِ جعفري]] (حويليءَ کان هاسٽل تائين)، [[ماڻڪ]] (لڙهندڙ نسل)، [[غلام نبي مغل]] (ريشمي وار)، [[وشنو ڀاٽيا]] ۽ [[اردو ادب]] ۾ [[سعادت حسن منٽو]]، [[عصمت چغتائي]] جا نالا اهم آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==عورتا زاد ادب== 

(Feminist Literature):عورتا زاد ادب مان مراد اهو ادب آهي جيڪو عورتن يا مردن جو تخليق ڪيل هجي پر عورتن لاءِ لکيو ويو هجي ۽ ان ۾ عورتن جي سياسي، سماجي، معاشي، معاشرتي، نفسياتي ۽ اظهار جي ترجماني ڪيل هجي. عورت کي هڪ انسان ۽ هڪ مڪمل فرد سمجهڻ جو تاثر ملي ۽ سندس اهڙي تصوير ڪشي ڪئي وڃي. عام طور جڏهن ادب ۾ عورت جي ڪردار جي باري ۾ ڪتاب پڙهبا ته اهي عورت جا مختلف روپ ٻڌائيندا آهن، جن کي عموماً پيش ڪيو ويندو آهي Images of women in Literature جي ليکڪا ميري اين فرگوسن جا عورت جا ڇهه اهڙا روپ ٻڌايا آهن، جيڪي مذهبي ادب ۽ ڏند ڪٿائن کان وٺي هن وقت تائين تخليقي عمل ڪهاڻين، ناولن، شعرن، ۽ ڊرامن وغيره ۾ ڏنا ويا آهن: فرمانبردار زال (Submissive wife)، ماءُ (ماءُ جي روپ ۾ ڪا به عورت (The Mother)، مرد تي حاوي عورت (Dominating wife)، حسين محبوبه جيڪا اوچي آسڻ تي هجي (Women on Pedestal)، جنسي علامت يا رانديڪو (Sex Object)، ڇڙي يا اڪيلي عورت (Women without man) سنڌي سماج جا مسئلا پنهنجا آهن، ان ڪري سنڌي ادبي لکڻين ۾ عورتن جي مسئلن جي نشاندهي به مختلف آهي. هتي شهري زندگيءَ جي ڀيٽ ۾ ڳوٺاڻي زندگيءَ جي ترجماني وڌيڪ آهي. ان عمل سان ڳوٺاڻي ۽ شهري زندگيءَ جي مسئلن جي نشاندهي به مختلف آهي. سنڌ ۾ پڙهيل ۽ اڻ پڙهيل عورت جي مسئلن ۾ به هڪجهڙائي نه آهي. خود شهر ۾ ڪم ڪندڙ ۽ ڪم نه ڪندڙ عورتن جي مسئلن به هڪجهڙائي نه آهي. ڳوٺن جا معاملات اڃا به الڳ آهن. آزاديءَ کان پوءِ سنڌي سماج ۾ تعليم عام ٿيڻ لڳي ۽ عورت جي تعليم جا آهستي آهستي موقعا ملڻ لڳا. ان حساب سان سندس ادبي دنيا ۾ به شموليت وڌڻ لڳي. عورتن جي لکيل ادب ۾ عورت جي عڪاسي بهتر ٿي، اهڙو سمورو ادب جنهن ۾ عورت جي هڪ انسان ۽ فرد واري حيثيت کي اجاگر ڪيو وڃي اڃا سنڌ ۾ گهڻو تخليق نه ٿيو آهي. سنڌ ۾ اهڙو ادب لکندڙن ۾ خيرالنساءَ جعفري، نورالهديٰ شاهه، فهميده حسين، عطيه دائود، امر سنڌوءَ وغيره شامل آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==ادبي تاريخ== 

(History of Literature)

جهڙيءَ طرح ڪنهن مضمون جي تاريخ لکڻ وقت واقعن جون ڪڙيون ملائبيون آهن، اهڙي طرح ادبي تاريخ لکڻ وقت به تاريخ وار ترتيب جي انداز ۾ تخليق ٿيندڙ ادب کي لکيو ويندو آهي. ادب جي تاريخ لکڻ جو انداز تحقيقي به ٿي سگهي ٿو ته تنقيدي به يا ٻئي طريقا ٿي سگهن ٿا. ادبي تاريخ لکندڙ ادب ۾ تحريڪن، لاڙن، نظرين ۽ سماجي توڙي سياسي منظر نامي کي به ڌيان ۾ رکندو آهي. سنڌي ادب جي تاريخ سڀ کان پهرين فارسيءَ ۾ لکي ويئي. [[مغليه دؤر]] ۾ سنڌي شاعرن ، عالمن ۽ اديبن جو ذڪر فارسي ڪتابن ۾آيو. انگريزن جي دؤر کان باقاعده ڪتاب، [[مضمون]] ۽ [[مقالا]] سنڌيءَ ۾لکجڻ شروع ٿيا.سنڌي ادب جون ڪيتريون ادبي تاريخون لکيون ويون آهن، جهڙوڪ: ”[[سنڌ جي ادبي تاريخ]]” ([[خانبهادر محمد صديق ميمڻ]])، ”[[تذڪره لطفي]]“ ([[لطف الله بدوي]])، ”[[سنڌي ٻولي ۽ ادب جي تاريخ]]“ ([[ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]])، ”[[سنڌي ادب جي تاريخ]]“ ([[ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو]])، ”[[سنڌي ادب جي تاريخ]]“ ۽ ”[[سنڌي ادب جو تاريخي جائزو]]“ ([[ميمڻ عبدالمجيد سنڌي]])، ”[[سنڌي ادب جي تاريخ]]“ ([[اڪبر لغاري]])، ”[[سنڌي ادب جي تاريخ جو جديد مطالعو]]“ ([[مختيار احمد ملاح]])، ”[[سنڌي نثر جي تاريخ]]“ ([[ڊاڪٽر غلام علي الانا]])، ”[[سنڌي نثر جي تاريخ]]“ ([[پروفيسر منگهارام ملڪاڻي]])، ”سنڌي ادب جي تاريخ“ ([[لعلسنگهه اجواڻي]] مترجم: [[هيرو شيوڪاڻي]])، ”[[سنڌي ساهتيه جو اڀياس]]“ ([[ڊاڪٽر مرلي ڌر جيٽلي]])، ”[[آزاديءَ بعد ساهتيه جو اڀياس]]“ ([[ليلا رام رچنداڻي]]) ”[[سنڌي ادب جي ارتقائي تاريخ]]“ ([[ڊاڪٽر شمس الدين عرساڻي]])، ”سنڌي ادب جي تاريخ“ (انگريزيءَ ۾، [[پوپٽي هيراننداڻي]]) ”[[ڀارت ۾ سنڌي ساهت جو مختصر جائزو]]“ ([[منگهارام ملڪاڻي]]) وغيره وغيره.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==ادب برائي ادب== 

(Art for Art’s sake)

‘ادب برائي ادب’ جي نظريي وارن جي نظر ۾ “هر ادبي تخليق شروع کان پڇاڙيءَ تائين هڪ شهپاري جي حيثيت رکندڙ هجي. ان جي [[حسن]]واري خوبي ئي سڀڪجهه آهي ۽ ان جو ڪارائتو هئڻ يا نه هئڻ يا ان سان ڪنهن مقصد جو حاصل ڪرڻ معنيٰ ڪو نه ٿو رکي.[[قدامت پسند]] لڏي سان تعلق رکندڙ”ادب براءِ ادب“ وارن جو خيال ھو ته ادب، آرٽ جو ھڪ اھڙو نمونو آھي، جنهن ۾ حسن، [[محبت]] ۽ گل و بلبل يا [[جمالياتي حِس]] (Aesthetic sense) کي ڇھندڙ ٻين اھڙين شين کي موضوع بڻائي [[شاعري]] ۽ [[نثر]] ۾ آڻجي ۽ جيڪو خالص ادب ھجي. انقلابي ۽ مزاحمتي ادب کي اهي ادب نه پر [[پروپيگنڊا]] سمجهندا آهن. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==ادبي سرگرميون== 

(Literary Activities)

ادبي سرگرمين مان مراد اهي مشغلا آهن، جيڪي خانگي ادبي جماعتون ۽ [[سرڪار|سرڪاري]] ادبي ادارا ڪندا آهن. ڪتابن جي رونمائي، ڪنهن اديب يا عالم سان [[رهاڻ]]، [[مشاعرو]]، [[ادبي اڀياسي ويهڪ]]، مرحوم اديب، عالم ۽ شاعرن جي [[ورسي]]، ڪنهن ادبي موضوع تي [[سيمنار]]، [[ڪانفرنس]] وغيره ادبي سرگرمين ۾ اچي وڃن ٿا. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==ادبي ۽ علمي جماعتون== 

(Literary Organization)

ٻولي ۽ علم ادب جي واڌاري ۾ علمي ، ادبي ۽ ثقافتي جماعتن اهم ڪردار پئي ادا ڪيو آهي. اهي جماعتون هم خيال [[فرد|فردن]] کي گڏيل [[پليٽ فارم]] مهيا ڪنديون رهيون آهن ، جنهن جي نتيجي ۾ عالمن ، اديبن ، شاعرن ۽ ٻين قلم ڌڻين پنهنجي صلاحيتن ۽ لياقتن کي گڏيل قوت جي روپ ۾ [[ٻولي]] ۽ [[علم]] ادب جي [[مفاد]] خاطر پئي ڪم آندو آهي . [[سنڌ]] ۾ ادبي سوسائٽين جو قيام [[آل انڊيا ڪانگريس ڪاميٽي]] جي ٺهڻ يا ائين کڻي چئجي ته [[سنڌ مدرستہ الاسلام]] قائم ٿيڻ کان به اڳي ٿيو . هڪ صديءَ جي ان عرصي ۾ سنڌ ۾ هزار کان مٿي علمي ، ادبي ۽ ثقافتي جماعتون قائم ٿيون. هن وقت به ڪيتريون ادبي ۽ علمي جماعتون آهن. [[سنڌي ادبي سنگت]] سنڌي وڏي ۾ وڏي ادبي جماعت آهي&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==ادب لطيف== 

[[نثر]] ۾ لکيل اهڙو ادب جيڪو پنهنجي ٻوليءَ جي [[سونھن]] شاعراڻي انداز ۽ [[لطيف]] پيرايي ۾ خوبصورت ڪنئرن احساسن جو اظهار ڪري. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==ادب ۽ شخصيت== 

(Literature and Personality)

هڪ ليکڪ زندگيءَ جي مختلف رخن مان پنهنجي لکڻين جا موضوع کڻي ٿو، ان ۾ [[سماجي مسئلا]]، [[معاشي مسئلا]]، تاريخي ۽ تهذيبي مسئلا، مذهبي معاملا، غم، خوشيون، ريتون ۽ رسمون وغيره شامل آهن. ليکڪ جو جيڪو نظريو هوندو آهي، ان موجب هو پنهجي خيالن جو اظهارڪندو آهي، ان ڪري سندس لکڻيءَ مان سندس زندگيءَ جي جهلڪ به نظر ايندي آهي. جيتري ليکڪ جي شخصيت مهان هوندي، سندس لکت ۾ گهرائي به اوتري گهڻي هوندي. مثال طور شاهه لطيف جي شاعريءَ تي نظر وجهجي ٿي ته ان جي سٽ سٽ ۾ سندس شخصيت جي جهلڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==ادب برائي تعمير زندگي== 

(Art for Reforming Life)

ادب برائي [[تعمير زندگي]] جو [[مقصد]] اهو آهي ته ادب اهو [[تخليق]] ڪيو وڃي، جيڪو زندگيءَ جي تعمير لاءِ اتساهي يا ڪم اچي ۽ زندگيءَ جي تخريبي رُخن کي نه ڇيڙي. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==صحافتي ادب== 

(Journalistic Literature)؛ڪيترا نقاد ۽ عالم صحافتي لکڻين کي ادب نٿا مڃين، پر ان جي باوجود پوري دنيا اندر صحافي، جيڪا روزانه جاکوڙ ڪن ٿا، اها اڳتي هلي ادب جي تاريخ ٿيو پوي. موجوده دؤر ۾ صحافت ئي ڪنھن ٻوليءَ جي لغت کي زندھھ جاويد رکڻ جو وسيلو آھي، ھڪ سڄاڻ صحافي پنھنجي ادارين، ڪالمن، فيچرن ۽ مضمونن ۾ ٻوليءَ جي سرمايي مان موزون لفظ ۽ اصطلاح چونڊي ٿو. صحافي اڄ ۽ هاڻي لکي ٿو، اديب به هاڻي لکي ٿو. صحافي تڪڙ ۾ لکي ٿو، مگر اديب آرام سان لکي ٿو. اديب جي هڪ وڏي خوبي اها آهي ته هو پنهنجي دؤرجا بهترين خيال بهترين لفظن ۾ سهڻي نموني سان محفوظ ڪري ٿو. اديب ۽ صحافي پنهنجي روز جي سچي روح کي محفوظ ڪري ٿو، ان ۾ سماجي ، سياسي ۽ معاشي جهلڪيون نظر اچن ٿيون. وقت جي رفتار سان جيئن جيئن زبان جي ترقي ٿيندي آهي ته ادب جي به ترقي ٿيندي آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==جديد ادب ==

(Modern Literature): ’جديد ادب‘ مان مراد اھو ادب اھي، جيڪو پنهنجي دور جي جديد لاڙن سان ھم اھنگ ھجي ۽ پراڻي ادب جي بنسبت ان ۾ نواڻ هجي. پر ان ھوندي بہ ساڳئي دور ۾ ڪن ادبي فن پارن ۾ [[جدت]] ۽ [[انفراديت]] اھي، تہ ڪن ۾ وري قدري شعري روايتن جي پابندي ڪئي وڃي ٿي، يعني ھر دور ۾ قديم ادب جا [[رجحان]] بہ قائم رھن ٿا ۽ جديد لاڙا بہ ملن ٿا. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==عارضي ادب ==

(Temporary Literature):اهو ادب، جيڪو عارضي يا هنگامي طرح لکيو ويو هجي ان کي عارضي يا هنگامي ادب چئبو آهي. عارضي ادب مان مراد آهي ته اهو ادب جيڪو ڪنهن عارضي مسئلي جي رد ۾ تخليق ڪيو ويو هجي ۽ مسئلي يا واقعي جي اهميت به ختم ٿي چڪي هجي. ان ۾ گهڻو ڪري حالات حاضره بابت اخباري ادب اچي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==اعترافي ادب==

(Confessional Literarture):
اعترافي ادب نه ته ڪا ادب جي [[صنف]] آهي نه وري [[ادبي لاڙو]] آهي. اعترافي ادب دراصل هڪ موضوع آهي، جيڪو ڪنهن [[ناول]]، [[ڪهاڻي]]، شاعري يا [[آتم ڪهاڻي]] ۾ به ٿي سگهي ٿو، جنهن ۾ ڪو اديب پنهنجي [[حياتي]] بابت، پنهنجي زندگيءَ جي ڪنهن خاص واقعي جي باري ۾ اعتراف ڪري، [[جان جئڪس روسو]] (1712-1778ع) پنهنجو ’[[ڪتاب|اعتراف]]‘ ( My Confession) ۾ لکيو، [[يورپي ادب]] ۾ اهڙا سوين مثال وٺي سگهجن ٿا. سنڌي ۾ اديبن به آتم ڪٿائن ۾ پنهنجي زندگي ۽ پنهنجن دوستن احبابن جي باري ۾ اعتراف ڪيا آهن. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==افسانوي ادب __(Fiction)==

افسانوي ادب جي معنيٰ اھي خيالي يا تصوراتي ادب. [[مختصر ڪھاڻي]] (Short Story)، [[ڊرامو|ناٽڪ]] ۽ [[ناول]] افسانوي ادب (Fiction) جون اھم شاخون آھن. افسانوي ادب جا سرجيندڙ، [[ڪهاڻيڪار]]، [[ناٽڪ ڪار]] ۽ [[ناول نگار]] سڏبا وڃن ٿا. اڄڪلهه [[سائنس فڪشن]] جو دؤر آهي، جنهن ۾ [[فلم]] به اچي وڃي ٿي. انهيءَ [[صنف]] ذريعي [[تخيل]] جي مدد سان [[اديب]] ڪن سائنسي تصورن کي پيش ڪندا آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==غير افسانوي ادب ==

(Non-Fiction):نثري ادب ۾ هڪڙيون صنفون افسانوي آهن ته ٻيون غير افسانوي. هن قسم جي نثري ادب ۾ انگن اکرن جي بنياد تي حقيقتن ۽ فتوائن کي پيش ڪيو ويندو آهي. اهو ٺوس حقيقتن جي آڌار تي هوندوآهي، جيڪا ان جي بنيادي تقاضا ليکي ويندي آهي. ان ۾ خيال جي اڏام جي گنجائش نه هوندي آهي. غير افسانوي ادب ۾ آتم ڪهاڻي، جيون ڪهاڻي، مضمون نگاري، تاريخ، سفرنامو وغيره اچي وڃن ٿا. اڄڪلهه آتم ڪٿا ۾ به تخليقي عنصر شامل ٿي ويو آهي&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.

==الهامي ادب - الهامي يا ڪشفي علم و ادب== 

الھامي ادب (Apocalyptic Literature) اهڙو ادب، جنهن ۾ [[درويش|درويشن]]، [[سنت|سنتن]] جي شعرن، گفتن يا لکتن ۾ فتح انسان ذات [[ڪائنات]] لاءِ ڪي ڪشفي يا اڳ ڪٿيءَ واريون ڳالهيون ٿيل هجن. قديم ڪلاسيڪي سنڌي ادب ۾ الهامي اشارا ملن ٿا. ماموئي فقيرن جي بيتن مان ايندڙ وقت ۾ پيش ايندڙ واقعن جي باري ۾ ڄاڻ ملي ٿي. ان کان پوءِ شاهه، سچل، شاهه ڪريم جي ڪلام ۾ به ڪيترا تاريخي اهڃاڻ ملن ٿا. [[عبدالرحيم گروهڙي]] جي [[ڪلام]] ۾ به اهڙا [[بيت]] موجود آهن.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]&lt;/ref&gt;

==انقلابي ادب== 

(Revolutionary Literature):انقلابي ادب مان مراد اهڙو ادب آهي، جيڪو ڪنهن انقلابي نظرئي جي ترجماني، [[تبليغ]]، [[ترويج]] يا [[اشاعت]] جي غرض سان وجود ۾ اچي. اهڙي قسم جون تحريرون گهڻو ڪري ماڻهن ۾ [[جوش]] و [[جذبو|جذبي]] جو احساس پيدا ڪنديون آهن. انقلابي اديب پنهنجي طرفان ڪنهن به [[مصلحت]] کان ڪم نه وٺندا آهن.گهڻو ڪري [[روسي انقلاب]] جي اثر هيٺ لکيل ادب کي انقلابي چيو ويندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==ڀڳتي ادب== 

(Bhagti Literature):
وچولي دؤر واري هند ۾ [[هندوڌرم|هندو ڌرم]] سان واسطيدار [[وشنو|وشنوءَ]] جي ڀڳتي ڪندا هئا، اهو هڪڙو طريقو [[مڪتي|مڪتيءَ]] (نجات) جو هو، جيڪو ’[[ڀڳوت گيتا]]‘ ۾ ڄاڻايل هو. [[شيخ اياز]] پنهنجي ڪتاب ”[[ڪتين ڪر موڙيا جڏهن]] “ جي ڀاڱي ٽئين ۾ لکيو آهي ته [[ڀڳتي ساهتيه]] (ادب) ڏکڻ [[ڀارت]] ۾”[[تامل]] گيتن“ ۾ شروع ٿيو جيڪي گيت ستينءَ کان ڏهين صديءَ تائين [[الور]] جي هڪ [[سنت]] شاعر لکيا هئا، پر پوءِ ڀڳتي 15 صديءَ ۾ اتر ڏانهن پکڙجي ويئي. اتي [[ڀڳت ڪبير|ڪبير]] (1518- 1430ع) ۽ [[گرو نانڪ]] (1539- 1496ع) هڪ ڪائناتي خدا ڏانهن اعتقاد جو ڦهلاءُ ڪيو، جو نه هندو هو ۽ نه مسلمان . گهڻو ڪري ڀڳتي ساهتيه (ادب) وشنوءَ جي [[رام]] يا [[ڪرشن]] جي صورت ۾ ظهور پذير ٿيڻ جي باري ۾ چيو ويو آهي. [[ڪرشن ڀڳتي]] اتر ۽ اوڀر ڀارت ۾ گهڻي هئي خاص ڪري شاعر چندي داس (15 صدي) ۽ [[ميران ٻائي]] (1649- 1608ع) ۽ گجراتي شاعر[[نرسمها مهتا]] (1580- 1500ع) وغيره ڪرشڻ ڀڳتي جا مشهور ڀڳت آهن. ڀڳتي تحريڪ جي مختلف لاڙن جو [[شاهه لطيف]]، [[روحل فقير]]، [[سچل سرمست]] ۽ [[سامي|ساميءَ]] جي شاعريءَ تي پڻ اثر ملي ٿو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==تقابلي ادب== 

(Comparative Literature): مختلف زبانن جي ادب جو باهمي مطالعو يا اڀياس ڪرڻ کانپوءِ نتيجا اخذ ڪرڻ. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==پنگتي ادب== 

(Domestic Literature):هي اصطلاح خاص طور انگريزن جي دَور ۾ سنڌي هندو اديب استعمال ڪندا هئا، جنهن مان سندن مطلب هو ته اهو ادب، جنهن ۾معاشري جي ھڪ ايڪي يعني گهر اندر هلندڙ مسئلن(Domestic issues) جي اپٽار ٿيل هجي. ان ڏس ۾ ڊرامن، مضمونن، ناولن ۽ افسانن ۾ پنگتي/سماجي موضوعن کي خاص مقام حاصل هوندو هو.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==خارجي ادب== 

(Objective Letrature : جيئن ته ادب ڪنهن به معاشري جي سماجي حالتن جو عڪس يا آئينو هوندو آهي، پر ڪجهه اديب پنهنجي معاشرتي حالتن کان منهن موڙي ٻاهرين دنيا جو اثر قبول ڪري وٺندا آهن. سندن لکڻين ۾ خارجي اثر نمايان هوندو آهي.خارجي ادب وارن جو چوڻ آھي ته جيڪو اديب پنهنجي شخصيت جي چوڌاري طواف ڪندي جيڪو ادب تخليق ڪري ٿو ۽ معاشري ۾ موجود حالتن کي نظرانداز ڪري ٿو، انهيءَ ادب جو ڪو به ڪارج ناھي، انهيءَ ڪري معاشري کي سامھون رکي ادب لکجي ۽ خارجي حالتن تي لکجي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;
==فحش ادب ==

(Pornography):اهو ادب، جنهن ۾ جنس يا فحاشيءَ جي ترغيب ڏنل هجي، هن قسم جي ادب کي ادبي دنيا مان خارج سمجهيو ويندو آهي، ڇو جو ادب فحاشي جي ترغيب نه ٿو ڏئي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==فقهي ادب ==

(Religious Literature):فقهه مان مراد آهي دين جو علم، مذهبي قانون، ’فقيهه‘ ان کي چئبو آهي، جيڪو فقهه جو ڄاڻو هجي. مذهبي، ديني ادب ۾ تخليق ٿيندڙ علم و ادب کي ’فقهي ادب‘ چئبو آهي. سنڌي ۾ فقهي ادب جي تمام وڏي تاريخ آهي. فقهي ادب سنڌ ۾ خاص طور تي ڪلهوڙن جي دور ۾ عروج تي پهتو ۽ مدرسن ۾ پڙهائجڻ شروع ٿيو. ان کان پوءِ هن علم تمام گهڻي ترقي ڪئي. مخدوم ابوالحسن سن 1703ع ۾ ’مقدمة الصلوٰت‘ لکيو، جنهن ۾ نماز جا فقهي مسئلا نظم ۾ ڏنل هئا. ان سلسلي ۾ عربي-سنڌي رسم الخط ايجاد ٿي. اها هڪ تحريڪ جي صورت ۾ هلي، لکندڙ ڪتابن کي ’سنڌيون‘ سڏيو ويو. مخدوم محمد هاشم ٺٽوي، مخدوم عبدالله نرئي، عبدالرحيم گرهوڙي، مخدوم محمد ابراهيم ۽ ٻيا وڏا ليکڪ هئا. ٽالپرن جي دور تائين فقهي ادب عروج تي پهتل هو. انگريزن جي دور ۾ نثري ادب ۾ ڪتاب لکيا ويا. آزاديءَ کان پوءِ فقهي ادب گهڻي ترقي ڪئي آهي. فقيه ادب ۾ شرعي مسئلا، روزو، نماز، حج، زڪوٰت، قرباني، شڪار، طلاق، شادي، مرڻو، پرڻو وغيره جا ديني مسئلا اچي وڃن ٿا. سنڌي زبان ۾ ڊاڪٽر يار محمد ’سنڌيءَ ۾ فقهي تحقيق جي ارتقا‘ جي عنوان سان ڊاڪٽريٽ ڪئي آهي. سندس ڪتاب کي شايع ڪيو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==لوڪ ادب  (Folk Lore)==

لوڪ ادب مان مراد اھي عام ماڻھن جو ادب، يعني اھو ادب جو تصنع، ھٿ ناٽ ۽ جڙتو ڪاريگريءَ ۽ صنعتن ۽ سينگار کان پاڪ ۽ صاف ھجي. انسائيڪلوپيڊيا مطابق ”ھي اھو علم اھي جو قديم مڃتائن، ريتن، رسمن، ڀرمن، وھمن، قديم روايتن ۽ اعتقادن تي مشتمل ھوندو اھي“. حقيقت ۾ لوڪ ادب انھن سگھڙن جي تخليق اھي، جيڪي پنھنجي خيالن جي وسعت اھر مجلسن، محفلن ۽ ڪچھرين ۾ پنهنجا خيال شعر جي روپ ۾ پيش ڪندا آهن. اھو ئي سبب اھي، جو لوڪ ادب کي ”نج دهقاني ادب“ بھ چيو ويندو اھي، ھي ادب عوام جي احساسن، جذبن، امنگن جي چٽي تصوير ھوندو اھي. لوڪ ادب جي اوائلي تاريخ جي سلسلي ۾ ڊاڪٽر نارائڻ ڀارتي لکي ٿو تھ ”حقيقت ۾ ڏٺو وڃي تھ سنڌ جي لوڪ ساھتيھ ايترو تھ اکاٽو اھي، جيتري اکاٽي اھي اسان جي سنڌي ٻولي. سنڌي لوڪ ادب ۾ ڪيترائي اھڙا جزا بھ اھن جن جو بڻ بنياد ويدن ۽ اپنشدن جي ڪٿائن توڙي ٻئي سنسڪرت ادب ۾ ملي ٿو. رامائڻ، مھاڀارت، پراڻ، برھت ڪٿا منجري ڪٿا سرت ساگ، پنجتنتر، ھتو پديش، ويتال پنج ونشتي وغيره سنسڪرت ۾ لکيل اھڙا سرچشما اھن، جن مان نھ فقط سنڌي، پر ڀارت جي ڪيترن ٻين ٻولين جي بھ ڪن لوڪ ڪٿائن ۽ پھاڪن وغيره جو جنم ٿيو اھي.“ھن علم ۾ ھيٺيون صنفون اچي وڃن ٿيون: روايتي ڪهاڻيون: جھڙوڪ لوڪ ڪھاڻيون، وير ڪھاڻيون (ڳاهون)، رزميھ نظم ۽ ڏند ڪٿائون. رسمون ۽ رواج: جھڙوڪ ڏڻ وار، رسمون ۽ رواج ۽ شادين جون رسمون وغيره. ويساهه ۽ ڀرم: جھڙوڪ جنن پرين جون ڪھاڻيون، جادو، منتر، ڦيڻا ۽ ڌاکا. لوڪ ڪهاڻيون: جھڙوڪ مشھور چوڻيون، پھاڪا، چرچا، ڳجھارتون ۽ معما وغيره. لوڪ راڳ: عوامي راڳ، جيڪو لوڪ گيت کان مختلف هوندو آهي ۽ عوام جي امنگن جي ترجماني ڪندو آهي ۽ لوڪ ڌنن تي ڳايو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.

==مزاحمتي ادب ==

(Literature of Resistance):ادب ملڪي حالتن جو ردعمل هوندو آهي. جيڪڏهن ملڪي حالتون عوامي ڀلائيءَ لاءِ سٺيون نه هونديون ته ان جو ردعمل ادب ۾ جابجا موجود هوندو آهي. مطلب ته مزاحمتي ادب، اهو ادب آهي جنهن ۾ ملڪي، ناانصافين، ناهموارين جي خلاف مزاحمت جو عنصر موجود هجي. سنڌي شاعريءَ ۾ اهو لاڙو صوفين وٽ وڌيڪ ملي ٿو. شاهه لطيف سچل سرمست ۽ شيخ اياز، [[ابراھيم منشي|ابراهيم منشي]] ۽ استاد بخاري کي مزاحمتي شاعر مڃيو ويو آهي. سنڌ جي مشهور افسانه نگار امر جليل ون يونٽ واري دور جي ادب کي “مزاحمتي ادب جو دور” سڏيو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==نعري بازيءَ وارو ادب== 

اهڙو ادب، جيڪو ڪنهن خاص سياسي، سماجي يا مذهبي مقصد جي پرچار لاءِ لکيو وڃي. هن قسم جو ادب پروپئگنڊا ۽ عارضي طور مشهور به ٿيندو آهي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== قرآن پاڪ جي حوالي سان ادب == 
هيءُ  ڪتاب ادب لاءِ ادب ۽ تفريحي ادب لاءِ ادب سان لاڳاپيل نه آهي، پر زندگيءَ جي ٺوس حقيقتن ۽ معاملن تي بحث ڪري ٿو ۽ اهو به ڏاڍي گنڀيرتا ۽ باوقار انداز ۾، پر ان جي باوجود هي ادب، دل کي ڇهندڙ ۽ اثرائتي تقرير آهي، جيڪا پنهنجي موضوع جي لحاظ کان تمام نصيحتن جي باوجود ان خشڪ مزاج کان پاڪ آهي، جيڪا ناصحين جي لکڻين ۽ تقريرن ​​جي خصوصيت آهي. هر لفظ موتي وانگر جڙيل آهي. هڪ ھڪ لفظ ڪنهن گل جي شاخ آهي ۽ هڪ روپ بهار جو! پر ڪهاڻيءَ جي خوبصورتيءَ جي اهڙي ٿلهن ڳٽڪن ۾ ڪٿي به مثال نه ٿو ملي ته لکڻي اصل مقصد جي راه تان هٽي وڃي ۽ فن جي لذت ۽ ڪشش ڪتاب جي پڙهندڙ کي ڇڪي ٿي. اهڙو ڪو به جملو نه آهي، هڪ لفظ به نه آهي، جنهن کي ’ادب جي خاطر ادب‘ چيو وڃي ۽ ان کي فاضل قرار ڏئي سگهجي.
&lt;ref&gt;محقق: محمد علي محمدي.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:بشريات]]
[[زمرو:انساني رويا]]
[[زمرو:سائنس جا شعبا]]</text>
      <sha1>t4idy76smfd1mnzwv7lusvecmma8u8y</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>قصو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>17922</id>
    <revision>
      <id>369214</id>
      <parentid>203109</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:29:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369214</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2078" sha1="qabgk3izsfbxbzmhvfaa8inub2hjrx8" xml:space="preserve">'''قصو''' : انگريزي ۾ فيبليئو (Fabliau):  [[قصو|قصي]] جو [[پلاٽ (ڪھاڻي)|پلاٽ]] پيچده ۽ منجھيل ھوندو آھي. ليڪن ان پيچيدگيءَ ۾ بھ دلڪشي ھوندي اھي. قصي ۾ ماحول اجنبي ۽ اوپرو ھوندو اھي. خيالي واقعن کان علاوه ھن ۾ عجيب دنيا جھڙوڪ: ديو، پريون، ڪوھھ ڪاف جي تخيل واري دنيا ھوندي اھي.قصن جا ڪردار فقط عشقيھ، رزميھ، سٺائي ۽ بدڪاري تي مشتمل ھوندا اھن. قصن ۾ ڪردار ھميشھ مافوق الفطرت (Metaphysical) ھوندا اھن. قصن ۾ نمودار ٿيندڙ واقعا ھميشھ غير فطري ھوندا اھن. الف ليليٰ، داستان امير حمزه، چار درويش، طوطي نامو، سيف الملوڪ، حاتم طاتي، گل بڪا ولي ۽ ٻيا ڪيترائي عشقيھ ۽ رزميھ قصا ۽ داستان وغيره رهيا آهن. لوڪ قصن ۾ [[عمر مارئي]]، [[سهڻي ميهار]]، [[مومل راڻو]] وغيره شامل آهن&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt; قصّو يا [[ڪھاڻي]] مان ھيٺ ڏنل مراد آھن:
* [[افسانو]] &lt;small&gt;(short story)&lt;/small&gt;، ھڪ مختصر ڪھاڻي
* [[بستري جي ڪھاڻي|بستري جي ڪھاڻي]] &lt;small&gt;(bedtime story)&lt;/small&gt;، ٻارن جي لاءِ تفريحي ۽ معلوماتي [[داستان]]
اوڻويھين صدي جي عالمن مان [[گيسٽن پيرس]] مطابق قصو يا فيبليئو مشرق کان مغرب ٻارھين [[صدي]] عيسويءَ ۾  صليبين ذريعي انھن جي [[يُورَپ|يورپ]] واپسي سان آيو.&lt;ref&gt;Nykrog, Per, ''Les Fabliaux'', Geneva: Droz, 1973, xx&lt;/ref&gt;

== پڻ ڏسو ==
* قصہ گوئي

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>qabgk3izsfbxbzmhvfaa8inub2hjrx8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ائنا اخمتووا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>18385</id>
    <revision>
      <id>369274</id>
      <parentid>298273</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:51:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369274</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11601" sha1="key4ajszpaapxq4shkmtz2v3f58060v" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name          = ائنا اخمتووا
| image         = Kuzma petrov-vodkin, ritratto di anna akhmatova, 1922.JPG
| imagesize     = 300x300px
| alt           = Akhmatova in 1922 (Portrait by Kuzma Petrov-Vodkin)
| caption       = Akhmatova in 1922 (portrait by [[Kuzma Petrov-Vodkin]])
| birth_name    = ائنا آندريونا گورينڪو
| birth_date    = {{OldStyleDate|23 June|1889|11 June}}
| birth_place   = 
[[اڊيسا]]،[[روسي ايمپائر]]، ۽ ھاڻي [[يوڪرائن]]
| death_date    = {{death date and age|1966|3 |5|1889|6|23|df=yes}}
| death_place   =[[ماسڪو]]
| nationality  
 = [[سويت يونين]] /[[روس]]
| occupation   = شاعر، مترجم
| movement     = اڪميزم (Acmeism)
| spouse       =نڪولي گوميلاف
(1910-1918; طلاق ٿي وين)
&lt;br&gt;ولاديمير شليڪجو 
(1918-1926;طلاق ٿي وين)
| partner      = نڪولائي پيونن (ليبر ڪيمپ ۾ مري ويو).
| children     = ليف گوميلاف}}
'''ائنا اخمتووا''' (Anna Andreyevna Gorenko؛ روسي: Анна Андреевна Горен؛ 11 جون، 1889 - 5 مارچ، 1966)، جيڪا گھڻو پنھنجي قلمي نالي &quot;ائنا اخمتووا&quot; سان مشھور آھي،&lt;ref&gt;
[http://dictionary.reference.com/browse/akhmatova &quot;Akhmatova&quot;]. ''[[Random House Webster's Unabridged Dictionary]]''.&lt;/ref&gt; جديد روسي شاعرا هئي. هوءَ خاموش مزاج عورت هئي، سندس آتم ڪهاڻيءَ جو ٿورو احوال سندس شاعريءَ مان ظاهر آهي. اخمتووا [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي ڀرسان هڪ ڳوٺ [[اوڊيسا]]، [[يوڪرين]] ۾ پيدا ٿي هئي، جيتوڻيڪ هن جي زندگي ۽ شاعري [[سينٽ پيٽرزبرگ]]، [[روس]] سان وابسته آهي. هن زارسڪوف سيلو (زار جي ڳوٺ) ۾ پنهنجي زندگيءَ جا 16 سال گذاريا. اهو ڳوٺ سينٽ پيٽرزبرگ جي ويجھو آهي. سال 1944ع ۾ جڏهن جنگ کان پوءِ هوءَ [[لينن گراڊ]] موٽي وئي، ته پنهنجي آتم ڪهاڻيءَ ۾ هن لکيو ته 1890ع ۾ جڏهن هوءَ ٻار هئي ته اتان جا ساوا ۽ گھِميل خوبصورت باغيچا ۽ واڙا، جتي هوءَ پنهنجي ٻڪريءَ کي گھلي ويندي هئي ۽ پراڻي ريلوي اسٽيشن اهي سڀ کيس ياد ايندا هئا.
[[فائل:Ахматова Н.Гумилев Л.Гумилев.jpg|thumb|پنھجي مڙس گوميلاف ۽ پٽ ليف سان گڏ 1915 ۾ نڪتل ڦوٽو]]
سال 1907ع ۾ هن [[ڪيف]]، يوڪرين ۾ تعليم ورتي ۽ سال 1910ع ۾ نڪولائي گوميلاف سان شادي ڪيائين، جيڪا روسي شاعريءَ ۾ انقلاب کان اڳ هڪ رنگين مزاج شخصيت هو. هو پهريون شاعر هو، جنهن غير اولهه ملڪن مان نوان موضوع پنهنجي شاعريءَ ۾ آندا هئا. هن آفريڪا جي ملڪن، خاص ڪري [[ايٿوپيا|ايبيسينيا]] (حبشه) جو سفر ڪيو ۽ اتان جون ڪيتريون ئي ڪهاڻيون ۽ خيال پنهنجي تحرير ۾ آندا، پر ان ۾ مذهبي دهشت ۽ خوشيءَ ۾ غم سان بي پرواهيءَ جو عقيدو هو، جنهن هن جي شاعريءَ کي منظر نگاريءَ کان مٿي ڪري بيهاريو هو. اخمتووا هن سان [[شاديءَ|وهانءُ]] ۾ خوش نه هئي ۽ اهڙو ذڪر هن ڪيترن ئي هنڌن تي ڪيو آهي. هن پهريون ڀيرو اولهه [[يورپ]]، گوميلاف سان پنهنجي هَني مون تي ڏٺو، جو هنن [[پيرس]]، [[فرانس]] ۾ ملهايو ۽ جڏهن هوءَ ٻيهر سال 1911ع ۾ وئي  هوءَ مصور مودليانيءَ سان ملي، جڏهن اڃا هو مفلس هو ۽ کيس ايتري مڃتا نه ملي هئي ۽ هن جي موجودگيءَ ۾ فرينچ شاعر ورلين کي پنهنجا ڪيئي نظم ٻڌايائين. مودليانيءَ هن جون ڪيتريون ئي تصويرون ڪڍيون، جن مان هڪ بچي وئي، جا پڇاڙيءَ تائين هن جي ديوار تي ٽنگيل هوندي هئي. هن کي پئرس ائين لڳو، ڄڻ اهو هن جي زندگيءَ جو سينٽ پيٽرزبرگ وانگر ٻيو ٿنڀو هو، پر هوءَ روس ۾ پنهنجي مرضيءَ سان موٽي آئي ۽ رهي پئي. سال 1910ع ۾ هن جي شاعريءَ ۾ اليگزينڊر بلاڪ وانگر اچڻ واري سرد ۽ اونداهي مستقبل، جو اچي رهيو هو، جو تصور ۾ ئي ملي ٿو. سال 1944ع ۾ هن لکيو ته:
 &quot;هن ظالم دور ۾ مون کي ائين پاسيرو موڙيو ويو آهي، جيئن ڪا ندي پنهنجو وهڪرو ڦيرائي ڇڏي.&quot;

سينٽ پيٽرزبرگ موٽي هن تمام سنجيدگيءَ سان نظم لکيا، جيتوڻيڪ هن جي مڙس کي هن جي ڏات جي باري ۾ پڪ نه هئي ۽ هن کي ان لاءِ راضي ڪندو رهيو ته هو بئلي ڊانسر ٿئي. 

هن جڏهن شاعر انينسڪيءَ کي هن جي موت کانپوءِ پڙهيو ته هن کي محسوس ٿيو ته کيس پنهنجو آواز ملي چڪو آهي. اَنينسڪي هڪ علامت پسند هو، پر ٻين علامت پسند شاعرن کان مختلف هو، جيڪي چوندا هئا ته هاڻي ۽ هتي غير حقيقي آهن، هر شيءِ ناس ٿيڻي آهي. خود اليگزينڊر بلاڪ جي تصور کي به اهڙيون حالتون گرمائينديون هيون، جي قيامت وانگر اچڻيون هيون. سال 1910ع ۾ اهڙي تحريڪ پنهنجي تخليق ۾ سلسليوار نه رهي ۽ سال 1912ع ۾ ٻه گروپ پيدا ٿيا، جن کي فيوچرسٽ ۽ ائڪمسٽ چيو ويندو هو. پهرين جو ليڊر ماياڪووسڪي هو، جيڪو علامت پسنديءَ جو وڏو مخالف هو ۽ عام رواجي ٻولي شاعريءَ ۾ ڪم آڻيندو هو ۽ جنهن هر قسم جي تصور کي رد ڪري ڇڏيو. ائڪمزم جو وڏي ۾ وڏو شاعر آسپ ميڊالسٽام هو ۽ ان به علامت پسنديءَ جي مخالفت ڪئي. اخمتووا ميڊالسٽام جي دوست به هئي ۽ هن کان ڪافي متاثر به هئي. هن جي مڙس گوميلاف هڪڙو جدا شاعرن ۽ اديبن جو گروهه ٺاهيو. ميڊالسٽام اخمتووا جي پهرئين جلد تي مهاڳ لکيو. 

سال 1911ع ۾ اخمتووا [[اٽلي]]ءَ، [[جنيوا]]، [[فلورينس]]، [[وينس]] ۽ ٻيا شهر ڏٺا ۽ اطالوي مصوريءَ ۽ تعمير جي فن کان ڪافي متاثر ٿي. سال 1917ع ۾ اخمتووا ائين سمجھيو ته روس خودڪشي ڪئي آهي ۽ روسي چرچ جي بازنطيني روح کي الوداع ڪئي آهي. هن پوءِ ڪجهه ڪتاب لکيا ۽ ميڊالسٽام جي زال ناديزدا جي گهري ساهيڙي ٿي وئي، جڏهن پهرين مهاڀاري لڙائي لڳي ته ان ۾ گوميلاف شريڪ ٿيو، فرانس ويو ۽ آڪٽوبر انقلاب کان پوءِ موٽيو. سال 1918ع ۾ ائنا اخمتوا کي طلاق ڏنائين. ان کان پوءِ هن جي زندگيءَ جو وڌيڪ احوال موجود نه آهي، پر هوءَ ميڊالسٽام سان گڏ لينن گراڊ ۾ گھمندي هئي ۽ آرٽ اڪيڊميءَ ۾ وقت گذارڻ کان سواءِ هن کي پنهنجي شاعري پڙهي ٻڌائيندي هئي. 

هن لينن گراڊ ۾ تمام تڪليف ڏيندڙ وقت گذاريو ۽ ٻي جنگِ عظيم ۾ ته گھڻا سور سَٺا، جن جي عڪاسي شاعريءَ ۾ ڪئي اٿائين. سال 1921ع ۾ هن جي اڳين مڙس گوميلاف کي بالشيوڪن گولي هڻي ماري ڇڏيو، جن شاعرن ۽ دانشورن کي ڪافي ڇرڪايو. سال 1923ع کان 1940ع تائين سندس ڪا به تخليق منظرِ عام تي نه آئي، ڇو ته سينٽرل ڪاميٽيءَ اهڙو ٺهراءُ بحال ڪيو هو ته هن جي ڪابه شيءِ ڇپائيءَ هيٺ اچڻ نه کپي، جڏهن [[سوويت يونين]] جا نازي جرمنيءَ سان واسطا چڱا هئا ته اخمتووا مقبوضه پئرس ۽ بمباريءَ هيٺان [[لنڊن]] ڏانهن پنهنجو توجهه ڪيو ۽ سال 1940ع ۾ هن جيڪو نظم لکيو، اهو روس ۾ ڇپجي نه سگھيو. اهو هڪ نهايت دردناڪ نظم آهي.
[[فائل:Anna Akhmatova 1913-1914 by Savely Sorin.jpg|thumb|Anna Akhmatova in 1914]]

سال 1941-1942ع ۾ هوءَ بار بار دوستووسڪي کي پڙهندي رهي، جنهن جي مطالعي جو اثر سندس شاعريءَ تي آهي. دوستووسڪيءَ جي لکائي ۾ ايندڙ تباهيءَ جون اڳڪٿيون هيون. جڏهن لينن گراڊ جو گھيراءُ ٿيو، تڏهن هن پهريون سيارو نهايت سرديءَ ۾ گذاريو ۽ ان کان پوءِ کيس [[تاشقند]] هوائي جهاز ۾ نيو ويو، جتي هوءَ اڍائي سال رهي ۽ پنهنجو منتخب ڪلام ڇپايائين، جو يڪدم وڪامي ويو. ڪيترن ئي روسين لاءِ هوءَ روس جو آواز هئي، پر [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] هن جو مخالف هو ۽ هن جي جنهن تقريب ۾ عزت افزائي ڪئي وئي هئي، ان تي اعتراض ڪيو هئائين. جنگ جي خاتمي کان پوءِ هن اشاعت لاءِ پنهنجا نوٽ لکيا، سوويت ادبي حلقي وٽ پيش ڪيا ۽ هن جي ڪليات جي ڇپائيءَ جو اعلان ڪيو ويو، پر اها هن جي شاعريءَ وانگر نه ڇپجي سگھي، جيتوڻيڪ چيو وڃي ٿو ته ان جا پروف به پڙهيا ويا هئا. 14 آگسٽ 1946ع ۾ پارٽيءَ جي مرڪزيءَ ڪاميٽيءَ هن کي روسي اديبن جي انجمن مان خارج ڪيو ۽ هن جي ڪتابن جي ڇپائي تي بندش وڌي وئي، جا 1953ع ۾ [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] جي موت تائين رهي. گھر جي تلاشيءَ جي ڀَوَ کان هن ڪيتري شاعري ۽ نثر جلائي ڇڏيو هو، هن جي پٽ کي 3 ڀيريائين قيد ڪيو ويو هو. هن پارٽيءَ جي بندش خلاف پنهنجو ردِ عمل نه ڏيکاريو، ڇاڪاڻ جو اڳ ئي اسٽالن، مينڊالسٽام کي مارائي ڇڏيو هو. هوءَ حالتن کان گھٻرائي خاموش ٿي وئي ۽ سال 1950ع ۾ مري وئي.
[[فائل:Anna Ahmatova's grave.jpg|thumb|ائنا اخمتووا جي ڪوماروف، سينٽ پيٽرز برگ ۾ آخري آرامگاھ]]
[[سنڌ]] جي عظيم شاعر [[شيخ اياز]] هن جي شعرن کان گهڻو متاثر هو، کيس دنيا ۾ جيڪي 5-6 وڏيون شاعرائون ٿيون آهن، تن مان هڪ مڃيندو هو.&lt;ref&gt;[[شيخ اياز]] جي ڪتاب ’ڪتين ڪر موڙيا جڏهن‘ ڀاڱي ٻئي تان ورتل.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:عورتون]]
[[زمرو:تاريخ ۾ عورتون]]
[[زمرو:1889ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1966ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>key4ajszpaapxq4shkmtz2v3f58060v</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:صوفي ادب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>18439</id>
    <revision>
      <id>369317</id>
      <parentid>333087</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:32:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369317</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="o9iavdnz7xjaxznig4q2hrspxokkdj3" xml:space="preserve">[[زمرو:تصوف]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>o9iavdnz7xjaxznig4q2hrspxokkdj3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:عقيدتي ادب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>18440</id>
    <revision>
      <id>369316</id>
      <parentid>333095</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:32:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369316</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="cbb8s1z279exzj17afnsp6up2jyqt3b" xml:space="preserve">[[زمرو:عقيدت]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>cbb8s1z279exzj17afnsp6up2jyqt3b</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:شاعري</title>
    <ns>14</ns>
    <id>18442</id>
    <revision>
      <id>369319</id>
      <parentid>333094</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:33:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369319</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="eg209ez1pd1unoh3lzmyuqclzwnck7c" xml:space="preserve">
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>eg209ez1pd1unoh3lzmyuqclzwnck7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ادب بلحاظ ٻولي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>18446</id>
    <revision>
      <id>369180</id>
      <parentid>332486</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:17:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369180</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="hjqf6laik3b16i62dtx8cj2iaulialb" xml:space="preserve">[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ٻوليون]]</text>
      <sha1>hjqf6laik3b16i62dtx8cj2iaulialb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:اديب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>19074</id>
    <revision>
      <id>369147</id>
      <parentid>333080</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T17:34:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369147</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="6za2exvbwni2v9bcyns3z0yko0xsd9a" xml:space="preserve">[[زمرو:ليکڪ]]
[[زمرو:ادبي شخصيتون]]</text>
      <sha1>6za2exvbwni2v9bcyns3z0yko0xsd9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>استادن لاءِ ھدايتون (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19138</id>
    <revision>
      <id>369115</id>
      <parentid>98566</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T15:12:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369115</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1312" sha1="0imiz75wmugg4rmo5tikk6qdg7421ql" xml:space="preserve">استاد- صاحبان لاءِ فنڪشنل سنڌي سيکارڻ جو هيءُ پهريون ڪتاب [[غلام علي الانا|پروفيسر ڊاڪٽر غلام علي الانا]] جو لکيل آهي. ڪتاب جي ڀاڱي پهرئين ۾ سبقن کان پوءِ ڏنل مشقون بلڪل نئين نموني جون آهن. جيڪي فنڪشنل سنڌيءَ واري طرز کي سامهون رکي تيار ڪيون ويون آهن، جڏهن ته ٻئي ڀاڱي ۾ مختلف مشقن جي مدد سان سنڌي ٻوليءَ جي ساخت، رچنا، سنڌيءَ -ٻولي- جي آوازن ۽ گرامر کان سواءِ سنڌي -ٻولي- جي جملن وغيره ٺاهڻ لاءِ جيڪو طريقو اختيار ڪيو ويو آهي، اهو تمام آسان آهي. ڊيمي سائيز ۽ رنگين ٽائيٽل ۾ 84 صفحن واري هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو سنڌي لئنگئيج اٿارٽيءَ پاران -آڪٽوبر- 2000ع ۾ شايع ٿيو، جنهن جي قيمت صرف 40 روپيا آهي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF%D9%86%20%D9%84%D8%A7%D8%A1%D9%90%20%D9%87%D8%AF%D8%A7%D9%8A%D8%AA%D9%88%D9%86&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]</text>
      <sha1>0imiz75wmugg4rmo5tikk6qdg7421ql</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسلام ۽ زمينداري (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19197</id>
    <revision>
      <id>369116</id>
      <parentid>307599</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T15:14:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369116</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="715" sha1="ncrltg31mh174uchlcr12zz3rjb9rks" xml:space="preserve">هيءُ ڪتاب احمد صديق سونڊويءَ جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ 131 صفحا آهن ۽ قيمت 2 رپيا ڄاڻايل آهي. ڇاپو پهريون، آفتاب پريس، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان 1950ع ۾ ڇپيو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%DB%BD%20%D8%B2%D9%85%D9%8A%D9%86%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D9%8A اسلام ۽ زمينداري : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:اسلامي ڪتابون]]</text>
      <sha1>ncrltg31mh174uchlcr12zz3rjb9rks</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسلام ڪيئن پکڙيو (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19214</id>
    <revision>
      <id>369112</id>
      <parentid>307579</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T15:05:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369112</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1375" sha1="dflka9bbfebkondejt0jeczuw1tfzsa" xml:space="preserve">”نئين زندگي“ رسالي جي باني -ايڊيٽر- ۽ بزرگ اديب مولانا عبدالواحد سنڌيءَ جو هيءُ ڪتاب، اردوءَ مان سنڌيءَ ۾ ترجمو شبانه سولنگيءَ ڪيو آهي. ڊيمي سائيز جي 129 صفحن تي ٻڌل هن ڪتاب جي قيمت 35 رپيا آهي. هن ڪتاب جو پهريون ڇاپو، سنڌيڪا اڪيڊمي ڪراچيءَ پاران 1998ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو. هن ڪتاب ۾ پاڻ سڳورن صلي -الله- عليه وسلم جي آخري وصيت، سندن جانشينن، روم، [[ايران]]، عراق ۽ شام ۾ -اسلام- جي پکيڙ، خلافت جي خاتمي، بادشاهت جي شروعات، -اسلام- پکيڙيندڙن جي زندگين جي ماڻهن تي اثر کان وٺي آفريڪا، هندستان، ملايا، جاوا، فلپائين، چين، وچ -ايشيا- کان وٺي آمريڪا، -آسٽريليا- ۽ جاپان ۾ -اسلام- جي پکيڙ جو مختصر مگر جامع تذڪرو شامل آهي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%DA%AA%D9%8A%D8%A6%D9%86%20%D9%BE%DA%A9%DA%99%D9%8A%D9%88&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلامي ادب]]
[[زمرو:اسلامي ڪتابون]]
[[زمرو:اسلامي ڪتابون]]</text>
      <sha1>dflka9bbfebkondejt0jeczuw1tfzsa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسلام ڪيئن شروع ٿيو؟ (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19215</id>
    <revision>
      <id>369114</id>
      <parentid>307578</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T15:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369114</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1419" sha1="jx47fibp99v2imoadnp60o4cx5a25bj" xml:space="preserve">سنڌي ۽ [[اردو]] ٻولين جي بزرگ اديب ۽ نئين زندگي رسالي جي باني -ايڊيٽر- مولانا عبدالواحد سنڌيءَ جي اردوءَ ۾ لکيل ڪتاب جو ”اسلام ڪيئن شروع ٿيو؟“ عنوان سان سنڌيءَ ۾ ترجمو شبانه سولنگيءَ ڪيو آهي. ڊيمي سائيز جي 96 صفحن تي مشتمل ڪتاب جو پهريون ڇاپو، 1998ع ۾ ۽ ٻيو ڇاپو 1999ع ۾ [[سنڌيڪا اڪيڊمي|سنڌيڪا اڪيڊميءَ]]، آزاد ڪميونيڪيشنز ڪراچيءَ پاران ڇپي پڌرو ڪيو. هن مختصر ڪتاب جي قيمت 25 رپيا آهي. هن ڪتاب ۾ -اسلام- ڇا آهي، -اسلام- جو پيغام آڻيندڙ آخري رسول صلي -الله- عليه وسلم،سندن اسوه حسنه، -اسلام- جي پکيڙڻ دوران پيش آيل تڪليفن، رسول پاڪ جي مڪي ۽ مدني زندگي، جنگين ۽ -اسلام- جي فروغ ۾ ادا ڪيل ڪردار کان وٺي آخري حج تائين جو سمورو ذڪر موجود آهي.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%DA%AA%D9%8A%D8%A6%D9%86%20%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9%20%D9%BF%D9%8A%D9%88%D8%9F&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:اسلامي ڪتابون]]</text>
      <sha1>jx47fibp99v2imoadnp60o4cx5a25bj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڇپائڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19294</id>
    <revision>
      <id>369185</id>
      <parentid>187588</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369185</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2890" sha1="sbjohoeln3cljlig2uw4yj3u47dfkoe" xml:space="preserve">اشاعت (Publishing): ڪنهن مواد، [[ڪتاب]]، رسالي ۽ [[اخبار]] وغيره کي شايع ڪرڻ، ٻين لفظن ۾ ”اشاعت“ مان مراد ”ڪنهن -تصنيف- کي موزون صورت ۾ تيار ڪري، مؤثر طريقي سان ڇپائي گهڻن کان گهڻن ماڻهن تائين، واپارين جي ذريعي يا سڌوسنئون پهچائڻ واري نظم نظام کي -اشاعت- چئبو آهي.
مسودن کي ڪتابي صورت ۾ آڻڻ ۽ وڪڻڻ جو فن، قديم يوناني کان شروع ٿيو. سلطنت روم ۾ ته هي ڪم باقاعدي ڪاروبار جي شڪل اختيار ڪري چُڪو هو. وچئين دور ۾ مسودن کي تحرير ڪرڻ جو ڪم جيئن ته فقط راهبن تائين ئي محدود هو، تنهنڪري نشر ۽ -اشاعت- جو اُهو سلسلو -ٿورو- ماٺو ٿي ويو. البت ٻيهر يورپ جي سجاڳيءَ واري دؤر ۾ اهو ڪجهه اڳتي وڌيو، پر وسيع پيماني تي تصنيفن جو نقل تيار ڪرڻ، -ان- وقت ممڪن نه ٿي سگهيو. پندرهين صديءَ جي وچ واري دور ۾ جڏهن يورپ، ٽائيپ جي اکرن کان واقف ٿيو، تڏهن ڇپائيءَ جي ڪم ۾ تيزيءَ آئي. -ان- جي ترقيءَ ۾ گرجا جي مذهبي مناظري بازي به مددگار ثابت ٿي، جنهنڪري سلسلي وار ڪتاب لکجڻ شروع ٿيا، ۽ جلد ئي -اشاعت- ۽ ڇپائيءَ جا الڳ الڳ ڪم شروع ڪيا ويا.
عام خيال آهي ته پهريون -اشاعت- گهر ”الزوير گهراڻي“ جو هو، جنهن 1583ع ۾ -اشاعت- جو ڪم شروع ڪيو، پر -ان- هوندي به طابع، ناشر ۽ ڪتاب وڪڻندڙ ۾ صحيح فرق اوڻويهين صديءَ کان پهرين واضح ٿي نه سگهيو، ۽ هينئر به اڪثر حالتن ۾ انهن جي ڪم ۾ فرق ڪرڻ مشڪل ٿئي ٿو. &lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=اشاعت اشاعت : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== ناشر ==
ناشر (Publisher) ڪتاب جو ڇپائيندڙ، شايع ڪندڙ. ان سلسلي ۾ ادارا قائم ٿياآهن، اهي ادارا سرڪاري توڙي غير سرڪاري آهن، هڪڙا درسي ڪتاب شايع ڪندا آهن، ٻيا ادبي، صحافتي ۽ ٻيءَ نوعيت جا ڪتاب وغيره شايع ڪندا آهن.&lt;ref&gt;ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:اشاعت|اشاعت]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ميڊيا انڊسٽري]]</text>
      <sha1>sbjohoeln3cljlig2uw4yj3u47dfkoe</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>افضل الاذڪار (ڪتاب)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19391</id>
    <revision>
      <id>369117</id>
      <parentid>139174</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T15:16:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369117</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="723" sha1="lyxejmgw7815xxid28y4sxx3wt0gko7" xml:space="preserve">هيءُ ڪتاب [[حافظ محمد احسن چنا]] جو لکيل آهي. ڪرائون سائيز واري هن ڪتاب جو جلد ڪچو آهي، جنهن ۾ صفحا 48 آهن ۽ قيمت 75 پئسا ڄاڻايل آهي. حڪيم عبدالحق ۽ حڪيم نورالحق سکر اُن جو ڇاپو پهريون، حيدري پرنٽنگ پريس، حيدرآباد مان سال 1956ع ۾ ڇپايو.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%81%D8%B6%D9%84%20%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B0%DA%AA%D8%A7%D8%B1 افضل الاذڪار : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:اسلامي ڪتابون]]</text>
      <sha1>lyxejmgw7815xxid28y4sxx3wt0gko7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اڪادمي ادبيات پاڪستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>19466</id>
    <revision>
      <id>369258</id>
      <parentid>342975</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:46:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369258</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5444" sha1="klae971zzqcs7mkjnp84xslj3252hqv" xml:space="preserve">'''پاڪستاني ٻولين جي ادب''' جي ترقيءَ، اديبن ۽ شاعرن جي مدد ۽ ڀلائيءَ لاءِ 1976ع ۾ قومي اسيمبليءَ جي هڪ ٺهراءَ ذريعي، هيءُ ادارو وجود ۾ آيو. هيءُ ادارو، وفاقي وزارت تعليم جي هٿ هيٺ ڪم ڪندو آهي. هن جي مرڪزي آفيس [[اسلام آباد]] ۾ آهي ۽ [[ڪراچي]]، [[لاهور]]، [[پشاور]] ۽ [[ڪوئيٽا]] ۾ هن جون صوبائي شاخون ڪم ڪري رهيون آهن. هن اداري جو پهريون پراجيڪٽ ڊائريڪٽر مشهور [[اردو]] [[شاعر]] جناب [[احمد فراز]] هو، بعد ۾ هي عهدو ”چيئرمئن“ جي نالي ۾ تبديل ڪيو ويو. پهريون چيئرمئن [[شفيق الرحمان|جنرل شفيق الرحمان]] هو. ان کان پوءِ [[پريشان خٽڪ|پروفيسر پريشان خٽڪ]]، محترم [[احمد فراز]]، محترم [[غلام رباني آگرو|غلام رباني اگرو]]، محترم [[فخر زمان]] ۽ محترم [[نذير ناجي]] ۽ [[افتخار عارف]] نمبر وار چيئرمئن ٿيا. هن وقت جناب فخر الزمان ٻيهر چيئرمئن ٿيو آهي. اڪادميءَ جي ٽه ماهي رسالي ”ادبيات“ جي ذريعي سڀني پاڪستاني ٻولين، [[اردو]]، [[سنڌي ادب|سنڌيءَ]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابيءَ]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]،   [[بلوچي ٻولي|بلوچيءَ]]، [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪيءَ]] ۽ [[ڪشميري ٻولي|ڪشميريءَ]] ٻولين وغيره جون نه فقط جديد ۽ ڪلاسيڪل تخليقون شايع ڪيون وڃن ٿيون، پر انهن ٻولين جي لسانياتي مسئلن تي تحقيقي مقالا پڻ پيش ڪيا وڃن ٿا. 

اڪادميءَ طرفان هيستائين 150 کان مٿي ڪتاب ڇپجي چڪا آهن. اڪادميءَ طرفان وقت به وقت &quot;اهل قلم ڪانفرنسون&quot; به ٿيندون رهن ٿيون. اڪادمي ملڪ جي بهترين ۽ پهريون دفعو ڇپجي آيل ڪتابن تي انعام پڻ ڏيندي آهي. بهترين [[سنڌي ادب|سنڌي ڪتاب]] ۽ [[شاهه لطيف]] تي بهترين ڪتاب لاءِ ڌار ڌار انعام رکيل آهن. هن اداري پاران ٻين صوبن جي علمي ادبي ادارن سان گڏ [[سنڌ]] ۾ [[سنڌي ادبي بورڊ]]، [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي|سنڌي لئنگويج اٿارٽيءَ]] ۽ ٻين ادارن کي مالي مدد ڏني ويندي آهي.&lt;ref&gt;
http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%DA%AA%D8%A7%D8%AF%D9%85%D9%8A%20%D8%A7%D8%AF%D8%A8%D9%8A%D8%A7%D8%AA%20%D9%BE%D8%A7%DA%AA%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86&lt;/ref&gt;
==اردو ادب==
{{short description|Literary organisation in Pakistan}}
{{Infobox organization
|image =Pakistan Academy of Letters.JPG
|alt          = &lt;!-- alt text; see [[WP:ALT]] --&gt;
|caption     =
|map          = &lt;!-- optional --&gt;
|motto        =
|formation    = {{Start date and age|df=y|1976|07|17}}
|extinction   = &lt;!-- date of extinction, optional --&gt;
|status       = A national academy in Pakistan funded by the [[Government of Pakistan]]
|purpose      = Publication of literary and related works, promotion of authorship and literary exchanges
|headquarters = PAL Secretariat
|coords       = &lt;!-- Coordinates of location using a coordinates template --&gt;
|language     = [[English language|English]] and [[Urdu language|Urdu]]
|leader_title = Chairperson 
|leader_name  = [[Najeeba Arif]]
|main_organ   = Pakistan Academy of Letters, Islamabad, and The Board of Governors
|parent_organization = &lt;!-- if one --&gt;
|affiliations = A [[Ministry of Information, Broadcasting, National History and Literary Heritage (Pakistan)]] organisation
|remarks      =
|name         = Pakistan Academy of Letters (PAL)
|image_border =
|size         = &lt;!-- default 200 --&gt;
|msize        = &lt;!-- map size, optional, default 200px --&gt;
|malt         = &lt;!-- map alt text --&gt;
|mcaption     = &lt;!-- optional --&gt;
|abbreviation ='''PAL'''
|location     =[[Islamabad]]
|region_served = Worldwide
|membership   =
}}
The '''Pakistan Academy of Letters''' ('''PAL''') ({{langx|ur|{{Nastaliq| اکادمیِ ادبیات پاکستان}}}}) is a [[national academy]] with its main focus on [[Pakistani literature]] and related fields. It is the largest and the most prestigious [[learned society]] of its kind in [[Pakistan]], with activities throughout the nation. It was established in July 1976 by a group of renowned Pakistani writers, poets, essayists, playwrights, and translators, inspired by the [[Académie Française]].&lt;ref name=Dawn&gt;{{cite news | title=LITERARY NOTES: Pakistan Academy of Letters promoting country's literature and languages|newspaper=Dawn (newspaper) |date=18 July 2016 |url=https://www.dawn.com/news/1271464 |author=Rauf Parekh| access-date=13 September 2021}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:اردو ادب]]
[[زمرو:پشتو ادب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]] 
[[زمرو:بلوچي ادب]]
[[زمرو:پنجابي ادب]]
[[زمرو:سرائيڪي ادب]]  
[[زمرو:ڪشميري ادب]]
[[زمرو:پاڪستاني ادب]] 
[[زمرو:پاڪستان جي ٻوليون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ تعليم]]</text>
      <sha1>klae971zzqcs7mkjnp84xslj3252hqv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>البرٽ ڪيميو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>20989</id>
    <revision>
      <id>369263</id>
      <parentid>287898</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:47:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369263</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4613" sha1="2slo647k1600279dvxl8qb1gsa3pvy3" xml:space="preserve">'''البرٽ ڪيمئو''' (Albert Camus) [[فرانس]] جو مشهور ناول نگار هو، البرٽ ڪيميو [[الجزائر]] ۾ سال 1913ع ڌاري پيدا ٿيو. هن جا والدين اسپيني هئا. سندس پرورش اتر آفريڪا ۾ ٿي ۽ هن ڪيترون ئي نوڪريون ڪيون. تنهن کان پوءِ هو فرانس جي راڄڌانيءَ ۾ آيو ۽ صحافت جو پيشو اختيار ڪيائين. سال 1942ع ۾ هن ”ڌاريو“ (out sider) ناول لکي. هو جرمن والار خلاف مزاحمتي تحريڪ جو سرگرم ڪارڪن هو ۽ &quot;لڙائي اخبار&quot; (جيڪا لک ڇپ ۾ نڪرندي هئي) جو ايڊيٽر هو. 

{{صندوق معلومات شخص}}
'''البرٽ ڪامئو''' (Albert Camus) [[فرانس]] جو مشهور ناول نگار هو، البرٽ [[الجزائر]] ۾ 1913ع ڌاري پيدا ٿيو. هن جا والدين [[اسپيني ماڻھو|اسپينش]] هئا. سندس پرورش [[اتر آفريڪا]] ۾ ٿي ۽ هن ڪيترون ئي نوڪريون ڪيون. تنهن کان پوءِ هو فرانس جي راڄڌانيءَ ۾ آيو ۽ صحافت جو پيشو اختيار ڪيائين. 1942ع ۾ هن ”ڌاريو“ (out sider) ناول لکي، مڃتا ماڻي. هو جرمن والار خلاف مزاحمتي تحريڪ جو سرگرم ڪارڪن هو ۽ ”لڙائي“ اخبار (جيڪا لک ڇپ ۾ نڪرندي هئي) جو ايڊيٽر هو. جنگ جي خاتمي کان اڳ ۾ هن هڪ ناٽڪ '''ڪَئلي گلا''' (رومن شهنشاهه) 1939ع ۾ لکيو ۽ جنگ دوران ناول '''”اجنبي“'''، ”ٻاهريون ماڻهو“ ۽ ڪجهه دانشوراڻا مضمون '''”سسيفس جي ڏند ڪٿا“''' جي نالي سان لکيا. ان کان پوءِ هن سياست ترڪ ڪري ڇڏي ۽ سڄو وقت صحافت کي ڏيڻ لڳو ۽ هن کي بين الاقوامي مڃتا ناول '''”پليگ“''' ۽ ڪتاب '''”باغي“'''، '''”بغاوت، مزاحمت ۽ موت“''' ۽ ڊراما ”قابوءَ سبب ملي. هن کي جنوري 1957ع ۾ کيس نوبل پرائيز به مليو. فرانس ۾ جيڪي وڏا اديب ٿيا آهن، تن ۾ آندري مالرو، (جيڪو ڊيگال جو ڪلچر منسٽر به هو ۽ جنهن اسپين جي جنگ آزادي ۾ [[هيمنگوي]] ۽ ٻين سان گڏ انٽرنيشنل برگيڊ ۾ حصو ورتو هو، وجوديت جي فلسفي تي ڪيترا ڪتاب لکندڙ ناول نويس [[سارتر]]، هن جي محبوبا '''سميون دي بيوار''' ۽ ڪامئو اچي وڃن ٿا. ڪامئو جو مشهور ناول ”پليگ“ فرانس جي باري ۾ هڪ تشبيهه هئي. '''”سسيفس جي ڏند ڪٿا“''' واري مضمون ۾ ڪامؤ ڏيکاريو آهي ته هن ڪائنات ۾ خوشي تڏهن ممڪن ٿي سگھي ٿي، جڏهن [[انسان]] هڪ ڀيرو اهو مڃي ته زندگيءَ کي ٻي معنيٰ نه آهي سواءِ ان جي ، جا هو ان کي ڏئي ٿو. ڪامئو ڪنهن هنڌ سارتر جي وجوديت کي به مڃيندو نظر اچي ٿو. جيتوڻيڪ هن [[وجوديت]] تي تنقيد ڪندي لکيو هو ته ”اها انهيءَ مابعد الطبيعياتي سمجھاڻيءَ جي جاءِ والاري ٿي، جيڪا هوءَ الٽ پلٽ ڪري چڪي آهي.“ ڪامو ۽ سارتر سياسي اختلاف به ڪافي رکندا هئا، ڇو ته ڪاموءَ هڪ مضمون ۾ لکيو ته: ”سياسي ۽ سماجي ترقي ڏاڪي به ڏاڪي ٿيندي ۽ مڪمل انقلاب سان نه ٿيندي، جيئن سارتر ۽ مارڪسٽ چوندا هئا.“ ڪاموءَ جي ناولن ۾ انسان ذات ۾ اعتبار واضح آهي. ڪامئو 1960ع ۾ رستي تي ڪار جي حادثي ۾ مري ويو. هن جي ناول “Outsider” جو ترجمو نامور سنڌي اديب ولي رام ولڀ ”[[ڌاريو (ناول)|ڌاريو]]“ عنوان هيٺ ڪيو آهي، جيڪو روشني پبلڪيشن ڪنڊياري پاران ڇپجي چڪو آهي.&lt;ref&gt;[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=البرٽ%20ڪامئو البرٽ ڪامئو : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:1960ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:الجيريا يونيورسٽي مان پڙهيل]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:فلاسافي]]</text>
      <sha1>2slo647k1600279dvxl8qb1gsa3pvy3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اندرا واسواڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23014</id>
    <revision>
      <id>369391</id>
      <parentid>363342</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T10:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369391</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2106" sha1="4qhn14e0fe93q7p4gv0f7te4fsmjik5" xml:space="preserve">اندرا واسواڻي- جديد سنڌي ڪهاڻيءَ ۾ اهم نالو آهي. هن 21 -آگسٽ- 1936ع تي ميرپور خاص، [[سنڌ]] ۾ -جنم- ورتو. ايم. اي. -ايس-، ٽي. سي ۽ بي. ايڊ تائين -تعليم- حاصل ڪيائين. جي. -ايس- آدرش ڪنيا مها وديالا گانڌيڌام (ڪڇ) جي پرنسپال رهي چڪي آهي. هن وقت رٽائرڊ زندگي گذاري رهي آهي. هن پهرين ڪهاڻي ”کيٽو“ عنوان سان 1958ع ۾ لکي. هن ڪهاڻين لکڻ سان گڏ شاعري ڪئي ۽ مضمون به لکيا آهن. سندس مختصر ڪهاڻين جو پهريون مجموعو ”نالو“ آهي، جڏهن ته سندس ڪهاڻين جا ٻه ٻيا مجموعا ”منجري، سنڌي ٽائيمس“ پبليڪيشن الهاس نگر پاران -اپريل- 1996ع ۾ ۽ ”-ٿر-“، ڪونج پبليڪيشن ممبئيءَ پاران -جنوري- 2002ع ۾ ڇپجي مقبوليت ماڻي چڪا آهن. هن ڪهاڻين ۾ عورت جي جذبن جي عڪاسي ڪئي آهي. هوءَ هڪ ماهر -تعليم- دان آهي ۽ ڀارت سرڪار کيس ”اعليٰ اڌياپڪا“ جو خطاب ڏئي سندس مڃتا ڪئي آهي. هن جون ڪهاڻيون هندستان جي ڪيترين ئي زبانن ۾ ترجمو ٿي چڪيون آهن. هوءَ مشهور ڪوتاڪار، ڪهاڻيڪار ۽ نقاد هريش واسواڻيءَ جي گهر واري آهي ۽ هن وقت آديپور (ڪڇ) ۾ رهائش پذير آهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%20%D9%88%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A |accessdate=2016-06-13 |archive-date=2019-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190821065113/http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%86%D8%AF%D8%B1%D8%A7%20%D9%88%D8%A7%D8%B3%D9%88%D8%A7%DA%BB%D9%8A |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{Reflist}}
[[زمرو:اديب]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]</text>
      <sha1>4qhn14e0fe93q7p4gv0f7te4fsmjik5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انور پيرزادو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23170</id>
    <revision>
      <id>369143</id>
      <parentid>363416</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T17:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369143</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6500" sha1="tpvt0dsbcehiaxl1myfrhs96vy9n67w" xml:space="preserve">'''نور پيرزادو''' (Anwar Pirzaado)، اصل نالو محمد پريل، سنڌي ادب ۽ صحافت جو ناميارو نالو آهي، 25 جنوري 1945ع تي ڳوٺ حاجي لعل بخش شيخ المعروف ٻلھڙيجي، ڳوٺ ٻلهڙيجي، [[سنڌو درياهه]] ۽ مھين جي دڙي جي ڀرَ ۾ آهي [[ڏوڪري تعلقو|تعلقي ڏوڪريءَ]] ۾ جنم ورتائين. سندس والد شفيع محمد ڳوٺ جي ھڪ مسجد جو پيش امام ھيو. انور پنهنجي والد سان گڏ نه رڳو پنج وقت نماز پڙهندو هو، پر مسجد جو ٻانگي به هو.

ننڍ پڻ ۾ [[شيخ اياز]] جو ڪتاب &quot;جي ڪاڪ ڪڪوريا ڪاپڙي&quot; پڙهي ڪامريڊ سوڀي گيانچنداڻيءَ سان ملڻ لاءِ ويو ۽ پوءِ لاڳيتو وٽس ويندو رهندو هو.

هن 1955ع تائين پرائمري تعليم پنهنجي ڳوٺ، حاجي لعل بخش شيخ جي مسلم اسڪول ۾ ورتائين جيڪو خليفو محمود ھلائيندو ھو. پوءِ اٽڪل 13 ڪلوميٽر پنڌ يا سائيڪل تي وڃي گورنمنٽ هاءِ اسڪول، ڏوڪري ۾ پڙهندو هو. 1962ع ۾ مئٽرڪ پاس ڪيائين. انور 1963ع کان 1968ع تائين، موجوده ڏوڪري تعلقي ۾، مھين جي دڙي اسڪول، ٽڳڙ باغبان (کچي کيڙا اسڪول)، حاجي مشوري اسڪول ۽ شيرمحمد جوڻيجي اسڪول ۾ پرائمري استاد ٿي رهيو. انور، ٽڳڙ باغبان ۾ نوڪري دوران، ڳوٺ جي وڏيري سيد خادم حسين شاهه جي اوطاق ۾ رهندو هو. اُن وڏيرڪي ماحول جي مشاهدي جو اظهار اڳتي هلي هن هفتيوار &quot;برسات&quot; ۾ &quot;وڏيري جي اوطاق مان&quot; عنوان سان لکيل ڪالمن ۾ ڪيو آهي.

انور 1969ع ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] ادب ۾ ايم.اي. ڪئي. ايم.اي. پاس ڪرڻ کان پوءِ [[سنڌ يونيورسٽي]]ءَ جي انگلش ڊپارٽمينٽ ۾ ليڪچرر مقرر ٿيو. 1970ع ۾ [[پاڪستان]] ايئرفورس ۾ پائلٽ آفيسر جي ٽريننگ لاءِ چونڊيو ويو، ڇهن مهينن جي ٽريننگ ڪري ڊيوٽيءَ تي چڙهڻ وارو هو ته مٿس &quot;فيلڊ ڪورٽ مارشل&quot; ۾ بغاوت جو ڪيس هلايو ويو ۽ کيس ست سال سخت پورهئي سان سزا ڏيئي پشاور سينٽرل جيل ۾ موڪليو ويو. انور جو ڏوهه اهو هو ته هن [[بنگلاديش]] خلاف آپريشن جي مخالفت ڪئي هئي ۽ [[شيخ مجيب الرحمان]] کي ”20 صديءَ جو عظيم جنگجو“ قرار ڏنو هو.

فيلڊ ڪورٽ مارشل دوران ونگ ڪمانڊر ۽ ايئر وائيس مارشل يوسف خان کيس آزاد ڪرڻ جي سفارش ڪئي. اهڙيءَ طرح ستن مهينن جي قيد کان پوءِ کيس آزاد ڪيو ويو. انور لاءِ سرڪاري نوڪريءَ جا دروازا بند ٿي چڪا هئا، تنهنڪري [[امر جليل]] جي سفارش سان کيس [[هلال پاڪستان]] اخبار ۾ سب ايڊيٽر مقرر ڪيو ويو. 1975ع ۾ هلال پاڪستان ڇڏي روسي سفارتخاني ۾ [[انگريزي ٻولي]]ءَ ۾ نڪرندڙ بليٽن جو ايڊيٽر مقرر ٿيو. 1980ع ۾ روسي سفارتخاني بند ٿيڻ سبب، ان سال ئي ”ڊان“ اخبار جو لاڙڪاڻي جو عيوضي ۽ &quot;دي اسٽار&quot;، [[سکر]] جو بيورو چيف ٿيو. ايم.آر.ڊي. هلچل دوران هڪڙي خبر هلائڻ جي ڏوهه ۾ 6 مهينا سزا ڀوڳيائين. ان کان پوءِ جدا جدا اخبارن دي اسٽار، عوامي آواز، جاڳو، سنڌ سجاڳ، برسات، سنڌ ٽربيون ۽ روزاني ”سچ“ سان لاڳاپيل رهيو. [[سنڌي ادبي سنگت]]، [[ڪراچي]]ءَ جو سيڪريٽري ۽ سرگرم ڪارڪنن به رهيو.

انور پيرزادو، ڪهاڻيڪار به هو. هوچي من جي شاعريءَ کان متاثر ٿي شاعري به ڪيائين. هن ڪيترن ڪتابن جا سنڌيءَ ۽ انگريزيءَ ۾ ترجما ڪيا، جن ۾ &quot;تاريخ مون کي بي ڏوهي قرار ڏيندي&quot; ([[فيڊرل ڪاسٽرو]] جي تاريخي تقرير) ۽ &quot;شاهه جي رسالي جو سماجي مقصد&quot; اهم آهن. هيل تائين سندس ڇپيل ڪتاب هي آهن &quot;اي چنڊ ڀٽائيءَ کي چئجان&quot;، ”متان وساريو“(2007ع)، &quot;سنڌ&quot; (2008ع) ۽ [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]] پاران سندس ڪتاب ”Sindhi Language and Literature- A brief account“ پڻ ڇپجي چڪو آهي. 

پاڻ 7 جنوري 2007ع تي ڪينسر جي بيماريءَ وگهي وفات ڪيائين. سندس آخري آرام گاهه ڳوٺ ٻلهڙيجيءَ ۾ ئي آهي. انور پيرزادي ستر واري ڏهاڪي جي شروع ۾ لکڻ شروع ڪيو ۽ 1973ع کان سنڌي ادبي سنگت کي ٻيهر سرگرم ڪرڻ ۾ سندس حصو رهيو. هو مُهم جُو صحافي رهيو آهي. هن نومبر 1989ع ۾ رٻڙ جي ٻيڙين تي جهانگيره کان پورٽ قاسم تائين سنڌوءَ جو سفر ڪيو. [[کيرٿر]] ۾ [[ڪتي جي قبر]] تائين پنڌ ڪيائين ۽ گورک چوٽيءَ تي انهن ڏينهن ۾ پهتو جڏهن روڊ رستا ڪو نه ٺهيا هئا. [[ٿر]] ۽ سنڌو ڊيلٽا جا به تفصيلي پنڌ ڪيائين. ادبي دنيا ۾ هُو تاج بلوچ، بدر ابڙي، فقير محمد لاشاري، عبدالرحمان نقاش، هدايت منگي، ڪيهر شوڪت، ستار پيرزادي ۽ مير محمد پيرزادي کي گهڻو ويجهو رهيو. هن جي تحريرن جو پسنديده موضوع، سنڌ، شاهه لطيف، [[موهن جو دڙو]] ۽ ٿر هئا.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=انور%20پيرزادو{{مئل ڳنڍڻو|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:صحافي]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:1945ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>tpvt0dsbcehiaxl1myfrhs96vy9n67w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اياز پاٽولي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23540</id>
    <revision>
      <id>369137</id>
      <parentid>119824</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:50:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369137</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7302" sha1="asuyployccz37r6evmcvuqbwp0uafkx" xml:space="preserve">سنڌيءَ ۾ ٻارن جي ادب جي سلسلي ۾ غير معمولي ڪم ڪندڙن ۾ -اياز- پاٽوليءَ جو نالو وڏي اهميت جو حامل آهي. ورهاڱي کان پوءِ، جڏهن مجموعي [[سنڌي ادب]] ۽ ٻوليءَ کي نقصان ٿيو، تڏهن ٻارن لاءِ لکندڙ ڪيترن ئي اديبن جي هندستان لڏي وڃڻ ڪري، ٻارن لاءِ لکڻ ۽ اشاعتي ڪمن جو سلسلو پڻ -بند- ٿي ويو. اهڙيءَ صورتحال ۾ -اياز پاٽولي- ئي هو، جنهن ”اداره گلشن ادب“ ۽ ”بزم گلشن سنگت“ جو قيام عمل ۾ آڻي، ٻيهر سنڌي ٻاراڻي ادب کي جياريو. 
اياز پاٽوليءَ جو -جنم- 2 -اپريل- 1939ع تي ٽنڊي محمد خان شهر ۾ ٿيو. سندس اصل نالو محمد هاشم -پاٽولي- آهي. هن 1954ع کان -اياز- پاٽوليءَ جي نالي سان لکڻ جي شروعات ڪئي. هن لکڻ جي شروعات ٻاراڻي ادب کان ڪئي ۽ اڄ ڏينهن تائين مسلسل ٻارن لاءِ لکي رهيو آهي. سڀ کان پهرين سندس واسطو ”ٻارن جي محفل“ سان رهيو. بعد ۾، -جنوري- 1957ع ۾ ”اداره گلشن ادب“ جو قيام عمل ۾ آڻي، -ان- جي پليٽ فارم -تان- ٻاراڻا اشاعتي سلسلا -جاري- ڪرڻ جو سلسلو شروع ڪيائين. هن -جولاءِ- 1960ع ۾ ”بزم گلشن ادب“ جو به قيام عمل ۾ آندو. سندس تنظيم ۽ اداري پاران ٻارن لاءِ ڇپيل ڪتابن جو تعداد تقريباً 300 (طبعزاد توڙي ترجمو/ ترتيب) آهي. هن 77- 1976 ۾ ”ٻارن جو ڊائجسٽ“ ۽ ”گلشن ڊائجسٽ“ نالي سان ٻارن جا ڊائجسٽ به -جاري- ڪيا. 
اياز -پاٽولي- سنڌي ٻاراڻي ادب لاءِ مسلسل 51 سالن کان ڪم ڪري رهيو آهي. مختلف رسالن، اخبارن ۽ ڪتابن ۾ سندس ڇپيل مواد تمام گهڻو آهي. هن نه رڳو ٻارن لاءِ لکيو آهي، پر اداره گلشن ادب ٽنڊي محمد خان طرفان ڪيترائي نوان اديب ۽ شاعر پڻ متعارف ڪرايا آهن. هن وقت هُو ٽنڊي محمد خان شهر ۾ رهائش پذير آهي ۽ پنهنجو هڪ پسارڪو دڪان هلائي رهيو آهي. سندس علمي ادبي خدمتن عيوض ڪيترن ئي ادارن ۽ تنظيمن پاران بيشمار اوارڊ مليل آهن. ٻارن لاءِ سندس لکڻيون اڄ به سنڌ جي مختلف رسالن ۾ شايع ٿينديون رهنديون آهن.&lt;ref&gt;http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D9%8A%D8%A7%D8%B2%20%D9%BE%D8%A7%D9%BD%D9%88%D9%84%D9%8A&lt;/ref&gt; اياز پاٽولي 2 اپريل 1939ع تي ٽنڊو محمد خان جي پاٽولي پاڙي ۾ جنم ورتو، اصل نالو ۾ محمد هاشم پاٽولي اٿس ، سندس والد جو نالو عبدالله پاٽولي آهي،  کيس ننڍپڻ کان ئي تعليم پرائڻ جو شوق هوندو هو. اسڪول پرائڻ جو شوق هوندو هو. اسڪول ۾ به ساڻس استاد نهايت قرب ۽ محبت سان پيش ايندا هئا. ننڍپڻ ۾ کيس نه هوٽلن تي ويهي گانن ٻڌڻ جو شوق جاڳيو ۽ نه وري فلم ڏسڻ جو شوق پيدا ٿيو. سارو وقت ڪتابن پڙهڻ ۾ صرف ڪندو هو جنهن جو اثر اهو ٿيو جو آهستي آهستي منجهس لکڻ جو چاهه جاڳيو ۽ ان چاهه جي نتيجي ۾ سندس نظم ۽ ڪهاڻيون  نواءِ سنڌ، نئين سنڌ ۽ هلال پاڪستان ۾ شايع ٿيڻ لڳا.   برصغير جي ورهاست کانپوءِ جڏهن سراسري طور سنڌي ٻولي ۽ ادب کي سخت ڇيهو رسيو، ڇاڪاڻ ته ٻاراڻي ادب لاءِ لکندڙ قلمڪارن جي ڀارت لڏي وڃڻ ڪري ٻاراڻي ادب لاءِ لکڻ ۽ اشاعتي سرگرمين جو سلسلو مڪمل طور  بند ٿي چڪو هو ، سنڌي ٻاراڻي ادب جي جياپي واري اهڙي خطرناڪ موڙ تي اياز پاٽولي ئي هو ، جنهن ٻاراڻي ادب تي غير معمولي ڪم ڪري پنهنجي هڪ منفرد حيثيت جوڙي. هن ”اداره گلشن ادب“ ۽ ”بزم گلشن ادب“ قائم ڪري سنڌي ٻاراڻي ادب ۾ نئين جان وڌي. اياز پاٽولي 1954ع کان لکڻ جي شروعات ڪئي ، سڀ کان پهرين ”ٻارن جي محفل“ جو سلسلو شروع ڪيائين ، جنهن ۾ ادبي رهاڻيون ٿينديون هيون. اداره سنڌي ادب ٽنڊو محمد خان ۾ شامل رهيو ، بعد ۾ جڏهن ٻارڙن جو رسالو ”گلستان“ بند ٿيو ته ٻارن کي ادبي ماحول ميسر ڪري ڏيڻ لاءِ  جنوري 1957ع ۾ ”اداره گلشن ادب“ قائم ڪري  ٻارڙن لاءِ اشاعتي سلسلا جاري ڪيائين ،  17جولائي 1960ع تي ٻاراڻي ادب لاءِ ”بزم گلشن ادب“ جو قيام عمل ۾ آندائين . ”بزم گلشن ادب“ قائم ڪرڻ جو اهو اثر ٿيو جو ٻارن ۾ تقرير ۽ تحرير جو شوق حد کان وڌيڪ وڌيو. شهرن ۽ ڳوٺن ۾ 40- 50 شاخون قائم ٿي ويون. . هن کي فخر آهي ته بزم گلشن جا گلڙا اڄ ڪنهن منزل تي پهتل آهن. ڪي ڊاڪٽر آهن ته ڪي وڪيل، ڪي جج آهن ته ڪي انجنيئرڪي استاد آهن ته ڪي صحافي. بزم گلشن جي اثر سان سنڌ ۾ ادبي سلسلن جو ڄار پکڙيو. ٻاراڻي ادب لاءِ سندس غير معمولي ڪوششن سان طبعزاد توڙي ترجمو ۽ ترتيب ڏنل ڇپيل ڪتابن جو تعداد 300 کان مٿي آهي.1976ع ۾ ”ٻارن جو ڊائجسٽ“ ۽ ”گلشن ڊائجسٽ“ جي نالي سان ٻاراڻا رسالا به جاري ڪيائين . اياز پاٽولي اڌ صدي کان وڌيڪ ٻاراڻي ادب لاءِ خدمتون سرانجام ڏنيون. مختلف ڪتابن ، رسالن ۽ اخبارن ۾ سندس لکڻين جو تعداد بيشمار آهي. هن نه رڳو ٻاراڻي ادب لاءِ ڪم ڪيو پر ”اداره گلشن ادب“ ۽ ”بزم گلشن ادب“ ٽنڊو محمد خان پاران ڪيترائي اديب ، دانشور ۽ شاعر متعارف ڪرايا. جيڪي بهترين منزلن تي پهتا. سندس علمي خدمتن عيوض ڪيترن ئي ملڪي توڙي صوبائي ادارن ۽ تنظيمن کيس ايوارڊن سان نوازيو . لکڻ جو سلسلو جاري اٿس، اڄ به سندس لکڻيون ڪيرن ئي رسالن ۾ شايع ٿينديون رهن ٿيون . سنڌي ادبي بورڊ جو ميمبر پڻ رهيو .   ( اعظم ڀٽي ، پير محلا ، ٽنڊو محمد خان ، 03332807110 )

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]</text>
      <sha1>asuyployccz37r6evmcvuqbwp0uafkx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جارج گورڊن بائرن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>23684</id>
    <revision>
      <id>369248</id>
      <parentid>360262</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:42:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369248</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4430" sha1="og5ncbraddnc2egibinlwn2rv7ych70" xml:space="preserve">مشهور رومانوي شاعر، '''بائرن''' جو جنم 1788ع ۾ ٿيو. بائرن جو پورو نالو جارج گورڊن نوئل بائرن (Gerorge Gordon Noel Byron) آهي. بائرن (1788-1824ع)، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جي رومانوي ادب جي دور جو مشهور شاعر، پنهنجي بي راهه روي ۽ جذباتي شاعري ۾ رومانيت جو مثال هو. بائرن پيدائشي منڊو هو ۽ چئن ورهين جي عمر ۾ پيءُ جي شفقت کان محروم ٿي ويو. هيءُ جوانيءَ ۾ ايڏو ته خوبصورت هو، جو هر عورت جو هن ڏانهن ڌيان ضرور ويندو هو. هن ازابيلا مل بينڪ سان سال 16-1815ع ڌاري شادي ڪئي، جيڪا ناڪام ٿي، ان کانپوءِ يورپ هليو ويو. هو هڪ رئيس زادو هو. هيرو ۽ ڪئمبرج ۾ تعليم حاصل ڪيائين. نقادن جو چوڻ آهي ته سندس گهرو ماحول صحيح نه هئڻ ڪري سندس شخصيت جي صحيح اوسر ٿي نه سگهي، پر اڳتي هلي هو، برطانوي پارليامينٽ جي مٿيون ايوان، هائوس آف لارڊز (House of lords) جو رڪن ٿيو. هو [[فرانس]] جي انقلاب کان ايترو ته متاثر ٿيو، جو هن هر عقيدي ۽ هر قدر کي خراب ڪوٺيو. 

{{صندوق معلومات شخص}}

[[فائل:Letters and journals.tif|thumb|بائرن، سال 1830ع ۾ ]]
مشهور رومانوي شاعر، '''بائرن''' جو جنم 1788ع ۾ ٿيو. بائرن جو پورو نالو جارج گورڊن نوئل بائرن (Gerorge Gordon Noel Byron) آهي. بائرن (1788-1824ع)، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جي رومانوي ادب جي دور جو مشهور شاعر، پنهنجي بي راهه روي ۽ جذباتي شاعري ۾ رومانيت جو مثال هو. بائرن پيدائشي منڊو هو ۽ چئن ورهين جي عمر ۾ پيءُ جي شفقت کان محروم ٿي ويو. هيءُ جوانيءَ ۾ ايڏو ته خوبصورت هو، جو هر عورت جو هن ڏانهن ڌيان ضرور ويندو هو. هن ازابيلا مل بينڪ سان سال 16-1815ع ڌاري شادي ڪئي، جيڪا ناڪام ٿي، ان کانپوءِ يورپ هليو ويو. هو هڪ رئيس زادو هو. هيرو ۽ ڪئمبرج ۾ تعليم حاصل ڪيائين. نقادن جو چوڻ آهي ته سندس گهرو ماحول صحيح نه هئڻ ڪري سندس شخصيت جي صحيح اوسر ٿي نه سگهي، پر اڳتي هلي هو، برطانوي پارليامينٽ جي مٿيون ايوان، هائوس آف لارڊز (House of lords) جو رڪن ٿيو. هو [[فرانس]] جي انقلاب کان ايترو ته متاثر ٿيو، جو هن هر عقيدي ۽ هر قدر کي خراب ڪوٺيو. 

انگريزي شاعريءَ ۾ هو رومانيت پسنديءَ جو نمائندو آهي، رومانيت کي جيڪڏهن بيماري سمجهيو وڃي ته هو هن بيماريءَ جو پهريون شڪار چئبو. هو شاعريءَ ۾ پاپ ڪلچر جو حامي ۽ مشهور فطرت نگار شاعر، وليم ورڊزورٿ جو دشمن هو. طبيعت ۽ مزاج جي رنگينيءَ ۽ خودسريءَ جي ڪري کيس &quot;ادب جو نيپوليئن&quot; به ڪوٺيو ويو آهي. سندس شاعريءَ ۾ خوبين سان گڏ خاميون به آهن. هو پنهنجي شاعريءَ ۾ ڪڏهن به سنجيدگي ۽ توازن قائم رکي نه سگهيو، ان ڪري هو ڪلاسيڪيت ۽ رومانويت جي وچ ۾ ٽنگيل ڏسجي ٿو. 20هين صديءَ جي سنڌي شاعريءَ تي [[يورپ]] جي رومانوي دور جي شاعريءَ جو چڱو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=بائرن : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D8%B1%D9%86 |accessdate=2020-07-09 |archive-date=2016-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161218194041/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%A7%D8%A6%D8%B1%D9%86 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:1824ع جون فوتگيون]]</text>
      <sha1>og5ncbraddnc2egibinlwn2rv7ych70</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علم عروض</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29068</id>
    <revision>
      <id>369220</id>
      <parentid>360331</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:31:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369220</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3797" sha1="0pifhavbsq2bwehskwunr8cnd1medo7" xml:space="preserve">'''علم عروض ''' (Arabic Prosody) يا علم عروض شاعري ۾ موسيقي آڌارڻ جو جو علم آهي. عروض ان علم کي چئبو آهي، جنهن جي وسيلي شعر ۾ موسيقي قائم ڪئي ويندي آهي ۽ ان جي جوڙجڪ تحت شعر چئي سگهجي.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Prosody.php Prosody | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;
علم عروض جا مقرر ڪيل پيمانا، جن جي وزن ۾ شعر چئي سگهجي. عروض جا مروج [[بحر وزن (شاعري)|بحر]] [[خليل بن احمد الفرھدي|خليل بن احمد عروضيءَ]] (وفات 175ھ/[[791ء|791ع]]) جا ايجاد ڪيل آهن. ڪن استادن ۽ شاعرن ان کانپوءِ نوان بحر به ايجاد ڪيا آهن. غزلن، قصيدن ۽ قطعن لاءِ 19 بحر، مثنويءَ لاءِ 9 بحر رائج آهن، جڏهن ته هاڻي غزل، عروضي وزنن کان سواءِ ڇند تي به لکيو وڃي ٿو. عام مشهور اوڻيهه بحر آهن: ’بحر طويل‘، ’بحر مزيد‘، ’بحر بسيط‘، ’بحر ڪامل‘، ’بحر وافر‘، ’بحر هزج‘، ’بحر رجز‘، ’بحر رمل‘، ’بحر مُنسوح‘، ’بحر مضارع‘، ’بحر مقتضب‘، ’بحر مُجتث‘، ’بحر سريعُ‘، ’بحر جديد‘، ’بحر قريب‘، ’بحر خفيف‘، ’بهر مشاڪِلُ‘، ’بحر متقارب‘ ۽ ’بحر متدارڪ‘.&lt;ref&gt;{{Citation |title=بحر (شاعري) : (Sindhianaسنڌيانا)&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AD%D8%B1%20(%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A) |accessdate=2016-06-27 |archive-date=2016-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160412051048/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A8%D8%AD%D8%B1%20%28%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A%29 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt; بحر (Meter) شعر جي ارڪانن ۽ وزنن جي مجموعي کي ڪوٺيندا اھن. ”بحر“ عربي لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي، ”سمنڊ. اصطلاحي معنيٰ موجب، اهو مقرر ڪيل تُڪن جو نظام، جنهن سان شعر جو وزن پورو ڪري بيهارجي. ”بحر“ جي مقرر تُڪن کي عربيءَ ۾ ”ارڪان“ چئبو آهي. اهي ارڪان شعر جي وزن جا ماپا آهن. مطلب ته شعر جي وزن واري ماپي يا تارازيءَ کي علم عروض جي قاعدي موجب ”بحر“ چئبو آهي. عام طور شعر ٻن مصرعن جو ٿيندو آهي ۽ هر هڪ مصرع ۾ چار رڪن هوندا آهن. اهڙيءَ طرح ٻن مصرعن ۾ ڪل اٺ رڪن ٿين ٿا، جن مان هڪ ”بحر“ جڙي ٿو. جيڪو ’سالم‘ يا ’مثمن‘ هوندو آهي. بحرن ۾ ارڪانن جو انداز گهٽ وڌ به ٿيندو آهي، ان حوالي سان انهن بحرن کي محذوف ۽ مقصور به چوندا آهن. عربي ۽ فارسيءَ ۾ شعر جا مکيه بحر 19 آهن، جن مان عام مروج 11 آهن، جن مان ڇهه بحر ’رجز‘، رمل، ڪامل، متدارڪ، متقارب ۽ هزج آهن ۽ ٻيا 5 بحر، خفيف، سريع، محبتث، مضارع ۽ منسرخ آهن. ا&lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعري]]</text>
      <sha1>0pifhavbsq2bwehskwunr8cnd1medo7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رخسانه پريت چنڙ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>29449</id>
    <revision>
      <id>369237</id>
      <parentid>284452</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:38:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369237</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4179" sha1="m4xfm3fypywy4ibrhb81zx2ok1thy63" xml:space="preserve">'''رخسانه پريت چنڙ''' (Rukhsana Preet Chanar) [[سنڌي ٻولي]]ءَ جي نامور شاعر آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.bio-bibliography.com/authors/view/15543|title=Bio-bibliography.com - Authors|website=www.bio-bibliography.com|access-date=2020-01-27}}&lt;/ref&gt;

رخسانه پريت جو پورو نالو رخسانه ڌيءَ محمد صديق چنڙ آهي. سندس والدين [[نوابشاهه]] ۾ رهن ٿا پر هن جو جنم ڪاري موري هير آباد [[حيدرآباد، سنڌ]] ۾ 23 آگسٽ 1967ع تي ٿيو. هن ابتدائي تعليم گورنمينٽ گرلز پرائمري اسڪول غريب آباد نوابشاه مان حاصل ڪئي پيپلز ميڊيڪل ڪاليج نوابشاه مان سال 1993ع ۾ ايم بي بي ايس ڪئي ۽ لياقت ميڊيڪل ڪاليج ڄامشورو ۾ ميڊيسن ۾ 6 مهينا هائوس جاب ڪيائين. 1998ع ۾ پبلڪ سروس ڪميشن ڪواليفاءِ ڪيائين فيبروري 2000ع ۾ مشهور قومپرست اڳواڻ ڊاڪٽر دودي مهيريءَ سان شادي ڪيائين. ڊاڪٽر رخسانه سال 1999ع کان 2000ع ۾ وزيراعظم جي خانداني منصوبابندي ۽ بنيادي صحت واريپروگرام هيٺ اسسٽنٽ ڊسٽرڪٽ ڪو آرڊينيٽر طور ضلعي نوابشاه ۾ ڪيائين ان بعد 2000ع کان 2002ع تائين ميڊيڪل آفيسر طور ڪوٽڙي رهي جنهن کانپوءِ ڊسٽرڪٽ گورنمينٽ هاسٽل قاسم آباد ۽ دارالامان قاسم آباد ۾ ميڊيڪل آفيسر رهي آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

رخسانه پريت 1988-1989ع واري دور ۾ نوابشاه جي ڪيترن ئي ادبي سماجي ۽ سياسي پروگرامن جي ڪمپيئرنگ ڪئي. پي ايم سي ۾ پڙهڻ دوران لطيف ڏهاڙي جي ڪمپيئرنگ ڪئي. 1993ع دوران ريڊيو پاڪستان حيدرآباد تي ادبي پروگرامن ۾ ڪمپيرنگ ڪيائين. سندس شاعري جو هڪ ڪتاب &quot;پياسي ساڀيان جل ٿل خواب&quot; 1997ع ڇپيل آهي. جڏهن ته ماهوار ادب مارچ 2004ع ۾ سندس خاص ڪارنر رخسانه پريت ڇپيل آهي. هن وقت سنڌي ادبي سنگت شاخ حيدرآباد جي جوائنٽ سيڪريٽري ۽ عورتن جي تنظيم وومين ايڪشن فارم حيدرآباد جي ميمبر آهي. پنهنجي ساٿين سان گڏ ڪيترن ئي ادبي ۽ سماجي پروگرامن ۾ سرگرمي سان حصو وٺندي رهي ٿي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.sbenazirabad.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=147:2013-04-08-11-38-18&amp;catid=4:2013-03-23-07-24-59&amp;Itemid=35 |accessdate=2016-07-20 |archive-date=2016-08-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802084343/http://sbenazirabad.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=147:2013-04-08-11-38-18&amp;catid=4:2013-03-23-07-24-59&amp;Itemid=35 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;. تازو 2014غ ۾ سندس غزلن جو هڪ مجموعو &quot;نگاهن جا سجدا&quot; ڇپيو آهي. سندس ڪتاب نگاهن جا سجدا کي سنڌي لينگئيج اٿارٽي طرفان سال 2014ع جو شاعري جو بهترين ڪتاب جو ايوارڊ ڏنو ويو.&lt;ref&gt;[http://www.sindhexpress.com.pk/epaper/PoPupwindow.aspx?newsID=130286615&amp;Issue=NP_HYD&amp;Date=20150703 Sindh Express News Story&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=پريت%20رخسانه|title=پريت رخسانه : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-01-27}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/sartyoon/Book47/Book_page6.html|title=Sindhi Adabi Board Online Library (Stories)|website=www.sindhiadabiboard.org|access-date=2020-01-27}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]</text>
      <sha1>m4xfm3fypywy4ibrhb81zx2ok1thy63</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي شاعر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>30334</id>
    <revision>
      <id>369142</id>
      <parentid>288345</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T17:22:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369142</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="126" sha1="agyr6gkrie2c0ve8e3ofxg5cwlzfqzo" xml:space="preserve">[[زمرو:شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني شاعر]]</text>
      <sha1>agyr6gkrie2c0ve8e3ofxg5cwlzfqzo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369146</id>
      <parentid>369142</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T17:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:سنڌي اديب]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>369146</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="158" sha1="r8y7riu4mhtvdcawt8xumqalfi7bfze" xml:space="preserve">
[[زمرو:پاڪستاني شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:شاعر]]</text>
      <sha1>r8y7riu4mhtvdcawt8xumqalfi7bfze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي اديب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>30339</id>
    <revision>
      <id>369141</id>
      <parentid>186677</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T17:20:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369141</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="155" sha1="99zeqtqy0s2iy2nztxauhtyg9mq3snc" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني مصنف بلحاظ ٻولي]]</text>
      <sha1>99zeqtqy0s2iy2nztxauhtyg9mq3snc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪافي (شعري صنف)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31201</id>
    <revision>
      <id>369184</id>
      <parentid>292663</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:19:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369184</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37138" sha1="5fpn00t7mfvzmad98pgbmtiqoqui19r" xml:space="preserve">عربيءَ ۾ ڪفہ جي معنيٰ آھي دڦ جي ڪاٺي، جنھن ۾ گھنگھرو پيل ھجن. '''ڪافي''' راڳ جو هڪ قسم آھي يا پنجابي زبان ۾ ھڪ شاعري جو جو قسم. غياث الغت ۾ ڄاڻيال آهي ته ڪافي ھڪ راڳڻي آھي، ۽ وري موسيقيءَ جي باب ۾ ڪافيءَ کي '''ديپڪ راڳ''' جي شاخ ڪري لکيو آھي جيڪا '''سارنگ''' سان گڏ '''ڄيٺ''' ۽ '''آکاڙ''' مھينن ۾ ڳائبي آھي، ڪي گويا ڪافي کي راڳڻي ڪري ڳائيندا آھن. سنڌ ۾ ڇاڪاڻ ته مھر جي ڪمھري آھي، تنھن ڪري امڪان آھي ته ھتي جي ماڻھن اندر ديوتا کي ريجھائڻ ۽ برسات آڻڻ جي خيال سان ڪافيءَ کي وڌيڪ اھميت ڏني ھجي، جيئن ته هي سارنگ سان لاڳاپو رکندڙ راڳڻي آھي، تيئن ھن تي فقيرن زور رکيو ھجي، ۽ پوءِ آهستي آهستي ٻين سرن ۾ ڳائڻ جو رواج پيو ھجي، جو ھينئر ڪافي تمام گھڻن سُرن ۾ ڳائي وڃي ٿي، جھڙوڪ: '''جوڳ'''، '''پِيلو'''، '''تلنگ'''، '''ڪوھياري'''، '''سورٺ'''، '''ڀيروين''' وغيره. ۽ اھڙين راڳڻين ۾ ڳائي وڃي ٿي، جن سان ديپڪ جو ڪو به واسطو ڪونھي. ان ڪري حڪومت جو اثر يعنيٰ ڪفہ يا استکفوا جو ملڪي اثر ٻئي گڏجي پيا.

ڪافيءَ جو دعاي ڪاف سان ڪوبه واسطو ڪون ٿو ڏسجي، ڇو جو جيڪي به ڪافيون آھن، سي درد ۽ سوز سان ڀريل ھونديون آھن، ۽ سندن مضمون به عشقيا ٿيندو آھي. ڪافيءَ جو وائيءَ سان به ڪو واسطو ڪو نه آھي. ڇالاءِ ته ڪافيءَ ۾ ٿل کانسواءِ گھٽ ۾ گھٽ ٽي مصرائون ٿينديون آھن. ان کان سواءِ وائي جو ٿل يا مصرع ھڪ سٽو آھي، پر ڪافيءَ جي ھر ھڪ مصرع ۾ ان جي ابتڙ ڏيڍ سٽ، ٻه سٽون، ٽي سٽون ۽ چار به ٿينديون آھن. ھت ھيٺ وائي ۽ ڪافيءَ جا مثال ڏجن ٿا.
*ڪافي (مثال)

ٿل: يار سڄڻ تنھنجي ماڻن ماري آھيان،

ڳالھين ڳاري آھيان.

ونحن اقرب ڏس ويجھو ئي،

پرين پراھون پنڌ نه ڪوئي،

وٽ ويھي تو وساري آھيان. 

ٻانھيون سائڻ گڏ ٿيون گذران،

تو جئن ماڻن سين نه مارن،

دور رين ٿو شايد ڌاري آھيان.

دلبر تنھنجي دور رھڻ جا،

سي ٿيا منھنجي سور سھڻ جا،

انھن حيران ڪئي آن، ھيڪاري آھيان.

واءِ اميد علي وارو يجھائي جو،

گھوريو جانب جل جدائي جو، 

آءُ ته فراق آزاري آھيان.

*وائي (مثال)

اھکي آڳھ آھي – مونکي تان نه ڇڏيندو تک ۾

پڇي پوءِ ٻين کي – لڪن ۾ لڏ لاھي

آري اگھاڙن کي – پنھون ڄام پراھي

(شاھ - سر سسئي آبري- فصل پنجون)

مٿين مثالن مان ڏسجي ته وائي ۽ ڪافيءَ ۾ گھڻو فرق آھي. سيوھڻ ۾ قلندر شھباز جي فقيرن جي رھڻ جون جيڪي جايون آھن، تن کي به ڪافيون سڏيندا آھن؛ جيئن '''پٺاڻن جي ڪافي'''. خبر ناھي ته انھن تي اھو نالو ڪيئن پيو. پر خيال اهو ڪيو وڃي ٿو ته فقير انھن جاين ۾ ٽولا ڪري ڪافيون ڳائيندا ھئا ۽ آهستي آهستي اتي رھڻ شروع ڪيو ھوندائون. تان جو انھن جاين کي جتي ڪافيون ڳائيندڙ رھندا هئا، سي ڪافين جي نالي سان مشھور ٿي ويون. &lt;ref&gt;{{Citation |title=ڪچ ڪوڏيون (فڪري مضمون) (سيد عطا حسين موسوي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=273 |accessdate=2016-08-20 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912084848/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=273 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڪتاب: ڪچ ڪوڏيون&lt;/ref&gt;

ڪافيءَ جي اصليت ۽ ابتدا تائين پهچڻ لاءِ جن محققن لغت جو سهارو ورتو آهي، انهن مان ڪن جا رايا هيٺ ڏجن ٿا.
4- نومبر 1944ع تي ميرپورخاص ۾ ”سنڌي ادبي مرڪزي صلاحڪار بورڊ“ طرفان ڪافي متعلق ادبي محفل ٿي، جنهن جي صدارت سيد ميران محمد شاهه ڪئي. انهيءَ محفل ۾ مسٽر غلام حسين سومري چيو ته: ”اسان مسلمانن وٽ دعاءِ ڪاف آهي، جنهن ۾ ڪاف جا لفظ تمام گهڻا استعمال ٿين ٿا، ڪافي شايد اتان ورتل آهي.“
پروفيسر سدا رنگاڻي خادم جي خيال موجب ”عام طرح چوڻ ۾ ايندو آهي ته هيءَ ڳالهه ڪافي آهي، يعني قناعت پذير آهي. اوائل ۾ ممڪن آهي ته قناعت جي مدنظر ڪافي لفظ استعمال ٿيو هجي.“
آخوند ربڏني موجب: ”لفظ ڪافي ”ڪفي“ مان نڪتل آهي، جنهن جون ٻه معنائون آهن: هڪ ته ساهميءَ جي ٻنهي پــُــڙن جو برابر هجڻ ۽ ٻيو ته قافين ۾ ڪونه ڪو اختلاف هئڻ.“
سرشار عقيلي ڪافي بابت لکي ٿو ته: ”ڪاف ”ڪلمن“ سان ڪاف لفظ جي معنيٰ آهي چمڙوسبڻ، چمڙو وڍڻ، ڪنهن شيءِ کي ڪناري ڪرڻ. ۽ قاف ”قرشت“ سان قافي جي معنيٰ آهي ڳولا ڪرڻ، تلاش ڪرڻ.“ سندس خيال موجب صوفين به پنهنجي حق جي تلاش وارن جذبن کي جڏهن لفظن جو لباس ڏنو ته ”ڪافي“ وجود ۾ آئي.
مولانا فضل احمد غزنويءَ جو خيال آهي ته: ”ڪافي، عربيءَ جو لفظ آهي. ان جو مادو ”ڪفي“ ۽ مصدر ”ڪفاية“ آهي ۽ ان جو اسم فاعل ”ڪافي“ آهي. ڪافي جي اصل معنيٰ آهي خالي ٿيل جاءِ ڀرڻ ۽ ان جو عام استعمال، مراد حاصل ڪرڻ ٿئي ٿو.“
مضمونن جي مجموعي ”ڪــَـچ ڪوڏيون“ جو مصنف سيد عطا حسين موسوي ڪافيءَ بابت رقمطراز آهي ته : ”عربيءَ“ ۾ ”ڪفـہ“ جي معنيٰ آهي دف جي ڪاٺي، جنهن ۾ گهنگهرو پيل هجن. ”استڪفوا“ جي معنيٰ آهي خيرات وٺڻ يا خيرات گهرڻ لاءِ هٿ ڊگهيرڻ ۽ فقير جو هٿ جي تري تي پئسا وٺڻ.“
مخدوم محمد زمان طالب الموليٰ پنهنجي تصنيف ڪيل ڪتاب ”ڪافي“ ۾، جيڪو ڪافي متعلق تحقيق جي ابتدائي ڏاڪن ۾ معتبر حيثيت رکي ٿو، لکيو آهي ته: ”منهنجي تحقيق هيءَ آهي ته سنڌيءَ ۾ هي جيڪو ڪافيءَ جو استعمال ٿئي ٿو، سو بنهه غلط آهي، ڇو ته ان لفظ مان بيت يا شعر جي معنيٰ اصل ڪانه ٿي نڪري. دراصل هيءُ لفظ قافيه آهي، جنهن مان ”قافي“ لفظ بمعنيٰ ”الڪلام المقفيٰ“ آهي، يعني قافيه سان ٺاهيل ڪلام، بيت، شعر، وغيره.“&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Folk_Litrature/Book45/Book_page1.html|title=Sindhi Adabi Board Online Library (Folk_Litrature)|website=www.sindhiadabiboard.org|access-date=2019-07-18}}&lt;/ref&gt;[[نبي بخش بلوچ|ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ]] صاحب پنهنجي ڪتاب ”سڀ رنگ“ ۾ ”قافي ۽ ڪلام“ جي اصطلاح جي روشنيءَ ۾ جيڪي ڪجهه لکيو آهي، اُهو به تقريباً مخدوم صاحب جي راءِ سان ملندڙ آهي. سندس خيال موجب ”قافيءَ“ جي عام صورتخطي ”ڪافي“ ۽ ”ڪافيون“ آهي. هن حقيقت جي تصديق خاطر پڻ هڪ ٻئي ڪتاب ”اصغر سائينءَ جو ڪلام“ جي مقدمي ۾ به ”ڪافي“ جي بجاءِ ”قافي“ ئي لکيو اٿن، پر ڪلام جي متن ۾ ان جي مرتب ”ڪافي“ ئي ڪليو آهي.
هاڻي اسين ڪافيءَ جي حيثيت ۽ راڳ سان نسبت جي لحاظ کان ٿيل تحقيق جو جائزو وٺون ٿا، هن خيال جو محرڪ جناب سيد لطف علي شاهه منظور نقوي آهي.
مرحوم سيد حسام الدين راشدي جيڪا ڪافي متعلق کوجنا ڪئي هئي، ان ڏس ۾ ”نئين زندگي“ رسالي جي جون - 1953ع واري پرچي ۾ منظور نقوي صاحب جو هڪ مضمون ڇپيل آهي. نقوي صاحب جي خيال موجب ڪافي موسيقيءَ جي هڪ ٺاٺ ”هرڀريا ميل“ مان نڪتل راڳ جو نالو آهي، جنهن جو موجد امير خسرو آهي.“
غالباً هن ئي راءِ جي روشنيءَ ۾ ڪتاب ”وڻجارن وايون“ جي ديباچي ۾ مرحوم [[غلام محمد گرامي]] صاحب جن لکيو آهي ته: ”ڪافي“ خسرو جي جودت طبع ۽ خلاق معاني فن جي پيداوار آهي، ۽ هڪ ”ٺاٺ“ آهي. ان جو ذڪر پنڊت ”سارنگ ديو“، ”ارتناڪر“ ڪتاب ۾ آندو آهي ۽؟! هر پريا ميل جو ذڪر ڪندي، ڪافي ٺاٺ ۽ ان جي ســُـرن کي بيان ڪيو اٿس... فن جي ڄاڻن جي اِها راءِ آهي ته ”سريراڳ“ به ”هرپريا ميل“ کي ئي سڏيو ويو آهي، جنهن مان ”ڪافي“ ، ”ڌناسري“ ۽ ”ڀيم پلاسي“ وغيره جهڙيون راڳڻيون  پيدا ٿيون آهن.“ ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پنهنجي ڪتاب ”جوتيون جواهرن جون“ ۾ پڻ مٿين راين جي تائيد ڪئي آهي ته: ”ڪافي جيئن ته ڳائڻ لاءِ آهي، ان ڪري اسان جي خيال ۾ اهو لفظ موسيقيءَ تان ئي ورتو ويو آهي.“
مولانا رحيم بخش قمر جي ڪتاب ”کڻي نيڻ خمار مان“ جي ابتدائي صفحن تي مولانا عبدالرسول مگسي صاحب وري هن راءِ جو اظهار ڪيو آهي ته ”در حقيقت ڪافي راڳ جو هڪ قسم آهي. موسيقيءَ جي فن جي ماهرن جو چوڻ آهي ته موسيقيءَ جي باب ۾ ڪافي ”ديپڪ“ راڳ جي شاخ آهي، جا سارنگ سان گڏ ڄيٺ ۽ آکاڙ مهيني ۾ ڳائبي آهي.“
ساڳئي ڪتاب جي ڪنهن صفحي تي قريشي حامد علي خانائي صاحب جا هي لفظ به نظر اڇن ٿا ته : ”مخدوم طالب الموليٰ جو چوڻ اهي ته ”ڪافي“ امير خسرو رح جي ايجاد ڪيل هڪ راڳ جو نالو آهي.“
سنڌي ڊپارٽمينٽ، سنڌ يونيورسٽيءَ جي سال 64 - 1963 ع واري مخزن ”سوکڙي“ ۾ گرامي صاحب پنهنجي مضمون ”ڪافي ۽ وائي“ ۾ لکيو آهي ته : ”منهنجي ذاتي خيال ۾ آهي ته ”ڪافي“،  راڳ جي نسبت سان اول اول ڳائڻ ۾ آئي. اڳتي هلي سڀني سـُـرن ۾ ڳائي ويئي ۽ ”غلط العام صحيح“ موجب هر سـُـر ۾ ڳايل چيز کي ڪافي سڏيو ويو.“
ممتاز محققن جي مٿين راين بعد هاڻي اسين هن نقطي ڏي ٿا اچون ته ڪافي کي سنڌ ۾ ڪنهن آندو يا سنڌي ڪافيءَ جو موجد ڪير آهي؟ هن سلسلي ۾ اسان کي بنيادي ۽ متروڪ راين کان وٺي موجوده معتبر نظرين تائين اِختلاف ۽ اعتراض جا جهنگ جهاڳڻا پون ٿا، پوءِ به ڪا مستحڪم راءِ ڪونه ٿي قائم ٿي سگهي. تاهم هنن راين جو تفصيلي جائزو وٺون ٿا.
”تذڪره لطفي“ (ڀاڱو -2) ۾ لطف الله بدوي صاحب لکيو آهي ته: ”جيئن مٿي ذڪر ڪيو اٿم، سچل سرمست سنڌي شاعريءَ کي ڪافيءَ جو صنف ڏنو، ۽ ائين کڻي چئجي ته ڪافي جي ابتدا کانئس ٿي. ڪافي پنجاب ۾ ته اڳ ۾ ئي موجود هئي، مگر سنڌ ۾ ان جو موجد سرمست سچل ئي هو.“
هن سلسلي ۾ ”صوفي - ساڃاهه“ ڪتاب جي مصنف صوفي قربان علي ”قربان“ خاصخيلي پنهنجي ساڃاهه جو هنن لفظن ۾ اظهار ڪيو آهي ته: ”سنڌي ”وائي“، ”بيتن“ ۽ ســُـر ڪيڏاري جو باني شاهه عبدالطيف 1690ع ۾ ٿيو. سنڌي ”ڪافي“، ڪلام، غزل ۽ ريخته جو باني سچل سرمست درازن ۾ 1729ع ۾ ٿيو. اڳتي هلي وري غزلن جو مؤجد خليفه گل محمد ۽ قاسم هالائي ۽ فاضل شاهه“.
”سنڌي لوڪ ادب جي ابتدائي تاريخ“ جو مؤلف محترم الهه بخش نظاماڻي جي تحقيق موجب: وائيءَ جو نمونو قديم راڳ ٺــُمريءَ تان ورتل آهي. سنڌيءَ ۾ وائي جو رواج ۽ شروعات شاهه عبدالطيف ڪئي. وائيءَ کان ڦري وري ڪافي ۽ جهولڻ جو رواج پيو. اررهين صديءَ ڌاري هن قسم جي شعر جو رواج سنڌ ۾ شروع ٿيو.“
آسانند مامتورا پنهنجي مضمون ”سنڌي شعر تي خيال“ ۾ لکيو آهي ته: ”شاهه پهريون شاعر ٿو ڏسجي، جنهن سنڌي ٻوليءَ ۾ وائي مروج ڪئي، جا سچل، بيدل، بيڪس، دلپت ۽ ٻين ننڍن شاعرن جي هٿ مان لنگهي، ”ڪافي“ جي نالي سان سنڌ جي ڪنڊ ڪڙڇ ۾ گهڙي ويئي.“
ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي، پنهنجي ڪتاب ”[[سنڌي ادب]] جو تاريخي جائزو“ ۾ وائيءَ تي بحث ڪندي، ڪافيءَ جي دنيا ۾ هن طرح داخل ٿيو آهي ته : ”اڳتي هلي هن قسم جي شاعري (وائي) وڏي ترقي ڪئي ۽ اتر توڙي لاڙ ۾ گهڻو ڪري هڪ ئي نالي ڪافيءَ سان مشهور ٿي.“
شيخ عبدالرزاق راز، پنهنجي جديد تحقيق موجب پنهنجي مضمون ”اُتر سنڌ جو ادبي ورثو“ (نئين زندگي نومبر - ڊسمبر 1983ع) ۾ راءِ ڏني آهي ته: ”ميان صاحبڏني فاروقيءَ سنڌي شاعريءَ جي نئين صنف شروع ڪئي، جا ”ڪافي“ آهي.“
مخدوم طالب الموليٰ ۽ سيد حسام الدين راشديءَ جي مشترڪه راءِ موجب، ”برهانپور کي سندهي اولياءِ“ جي مرتب جنهن شخص ”شيخ لاڏ جيئو“ جو ذڪر ڪيو آهي، اُهو سنڌي ڪافيون ڳائيندو هو.“
ڪتاب جي مرتب صاف صاف لکيو آهي ته ”خاص ڪافي، جو سنڌ جو مقبول عام راڳ آهي، اهو اهڙي ته درد ۽ سوز مان ڳائيندو هو، جو ٻڌندڙ ويٺا جهومندا هئا ۽ پاڻ به مست ٿي ويندو هو.“ هتي مخدوم صاحب ۽ راشدي صاحب جي راءِ جو ڪتاب جي مرتب جي راءِ سان اختلاف ”ڪافي راڳ“ ۽ ”ڪافي صنف“ جي بنياد تي نظر اچي ٿو.
”تذڪره الابرار“ جي حوالي سان ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پڻ ساڳي ڳالهه لکي آهي، پر هتي راڳ ۽ صنف جو اختلاف آهي ئي ڪونه. سڌو سنئون شيخ لاڏ جيئو ”پاٽ“ مان لڏي برهانپور ويو ۽ سنڌي ڪافيون ڳائي محلي وارن کي محظوظ ڪندو هو. انهيءَ مان ڊاڪٽر صاحب انومان ڪڍيو آهي ته ڪافي ارغونن جي دؤر کان به اڳ اسان وٽ موجود هئي.
ڊاڪٽر بلوچ صاحب جي ”سڀ رنگ“ ۾ بيان ڪيل راءِ موجب: ”غالباً ستين صدي هجريءَ کان وٺي صوفي درويشن ۽ سندن مجلسن ۾ سماع ڪندڙ سنڌي ذاڪرن ڪافين ۽ ڪلامن کي سنڌ ۾ توڙي سنڌ کان ٻاهر ڳائي مشهور ڪرڻ شروع ڪيو.“
مخدوم طالب الموليٰ صاحب هن سلسلي ۾ هڪ انومان ڪڍيو آهي ته ”مخدوم نوح غوث الحق (ولادت (911ھ) جي محفل ۾ ڪنهن ڳائڻي جي ڳائڻ دوران خليفي مٺي فقير جو وجد ۾ اچي وڃڻ ظاهر ٿو ڪري ته ”جيئن ته صرف ڪافي لاءَ ئي ڳائڻ استعمال ٿيندو آهي نه ڪه بيت لاءِ انڪري يقيناً ڪافي ئي ڳائي ويئي هوندي.“
ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو پنهنجي تاليف ”سنڌي ادب جي مختصر تاريخ“ ۾ پنهنجي کوجنا ۾ وري هڪ نئين نقطي طرف متوجه ٿو ڪرائي ته:
”سومرن جي دؤر ۾ ٻيو اهم ادبي ڪارنامون پير صدرالدين جاگنان آهن، جنجي هيئت بيت کان مختلف آهي. گنانن جي ســِٽا ڪافيءَ جي سٽاءِ کي ويجهي آهي. يعني ڪافيءَ وانگر ٿلهه ۾ ان کان پوءِ هر بند علحدو ڏنل آهي. ڳائڻ ۾ هر بند کان پوءِ ٿلهه ورجائجي ٿو.“
مٿين حقيقت جي اپٽار جناب ڊاڪٽر غلام علي الانا پنهنجي ڪتاب ”لاڙ جي ادبي ۽ ثقافتي تاريخ“ ۾ هيئن ڪئي آهي ته ”اسماعيلي بزرگن جا گنان هڪ اهڙي صنف آهي، جنهن کي سنگيت وديا يا راڳداريءَ موجب ڪافيءَ جي صنف چئي سگهجي ٿو. هن صنف ۾ بند کان پوءِ ”ٿلهه جي وراڻي“ نقادن ۽ شاعرن جو ڌيان ڇڪائي ٿي.“ ڊاڪٽر صاحب اهو پڻ لکيو آهي ته ”پير نورالدين عرف ستگر نور گنانن کي موسيقيءَ جي بنيادن تي ڳائڻ جو رواج وڌو.“
جناب منظور نقوي پنهنجي مذڪوره مضمون ۾ لکي ٿو ته: امير خسرو جڏهن ڪافي راڳ ايجاد ڪيو ته انهيءَ ۾ جيڪي ٻول چيائين، ٿي سگهي ٿو ته انهن کي به ڪافي چيو هجيس. پوءِ جڏهن هن راڳ جو ڦهلاءُ پنجاب طرف ٿيو ته اتي به ڪافي لکڻ ۾ آئي. هتي به جيڪي ٻول هن راڳ ۾ چوڻ ۾ آيا، انهن کي به ڪافي سڏيو ويو.“
هتي هڪ ڳالهه جو ذڪر ضروري آهي ته پنجاب ۾ جنهن بزرگ جو نالو ڪافي جي موجد جي نسبت سان ورتو وڃي ٿو، اهو شاهه حسين يا شيخ حسين آهي. هيءُ بزرگ شاهه ڪريم جو همعصر آهي، ۽ ان بعد بلا شاهه جو ذڪر آهي، جيڪو شاهه عبدالطيف جو وڏو همعصر آهي.
نقوي صاحب جي لکڻ موجب ”سنڌ ۾ سندس (ڪافي جو) هيءُ حشر ٿيو جو صرف ٻولن کان ڪافي سڏڻ لڳا ۽ سر ڀلي ڪهڙا به هجن، ڇو جو اڃان ٻولن جو نالو غزل رائج نه ٿيو هو.“
هتي هڪ ٻيو سوال پڻ پڙهندڙن جي دماغ ۾ کٽڪڻ شروع ٿو ڪري ته اهو ڪافي راڳ ڪٿان جو آهي. ۽ اڄڪلهه ڪٿي آهي؟ هن سلسلي ۾ منظور نقوي صاحب لکيو آهي ته: هيءُ راڳ (ڪافي) ”هــُر پريا ميل“ ٺاٺ مان امير خسرو ايجاد ڪيو. هن جي ڳائڻ جو وقت اڌ رات ۽ ٽاڪ منجهند مقرر ڪيو ويو ۽ راڳداري موجب آروهي ۽ امروهي جي سڀني سرن لڳڻ سبب انهيءَ کي ڪافي ڪوٺيائين. امير خسرو هڪ ساز ”ســِـتار“ پڻ ايجاد ڪيو. هن ڪافي راڳ کان علاوه جيڪي راڳ ايجاد ڪيا انهن ايمڻ ڪلياڻ، هجيج، بروا، نمارا ۽ زيلف شامل آهن.
ڊاڪٽر بلوچ صاحب پنهنجي ڪتاب ”سنڌي موسيقيءَ جي تاريخ“ ۾ ڪافي راڳ متعلق وڏو اختلاف رکي ٿو: لکيو اٿس ته : ”مطلب ته سنڌ جو ڪافي راڳ ملتان تائين مشهور ٿيو، جتان پوءِ امير خسرو ڪم از ڪم پنج سال (478ھ 483ھ) ملتان ۾ رهيو ۽ انهيءَ عرصي ۾ ئي غالباً هو ڪافي ۽ ٻين سنڌي راڳن کان متاثر ٿيو.“ اڳتي هلي پاڻ لکي ٿو ته: ”ڪافي راڳ، سنڌ جي لورن ۽ مڱڻهارن ذريعي ايران پهتو، جتي ”لوريان موسيقي“ جي دائري ۾، ”ڪافي“ نغمي جو ”عجم“ راڳ کي انهيءَ خاص طرز ۾ ڳائيندڙ ڪي ايراني جڏهن (13 صديءَ جي آخر ۾ ۽ 41 - صدي جي شروع ۾) هندوستان ۾ آيا ته امير خسرو کين چيو ته ته، اوهان جيڪو ”عجم“ راڳ سان ميل ٿيو. يعني عجم راڳ ڪافي نغمي جي آميزش سان ڳايو ويو. عجم راڳ کي انهيءَ خاص طرز ۾ ڳائيندڙ ڪي ايراني جڏهن (13 صدي جي آخر ۾ ۽ 14 صدي جي شروع ۾) هندوستان ۾ آيا ته امير خسرو کين چيو ته، اوهان جيڪو ”عجم“ راڳ ڳايو ٿا، تنهن کي هــِـت ”ڪافي“ سڏجي ٿو.“ ڊاڪٽر صاحب ڪافي جي ميل مان ٺهندڙ ٻين راڳن متعلق بيان ڪندي لکيو آهي ته: ”ڪافي راڳ، جو وڏو اثر پيو ۽ هندستاني موسيقي جي نظام ۾ ان کي ٺاٺ يا ميل جو اهم ۽ بنيادي درجو ڏنو ويو. پڻ ڪافي راڳ جي سنگت سان پوءِ هن دؤر ۾ ڪيترائي ٻيا راڳ اُسريا ۽ گهڻيون ئي ٻيون راڳڻيون ايجاد ٿيون.“
ڊاڪٽر بلوچ صاحب ڪافي راڳ ۽ ڪافي صنف جي ڄمار جو تعين پڻ نئين نموني ڪيو آهي. پاڻ مذڪوره ڪتاب ۾ لکي ٿو ته: شغل جي مسلسل روايت جيڪا اڄ تائين موجود آهي، انهيءَ ۾ ڪافين جو ڳائڻ شامل آهي، جنهن مان ظاهر آهي ته اڳ پڻ ”سماع“ ۾ ڪافيون ڳائبيون هيون. ايتري قدر جو انهيءَ سلسلي مان بالاآخر ڪافي راڳ پيدا ڪيو.“
ڪافي لفظ جي سنڌ کان ٻاهر وڃڻ متعلق ڊاڪٽر بلوچ صاحب جو هيءُ خيال آهي ته: ”قافي ۽ ڪلام“ نظم آڳاٽي وقت کان وٺي ڳايا ويا ۽ هڪ عرصي تائين زبان زدِ عام ٿيڻ سان ”قافي“ کي هلڪي ۽ آسان سنڌي اُچارن سان ”ڪافي“ سڏيو ويو ۽ اهوئي نالو سنڌ کان ٻاهر مشهور ٿيو.“
مٿين بحث ۾ اسان جا محقق ”ڪافي - راڳ“ جي تلاش ۾ آهن ته اهو سريراڳ جي ســُـرن مان آهي يا ديپڪ جي شاخ مان آهي يا اصل هر ڀريا ميل جو راڳ آهي يا ڪنهن نج سنڌي راڳ مان آهي، ۽ انهيءَ نج سنڌي راڳ جو خالق ڪهڙو سنڌي ڀان يا ڀاٽ هئا. هن سلسلي ۾ اسين وري منظور نقوي صاحب جون ڪجهه سٽون حوالي طور پيش ڪنداسين. نقوي صاحب لکي ٿو ته: ”پوءِ تانسين جو دؤو آيو، جنهن گهڻا راڳ ايجاد ڪيا ۽ گهّڻن جي لئه ڦيرائي نالا بدلائي ڇڏيائين. مثلاً درٻاري، ميان جي ٽوڙي، ميان جي ملار، ميان جو سارنگ ايجاد ڪيائين ۽ ”ڪرائي“ جي لئه ۽ نالو ڦيرائي شاهانه ڪري ڇڏيائين.“
ائين به ممڪن آهي ڪافي راڳ به ڪنهن ڦريل لئه سان اسان جي گوش گذار ٿيندو رهندو هجي ۽ اسين کيس ڪنهن ٻئي نالي سان ياد ڪندا هجون. تنهنڪري سنگيت جي سڄاڻ پيرين ۽ پارڪن جو پير کڻڻ گهرجي ته جيئن هيءُ مسئلو به حل ٿي سگهي.
”ڪافي“ سان گڏ سنڌي نظم ۾ جنهن ٻي صنف مؤرخن کي سوچڻ تي مجبور ڪيو آهي اُها آهي ”وائي“ ڪن جو خيال آهي ته وائي ۽ ڪافي جون جاگرافيائي حد بنديون آهن. ڪن جو خيال آهي تي اِهي ٻئي هڪ شئي جا ٻه نالا آهن ۽ ڪي وائي ۽ ڪافي کي علحده سمجهن ٿا. مخدوم طالب الموليٰ هن سلسلي ۾ رقمطراز آهي ته: ”وائي ۽ ڪافي کي ٻه جدا شيون نه سمجهڻ گهرجن ڇو ته حقيقت ۾ هڪڙي ئي شئي جا ٻه نالا آهن.“ اڳتي هلي پاڻ دليل پيش ٿا ڪن ته: ”ڪافي ۽ وائي ٻه جدا صنفون هجن ها ته انهن ۾ مداح ۽ مولود وانگر مضمون جو فرق به هجي ها.“
ڊاڪٽر عبدالمجيد ميمڻ سنڌي صاحب ”جوتيون جواهرن جون“ ۾ لکي ٿو ته: ”تاريخي روايتن ۽ فني مطالعي کان پوءِ آءُ انهيءَ نتيجي تي پهتو آهيان ته: ”وائي ۽ ڪافي هڪ ئي شئي جا ٻه نالا آهن.“
سيد عطا حسين شاهه موسوي وري ڪافي ۽ وائي جي علحده هئڻ واري خيال جو محرڪ آهي.
سنڌ يونيورسٽي جي سنڌ شعبي جي سال 77 - 1976ع جي مخزن ”پرک“ ۾ پروفيسر محرم خان ”وائي“ جي صنف تي هڪ تفصيلي مضمون لکيو آهي. هن مضمون ۾ پاڻ حڪيم عبدالغفار شاهه راشدي جي حوالي سان لکي ٿو ته: متاخرين غلط فهمي ۾ اچي وائي  کي ڪافي سمجهي ويٺا آهن. ڇو ته سنڌ ۾ شعر يا موسيقي جو ايترو مواد موجود نه هو، تنهنڪري اهو امتياز نه رهيو ته وائي ڪهڙي شئي آهي ۽ ڪافي ڪهڙي چيز آهي.“
محترم راڄ محمد پلي جو هڪ مقالو رسالي مهراڻ ٽماهي (جلد 15،نمبر 1-2، 1966ع) ۾ ”صوفي محمد صديق صادق فقير سومرو“ جي شاعريءَ تي ڇپيو آهي، جيڪو ٻن قسطن ۾ آهي. هن صاحب لکيو ته ”صديق فقير جي راڳنامي ۾ وائي کي ”صدا“ لکيو ويو آهي.“ پلي صاحب جي هن راءِ کان پوءِ اسان کي ”وائي“ متعلق ڪنهن به لغت کي هٿ لائڻ جي هجت ڪونه ٿي رهي.
وائي کان پوءِ هن سلسلي ۾ وري ”مؤلود“ شريف متعلق ڪافي اختلاف نظر اچي ٿو. هتي مختصر طور هن صنف بابت قائم ڪيل راين  جو جائزو وٺنداسين.
سيد عطا حسين شاهه موسوي ۽ مخدوم طالب الموليٰ صاحب جي خيال موجب ”مولود“ وائي ۽ ڪافي کان علحده شئي آهي. ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو لکي ٿو ته: ”مخدوم عبدالرؤف ڀٽي وائي ۽ ڪافي جي هيئت ۾ مولود چوڻ سان گڏ عروض تي به مولود چيا آهن.“
حالانڪ شيخ محمد سومار جي خيال موجب عروض تي مولود چوڻ ڪافي جي دفعي کان ٻاهر ڪونهي، ۽ اهو رواج قديم پڻ آهي. پاڻ پنهنجي هڪ مضمون ”محمد اسماعيل رنگريز ۽ ان جا ساٿاري“ جيڪو روزنامــہ مهراڻ (جنوري 1961ع، سالگرهه نمبر) ۾ ڇپيل آهي لکي ٿو ته: ”رنگريز صاحب ڪافي چوڻ تي طبع آزمائي ڪئي هئي، پاڻ ڪافيون مولودن جي ســُـر ۾ چوندو هو.“
حاجي عنايت الله زنگيجي  پنهنجي ڪتاب”لاڙاين جون لاتيون“ ڪتاب ۾ شغل(مولودن جي مخصوص محفل) جي ٽيڪنڪ تي بحث ڪندي لکيو آهي ته ”مولودي شغل جي آخري حـصي ۾ صوفيانه ڪافيون پڙهن ۽ انهن ۾ به خاص ڪري داستانن واريون ڪافيون پڙهن، هــِـتي هڪ ڳالهه خاص آهي ته شغل لاءِ لفظ ”پڙهڻ“ يا ”چوڻ“ استعمال ٿئي پر ڳائڻ نه، ۽ شغل ۾ جيڪي ڪافيون اچن انهن لاءِ به ”پڙهڻ“ استعمال ٿئي. هونئن ڪافيون ڳائبيون آهن.“
آنند رام طوطلداس راجاڻي جي تاليف ڪيل ”رسالي ٻڍل فقير“ ۾ ڪافي نمبر 115 کان نمبر 178 تائين سڀني ڪافين جي هيئت خواهه مضمون مولود جهڙو آهي. ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي پنهنجي ڪتاب سنڌي نعتيه شاعريءَ ۾ جيڪو پهريون مولود ڏنو آهي، سو شاهه عنايت رضه جي وائي آهي.
ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ صاحب هن سلسلي ۾ نهايت اهم راءِ ڏني آهي، پاڻ ”سڀ رنگ“ ۾ لکن ٿا ته:
”صنف شعر جي حيثيت ۾ مولود، وائي يا ڪافي جي دفعي ۾ شامل آهي ۽ ٻنهي جو قالب ساڳيو آهي. اصولي طور ”مولود“ وائي يا ڪافي جو خاص قسم آهي، جنهن جو موضوع ۽ موسيقي، آهستي آهستي مستقل ۽ مخصوص بنجي ويا.“
هن بحث جي آخر ۾ ڪافي جي موضوع جي وسعت بابت محترمه رشيده شيخ جي راءِ به هڪ نئين ڳالهه ڏانهن اشارو  ٿي ڪري، سا به پيش ڪندا هلون ته جيئن اسان کي هن بحث ۾ ڪا راءِ قائم ڪرڻ ۾ سهولت ٿئي. پاڻ پنهنجي مقالي ”سنڌي شاعريءَ ۾ عورتن جو حصو“، جيڪو ”ماڪ ڀنا رابيل“ ۾ ڇپيل آهي، ”سنڌي عورت نماڻو فقير“ جي ڪافين جي موضوع بابت راءِ ڏيندي لکيو اٿائين ته: ”سندس ڪافين ۾ مرشد جي عقيدت ۽ محبت جي اپٽار آهي.“
هن حقيقت کان ڪوبه اديب انڪاري ناهي ته ڪافي صوفي بزرگن جي تبليغ، تعليم، خواهه رهاڻين جو خاص جــُـز ۽ ذريعو رهي آهي ۽ جيستائين ”ڪلام“ جو تعلق آهي ته ”ڪلام“ مان اسان وٽ مراد آهي ڪنهن معتبر بزرگ يا صوفي ۽ مرشد جي منهن مبارڪ مان نڪتل ”نــَـظماڻا“ لفظ، جيڪي ڪنهن به صنف جا پابند ڪونهن. پوءِ جيئن ته صوفين ۽ بزرگن ڪافي کي پسند ڪيو، انهي ڪري ”ڪلام“ به ڪافي سان منسلڪ ٿي ويو. انهي ڪري ”ڪلام“ جي ثانوي حيثيت آهي، جنهن جي آڌار تي ڪافي متعلق ڪابه راءِ قائم نٿي ڪري سگهجي.
ڪافي جي لغت بابت اسان مولانا فضل احمد غزنوي ۽ سيد عطا حسين شاهه موسوي جي راءِ کي معيار بنائي سگهون ٿا، ڇاڪاڻ ته ڪافيءَ جو صوفين جي عادتن خواهه عمل سان گــَـهرو تعلق رهيو آهي، ۽ پنهنجي حقيقي مالڪ کان ”گهرڻ“ جو هيءُ مخصوص انداز ئي هن نالي جي لغت ڏانهن پيشقدمي ڪرڻ جو دليل آهي. هتي اسين امير خسرو جي ايجاد ڪيل راڳ ”ڪافي“ جي وقت جو پڻ حوالو ڏيئي سگهون ٿا، جيڪو ”اڌرات“ ۽ ٽاڪ منجهند آهي. هن وقت جي پڻ درويش، صوفين ۽ بزرگن سان خاص نسبت آهي، جنهن کان ڪوبه اهلِ علم ناواقف ڪونهي.
”ڪافي“ راڳ متعلق پنهنجي هڪ محسن ۽ راڳ جي ڄاڻو محترم حبيب الله پلي وانگر منهنجي به اها راءِ آهي ته اهو امير خسرو جو ئي ايجاد ڪيل آهي، جنهن لاءِ نقوي صاحب ۽ گرامي صاحب جا رايا اسين اڳ ۾ ئي پڙهي آيا آهيون. نقوي صاحب جي هن راءِ سان اتفاق ڪرڻ لاءِ ڪنهن مضبوط ثبوت جي ضرورت پيش ٿي اچي ته ڪو ”ڪافي“ ”سر“ ۾ چيل ٻول به خسرو ”ڪافي“ ئي سڏيا هوندا. جيڪڏهن ائين آهي ته ٻين ”ســُـرن“ جيڪي خسرو ايجاد ڪيا، جي ٻولن جو ڪهڙو حشر ٿيو. ڪافي اسان وٽ پنجاب کان آئي يا اسان وٽان پنجاب ڏانهن ويئي، تنهن متعلق آءٌ ڊاڪٽر بلوچ صاحب جي راءِ کي اهميت ٿو ڏيان ته ”ڪافي“ (صنف) سنڌ کان ئي ٻاهر ويئي آهي، پر ان جي صورتخطي ”ڪافي“ ئي آهي، نه ڪه ”قافي“. اسان وٽ سنڌي ڪافي جو جيڪڏهن ڪو نمونو ملي ٿو ته اهو ڊاڪٽر جوڻيجي صاحب ۽ ڊاڪٽر الانا صاحب جي راءِ موجب اسماعيلي بزرگن جا گنان ئي آهن، جن متعلق بحث مضمون جي ٻئي حـصي ۾ ڪافي جي گهاڙيٽن سان گڏ ڪبو. باقي شيخ لاڏ جيئي واري روايت جي حيثيت صرف روايت تائين آهي ۽ ان لاءِ ڪلام جي نموني خواهه انهيءَ دؤر جي شاعرن  جي احوال  جي پڻ اشد ضرورت آهي، تنهنڪري ڪافي جي قدامت اڃان به تاريخ جي ورق گرداني ۽ ڪن انڪشافات جي متمني آهي.
ڪافي جي وائي سان ڪابه مائٽي ڪونهي، نه ئي ٻنهي کي ڪنهن نموني ملائي سگهجي ٿو. موضوعن جي استعمال کان وٺي هيئت، زبان خواهه موسيقيءَ تائين ٻنهي جا گس جدا آهن، تنهنڪري بيباڪيءَ سان ٻنهي کي ٻه شيون چئي سگهجي ٿو. ها باقي”مولود“  ئي اهڙي صنف آهي، جنهن کي ”مخصوص“، ”وائي“ يا ”ڪافي“ چئي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته منهنجي خيال ۾ مولود ”هيئتي“ صنف ڪونهي، بلڪ موضوعاتي صنف آهي، جنهن کي ڪافي خواهه وائي جي صنف ۾ سمائي سگهجي ٿو، يا ائين کڻي چئجي ته مولود وائي يا ڪافي جو هڪ موضوع آهي. پوءِ اها ٻي ڳالهه آهي ته موضوع جو تقدس ئي اهڙي شئي آهي، جنهن کيس مخصوص ۽ نمايان رنگ ڏنو آهي.
”ڪافي“ سنڌي شعر جي سدا سهاڳڻ صنف آهي. تاريخ ۽ جاگرافي جي مختلف دؤرن مان گذرڻ بعد به سندس تشخص ۾ فرق نه آيو آهي، نه وري ڪا ٻي صنف سندس مقبوليت ۽ اهميت کي چئلينج ڪري سگهي آهي. ڪافي عوام جي سينن ۾ سانڍيل سنڌي شاعريءَ جو انمول حصو آهي جنهن کي ڪوبه اتان کسڪائي نه سگهيو آهي. وقت جي وهڪري سان گڏ ڪافي ۾ ڪئين مضمون داخل ٿيندا ويا. فلسفي ۽ تصوف کان وٺي عشق جي آزارن ۽ ڪانگل جي قاصد پڻي تائين، محبوب جي ثنا کان وٺي عاشق جي قربانين تائين ۽ پوءِ قومي جذبن کان وٺي بين الاقوامي سياست تائين جا موضوع ڪافيءَ جي ڳچيءَ جو هار بنبا ويا، پوءِ به سندس ڪلاسيڪيت ۽ مخصوصيت ۾ ڪو فرق نه آيو آهي.
ڪافي جي دنيا ۾ اسان جي تاريخ جو هڪ اهم حصو موجود آهي، جنهن کان ڪنهن کي به انڪار ڪونهي ۽ ڪافي جي موجوده مقبوليت ڏسي چئي پيو سگهجي ته ايندڙ وقت هن دؤر جي ڪافين کي مستند تاريخ طور سنڀاليندو. ڪافي جو حال چلولي هرڻ وانگيان ڇالون پيو هڻي ۽ مستقبل تمام گهڻو روشن آهي.&lt;ref&gt;”سنڌي ڪافي“ -- هڪ سرسري جائزو-- اسد جمال يوسفاڻي؛ رسالو:مهراڻ؛ 1984جلد 33 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعري]]</text>
      <sha1>5fpn00t7mfvzmad98pgbmtiqoqui19r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ترگنيف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31242</id>
    <revision>
      <id>369251</id>
      <parentid>245968</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:43:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369251</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2381" sha1="me1tv45ual4pv4umu4hqq52s5v2nagx" xml:space="preserve">[[روسي]] اديب '''ترگنيف''' (1883ع-1818ع)، جنهن پنهنجي عمر جو اڌ عرصو ڪنهن طرح بي وطنيءَ ۾ گذاريو هو، پنهنجي روسي ٻوليءَ لاءِ هڪ موقعي تي هن چيو هو: ”جڏهن به مان شڪ ۾ ويڙهجي وڃان ٿو، جڏهن به پنهنجي ملڪ تي ويچاريندي منهنجو من لرزجي ٿو، تڏهن او منهنجي عظيم، سگهاري، سچار، آزاد [[روسي]] ٻولي! تون ئي مون کي ڏڍ ڏئين ٿي ۽ مون کي بچائين ٿي. جي تون نه هجين، ته پڪ ئي پڪ، جو ڪجهه منهنجي وطن تي وهي واپري رهيو آهي، اُن کي ڏسي، آءٌ هوند ڊهي، بنهه پٽ اچي پوان!“ 

ترگنيف جو لاش جڏهن ٽيهن سالن جي غريب الوطنيءَ کان پوءِ روس جي مٽيءَ ۾ پورجڻ لاءِ پئرس مان وڃي رهيو هو، تڏهن مشهور فرينچ اديب، فلاسافر ۽ تاريخدان رينان اٿي چيو هو: ”ترگنيف کان وڌ دنيا ۾ اڄ ڪو شخص ڪونهي، جو هڪُ پنهنجي سڄيءَ قوم جو ترجمان بڻجي سگهيو هجي! هُن جي وڏن جا ڪيئي خاموش نسل، جيڪي صدين جي ننڊ ۾ ٻُڏل هئا، اُنهن کي به هِن جي ذريعي آواز مليو آهي، ۽ اُهي وري زندهه ٿيا آهن.“ سچ پچ، ٻولي قومن جو آبِ حيات آهي- انساني روح جو سدا تازو، ڀريو ڀاڳيو، پاڪ چشمو، جنهن ۾ ماڻهو پنهنجو ماضي گڏ ڪري رکن ٿا، ۽ پنهنجي تمنائن جو، ڄاڻ جو، تجربي جو ۽ اڳ- ويچار ۽ پروڙ جو عڪس ڏسن ٿا، ۽ اِهو سڄو ڪم سندن سگهڙَ، اديب ۽ شاعر ڪن ٿا. &lt;ref&gt;{{Citation |title=سندي ذات هنجن (ادب جي پرک) (رسول بخش پليجو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=281 |accessdate=2016-08-27 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912100411/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=281 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;ڪتاب: سندي ذات هنجن&lt;/ref&gt;

{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ٻولي]]</text>
      <sha1>me1tv45ual4pv4umu4hqq52s5v2nagx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پرائي دل پرديس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31248</id>
    <revision>
      <id>369191</id>
      <parentid>245658</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:21:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369191</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1386" sha1="rgme5xhbfp7w1tr5rhudfo0rlt8r2yr" xml:space="preserve">چوندا آهن ته '''پرائي دل پرديس''' آهي. حقيقت ۾ ڏٺو وڃي ته پرائي ڇا، پنهنجي دل به پرديس آهي. اسان مان ڪنهن کي خبر آهي ته خود اسان جي دل ۾ ڪهڙيون ڪهڙيون “نه سلڻ جهڙيون، نه ڪرڻ نه جهڙيون” ڳالهيون ذهن جي ڪنڊن پاسن ۽ تهخانن ۾ لڪيون، دٻيون ۽ دفن ٿيون پيون آهن ۽ پوءِ اهي ڪيڏي مهل، اوچتو، سٽ ڏيئي، پنهنجا ڪفن ڦاڙي، ٻاهر اچي، ڪهڙيون قيامتون آڻينديون آهن. سلطان باهوءَ چيو آهي ته '''دل درياءَ سمندرون ڊونگهي، ڪون دلان ديان ڄاڻي''' يعني دلين جا درياهه سمنڊ کان به اونها آهن، انهن جا راز ڪير ٿو ڄاڻي سگهي.&lt;ref&gt;{{Citation |title=سندي ذات هنجن (ادب جي پرک) (رسول بخش پليجو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=281 |accessdate=2016-08-28 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912100411/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=281 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;ڪتاب: سندي ذات هنجن&lt;/ref&gt;

{{حوالا}}

[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>rgme5xhbfp7w1tr5rhudfo0rlt8r2yr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يورپ جي ادب جي تاريخ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31253</id>
    <revision>
      <id>369197</id>
      <parentid>245637</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:23:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369197</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7077" sha1="97tlzuk2xmze3owaah9v25g7d93v9tz" xml:space="preserve">يورپ (Europe) جي ادب جي تاريخ کي ٿلهي ليکي پنجن وڏن دؤرن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. انهن مان چوٿون پنجون دؤر گڏ هلي رهيا آهن. چوٿون زوال طرف وڃي رهيو آهي ۽ پنجون اُسري نسري ڪمال طرف وڌي رهيو آهي.

پهريون اُن جو دؤر قديم غلامدار، يونان ۽ روم جي علم ۽ عظمت جو دؤر آهي، جيڪو انساني تاريخ ۾ اڄ به بي مثال ۽ يگانو ليکجي ٿو. يوناني مدبر پيريڪليس جي حضرت عيسيٰ کان اٽڪل چار سئو سال اڳي کان اٿينس جي شهر ۾ ڪيل جمهوريت ۽ ڊڪٽيٽرشپ جي ڀيٽ واري تقرير اڄ به پڙهندا ته وات مان “واهه واهه” نڪري ويندي! ڄاڻ پوندي ته عقل ۽ تَدبُر، فصاحت ۽ بلاغت جو هڪڙو درياهه پيو اُڇلون ڏئي! ٿيوسپيڊائيڊس جي پوليشيائي لڙاين جي تاريخ پڙهو. هومر جا لافاني داستان ۽ سئفو شاعراڻي جي محبت جا گيت پڙهو. ائرسٽوفئنس جا ڊراما پڙهو. ان کي اڄ جي بهترين تخليق سان ڀيٽي ڏسو ته خبر پوندي ته يوناني علم ۽ ادب پنهنجو مٽ پاڻ هئا. پئٿاگوراس، ائين ايگزاگورس، ڊما ڪرئٽس، هرئڪليٽس، سُقراط، بقراط، افلاطون جهڙا يگانا عالم، داناءُ فيلسوف ۽ سائنسدان يونان جي ئي دنيا کي ڏنل هئا. تنهن کانپوءِ انهن سمورن تارن ۽ چنڊن جو سج، سڪندر اعظم جو استاد ارسطو هو، جيڪو حضرت عيسيٰ کان 384 سال اڳ ڄمي، دنيا ۾ 62 سال رهي، لافاني بڻجي ويو. هن لاءِ سندس وفات کان چوڏهن صديون پوءِ عظيم مسلمان داناءُ ابن رشد چيو، “ارسطو سمورين سائنسن جو اول ۽ آخر آهي. کانئس اڳ ڪوبه قابلِ ذڪر سائنسدان پيدا ڪونه ٿيو ۽ کانئس پوءِ جي چوڏهن صدين ۾ ڪنهن به سندس تعليم ۾ ڪو خاص واڌارو ڪونه ڪيو آهي... ارسطو عظيم ترين عالم آهي، خدا کيس بي مثال بڻايو هو.” ساڳيو رنگ جلد ئي پوءِ روم ۾ ٿيو. اُتي سائنسدان ۽ فيلسوف ته ايترا نه هئا پر ٻين شعبن ۾ بي مثال عالم ۽ اديب ۽ ٻيا يگانا داناءُ پيدا ٿيا. سيسرو، پلمي، جوليس سيزر وقت جي علم ۽ دانش جا ٻيا سوين جڳمڳائيندڙ چنڊ، تارا هئا.

تنهن کان پوءِ قرون وسطا (Medieval Times) ۾ صدين جون صديون يورپ تي مذهبي جهالت، تنگ نظري ۽ تعصب ۽ وحشي جبر جي رات ڇانيل رهي. اهو يورپي ادب جو ٻيو ۽ اونداهو دؤر هو.

پندرهين صديءَ ۾ اهو اونداهو دؤر اڃا ختم نه ٿيو هو ته ان دؤر جي پيٽَ مان يورپي علم ۽ ادب جو ٽيون دؤر، جيڪو روشن دؤر هو، سو ڄائو ۽ سورهين صديءَ ۾ اُسري نسري وهيءَ چڙهيو. پندرهين صديءَ واري يورپي جاگيرداري نظام جي ڀيٽ ۾ اهي اقتصادي، سياسي ۽ ثقافتي قوتون اُسرڻ نِسرڻ شروع ٿي ويون. دنيا جي ادب جي تاريخ ۾ جاگيرداري فرعونيت ۽ خاص ڪري دِين ڌَرم جي ٺيڪيدارن جي روحاني هڪ هٽي ۽ آمريت خلاف هيءُ ڪو پهريون ادبي حملو ڪونه هو. هن کان صديون اڳ عرب، ايران ۽ هندستان وغيره ۾ تَصَوُف ۽ ڀڳتي لهر جي شاعرن انهن خلاف پنهنجا آواز بلند ڪيا هئا، جن جا پڙاڏا اڄ تائين پيا گونجن. 

سواءِ هڪ اڌ نيارپ يا اعتراض جي، هنن شاعرن وٽ انهن کان سواءِ ٽيون صحيح جواب نه هو ۽ نه وري ان وقت ٿي ئي سگهيو ٿي. اهو صحيح جواب اڃا تاريخ جي ڪُک ۾ سرجيو ئي ڪونه هو. ان جا مهانڊا اڃا ايندڙ زمانن جي اونداهن پاڇُولن ۾ لِڪل هئا. جاگيرداري نظام جا تاريخي ڏينهن اڃان پورا ڪونه ٿيا هئا. کيس دسي دفن ڪرڻ وارين سماجي قوتون جيڪي، سماجي قانون مطابق، ان وقت، فقط سرمايه داري قوتون ئي ٿي سگهيون ٿي، سي اڃا اُسريون نِسريون ئي ڪونه هيون. ان لاءِ کين صديون گهربل هيون. هزارين سڀ طرفين لڙاين ۾ کٽيل سوڀون ۽ تجربا گهربل هئا.

والٽير (Voltaire)، روسو (Rousseau)، بالزاڪ ۽ ٻيا ارڙهين صديءَ جا يورپي سرمايه دار اديب ۽ دانشور تاريخي ارتقا جي گهڻو مٿاهين ڏاڪي تي آيا. هُو صدين جي اقتصادي ۽ سياسي، نظرياتي ۽ روحاني لڙاين جي هڪ ڊگهي سلسلي ۾ عوام طرفان حاصل ڪيل شاندار ڪاميابين کانپوءِ، عالمي ادب جي اسٽيج تي پيش ٿيا هئا. تاريخ هنن لاءِ هڪ اسٽيج اڳي ئي تيار ڪري، سينگاري ڇڏي هئي. وقت سندن انتظار ڪري رهيو هو.

هُو سماج جا تماشائي، ان تي غيرجانبدار تبصرو ڪندڙ يا عوام جا سَکڻا همدرد بڻجي ڪونه آيا هئا. هُو ڌُر ڌڻي ٿي آيا هئا. هُو عوام جي دلين جي عدالت م عوام جي مجرمن جي ڏوهن جا تفصيل ۽ ثبوت پيش ڪندڙ، سندن ڏوهه ثابت ڪندڙ ۽ سندن جوڳي سزا تجويز ڪندڙ هئا. سندن اعليٰ فنڪاريءَ واري ڳالهه ۾، ان جي آواز ۽ انداز ۾، پنهنجن کي سڏ ۽ دشمنن کي للڪار هئي. ان ۾ سوڀ لاءِ توڙ تائين وڙهڻ جو اٽل ارادو ۽ ان جي حاصل ڪرڻ جو مڪمل يقين هو. هُو هڪ نئين نظام ۽ نئين دؤر جا نقيب ۽ روشن سڀان جي خوشخبري ڏيندڙ هئا. &lt;ref&gt;{{Citation |title=سندي ذات هنجن (ادب جي پرک) (رسول بخش پليجو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=281 |accessdate=2016-08-28 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912100411/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=281 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;ڪتاب: سندي ذات هنجن، ليکڪ:	رسول بخش پليجو&lt;/ref&gt;

{{حوالا}}


[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سماج]]
[[زمرو:سماجي سائنس]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:معاشرو]]</text>
      <sha1>97tlzuk2xmze3owaah9v25g7d93v9tz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اونداهي ڌرتي روشن هٿ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31377</id>
    <revision>
      <id>369260</id>
      <parentid>284310</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:46:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369260</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1491" sha1="le0yabsn4r2pfabttjvuqu60vgz4n57" xml:space="preserve">{{مبسس4}}
&lt;big&gt;هن ناول ۾ [[آغا سليم]] (Agha Saleem) تاريخي ڪردارن ۽ واقعن کي هڪ نئين روپ ۾ پيش ڪيو آهي. هن ناول ۾ آغا جي فني طرز ۽ شعور جو وهڪرو خاص طور تي ورجينيا وولف ۽ قرت العين حيدر جي ناول '''آگ ڪا دريا''' تان متاثر ٿيل لڳي ٿو، پر هن ۾ ٽيڪنيڪ جو استعمال آغا جي پنهنجي ڪاوشن ۽ اصلي محسوس ٿئي ٿي. هن ناول ۾ انساني تهذيب ۽ تاريخ جي شعور, جذبن ۽ احساسن جي ترجماني، مشاهدي جي قوت، تجربي ۽ تخيل جي مضبوطي، ڪردارنگاري ۾ جوڀن ۽ اسلوب جي روشني آغا جي هن لکڻي کي ڪمال بخشيو آهي.&lt;/big&gt; 
&lt;ref&gt;{{Citation |title=آغا سليم پاران ڪيل شاهه جي رسالي جي ترجمن جو اڀياس (ارم فاروق جمالي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=303 |accessdate=2016-09-11 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912115021/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=303 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;ڪتاب: آغا سليم پاران ڪيل شاهه جي رسالي جي ترجمن جو اڀياس&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ناول]]</text>
      <sha1>le0yabsn4r2pfabttjvuqu60vgz4n57</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>انسانيت جي خدمت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31398</id>
    <revision>
      <id>369261</id>
      <parentid>245888</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:47:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369261</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5032" sha1="ex5x1e8dhovpxrtv9lkqj502imx8h4p" xml:space="preserve">
هر انسان لاءِ ضروري آهي ته هُو هر پل پنهنجي روين جي پنهنجي ضمير مطابق پرک ڪندو رهي. اسان کي ٻين لاءِ به اهو ڪجهه پسند ڪرڻ گهرجي، جيڪو اسين پنهنجي لاءِ چاهيون ٿا. ان ڪري اسان کي اها سوچ نه پئدا ڪرڻ گهرجي ته جيڪا شيءِ اسان کي پسند نه آهي سا ٻين کي پسند ايندي. ان طريقي سان ئي اسين ٻين جي دل ٽوڙڻ کان بچي سگهون ٿا. &lt;ref&gt;{{Citation |title=تخليق خالق کانسواءِ؟ (عمر عطيلا ايرگي / مظفر بخاري) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=312 |accessdate=2016-09-17 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912095824/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=312 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

جيڪڏهن اسان کي پنهنجي ملڪ ۽ انسانيت سان محبت آهي ته، هي فيصلو ڪرڻو پوندو ته اسان پنهنجي صلاحيتن سان دنيا کي ڪهڙو فائدو پهچائي سگهون ٿا. گهڻائي ماڻهو انسانيت جي خدمت ۽ ڇڱائي جو ڪم ڪرڻ چاهن ٿا. پر چئني پاسي ڏکيائين ۽ چڪتاڻ ۾ ڦاٿل آهن ۽ ڪنهن نتيجي تي ناهن پهچي سگهيا ته شروعات ڪيئن ۽ ڪٿان ڪن. مايوسي انهن کي وڪروڙي وئي آهي. اهي ماڻهو بيوسي ۽ مونجهاري مان نڪري نٿا سگهن. بلڪل اسان جنگ کي بند نٿا ڪرائي سگهون، پر ان لاءِ پنهنجي حڪومت تي زور ته وجهي سگهون ٿا. بين الاقوامي طور تي پنهنجي آواز کي ته پهچائي سگهون ٿا. چڱو، ڇڏيو ان ڳالهه کي، پنهنجو فرض هتان کان ٿا شروع ڪريون ته تعليم جي ميدان ۾ نوان رستا تلاش ڪرڻ گهرجن ۽ انهن سڀني معاشي ۽ معاشرتي معاملن کي سلجهائڻ جي ڪوشش ڪرڻ گهرجي. جن مسئلن ۾ گهڻيون خرابيون نظر اچي رهيون آهن، انهن جو هن مهل اسان وٽ ڪو به علاج نه آهي. اسان کي هي مڃڻو پوندو ته هيءَ دنيا غلط انداز سان هلي رهي آهي ۽ ويجهي مستقبل ۾ ڪنهن تبديلي جي اميد نه آهي. پر ان جو مطلب هي به ناهي ته اسان هٿ هٿَ تي رکي ويهي رهون. اسان کي ڇا ڪرڻو آهي؟ ان جو فيصلو اڄ ئي ٿئي ته بهتر آهي. جيڪڏهن اسان جي اندر همت ۽ برد باري اچي وڃي ته اسين اهي ڳالهيون سوچي سگهون ٿا ۽ محسوس ڪري سگهون ٿا، جيڪي اسان جي تصور ۾ آهن. سڀ کان پهريان ڪم هي ڪرڻو آهي ته پنهنجي ذهنن مان سموري سوچ مٽائي ڇڏيون ۽ جيڪي ڪجهه اسان کي صحيح لڳي ۽ جيڪي جذبا اسان سمجهون ته دنيا لاءِ لاڀائتا آهن، اهي کڻي اڳتي وڌون. بلند حوصلو ۽ پيش قدمي رکندڙن جي بنيادي طاقت هڪ اهم حيثيت ٿي رکي. اهي ماڻهو ڏاڍا عظيم آهن، جيڪي نيڪ مقصد کڻي اڳتي وڌن ٿا ۽ پنهنجي فرضن تي جان قربان ڪن ٿا. سياسي۽ مذهبي رواداري الڳ الڳ نظريا آهن. بي خوف ۽ بهادر فرد ئي ان ميدان ۾ اڳتي وڌڻ جي همت ڪري سگهن ٿا. 

جمهوريت هڪ نظريو آهي، جيڪو پهريون دفعو آڱرن تي ڳڻڻ جيترن فردن ۾ پيدا ٿيو، جن جو تعلق ڪرامويل جي فوج (Cromwell's army) سان هيو. انهن کي آمريڪا پهچايو ويو. جتي انهن آزادي جي جنگ ۾ حصو ورتو. ان فوج ۾ گهڻا ئي فرينچ به هئا. جيڪي لفائيٽ (Lafayette) سڏرائيندا هئا. اهي ماڻهو جڏهن فرانس ۾ آيا ته پاڻ سان گڏ جمهوريت جو نظريو کڻي آيا ۽ هتي جمهوريت جٽاءُ دار ٿي. ان کان سواءِ روسو (Rousseau) جي تعليم ۽ انقلاب کان به متاثر ٿيا. &lt;ref&gt;{{Citation |title=سماج کي نئين سر اڏڻ جا اصول (برٽرينڊرسل / عامر عطار / احسان “فائق” پنهور) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=310 |accessdate=2016-09-16 |archive-date=2019-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190118133845/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=310 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;ڪتاب: سماج کي نئين سر اڏڻ جا اصول، ليکڪ: برٽرينڊرسل&lt;/ref&gt;

{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:تعليم]]
[[زمرو:سماج]]</text>
      <sha1>ex5x1e8dhovpxrtv9lkqj502imx8h4p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>لالچند امر ڏنو مل جڳتياڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31527</id>
    <revision>
      <id>369212</id>
      <parentid>285298</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:29:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369212</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13797" sha1="98oxu1fyldh2lwd6ki1fzu9cebmkd00" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| honorific prefix =
| honorific suffix =
| name          = لالچند امر ڏنو مل جڳتياڻي
| native_name  = 
| native_name_lang = 
| image         = 
| image_size    = 
| alt           = 
| caption       = 
| birth_name    = لالچند جڳتياڻي
| birth_date    = 25 جنوري 1885
| birth_place   = [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، [[سنڌ]]، [[برطانوي هندستان]]
| death_date   = 18اپريل 1954 
| death_place = [[ڀارت]]_ پر سندس چتا جي خاڪ سنڌو درياءَ جي حوالي ڪئي وئي
| occupation    = ليکڪ، ،ناول نگار، ڊراما نويس، مضمون نگار،    
| language      = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[انگريزي]] 
| nationality   = [[برطانوي هندستان|برطانوي هندستاني]]، انڊين  
| movement      =
| notableworks  
=  [[ سيڻ ڪي ويڻ]] (ڊرامو)، [[نقد ڌرم]] (ڊرامو)، [[چوٿ جو چنڊ]] (ناول)،
[[ڪشني جا ڪشٽ]] (طبعزاد ڪهاڻي)،
[[ڏکن ڏڌي زندگي]] ،[[شاهاڻو شاهه]] (شاهه لطيف بابت)، [[سچل سونهارو]] ،[[بيرنگي باغ جو گل]] (ٻه ڀاڱا-خليفي گل هالائي تي تنقيد)،[[سدا گلاب]] (نظماڻو نثر) ،[[ڦلن مٺ]] (مضمون)، [[عمر مارئي]] (ڊرامو)
| spouse        = 
| children     
 = 
| relatives     =
| awards =       
}}
'''لالچند امر ڏنومل جڳتياڻي''' ([[انگريزي]]:Lalchand Amar Dinomal Jagtiyani) [[برطانوي هندستان]] ۾ [[سنڌ]] ۾ جنم وٺندڙ [[سنڌي ٻولي]] جو نامور اديب ۽ استاد هو. هن سنڌي ۽ انگريزي ٻولين ۾ لکيو.

==زندگي جو احوال ==
لالچند ولد امر ڏنومل جڳتياڻي، 25 جنوري [[1885ع]] ۾ برطانوي هندستان ۾ سنڌ جي شهر حيدرآباد، ۾ ڄائو.

==پڙهائي==
لالچند جڳتياڻي کي سنڌي  گهر ۾ پڙهائي ويئي. پوءِ هيرانند اڪيڊمي مان ميٽرڪ تائين انگريزيءَ ۾ تعليم ورتائين. ڏهون درجو 1903ع ۾ پاس ڪيائين. 1904ع ۾ ڪاليج ۾ داخل ٿيو. پڙهڻ سان گڏ نوڪري به ڪندو هو. 1918ع تائين ائين ڪيائين. ڪجهه وقت [[سنڌ مدرسة الاسلام|سنڌ مدرسي]] ۾ استاد به ٿي رهيو  ۽ ڪجهه وقت پروفيسري به ڪيائين.مولانا گرامي لکي ٿو تہ لالچند ھڪ جانٺو، قداور، مضبوط، تندرست ۽ توانو مرد ھو. کلمک، خوش ذوق، کاڌي پوش، آزاد خيال ۽ محبتي مڙس ھو. ھو حق گو ھو، ۽ يارويس ماڻھو ھو. ھڪ ماستر ٿي زندگيءَ جو آغاز ڪيائين، ۽ ھڪ بلند پايہ اديب، ۽ سنڌي فنڪار ۽ مصنف جي حيثيت سان  ھي لوڪ ڇڏيائين. قومي ڪم ڪندي، خلافت جي دور ۾ قطع تعلقات تحريڪ ۾ گھڙي پيو، ۽ آزاديءَ جي جدوجھد ۾ پاڻ موکيائين، ۽ ان جي انعام  ۾ جيل ياترا بہ نصيب ٿيس..&lt;ref&gt;{ڪتاب:ويا سي وينجهار؛ ليکڪ: غلام محمد گرامي؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ ڇاپو ٻيون جون 1995 }&lt;/ref&gt;

==ادبي خدمتون==
لالچند امر ڏني مل هڪ استاد جي حيثيت سان پنهنجي ادبي زندگي شروع ڪئي ۽ هڪ اديب ۽ ليکڪ جي حيثيت سان هي جهان ڇڏيائين. ادب جي هر صنف تي ڪتاب لکيائين. سنڌي ٻولي، [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]]، تصوف، گهرو زندگي، سماجي معاملا، [[ناول]]، [[ڊرامو]]، [[ڪھاڻي]] ۽ [[مضمون]] جي صنفن ۾ لکيائين. ”پاڻ هڪ پختو فنڪار، سليس ۽ سهڻي زبان لکندڙ اديب هو. سندن زبان مٺي، سليس، صاف ۽ سهڻي هئي.[[عربي]]، [[فارسي]]، هندي ۽ [[سنسڪرت]] جي ڏکين لفظن کان پاسو ڪيو اٿس. جنهن ڪري سندس ٻولي ۽ عبارت عام فهم آهي.1914 ۾ مسٽر ڄيٺمل سان گڏجي سنڌي ساھتيہ سوسائٽي قائم ڪيائين. 1923 م حيدرآباد سنڌ م رابندر ناٿ ٽئگور ناٽڪ منڊلي جو افتتاح ٿيو ۽ ان سوسائٽي لاءِ عمر مارئي لکيائين..&lt;ref&gt;{ڪتاب:ويا سي وينجهار؛ ليکڪ: غلام محمد گرامي؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ ڇاپو ٻيون جون 1995 }&lt;/ref&gt;
 
طبيعت صوفياڻي هئس، تنهنڪري اسلامي تصوف جو مطالع ڪيائين، ويدانت جا ورق ورايائين ۽ ڀيٽيائين، ڏٺائين ته هر هنڌ حق آهي ۽ هڪ آهي. فساد ۽ فتنو ته اجايو آهي. انهن ڏينهن ۾ ڊاڪٽر ايني بيسنت جي صوفياڻي ڪم کان متاثر ٿيو ۽ ٿيا سافيڪل سوسائٽي ۾ آيو ۽ اتي به پنهنجي هر دلعزيز شخصيت کي خوب چمڪايائين. 

لالچند امر ڏني مل پنهنجي صوفياڻي طبيعت جي ڪري پيغمبر اسلام جي تاريخ ڏاڍي سٺي انداز ۾ لکي آهي، جنهن ڪري ڪي دوست کيس مذاق طور لالچند مان '''لعل محمد''' سڏيندا هئا. لالچند امر ڏني مل لڳ ڀڳ سڀني صنفن تي قلم هلايو، سنڌي ٻولي، شاهه لطيف، ڊراما، تصوف، گهرو زندگي، سماجي معاملا وغيره تي ڀرپور نموني لکيو..&lt;ref&gt;{ڪتاب:ويا سي وينجهار؛ ليکڪ: غلام محمد گرامي؛ پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ، ڄامشورو؛ ڇاپو ٻيون جون 1995ص 26 }&lt;/ref&gt;

لالچند امر ڏنو مل ڪانگريس جي هلچل جي ڪري 1922ع ۾ جيل ۾ پڻ ويو ۽ ديس جي آزاديءَ جي هلچل ۾ حصو وٺندو رهيو. صحافتي دنيا ۾ 1929ع ۾ گوپالداس ليکراج جي جاري ڪيل اخبار ”پرڪاش“ ۾ ڄيٺمل پرسرام سان گڏ خدمتون سرانجام ڏنائين. 

1930ع ڌاري لالچند، ڄيٺمل ۽ ٻين سان گڏجي ”سنڌي ساهت سوسائٽي“ قائم ڪئي. انهي طرفان نڪرندڙ ڪتابن جو ڏيڍ سال تائين ڄيٺمل ايڊيٽر رهيو، تنهن کانپوءِ اها ذميداري لالچند کنئي. ان سوسائٽي لاءِ '''عمر مارئي''' لکيائين. سندس مضمونن جا مجموعا '''ڦلن مٺ''' ۽ '''سدا گلاب''' فڪر ۽ زبان جي لحاظ کان سٺا ۽ معياري آهن. سدا گلاب، جيتوڻيڪ ٽئگور جي گارڊنر (GARDNAR) جي گيتن تان ورتل آهي، پر ترجمو آزاد ۽ نهايت سهڻو ڪيل آهي. ائين لڳي ئي ڪو نه ٿو ته ڪو ”سدا گلاب“ ترجمو آهي. 

1923ع ۾ جڏهن [[حيدرآباد]] ۾ رابيندر ناٿ ٽئگور (Rabindranath Tagore) ناٽڪ منڊلي جو افتتاح ٿيو. ان منڊلي جو  اڳواڻ به لالچند امر ڏنومل هو. 

1940ع ۾ جڏهن '''سنڌي ادب لاءِ مرڪزي صلاحڪار بورڊ''' قائم ڪيو ويو (جيڪو پوءِ سنڌي ادبي بورڊ بڻيو) ته ان ۾ هن اسسٽنٽ سيڪريٽري ٿي ڪم ڪيو. سنڌي لغت کي تيار ڪرڻ لاءِ جيڪا ڪاميٽي مقرر ڪئي ويئي، انهيءَ جو به اسسٽنٽ ٿي رهيو ۽ سنڌي لغت جي تياري لاءِ ڪوششون ورتائين. بورڊ طرفان 1946ع ۾ '''مهراڻ''' رسالي جي اشاعت عمل ۾ آندي ويئي ته پاڻ انهي جي ادارت ڪيائين. 

لالچند امر ڏني مل 1932ع ۾، جڏهن شاهه لطيف جي ورسي پهريون ڀيرو ميران محمد شاهه، ڀٽ شاهه تي ملهارائي ته انهي ۾ به حصو ورتو، تنهن تنهن کانسواءِ سنڌ هاري ڪميٽي کي قائم ڪرڻ ۾ پڻ هن جو گهڻو حصو هو.

==لکڻيون==
لالچند امر ڏني مل جي لکيل ۽ ترجمو ڪيل ڪتابن جو وچور هن ريت آهي. 

* 1- سيڻ ڪي ويڻ (ڊرامو)، 
 
* 2-[[نقد ڌرم]] (ڊرامو)،  

* 3- چوٿ جو چنڊ (ناول)، 
 
* 4- ڪشني جا ڪشٽ (طبعزاد ڪهاڻي)،  
* 5-، ڏکن ڏڌي زندگي،  

* 6- شاهاڻو شاهه (شاهه لطيف بابت)،  
* 7- سچل سونهارو،  

* 8- بيرنگي باغ جو گل (ٻه ڀاڱا-خليفي گل هالائي تي تنقيد)،  
* 9- سدا گلاب (نظماڻو نثر)،  

* 10- ڦلن مٺ (مضمون)،  

* 11- عمر مارئي (ڊرامو)،  

* 12- لڳ ننڍو جي گهڻو،  

* 13- سون ورنيون دليون (ترجمو)، 
 
* 14- ڪيرت رس،  

* 15- پرمانند،  

* 16- هندو نارين سان ويل، 
 
* 17- سهڻي ميهار (ڊرامو)،  

* 18- سچ تان صدقي (ناول)،  

* 19- برونو،  

* 20- حضرت محمد رسول الله،
  
* 21- مسافري جو مزو ۽ سير جو رنگ،  

* 22- ماتمين کي دلداري،  

* 23- سر ڪيڏارو،  

* 24- [[حر مکيء جا]]،  

* 25- پريم جا ٻوڪ،  

* 26- هندستان جي تاريخ (ڀاڱو پهريون)، 
 
* 27- لڄاوتي، 

* 28- شاعراڻا گل،  

* 29- ماڻڪ موتي لال،  

* 30- ڀنڀور،  

* 31- عملدار ڪين رعيت آزاد،  

* 32- رام بادشاهه،  

* 33- ميران،  

* 34- سنڌي ٻولي جونچوڙ، 

* 35- جيل جي ڊائري،  

* 36- شاهه جا ڪي سر،  

* 37- سامي جا سلوڪ 

* 38- ننڍڙا ناٽڪ.
 
*39- [[دلوراء دشٽ]] (1916)

*40-  [[بلوو]] (1921)

*41-[[ نؤورني جو خون ۽ ٻيون آکاڻيون]] (1923)

لالچند ڪتابن جو جائزو


*1- چوٿ جو چنڊ
هي ناول سنڌي جي شروعاتي طبعزاد ناولن مان ڳڻيو وڃي ٿو، پهريون ڀيرو 1909ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جو پلاٽ رواجي آهي، پر ليکڪ انهيءَ ۾ پنهنجي قلم ذريعي گهڻو چس پيدا ڪيو آهي. مهاڳ ۾ لکي ٿو: ”ڪتاب لکي تيار ڪيم ۽ ڪيترن سڄڻن کي ڏيکاريم تن مان گهڻن جي صلاح ٿي ته بيشڪ ڇپائينس پر ته به پئي ترسيس ته متان ڪو اهڙو اجايو، سجايو ۽ گٿو حرف وڌو هجيم، جو ڪن اشرافن اخلاق جي عشق ۾ سرگردان صاحبن کي نه وڻي ۽ ڪراهت کان قيءَ اچي وڃين.“

*2- سون ورنيون دليون
لالچند طبعزاد لکڻ سان گڏ ڪن ڪتابن جا ترجما پڻ ڪيا جن مان انگريزي ۾ لکيل ناول '''سون ورنيون دليون''' (Hearts of Gold) جوترجمو ڪيائين. مهاڳ ۾ پاڻ لکي ٿو. ”مون هن کي سنڌي ويس هن لاءِ ڍڪايو، جو چيم، پنهنجي ديس ڀائين کي ڏيکاريان جو ’سون ورني دل‘ وارا جيو جتي ڪٿي ٿين ٿا.“

*3- سدا گلاب
اهو پهريون ڀيرو هو، جو سنڌيءَ ۾ نظماڻو نثر لکيو ويو، نه ته اڳ ۾ سنڌي ۾ هن قسم جا نظماڻا ٽڪرا نه لکيا ويا هئا. مهاڳ ۾ لکي ٿو: 
”آئون ڄاڻان ٿو ته سنڌي ساهت جي چمن ۾ هي سدا گلاب نپٽ نوان آهن، پر سنڌين کي هڪ واري اها طرز اچي ويئي ته انهن جي سڳنڌ جو ساءَ ڪيئن وٺجي ته پوءِ پڪ اٿم جو پاڻيهي پيا ڍڪ ڀريندا ته هي سدا گلاب برابر جيءَ کي جياريندڙ ۽ پريم سان پُر آهن.“

==لالچند امر ڏني کي جي ايم سيد جي ڀيٽا==
سنڌي ادب ۽ ٻولي لالچند امر ڏني مل تي سدائين فخز ۽ ناز ڪندي رهندي، جنهن نه رڳو سنڌ ۾، پر ورهاڱي کانپوءِ جڏهن هندستان لڏي ويو ته اُتي به سنڌي ادب ۽ ٻوليءَ لاءِ پاڻ پتوڙيندو رهيو. سائين جي ايم سيد جي لفظن ۾ ”هن گهڻي خدمت ڪئي. هي پڪو محب وطن هو “. سنڌ سان ايتري ته محبت هيس، جومرڻ کان اڳ وصيت ڪئي هئائين ته ”منهنجي هاٺي سنڌو درياءَ ۾ داخل ڪئي وڃي. منهنجي گنگا سنڌو آهي “. 

==ديهانت==
لالچند امر ڏني مل 18 اپريل 1954ع تي ديهانت ڪئي. سندس وصيت موجب سندس هاٺيون 18 ڊسمبر 1956ع تي سنڌو ندي جي حوالي ڪيون ويون. 
&lt;ref&gt;{{Citation |title=سنڌي ادب : هڪ سئو سنڌي اديب (يوسف سنڌي) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=311#15966 |accessdate=2016-10-04 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912035255/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=311#15966 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;ڪتاب:هڪ سئو سنڌي اديب،  ليکڪ: يوسف سنڌي&lt;/ref&gt;


== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:اديب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:حيدرآباد، سنڌ جا ماڻھو]]
[[زمرو:1885ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:1956ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:سنڌي نسل جا هندوستاني ماڻھو]]</text>
      <sha1>98oxu1fyldh2lwd6ki1fzu9cebmkd00</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جان ڪيٽس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>31807</id>
    <revision>
      <id>369246</id>
      <parentid>360265</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:41:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369246</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2731" sha1="k9dty0po40s1vztr0f3xzrrryzdplh1" xml:space="preserve">{{صندوق معلومات شخص}}
''مشهور انگريز شاعر '''جان ڪيٽس''' جو جنم 1795ع ڌاري لنڊن ۾ ٿيو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;&gt;{{Citation |title=''انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد ٽيون، سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.'' |url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%DA%AA%D9%8A%D9%BD%D8%B3 |accessdate=2020-07-08 |archive-date=2025-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250105011822/https://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%AC%D8%A7%D9%86%20%DA%AA%D9%8A%D9%BD%D8%B3 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== ''خانداني پسمنظر'' ==

''هن جي پيءُ جو نالو ’ٿامس‘ هو. کيس ٻه ڀائر ۽ هڪ ڀيڻ هئي ۽ هيءُ سڀني کان وڏو هو. 1804ع ڌاري هن جي پيءُ جو روڊ حادثي ۾ موت ٿيو. ڪجهه عرصي کان پوءِ هن جي ماءُ ٻي شادي ڪئي، پر اها شادي ناڪام ٿي. پوءِ سڀئي ٻار پنهنجي نانيءَ جي گهر ايڊمنٽن ۾ وڃي رهڻ لڳا. هن جي ماءُ 1810ع ڌاري ٽي. بي جي بيماريءَ سبب گذاري وئي.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''تعليم ۽ ادبي خدمتون'' ==

''ڪيٽس پنهنجي تعليم ’پروگريسو ڪلرڪ اسڪول‘ مان حاصل ڪئي، جتي هن اينيئڊ (Aeneid) جو ترجمو ڪيو. 1814ع ڌاري هن جو پهريون نظم ‘Lines in Imitation of Spenser’ نالي ڇپيو. 1817ع ڌاري هن جو ڪتاب ‘Poems by Jhon Keats’ نالي ڇپيو، پر اهو مشهور ٿي نه سگهيو. 1818ع ڌاري اينڊيمين، 1819ع ڌاري ’دي ايو آف ايس ٽي ايجنس‘ ۽ ’لابيل ڊيم سينس مرسي‘ نالي نظمن جا ڪتاب ڇپيا. ساڳئي عرصي دوران هن جون مشهور ڏُکاريل ڪوِتائون: ‘On a Grecian Urn’، ‘To a Nightingale’ ۽ ‘To Psyche’ وغيره ڇپيون، جن هن کي ’امر‘ ڪري ڇڏيو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

== ''وفات'' ==

''1820ع ڌاري ڪيٽس تمام گهڻو بيمار ٿيو، سيپٽمبر 1820ع تي هيءُ روم ويو ۽ ان ئي سال پنجويهن سالن جي ڦوهه جوانيءَ ۾ نومبر 1820ع تي وفات ڪري ويو.''&lt;ref name=&quot;سنڌيانا&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:انگريزي ادب]]
[[زمرو:انگريزي شاعري]]
[[زمرو:برطانوي شخصيتون]]
[[زمرو:انگريزي ٻولي جا شاعر]]
[[زمرو:1821ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:19ھين صديءَ جا انگريز شاعر]]</text>
      <sha1>k9dty0po40s1vztr0f3xzrrryzdplh1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Country abbreviation</title>
    <ns>10</ns>
    <id>32037</id>
    <revision>
      <id>369155</id>
      <parentid>79844</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T19:24:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>معمولي ڪاپي ايڊٽ</comment>
      <origin>369155</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1057" sha1="3ufksgq0nigjmwhahv2wt8phh6l14it" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{#if:{{ISO 3166 code|{{#invoke:Country extract|extractCountry|{{{1|}}}}}|{{#invoke:Country extract|extractSubdivision|{{{2|}}}}}|subst={{{subst|}}}}}|{{ISO 3166 code|{{#invoke:Country extract|extractCountry|{{{1|}}}}}|{{#invoke:Country extract|extractSubdivision|{{{2|}}}}}|subst={{{subst|}}}}}|[[Category:Wikipedia page with obscure country or subdivision|{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|||{{Namespace Greek}}}}{{BASEPAGENAME}}]]&lt;!--

If we can't figure out the subdivision code, just do the country code. 

--&gt;{{#if:{{ISO 3166 code|{{#invoke:Country extract|extractCountry|{{{1|}}}}}|subst={{{subst|}}}}}|{{ISO 3166 code|{{#invoke:Country extract|extractCountry|{{{1|}}}}}}}|&lt;!--

*** Otherwise do the legacy main switch which can be trimmed enormously at some point ***

--&gt;|[[Category:Wikipedia page with obscure country|{{#ifeq:{{NAMESPACE}}|||{{Namespace Greek}}}}{{BASEPAGENAME}}]]&lt;!-- switch went here --&gt;
}}&lt;!-- if we can't do the country --&gt;
}}&lt;!-- if we can't do the exact region --&gt;&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;

{{دستاويز}}

&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>3ufksgq0nigjmwhahv2wt8phh6l14it</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پروانو ڀٽي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32299</id>
    <revision>
      <id>369190</id>
      <parentid>283978</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:21:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369190</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2018" sha1="90um5cah2oyuwrqy54v74k7svu46omr" xml:space="preserve">
'''پروانو ڀٽي''' ، 16 فيبروري 1934ع تي دادو ضلعي جي ڦلجي اسٽيشن لڳ ڳوٺ پيارو آرائين ۾ گل محمد ڀٽيءَ جي گهر پيدا ٿيو.

==سوانح==
پرواني ڀٽيءَ جو اصل نالو ميوو خان هئو، سال 1957ع ۾ تپيداريءَ جو امتحان پاس ڪرڻ کانپوءِ. تپيدار ٿيو، پر کيس ڄڻ ان ڪم جي سمجهه نه آئي. 1958ع ۾ هن نوڪري ڇڏي ۽ صحافت جي جهان سان سلهاڙجي ويو. شاهه لطيف تي ٿيندڙ ادبي ڪانفرنس ۾ شامل ٿيڻ سان گڏوگڏ ادبي گڏجاڻين ۾ شامل رهندو هئو.  اخبار، اسٽيج، ريڊيو، ٽيليويزن ۽ فلم سندس حياتيءَ جو خاص محور رهيا. فلم ”محبوب مٺا“ ۾ ته ڪردار به ادا ڪيائين. ڪيترين ئي ادبي تنظيمن ۽ ادارن جو ميمبر رهيو. اٺونجاهه سال، لکڻ پڙهڻ ساڻ سندس ساٿ رهيو.

پروانو، هر نسل سان سندس سوچ مطابق هليو. هن لڳ ڀڳ ٽن نسلن جي ذهني آبياريءَ ۾ ساٿ ڏنو. 
”ٽڙندڙ مُکڙيون“ ۽ ”سرهاڻ“ نالي ڪتابن جو ليکڪ، هڪ شاعر، هڪ پيشڪار، هڪ اداڪار، هڪ نثر نويس، پنهنجي ذات ۾ بي انتها گُڻ رکندڙ ۽ اُنهن سڀني گُڻن کي ايڪتا سان سلهاڙيندڙ پروانو ڀٽي صاحب، روايتن ۽ وضعداريءَ سان سنڌين جي ايڪتا جو هڪ خوبصورت استعارو هو.

==لاڏاڻو==
پروانو ڀٽي گهڻو وقت بيمار رهڻ کان پوءِ [[حيدرآباد]] جي هڪ نجي اسپتال ۾ 3 نومبر 2016ع ٿي لاڏاڻو ڪري ويو.
&lt;ref&gt;http://sindhipeoples.blogspot.ca/2016/12/blog-post_4.html&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:صحافت]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]</text>
      <sha1>90um5cah2oyuwrqy54v74k7svu46omr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سياسي ادب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32378</id>
    <revision>
      <id>369324</id>
      <parentid>251484</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369324</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3319" sha1="ct59bcys0zujdr6lni5zbu33xj441p4" xml:space="preserve">{{مبسس4}}
[[سنڌ]] ۾ گذريل ڪيتري ئي عرصي کان سياسي ادب تمام گهٽ لکجي رهيو آهي. ان ۾ به وري معياري سياسي ادب ته صفا نه هجڻ جي برابر آهي. فردن وانگر قومن جي زندگين ۾ به جمود ۽ لاٿ جا ڏينهن ايندا آهن. اهڙن ڏينهن ۾ گهڻو ڪري ته سمورا شعبا، پر جي سمورا نه، تڏهن به ڪيترائي اهم ۽ خاص شعبا، ان جمود ۽ لاٿ جو شڪار ٿيندا آهن. ان جمود جي شروعات به گهڻي ڀاڱي سياست کان ٿيندي آهي، ته ان جو ٽوڙ به گهڻو ڪري اِتان ئي نڪرندو آهي. ان ڪري سياسي عمل جي پختائي ۽ سگهه ڪنهن به سماج جي ارتقا ۽ اؤج جي پرک جو هڪڙو اهم پئمانو آهي. سياسي ادب جو سرجڻ سياسي عمل جي پختگي، رواني ۽ ڪمال جو هڪڙو خاص اهڃاڻ آهي. جڏهن سياسي عمل پنهنجي ڪنهن خاص سطح تي روان دوان هوندو آهي، تڏهن اهو ان سطح جو سياسي ادب پڻ پيدا ڪندو آهي. اهو جيڏو سگهارو هوندو، ايڏو ئي پختو، وڏو ۽ عظيم ادب پيدا ڪندو. وري ڪڏهن ڪڏهن ايئن ٿيندو آهي ته سياسي عمل بنهه ڪمزور هوندو آهي ۽ انيڪ اندرين توڙي ٻاهرين رڪاوٽن ۾ گهيريل هوندو آهي؛ پر ان مرحلي تي اهو جيئن ته انهن سمورين رڪاوٽن ۽ ڦورو قوتن سان ويڙهه هوندو آهي، ان ڪري اهو پنهنجي پاڻ مان سگهارو سياسي ادب ڄڻيندو آهي. پر جيڪڏهن سياسي عمل اڃا پنهنجي اوسر جي ان مرحلي ۾ مس هوندو آهي جو اهو مڙيئي پيرڙا کڻي سگهي، ته ان صورت ۾ وري سياسي ادب ان کي سگهه ڏيندو آهي. هيءُ عمل به ڪائناتي عملن وانگر هڪ پاسائون، ڪن حالتن ۾ گهڻ پاسائون هوندو آهي. هڪ شئي ٻي شئي تي اثر وجهندي به آهي، ته ان جا اثر قبوليندي به آهي. گڏوگڏ اثر وجهڻ ۽ اثر وٺڻ جي ان سڄي ڪارگذاريءَ دوران بنهه نون اثرن، ڪارگذارين ۽ لقائن کي پڻ پيدا ڪندي آهي. ان ڪري هيٺ مٿانهيون ۽ گهاٽيون واڌيون اچڻ جي باوجود ارتقا ۽ اڳڀرائيون رڪجنديون ناهن، ۽ سست رفتاري هوندي به قافلا اڳتي ڪاهيندا هلندا آهن.
&lt;ref&gt;{{Citation |title=سياست، تاريخ ۽ ڪردار (عيسى ميمڻ) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=381#19519 |accessdate=2016-12-14 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194541/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=381#19519 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;ڪتاب: سياست، تاريخ ۽ ڪردار&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:پوليٽڪل سائنس]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:سماج]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>ct59bcys0zujdr6lni5zbu33xj441p4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369341</id>
      <parentid>369324</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T00:33:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>369341</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3318" sha1="78qu7qsbjwh0t77lxym2yaehaqdato7" xml:space="preserve">{{مبسس4}}
[[سنڌ]] ۾ گذريل ڪيتري ئي عرصي کان سياسي ادب تمام گهٽ لکجي رهيو آهي. ان ۾ به وري معياري سياسي ادب ته صفا نه هجڻ جي برابر آهي. فردن وانگر قومن جي زندگين ۾ به جمود ۽ لاٿ جا ڏينهن ايندا آهن. اهڙن ڏينهن ۾ گهڻو ڪري ته سمورا شعبا، پر جي سمورا نه، تڏهن به ڪيترائي اهم ۽ خاص شعبا، ان جمود ۽ لاٿ جو شڪار ٿيندا آهن. ان جمود جي شروعات به گهڻي ڀاڱي سياست کان ٿيندي آهي، ته ان جو ٽوڙ به گهڻو ڪري اِتان ئي نڪرندو آهي. ان ڪري سياسي عمل جي پختائي ۽ سگهه ڪنهن به سماج جي ارتقا ۽ اؤج جي پرک جو هڪڙو اهم پئمانو آهي. سياسي ادب جو سرجڻ سياسي عمل جي پختگي، رواني ۽ ڪمال جو هڪڙو خاص اهڃاڻ آهي. جڏهن سياسي عمل پنهنجي ڪنهن خاص سطح تي روان دوان هوندو آهي، تڏهن اهو ان سطح جو سياسي ادب پڻ پيدا ڪندو آهي. اهو جيڏو سگهارو هوندو، ايڏو ئي پختو، وڏو ۽ عظيم ادب پيدا ڪندو. وري ڪڏهن ڪڏهن ايئن ٿيندو آهي ته سياسي عمل بنهه ڪمزور هوندو آهي ۽ انيڪ اندرين توڙي ٻاهرين رڪاوٽن ۾ گهيريل هوندو آهي؛ پر ان مرحلي تي اهو جيئن ته انهن سمورين رڪاوٽن ۽ ڦورو قوتن سان ويڙهه هوندو آهي، ان ڪري اهو پنهنجي پاڻ مان سگهارو سياسي ادب ڄڻيندو آهي. پر جيڪڏهن سياسي عمل اڃا پنهنجي اوسر جي ان مرحلي ۾ مس هوندو آهي جو اهو مڙيئي پيرڙا کڻي سگهي، ته ان صورت ۾ وري سياسي ادب ان کي سگهه ڏيندو آهي. هيءُ عمل به ڪائناتي عملن وانگر هڪ پاسائون، ڪن حالتن ۾ گهڻ پاسائون هوندو آهي. هڪ شئي ٻي شئي تي اثر وجهندي به آهي، ته ان جا اثر قبوليندي به آهي. گڏوگڏ اثر وجهڻ ۽ اثر وٺڻ جي ان سڄي ڪارگذاريءَ دوران بنهه نون اثرن، ڪارگذارين ۽ لقائن کي پڻ پيدا ڪندي آهي. ان ڪري هيٺ مٿانهيون ۽ گهاٽيون واڌيون اچڻ جي باوجود ارتقا ۽ اڳڀرائيون رڪجنديون ناهن، ۽ سست رفتاري هوندي به قافلا اڳتي ڪاهيندا هلندا آهن.
&lt;ref&gt;{{Citation |title=سياست، تاريخ ۽ ڪردار (عيسى ميمڻ) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=381#19519 |accessdate=2016-12-14 |archive-date=2017-09-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170912194541/http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=381#19519 |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;ڪتاب: سياست، تاريخ ۽ ڪردار&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]
[[زمرو:پوليٽڪل سائنس]]
[[زمرو:سماج]]
[[زمرو:سياست]]</text>
      <sha1>78qu7qsbjwh0t77lxym2yaehaqdato7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ليلاوتي تلسي داس هرچنداڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>32540</id>
    <revision>
      <id>369211</id>
      <parentid>285300</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:28:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369211</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5203" sha1="kgb8jgvmht2b6qv0e73lra0m1cjjesu" xml:space="preserve">
دادي '''ليلاوتي تلسي داس هرچنداڻي'''  (Leelaawati Tulsi Das Hirchandanni) جو جنم 20 ڊسمبر 1917ع تي [[سنڌ]] جي شهر [[حيدرآباد]] ۾ ٿيو. سندس پتا جو نالو، هوتچند واڌواڻي هو.

==سوانح==
هن جي هڪڙي ڀيڻ ديوي ڪماري، ڇهه ڀائر آهن. جن منجهان سهجرام واڌواڻي، اُهو ته مشهور ميوزڪ ڊائريڪٽر ٿيو ۽ مشهور موسيقارن سي ارجن ۽ بلوسي رائي جو پڳ مٽ يار هو. ٻيو ايڊووڪيٽ تيرٿ داس,ماهر قانوندان، شاهه لطيف شناس، جنهن تصوف تي ڪيترائي انگريزيءَ ۾ مضمون لکيا.
داديءَ جو  ڀاءُ واڌواڻي تيرٿ داس مشهور شخص هو ۽ هوتچند مولچند گربخشاڻي وارا سندن پڦيءَ جا پٽ هئا. هن سڄي خاندان کي [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]ءَ سان وڏي عقيدت آهي. دادي راڳ جي ڄاڻو، شاهه جي شيدائي ۽ رسالي جي پارکو آهي. هوءَ شاهه صاحب جون ڪافيون ۽ بيت اُڪير سان ڳائيندي آهي، 

ليلاوتي تلسي داس هرچنداڻي 1951ع ۾ بي ٽي ڪئي، 1968ع ۾ [[سنڌ يونيورسٽي]]ءَ مان [[سنڌي]] ادب ۾ ايم اي ڪئي. 1958ع ڌاري پاڻ ڊپٽي انسپيڪٽر اسڪول مقرر ٿي، گڏ ميران هاءِ اسڪول جي هيڊ مسٽريس پڻ ۽ ان کان اڳ ميرپور خاص جي هڪ هاءِ اسڪول ۾ خدمتون سرانجام ڏنائين. انسپيڪٽريس آف اسڪولس جو عهدو ماڻيو. 1972ع ۾ ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن آفيسر مقرر ٿي.

35 ورهين جي پخته ڄمار ۾، ليلا وتي جو وهانءُ سينٽرل جيل حيدرآباد جي ڊاڪٽر تلسي داس هرچنداڻي سان ٿيو.  اولاد ۾ رڳو هڪ ئي پُٽ ڄڻيو، پرديپ ڪمار.  جيڪو  ”دادي ڪلينڪ“ هلائي ٿو.

کيس مرحوم عثمان علي انصاري ريڊيو تي آندو، 1952ع کان هن ريڊيو ڪراچي تان ڳائڻ جا پروگرام ڪيا ۽ داديءَ [[سنڌ]] جي ڪيترين ئي نينگرين کي پنهنجو فن منتقل ڪيو آهي، جن ۾ روبينا قريشي ۽ جيجي زرينه بلوچ جا نالا اهم آهن، 
1975ع ڌاري ريٽائرمينٽ کانپوءِ آپا شمس عباسيءَ سان گڏجي، [[سنڌ]] جي ٻهراڙين ۾ سوين ڪميونٽي سينٽر قائم ڪيا، جتي نياڻين جي پڙهائي ۽ ان جي واڌاري لاءِ ڪئين دلچسپ پروگرام ترتيب ڏنا. 1985ع تائين اقليت جي حوالي سان پنهنجي ڪميونٽيءَ جي نمائندي طور به هن ڪم ڪيو. [[جي ايم سيد]]، ميران محمد شاهه، علامه آءِ آءِ قاضي، [[مرزا قليچ بيگ]]، شاهه جو شارح غلام محمد شهواڻي، پروفيسر دادا منگها رام ملڪاڻي کي هن پنهني اکين سان ڏٺو. محفلن ۾ انهن سان گڏ اُٿي ويٺي ۽ کين پنهنجا راڳ ٻڌايا ۽ وندرايو.

سندن خدمتون سنڌ جي نياڻين جي تعليم ۽ تربيت جي سلسلي ۾ اهم آهن. دادي ليلا جي دور ۾ عورتن جي تعليم ايتري عام ڪونه هئي. هن مشهور ڪندن مل گرلس اسڪول مان پڙهيو. عامل خاندان جي ديوانن مان آشا/ غلام فاطمه شيخياڻي (اسلام قبول ڪرڻ کانپوءِ جو نالو) ساڳئي اسڪول مان پڙهندڙ هئي ۽ پوءِ ڊاڪٽر شمس عباسي ۽ پوپٽي هيراننداڻي پڻ ساڳئي اسڪول مان پڙهيون هيون. انهيءَ اسڪول جون ماسترياڻيون داديءَ چواڻي ته Oxford جون پڙهيل هيون. دادي ليلا ميوزڪ جي ڊگري پڻ حاصل ڪئي ۽ بي اي ۽ ايم اي (سنڌي) فرسٽ ڪلاس ۾ پاس ڪيائين. اپوا، ريڊ ڪراس، روٽري ڪلب، لئميڪ ۽ ٻين ادارن ذريعي هن ڪيترائي سماجي ڀلائيءَ جا ڪم ڪيا آهن. هوءَ سماج سڌارڪ ۽ تعليمي ماهر ۽ فنڪار جي حيثيت ۾ سڃاتي وڃي ٿي. ٽريننگ ڪاليج فار وومين جي پرنسپال کان سنڌ اسيمبليءَ جي ميمبر (ٽي سال) ٿيڻ تائين پاڻ ڪيترن ئي ادارن جي سربراهي سنڀالي، سندس خدمتن جي عيوض هند توڙي [[سنڌ]] مان کيس ايوارڊن ۽ انعامن سان نوازيو ويو آهي. ڪجهه سال اڳ کيس صدارتي ايوارڊ به مليو. اڄ سئو سالن جي ڄمار جي هوندي به دادي ليلا پنهنجي جنم ڀوميءَ [[سنڌ]] ۽ سنڌين جي خدمت کي افضل ڄاتو آهي. 
&lt;ref&gt;http://sindhipeoples.blogspot.ca/2016/12/blog-post_68.html?spref=fb&lt;/ref&gt;


== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]</text>
      <sha1>kgb8jgvmht2b6qv0e73lra0m1cjjesu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>يوري پيڊيز</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33099</id>
    <revision>
      <id>369198</id>
      <parentid>287935</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:24:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369198</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4006" sha1="l76eic4rnz1hyhf0ixacf99s3c8vfsz" xml:space="preserve">[[فائل:Euripides_Pio-Clementino_Inv302.jpg|ساڄو|thumb|Euripides]]
{{مبسس4}}
'''يوري پيڊيز''' (Euripides) آڳاٽي يونان جو هڪ وڏو ڊرامي نويس هو. هو اڪيلائي پسند هئو ۽ پنهنجو گهڻو وقت لکڻ پڙهڻ ۾ گذاريندو هئو. سقراط، جهن کي ڊراما ڏسڻ لاءِ واندڪائي نه هوندي هئي، اهو به ڏاڍي سرهائي سان يوري پيڊيز جا ڊراما ڏسڻ ايندو هئو. يوري پنهنجي ويچارن جي سونهن سان ڀرپور ڊرامن ۾ تانگهه سان ڀريل اڌمن، جذبن ۽ احساسن کي جيءُ جيئاريندڙ طريقي سان اهڙي نموني بيان ڪندو هئو ۽ سماج سان لاڳاپيل سوال اهڙي نموني اٿاريندو هو جو دلين ۾ آنڌ مانڌ وڌائي ڇڏيندو هو.

هو جڏهن آڳاٽي يونان ۾ انساني قدرن کي لٻجندي ڏسندو هئو ته نه رڳو ان تي ٽيڪاتپڻي ڪندو هئو پر ان تي ڇوهه پڻ ڇڏيندو هو.

”عورتن جي ٽرائي“ ۾ يوناني هوندي به هن جون سڀئي همدرديون ٽرائي وارن سان هيون، جيڪي جنگ ۾ تباهه ٿي ويا هئا. هن کان جڏهن به، جتي به، جيئن به ٿي سگهيو، هن ديوتائن جي پاڪائي، تقدس ۽ پويترتا کي ضرب هڻي، کين خير ۽ شر جي حوالي سان انساني سطح تي آڻي بيهاريندو هو. ان ڪري کيس ملحد به چيو ويندو هو.

”عورتن جي ٽرائيَ“ ۾ هو چوي ٿو ته، ”جڏهن شهر ويران ٿي وڃن ٿا ته ديوتائن کي به ڪير نٿو پڇي، ۽ انهن آڏو مٿو ٽيڪڻ وارو به ڪو نه ٿو رهي.“ يعني ديوتائن جو هئڻ يا نه هئڻ، انسانن سان لاڳاپيل ۽ سلهاڙيل آهي.  هڪ هنڌ ڊرامي ۾ چوي ٿو ته، ” ڪڏهن ائين به ٿئي ته ڪنهن مظلوم انسان جو ڏنل ڏوراپو به بددعا جي شڪل ۾ ديوتائن کي لڳي. ... “

يوري پيڊيز سوفسطائين جي صحبت ۾ ويهندو هئو. سوفسطائي ان زماني جا ترقي پسند هئا. اهي ان زماني ۾ هلندڙ ۽ لاڳو قانونن ۽ روايتن جي باري ۾ لاڳيتو سوال اُٿاريندا رهندا هئا. پرطاغورس (سوفسطائي) هڪ ڀيرو ديوتائن جي باري ۾ اهو چيو هو ته، ”آئون ديوتائن جي باري ۾ اهو نٿو چئي سگهان ته، انهن جو وجود آهي يا نه، يا اهي ڪهڙا آهن، اهو موضوع ڏاڍو منجهيل ۽ گنڀير آهي ۽ اسان جي زندگي مختصر آهي.“

ساڳي نموني ۾ يوري پيڊيز پنهنجي هڪ ڊرامي ۾ چوي ٿو ته، ”جيڪڏهن ڪو چوي ته آسمان ۾ ديوتا آهن، ته سمجهو ته ناهن. ڇو جو ڪو ڀوڪ، پراڻين گهٽ عقل وارين ڇسائين ۾ ايمان رکندي، اوهان کي دوکو ڏئي رهيو آهي.“

ول ڊيورانٽ يوري پيڊيز کي روشن خيالن ۽ ويچارن جو نمائيندو شاعر سڏي ٿو.  هو هڪ اهڙو سماج چاهي ٿو، جتي مرد مرد جو، مرد عورت جو، ۽ رياست پنهنجي شهرين جي ڦرلٽ نه ڪري. يوري پيڊيز ديوتائن جي احساسن کان وانجهيل ۽ ڪنهن انسان کي ڏکن ڏاکڙن دوران ڪُنَ جي وچم ڇڏي وڃڻ جي گڻن يا اوگڻن کي آڏو آڻي وائکو ڪيو آهي. 
&lt;ref&gt;الميئيَ ڪا سفر ۔۔ اشفاق سليم مرزا&lt;/ref&gt;
[https://en.wikipedia.org/wiki/Euripides]

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:معاشرو]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:قديم يونان]]
[[زمرو:فلاسافي]]</text>
      <sha1>l76eic4rnz1hyhf0ixacf99s3c8vfsz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڇوهه ڇنڊڻ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33109</id>
    <revision>
      <id>369186</id>
      <parentid>255546</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:19:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369186</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1964" sha1="qevqcmgb571lgiba8n4bfvm93rgr84p" xml:space="preserve">{{مبسس4}}
ڇوهه ڇنڊڻ (Chhoh chhandann) يا تنقيد (Criticism) لفظَ جو بنياد نقد آهي، جنهن جي معنا آهي ’ملهه‘. ادب جي ملهه ڪٿڻ لاءِ ڪيل پرک کي ادبي تنقيد (Literary Criticism) چئبو آهي. ادبي تنقيد جي شروعات يونان (Greece) کان ٿي، جنهن موجب تنقيد جو مطلب اھي فيصلو يا ”فتوا” (Judgment) ڏيڻ هو. تنقيد جي لغوي معنيٰ آهي پرکڻ يعني خامين ۽ خوبين جو بيان ڪرڻ. تنقيد انهيءَ عبارت کي ٿو ڪوٺجي، جنهن مان ڪنهن به تخليق جي خوبين ۽ خامين کي ڄاتو ۽ سمجهيو وڃي: ائين ادبي تنقيد مان مراد، ڪنهن ادبي لکڻيءَ کي پڙهڻ کانپوءِ، ان تي سوچي، ويچاري، ان جي ادبي ڪٿ ڪرڻ آهي. تنقيد ۾ غور سان ڏسڻ ۽ دليل وڏي اهميت رکن ٿا. ادبي تنقيد، ادب ۾ تمام وڏو ڪردار ادا ڪري ٿي، سڀ کان پھرين تنقيد وسيلي معياري ادب ۽ غير معياري ادب جي فرق جي خبر پوي ٿي. ادبي تنقيد رستي زبان ۽ ادب جي زوال ۽ قدرن جا سبب معلوم ٿي سگھن ٿا. تنقيد سان ادبي تحريڪون شروع ٿين ٿيون. تنقيد رستي خبر پوي ٿي ته مختلف دؤرن ۾ ادب ۾ ڪھڙا لاڙا ھئا. ادبي تنقيد جي وسيلي ئي سٺا اديب پيدا ڪري سگھجن ٿا.
&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D9%86%D9%82%D9%8A%D8%AF.php تنقيد | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;


== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ٻولي]]
[[زمرو:سماج]]</text>
      <sha1>qevqcmgb571lgiba8n4bfvm93rgr84p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ناول</title>
    <ns>14</ns>
    <id>33234</id>
    <revision>
      <id>369311</id>
      <parentid>350226</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:31:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369311</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="464" sha1="rq84w4j645a2apffks0u4n8quo7bbh8" xml:space="preserve">{{Cat more|ناول}}{{CatRel|Wikipedia categories named after novels}}
{{diffuse}}
{| style=&quot;text-align:right;float: right; clear: right;&quot;
|- style=&quot;vertical-align:top;&quot;
|{{Portal|ناول}}
| {{Commonscat}}
|
| {{Wikiquote|Category:ناول}}
|}

[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:ادبي صنفون]]
[[زمرو:نثر جي ڪتاب]] 
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]
[[زمرو:افساني جي ڪتاب]]
[[زمرو:نثر بلحاظ صنف]]</text>
      <sha1>rq84w4j645a2apffks0u4n8quo7bbh8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڏندڪٿائون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>33250</id>
    <revision>
      <id>369307</id>
      <parentid>355709</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:30:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369307</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="111" sha1="nw75q3rl60uy3705l8z9u8n4tsnv8dl" xml:space="preserve">[[زمرو:لوڪ ڪهاڻي]]
[[زمرو:خيالي وجود]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>nw75q3rl60uy3705l8z9u8n4tsnv8dl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اڻ ڌريو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>33979</id>
    <revision>
      <id>369257</id>
      <parentid>252465</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:45:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369257</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1035" sha1="fwtacbz7s09ner6xndouv0ypt25kvr1" xml:space="preserve">
اَڻ ڌريو، اَڻ ڌري يا معروضيت (Objectivity) جو مطلب آهي “اڻ ڌريو ٿيڻ”. [[ادب]] جي دنيا ۾ اديب جي معروضي (اَڻ ڌريو) ورتاءُ، معروضي (اَڻ ڌريو) طرز عمل. معروضي طرز مشاهدو، اَڻ ڌري پيشڪش. اَڻ ڌري تصوير ڪشيءَ جو مطلب اهو آهي ته ليکڪ جيڪي ڪجهه پيش ڪري ٿو، ان ۾ سندس ذات ۽ شخصي رنگ شامل نه آهي، بلڪي هو اڻ ڌريو ٿي ڪنهن حسد ۽ وڌاءَ کان سواءِ حالتن کي بيان ڪري رهيو آهي.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%88%D8%B6%D9%8A%D8%AA.php معروضيت | Online Sindhi Dictionaries | آن لائين سنڌي ڊڪشنريون&lt;!-- Bot generated title --&gt;]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:عالمي ادب]]</text>
      <sha1>fwtacbz7s09ner6xndouv0ypt25kvr1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌي ادب ۾ افساني جي اِرتقا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>34384</id>
    <revision>
      <id>369235</id>
      <parentid>248826</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:37:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369235</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2932" sha1="gk9v30bhaipufkqshra8st5zlb7njvh" xml:space="preserve">[[سنڌي ٻولي]] ۾ ادب جون جديد صنفون (ناول، ڊرامي ۽ مضمون) انگريز جي دور ۾ داخل ٿيون۔ اھڙي طرح افسانو به ان ئي دور ۾ پروان چڙھيو۔ پر ان کي سنڌي افسانن جو اِرتقائي دور نٿو چئي سگھي۔

== پھريون دور (1851ع کان 1925ع تائين) ==

[[1851ع]] ۾ سورٺ راء ڏياچ، شھزادي مانڪ جي ڪھاڻي، ڀنڀي زميندار جي ڪھاڻي وغيرھ جي نالن سان ڪھاڻيون لکيون ويون، پر ان کي باقائده افساني جي ابتداء نٿو چئي سگھجي۔

===ھن دور جا مصنف:===
*[[محمد عثمان ڏيپلائي]]
*[[ڄيٺمل پر سرام]]
*[[غلام حسين قريشي]]
*[[عبدالله عبد]]

== ٻيو دور (1925ع کان 1940ع تائين) ==

ھن دور کي ترجمي جو دور چئي سگھجي ٿو۔ ھن زماني ۾ [[ھندي ٻولي|ھندي]]، [[بنگالي ٻولي|بنگالي]]، [[گجراتي ٻولي|گجراتي]] ۽ ڪيترن ئي ٻي ٻولين مان افسانن جا ترجما ڪيا ويا۔

===ھن دور جا مصنف:===

*[[مرزا نادر بيگ]]
*[[لطف الله بدوي]]
*[[امر لعل ھنگوراڻي]]
*[[عثمان علي انصاري]]

== ٽيون دور (1940ع کان 1947ع تائين) ==

ھي دور سنڌي افساني جو ھنگامي دور ڄاتو وڃي ٿو۔ [[برطانوي راڄ]] جي انتھا ٿي، آزادي جي تحريڪن زور پڪڙي رھيون ھيون، جنھن جو به وڏو اثر افساني تي پيو۔

===ھن دور جا مصنف:===

*[[گوبند مالھي]]
*[[سگن آھوجا]]
*[[شيخ اياز]]
*[[ڪيرت ٻاٻاڻي]]

== نئون دور (1947ع کان 1960ع تائين) ==

ورھاڱي کان بعد ھي دور بحران سان ڀريل ھو۔ ڪيترا ئي پبلشر ۽ مصنف ڪوچ ڪري ويا۔ ڪجهه سالن بعد ترقي شروع ٿي جيڪا اڃان تائين روان دوان آھي۔

===ھن دور جا مصنف:===

*[[جمال ابڙو]]
*[[غلام رباني آگرو]]
*[[اياز قادري]]
*[[جمال رند]]
*[[سراج ميمڻ]]
*[[ع ۔ ق شيخ]]
*[[بيگم زينت]]
*[[ثميره زرين]]

== جديد دور (1960 کان اڄ تائين) ==

افساني پنھنجي ترقي جون منزلون طي ڪري گھڻو اڳتي تائين پھچي چڪا آھي۔ ھن دؤر ۾ ڪيترائي نوان تجربا به ڪيا ويا آھن۔

===ھن دور جا مصنف:===

*[[مھتاب محبوب]]
*[[غلام نبي مغل]]
*[[نسيم کرل]]
*[[امر جليل]] 
*[[نورالھديٰ شاھ]]
*[[آغا سليم]]
۽ ڪيترن ئي مصنفن ھن صنف تي طبع آزمائي ڪئي آھي ۽ ڪري رھيا آھن۔

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌ]]
[[زمرو:پاڪستاني ادب]]</text>
      <sha1>gk9v30bhaipufkqshra8st5zlb7njvh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ٻاراڻو ادب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>35606</id>
    <revision>
      <id>369308</id>
      <parentid>167408</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:30:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369308</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="299" sha1="0dvimqywj0mrln6l364ifsonej8h77c" xml:space="preserve">ٻاراڻو ادب
[[زمرو:ٻاراڻي تفريح]]
[[زمرو:ٻاراڻو ابلاغ عامه]]
[[زمرو:شروعاتي ٻاراڻي تعليم مواد]]
[[زمرو:افسانا بلحاظ صنف]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]
[[زمرو:نوجوانن جي ثقافت]]</text>
      <sha1>0dvimqywj0mrln6l364ifsonej8h77c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>علي شير قانع ٺٽوي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>35973</id>
    <revision>
      <id>369219</id>
      <parentid>255767</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:31:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369219</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="20765" sha1="fjm1gk3l9pe5695xivxilxq3s7rltio" xml:space="preserve">'''مير علي شير قانع ٺٽوي''' (Mir Ali Sher Qanie Thatvi) (پيدائش:[[1140هه]] بمطابق [[1727ع]]  وفات: [[1203هه]] بمطابق [[1788ع]]) سيد خاندان سان تعلق رکنڊڙ سنڌ 
۾ ڪلهوڙن جي دور حڪومت جو ممتاز شاعر، عالم، مصنف ۽ مورخ هو جنهن جا فارسي ٻوليءَ ۾ ڪيترائي ڪتاب لکيل آهن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=مير%20علي%20شير%20قانع%20ٺٽوي|title=مير علي شير قانع ٺٽوي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2022-04-02}}&lt;/ref&gt;

== حسب نسب ==
ڪتاب [[تحفته الڪرام]] ۾ مير علي شير قانع ٺٽوي جو شجرو هن ريت درج ٿيل آهي. مير علي شير بن سيد عزت الله بن سيد محمد ڪاظم بن سيد محمد مقيم بن سيد ظهيرالدين بن سيد شڪرالله ثاني بن سيد ظهيرالدين المعروف سيد جادم اول بن سيد قاضي شڪرالله شيرازي بن سيد وجهه الدين بن سيد نعمت الله بن سيد عرب شاهه بن سيد امير سيد سيد نسيم الدين المعروف مير ميرڪ شاهه بن امير سيد عطاءُ الله جمال الدين محدث بن امير سيد فضل الله المحدث الحسيني الدشتڪي الشيرازي.

مير علي شير قانع ٺٽوي جو جداعليٰ قاضي مير سيد شڪر الله حسني شيرازي- هنن جا بزرگ اصل شيراز جا ويٺل هئا- سلطان ابو سعيد جي زماني ۾ هنن شيراز کان لڏي هرات ۾ سڪونت اختيار ڪئي. قاضي مير شڪرالله جو پنجين پيڙهيءَ ۾ ڏاڏو امير سيد جمال الدين عطاءَالله حسني هراتي هڪ وڏو بزرگ ٿي گذريو آهي، جو پنهنجي وقت جو مشهور محدث هو ۽ هرات ۾ حديث جي علم جي اشاعت جو باعث ٿيو.
قاضي مير شڪرالله هرات کان قنڌار آيو ۽ اُتان جڏهن شاه بيگ ارغون اچي سنڌ فتح ڪئي، تڏهن ٺٽي جي فتح کان هڪ سال پوءِ سنه 927 هجري، مطابق سنه 1520 عيسوي ۾ چند بزرگن جي هڪ قافلي سان گڏ ٺٽي ۾ وارد ٿيو، ۽ اتي سڪونت اختيار ڪيائين. انهي نو وارد بزرگن جي قافلي ۾ چار هستيون بلڪل برڪت واريون هيون، جي ساڳئي وقت ٺٽي ۾ وارد ٿيون، هڪ سيد شاهه منبه جيلاني جو حضرت غوث اعظم جي اولاد مان هو ۽ طريقت جو صاحب هو- شڪرالله هي محله جي ويجهو سندس مزار آهي، جنهن کي هاڻي منبه پير سڏين ٿا. هن بزرگ پنهنجي زندگي روحاني فيض پکيڙڻ ۾ صرف ڪئي ۽ مجرد رهيو. شادي نه ڪيائين هڪڙيئي هنڌ عبادت ۽ مراقبه ۾ زندگي گذاريائين، جتي هاڻ سندس مزار آهي، اهو سندس هڪ مريد جو گهر هو ۽ اتيئي فيض جي مجلس قائم ٿيندي هئي. گهڻو ٻاهر نه نڪرندو هو، اهو سندس مريد ۽ ان جي ماءُ به سندس قبر جي پيراندي دفن ٿيل آهن .
ٻيو بزرگ جو انهيءَ قافلي ۾ آيو، سو آهي سيد ڪمال حسين شيرازي. هي بزرگ پڻ صاحب طريقت هو ۽ مجرد رهيو. ٺٽو شهر جي ٻاهران مڪلي ڏانهن ويندڙ رستي تي ”شاهه ڪمال“ جي نالي سان سندس درگاهه هن وقت به خلق جي آما جگاهه آهي. سندس هڪ ڀاءُ سيد جمال پڻ ساڻس گڏ هو، جو مڪليءَ تي سيد شڪرالله جي پاسي ۾ دفن ٿيل آهي.
ٽيون بزرگ آهي سيد شاهه عبدالله گجراتي، هي بزرگ ساڳئي وقت گجرات مان ٺٽي ۾ وارد ٿيو ۽ مڪلي تي جت هاڻ سندس مقبرو آهي ۽ ميان عبدالله اصحابي جي مقبره جي نالي سان مشهور آهي، اتي گوشه نشين ٿي عبادت ۽ رياضت ۾ رهيو. هنن جو چوٿون ساٿي مير سيد شڪرالله هو، جو امير سيد جمال الدين عطاءَالله هراتي جي ڇهين پشت ۾ هو ۽ سندس سلسلي نسب هن طرح آهي:
قاضي سيد شڪرالله بن وجيهه الدين بن نعمت الله بن عرب شاه بن نسيم الدين ميرڪ شاهه بن امير عطاءَالله.
اهو بزرگ واپاري واري حيثيت ۾ قنڌار کان ٺٽي ۾ وارد ٿيو ۽ هاڻوڪي شڪرالله هي محلي ۾ سڪونت اختيار ڪيائين. سندس عالمانه ۽ درويشانه صفتن جي ڪري شاهه حسن ارغون کيس ٺٽي جو قاضي بنايو. اهو عهدو هن نهايت ديانتداري ۽ شرعي احڪام موجب سنڀاليو. هڪ ڀيري شاهه حسن سندس بي ريائي جو امتحان وٺڻ گهريو ۽ انهي لاءِ هڪ واپاري کان گهوڙو خريد ڪري، ان جي رقم ادا ڪرڻ کان نٽايائين، واپاريءَ قاضي شڪرالله وٽ پنهنجي حق طلبي لاءِ دعويٰ داخل ڪئي، شرعي قاعده موجب شاهه حسن کي قاضي شڪرالله جي عدالت ۾ حاضر ٿيڻ جو سڏ پهتو ۽ جڏهن هو اتي ويو ته قاضي صاحب کيس دعويٰ جي ٻڌڻ تائين مدعي سان گڏ بيهڻ لاءِ چيو. شاهه حسن ته فقط امتحان طور ايئن ڪيو هو، سو بر وقت تاجر جي دعويٰ قبولي رقم ڀري ڏنائين، انهيءَ بعد قاضي صاحب شاهه حسن جا آداب بجا آندا ۽ پاڻ اُٿي بادشاهه کي پنهنجي جاءِ تي ويهاريائين. ان وقت شاهه حسن کيس ٻڌايو ته آءٌ ڪمر ۾ خنجر کڻي آيو هُئس ۽ جيڪڏهن تون منهنجي بادشاهه هجڻ جو شرعي فيصلي ۾ لحاظ ڪرين ها ته تنهنجو خير نه هو- قاضي صاحب به پنهنجي مسند هيٺان تلوار ڪڍي ڏيکاري ۽ چيائين ته انهي لاءِ رکي هيم ته جيڪڏهن تون شرعي حڪم موجب مدعي سان گڏ بيهڻ کان عذر ڪرين ها ته توتي شرعي حد قائم ڪريان ها. قاضي سيد شڪرالله کي شرعي احڪام جو لحاظ ايتريقدر هو جو آخر شاهه حسن کي ڪجهه عرصي بعد قضا جي عهده جي استعفا ڏياري موڪليائين ته بشريت جي تقاضاً موجب آءٌ اهو بار پاڻ تي کڻي نٿو سگهان ۽ خوف خدا جي باعث ڊڄان ٿو ته ڪا لغزش نه ڪري ويهان. آخر سندس صلاح موجب شاهه حسن قاضي شيخ محمد جعفري کي اُچ مان گهرائي ٺٽي جو قاضي بنايو ۽ قاضي شڪرالله جي استعفا منظور ڪيائين.
قاضي سيد شڪرالله جي اولاد ۾ تمام گهڻي برڪت پيئي ۽ ان مان ڪيترا عالم ۽ درويش پيدا ٿيا. سندس پوٽي سيد شڪرالله ثاني جو پڙ پوٽو سيد نظام الدين بن سيد نور محمد جو بادشاهه اورنگزيب عالمگير جي زماني ۾ شاهجهان آباد پهتو ۽ سندس علمي قابليت جي لحاظ تي بادشاهه اورنگزيب جيڪا عالمن جي ڪميٽي فتوائن جمع ڪرڻ لاءِ ٺاهي هئي، ان جو ميمبر مقرر ڪيائينس. انهي ڪميٽي ۾ سڄي هندوستان جي چوٽيءَ جا عالم چونڊيا ويا هئا. جن 8 سال محنت ڪرڻ بعد ”فتاويٰ عالمگيري“ جو ڪتاب تيار ڪيو، ان تي ٻه لک روپيه خرچ آيو ۽ سنه 1085 هجري مطابق 1674 عيسوي ۾ تيار ٿي ۽ اصلي مواد سڄو عربي زبان ۾ آهي- ان ۾ 124 مکيه فتاويٰ جي ڪتابن جا حوالا ڏنل آهن- انهن 16 چوٽي جي عالمن جي ڪميٽي ۾ ٻه بزرگ سنڌ جا ۽ خاص ٺٽي جا چونڊيا ويا: هڪ سيد نظام الدين شڪرالله هي ۽ ٻيو قاضي ابوالخير از اولاد مخدوم فضل الله. انهي جماعت جو سرگروهه گجرات جو مشهور عالم شيخ نظام برهانپوري هو. انهن عالمن ۾ ڇهه عالم، يوپي مان ڇهه عالم بهار پرڳڻي مان، ٻه عالم دهلي جا، ۽ ٻه عالم مٿيان سنڌ جا هئا.
مير علي شير قانع ٺٽوي مٿي ذڪر ڪيل سيد شڪراللهي ثاني جي ٻئي پٽ سيد ظهيرالدين ثاني جي پڙپوٽي سيد عزت الله جو فرزند هو- سنه 114 هجري، مطابق 1728 عيسوي ۾ ٺٽي ۾ تولد ٿيو. ان وقت ٺٽو سڌي طرح دهلي جي مغل حڪومت جو ماتحت هو ۽ مغل بادشاهه جي پاران ٺٽي ۾ نواب مقرر ٿي ايندا هئا- پر ستت ئي يار محمد خان ڪلهوڙي کي سنڌ جي نوابي ۽ ”خدا يار خان“ جو لقب مغلن وٽان مليو ۽ سنڌ جي گادي ٺٽي جي بجاءِ دادو ضلعي جي خداآباد شهر ۾ ڦري وئي، جو خدايار خان پنهنجي نالي تي آباد ڪيو هو.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;&gt;مير علي شير قانع ٺٽوي--
”سرشار“ عقيلي؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ&lt;/ref&gt;

== زندگي جو احوال==
مير علي شي قانع ٺٽوي، سنڌ ۾ ڪلهوڙا خاندان جي خودمختيار حڪمران [[ميان نور محمد ڪلھوڙو]]  جي ڏينهن ۾ [[1140هه]] بمطابق [[1727ع]] ۾ سيد عزت الله جي گهر ۾ پيدا ٿيو. ٺٽو تڏهن علم ۽ درس تدريس جو مرڪز هو. انهي زماني ۾ مير علي شير قانع تعليم حاصل ڪئي.  هن عربي فارسي ٻولين ۽ علوم جوي سکيا حاصل ڪئي، هن وقت جي جيد عالمن، ميان نعمت، ميان محمد صادق ، آخوند محمد شفيع ۽ ميان عبدالجليل کان سبق حاصل ڪيو جن جو پاڻ به ذڪر ڪيو اٿائين. آخوند ابوالحسن “بي تڪلف” وٽ به فارسي پڙهيائين. مير صاحب ننڍپڻ ۾ اٽڪل 12 سالن جي ڄمار ۾ مڪتبن ۾ پڙهڻ دوران شعر لکڻ شروع ڪيو. کيس مطالعي جو به وڏو شوق هو. هن ڪامل استادن جي رهنمائي ۾ شاعري، نثر نگاري، تحقيق، تاريخ جا ڪيترائي ڪتاب لکيا. شاعري ۾ مختلف تخلص اختيار ڪيائين. نور نچوڙي جيڪي ڪتاب لکيائين تن کيس وقت جو وڏو عالم، شاعر. مقنف ۽ تاريخ نويس بڻايو.&lt;ref&gt;مير علي شير قانع ٺٽوي، تحفته الڪرام، سنڌي ادبي بورڊ،  2004ع&lt;/ref&gt;
مير علي شير قانع پنهنجي تعليم علامه معين ۽ مخدوم رحمته الله وٽ ٺٽي ۾ حاصل ڪئي- 12 سالن جي عمر ۾ فارسي شعر چوڻ لڳو- 12 هزار شعرن جو ديوان ٺاهيائين، پر پوءِ درياه داخل ڪري ڇڏيائين- وري مير حيدرالدين ابوتراب جي صحبت ۾ 15 سالن جي عمر ۾ ”مظهري“ تخلص سان نئين سر شعر چوڻ شروع ڪيائين. قانع جو تخلص پوءِ اختيار ڪيو اٿس، سندس قابليت ڪلهوڙا حاڪمن تائين پهتي، جن کيس پاڻ وٽ گهرائي پنهنجو علمي مصاحب بنايو، نور محمد، مرادياب ۽ غلام شاهه ڪلهوڙي ٽن سنڌ جي حاڪمن جي درٻار ۾ رهيو. سنه 1168 هجري ۾ مرادياب جي تخت نشيني تي قصيدو لکيائين، جنهن مان سال جلوس جون 63 33 تاريخون نڪرن ٿيون. ان وقت سندس عمر 28 سالن جي هئي. هو تاريخگوئي ۽ شاعرانه صنعتن جي فن ۾ ڪامل هو، تمام گهڻا ڪتاب فارسي نثر ۽ نظم ۾ لکيائين. انهيءَ مان فقط ”تحفته الڪرام“ ڇپيل آهي، جنهن مان سنڌ جي قديم تاريخ معلوم ڪرڻ ۾ گهڻي مدد ملي ٿي. اهو سنه 1181 هجري، مطابق 1762 عيسوي ۾ لکي پورو ڪيائين. ”تحفته الڪرام“ جي لکجڻ کان هڪ سال پوءِ 1182 هجري ۾ حيدرآباد جو شهر آباد ڪرائي غلام شاهه ڪلهوڙي ان کي پنهنجو تخت گاهه بنايو. مٿي ڏنل تفصيل موجب ٺٽي جو شهر ڪل 259 سال گاديءَ جو هنڌ رهيو ۽ ان مان 33 سال سمن جو عهد، 41 سال ارغون جو عهد 33 سال ترخان جو عهد ۽ 51 سال مغليه نوابن جو عهد آهي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;

==علمي خدمتون==
سندس وفات کان پنج سال اڳ سنڌ تي ٽالپر بلوچن جو قبصو ٿي چڪو هو. معلوم ٿو ٿئي ته مير علي شير قانع تحفته الڪرام کان سواءِ خود پنهنجي زماني جو يعني ڪلهوڙن جي عهد جو مفصل تذڪرو نثر خواه نظم ۾ لکيو هو، سنڌ تي قنڌار جي طرف کان ٻه وڌيڪ ڪاهون خود سندس زماني ۾ ٿيون، جن ڪلهوڙن کي شروع کان قنڌار جو تابعدار بنائي ڇڏيو. نور محمد خان ڪلهوڙي کي سنه 1151 هجري ۾ مغل درٻار مان ٺٽي جو علائقو اڃان ٺيڪي ۾ مس مليو ته سنه 1152 هجري ۾ نادر شاهه قنڌار کان فوج وٺي اچي سنڌ تي ڪڙڪيو ۽ نور محمد کي پنهنجو مطيع ڪري ۽ ويهڻ لکين جو خراج منظور ڪرائي پوءِ موٽيو، ان جي ضمانت ۾ نور محمد جا ٽي پٽ به پاڻ سان کڻي ويو- وري سنه 1167 هجري ۾ ڪلهوڙن قنڌار کي خراج ڀرڻ ۾ سستي ڪئي ته احمد شاهه ابدالي اچي سنڌ ۾ ڪڙڪيو ۽ سيوهڻ ۾ منزل انداز ٿيو- انهي بابت چشم ديد واقعات سندس ڪتابن حالات ڪلهوڙه، ۽ لب لباب تاريخ ڪلهوڙه ۾ ملي سگهندا، پر اهي ڪتاب ناياب آهن. شاعرن جي حالات ۽ اقوال ۾ سندس مشهور ڪتاب مقالات الشعراءَ جو هڪ نسخو موجود آهي. ٻيو پڻ سندس هڪ ڪتاب مختارنامه موجود آهي. انهن کان سواءِ شعر شاعري ۽ تصوف جي مختلف مسئلن تي سندس ڪيترن رسالن جا نالا ملن ٿا، مگر اهي رسالا عدم موجود آهن. بعض ڪتابن جا نالا هي آهن.
زينت الاخلاق- تهذيب الطبايع زيده المقامات- معيار سالڪان طريقت- مثنوي ختم السلوڪ- مثنوي ڪرشمئه قدرت- مثنوي قضا و قدر- مثنوي ڪانِ جواهر- نسخه غوثيه- مڪلي نامه- قصاب نامه- زين الافڪار- حديقته الاولياءَ- شجره مشائخ- سياحت نامه- قصه ڪامروپ- چهار منزله- تزويج نامه حسن و عشق- رساله در صنائع وبدايع- روضته الانبياءِ- بوستان بهار- اعلان غم درذڪر شهداءِ ڪربلا- رسالا شرح معما ديوان قانع.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt;
===ڪتابن جا نالا===
قانع پنهنجي سڄي زندگي لکڻ ۽ پڙهڻ ۾ گذاري، سندس جن ڪتابن جي باري ۾ معلومات ملي سگهي آهي، اهي هيٺيان آهن.
(1) ديوان علي شير (2) مثنوي شمع از قدرت (3) مثنوي قضا و قدر (4) نو آئين خيالات (5) مثنوي قصه ڪامروپ (6) ديوان غم (7) ساقي نامو (8) واقعات حضرت شاهه (9) چهار منزله (10) تزويج نامه حسن ۽ عشق (11) اشعار متفرقه در ضائع و تاريخ (12)بوستان بهار معروف مڪلي نامو (هي ڪتاب نثر ۽ نظم ۾ آهي، جنهن ۾ مڪلي قبرستان جي منظرن ۽ مقبرن جو احوال ڏنل آهي. ان جو هڪ نسخو سنڌي ادبي بورڊ ۾ موجود آهي، راشدي صاحب ان تي وڏي محنت ۽ عرق ريزي سان حاشيا ۽ ضروري نوٽ لکي ادبي بورڊ پاران ڇپرايو آهي) (13) تاريخ عباسيه (14) تاريخ عباسيه (نظم) (15) تحفة الڪرام (هي ڪتاب ٽن جلدن ۾ آهي ۽ ٽئي جلد 1304ھ ۾ ناصري دهلي طرفان ڇپجي به چُڪا آهن. ڪتاب جو آخري جلد سنڌ جي تاريخ متعلق آهي. راشدي صاحب هن ڪتاب تي ضروري حاشيا ۽ شجرا ڏئي ڪري ادبي بورڊ پاران ڇپرايو آهي. (16) مثنوي اعلان غم (17) زبدت المناقب (18) مختار نامه (ان جو هڪ نسخو سنڌي ادبي بورڊ وٽ محفوظ آهي) (19) نصاب البلغاءَ (ان ڪتاب جو هڪ نسخو مولانا محمد  ابراهيم ڳڙهي ياسيني جي ڪتب خاني ۾ موجود آهي) (20) مثنوي ختم السلوڪ(سنڌي  ادبي بورڊ وٽ ان جو هڪ نسخو پيل آهي. (21) طومار سلاسل گزيده (ادبي بورڊ وٽ نسخو موجود آهي (22) شجره طريقت اهل بيت (23) معيار سالڪان طريقت (ان جو هڪ نسخو برٽش ميوزيم ۾ موجود آهي، جيڪو سن 1242ھ ۾ مير مراد علي ٽالپر جي لاءِ لکيو ويو) (24) روضت الانبياءَ (25) زينت الاخلاق (26) غوثيه (27) مثنوي قصاب نامه (سنڌي  ادبي بورڊ ۾ ان جو نسخو موجود آهي). (28) ميزان الافڪار (29)  تذهيب طباع (30) سرفراز نامه (31) حديقت البلغا (نسخو سنڌي ادبي بورڊ وٽ محفوظ آهي (32) مثنوي ڪان جواهر (33) ميزان فارسي (34) رساله معمامع شرح (نظم ۽ نثر ۾). (35) لب تاريخ ڪلهوڙا (36) بياض محڪ الشعراءَ (نسخو ادبي بورڊ وٽ آهي) (37) ديوان اشعار (38) قصائد و منقبت (نسخو موجود) (39) انشاءَ قانع (نسخو موجود) 40) مثنوي محبت نامه (نسخو موجود). (41 ـ 42) انهن ٻنهي جا نالا مير مائل جي ڏنل فهرست مان ڊهي چُڪا آهن.&lt;ref name =&quot;قدوسي&quot; &gt;ڪتاب جو  نالو ؛  سنڌ  جي تاريخ مصنف؛ سنڌيڪار: اعجاز الحق قدوسي خالد وسير ايڊيشن؛ پهريون 2007ع ڇپيندڙ؛ مهراڻ اڪيڊمي&lt;/ref&gt;.

==ملازمت==
[[سنڌ]] جي حڪمران [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] مير علي شير قانع کي پنهنجي خاندان جي تاريخ لکڻ لاءِ پاڻ وٽ رکيو. سندس تقرري [[1175ھ]] ۾ تاريخ نويس جي عهدي تي ڪئي وئي. مير صاحب ڪيترو عرصو انهيءَ عهدي تي مقرر رهيو ان باري ۾ معلومات درج نه آهي. مير صاحب تاريخ لکڻ لاءِ ٺٽي کان [[خداباد]] هليو ويو.  مير صاحب جو وڏڙن کان وٺي ذريعه معاش حڪمرانن طرفان جاگيرون ملڻ، پگهارون ملڻ، وظيفا، خلعتون ۽ انعام اڪرام ماڻڻ تي هو.

==وفات==
ممير علي شير قانع 63 سالن جي عمر ۾ سنه 1203 هجري مطابق سنه 1789 عيسوي ۾ وفات ڪئي.&lt;ref name=&quot;ReferenceA&quot;/&gt; سندس قبر جي جاءِ ته نه لڀجي سگهي آهي پر يقين سان چئي سگهجي ٿو ته شڪر الليٰ جي قبرستان جيڪو مڪلي ۾ آهي، مدفون هوندا.&lt;ref name = &quot; قدوسي &quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌ]]
[[زمرو:پاڪستان]]
[[زمرو:شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جامحقق]]
[[زمرو:سنڌ جا مورخ]]
[[زمرو:فارسي شاعر]]
[[زمرو:سنڌ جا فارسي شاعر]]</text>
      <sha1>fjm1gk3l9pe5695xivxilxq3s7rltio</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو بحث:Infobox officeholder</title>
    <ns>11</ns>
    <id>36296</id>
    <revision>
      <id>369292</id>
      <parentid>367497</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T22:26:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>/* This template isn't showing correct in the relevant pages */ ورندي</comment>
      <origin>369292</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2909" sha1="3rz5qqefl7z1s2tcsaozf11gbigfq3k" xml:space="preserve">ڄاڻ دٻو آفيس هولڊر 
--جوڳي اسد راچپر 13:14, 26 مَئي 2017 (UTC)

== This template isn't showing correct in the relevant pages ==

ھي سانچو جن مضمون ۾ شامل آھي انھن مضمونن ۾ ھي انفوباڪس/ڄاڻ دٻو ڊيٽا نٿو ڏيکاري ٺيڪ طرح سان. ھالي اھو ڪيئن حل ڪجي سمجھ نٿي اچي. 
This template isn't showing correct in the relevant pages which are using it, someone fix it [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  21:31, 25 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي)

:@[[واپرائيندڙ:Intisar Ali|Intisar Ali]] توھان جيئن ليبلز جا نالا سنڌيءَ ۾ لکيا آھن اھو بلڪل ٺيڪ آھي ۽ ساراھ جوڳو ڪم آهي اھو توھان جو. پر ڏسو مان توھانجو ڌيان ھڪ مسئلي ڏانھن ڇڪائڻ چاھيان ٿو. ھي سانچو جن لاڳاپيل مضمونن ۾ وڌل آھي اتي اھو ڄاڻ دٻو/انفوباڪس نٿو ڏيکاري سواءِ لنڪ جي. مثال ھن مضمون ۾ ڏسو [[آيت الله خامنائي]] اھو ڄاڻ دٻو/انفوباڪس ٺيڪ ظاھر نٿو ٿئي. مون اھڙو مسئلو حل ڪرڻ جي ڪوشش ۾ پراڻو ورجن بھال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ته جيئن اھو مسئلو حل ٿئي پر صورتحال ساڳي آھي. توھان ڏسو ڪا راءِ ڏيو ڇا ڪجي؟ [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  21:45, 25 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي)
::@[[واپرائيندڙ:Kaleem Bhatti|Kaleem Bhatti]], @[[واپرائيندڙ:Arslanali|Arslanali]],@[[واپرائيندڙ:مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] توھان ڪجھ ڪري سگھو ٿا ھن مسئلي کي ڪرڻ لاء، جيڪو مٿي لکيو آھي ؟ [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  21:49, 25 مارچ 2026 ( يو.ٽي.سي)
:::لاڳاپيل مسئلو حل ٿي چڪو آھي. [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  22:26, 1 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>3rz5qqefl7z1s2tcsaozf11gbigfq3k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نوبل انعام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36481</id>
    <revision>
      <id>369202</id>
      <parentid>304958</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:25:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369202</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15400" sha1="n4mmgjgtkphk7dryeo5ztzh5rp17gv4" xml:space="preserve">[[فائل:Nobel Prize winners 2012.jpg|left|thumb|سال 2012ع جو نوبل انعام حاصل ڪندڙ؛ ايلون اي روٿ، برائن ڪوبلڪا، رابرٽ جي. ليفڪووٽز، ڊيوڊ جي وائنلينڊ ۽ سرگئي هئروچي تقريب جي دوران]]
[[فائل:Nobel Prize Diploma Fritz Haber 1918.JPG|thumb]]
'''نوبل انعام''' (Noble Prize) ڇهن بين الاقوامي انعامن مان هڪ اعليٰ انعام،
&lt;ref name=&quot;NobelPrizeDescription&quot;&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/|title=The Nobel Prize|publisher=Nobel Foundation|accessdate=2008-11-27}}&lt;/ref&gt; جيڪو هر سال پنج شعبن، [[طبيعيات]]، [[ڪيميا]]، [[ادب]]، [[امن]]، [[طب]] ۽ [[فزڪس]] ۾ لاءِ نمايان ڪارنامن تي ڏنو ويندو آهي. هي انعام [[سويڊن]] جي مشهور سائنسدان، [[الفريڊ نوبل]] (وفات: 1896ع) جي نالي سان جاري ڪيا ويندا آهن. ادب جا نوبل انعام اڪثر ناول نگارن کي مليا آهن.&lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;

هر سال سويڊن ۾ سياري جي موسم ۾ هڪ شاندار تقريب منعقد ڪئي ويندي آهي، جنھن جو سڄي دنيا جا ماڻھو هڪ سال تائين انتظار ڪندا آهن. هي مشھور تقريب هر سال 10 ڊسمبر تي سويڊن جي گادي واري شھر، [[اسٽاڪ هوم|اسٽاڪ ھوم]] جي سٽي ڪنسرٽ ھال ۾ ٿئي ٿي جتي ھر سال سويڊن جو بادشاھه اُن سال جي نوبل انعام کٽندڙن کي تاڙين جي گونج ۾ انھن جا ميڊل ۽ سرٽيفڪيٽ ورهائيندو آهي. پر امن جو نوبل انعام اسٽاڪ هوم ۾ نه ڏنو ويندو آهي. اهو انھيءَ تاريخ ۽ انھيءَ وقت [[ناروي]] جي گادي واري شهر، [[اوسلو]] ۾ ڏنو ويندو آهي. 

نوبل انعام  هن وقت دنيا جو سڀ کان وڏو انعام آهي. دنيا جو ڪو به اهڙو مشهور واقعو نه آهي جنهن جي پويان نوبل انعام جو ٽپو لڳل نه هجي. مارڪوني جو سمنڊ پار وائرليس پيغام موڪلائڻ جو تجربو هجي يا [[ميري ڪيوري|مادام ڪيوري]] پاران [[ريڊيئم|ريڊيم]] ۽ [[يورينيئم|يورينيم]] جي دريافت هجي، [[ڪارل لينڊسٽينر]] پاران انساني رت جي گروه بندي هجي يا فريڊرڪ ميسيئر پاران [[ڊي اين اي|ڊي.اين.اي]] جي دريافت هجي، [[اليگزينڊر فليمنگ|فليمنگ]] پاران [[پئنيسلين|پينسلين]] جي ايجاد هجي يا [[ٽرانزسٽر]] جي ايجاد هجي، هر نئي سائنسي دريافت سان گڏ نوبل انعام جو نالو جڙيل آهي. مطلب ته هر تجربي، هر نظريي، هر دريافت ۽ هر ايجاد جي پويان نوبل انعام چمڪندو نظر اچي ٿو.
==الفريڊ نوبيل==
[[فائل:AlfredNobel adjusted.jpg|thumb|upright|alt=A black and white photo of a bearded man in his fifties sitting in a chair. |[[الفريڊ نوبل]] ان وقت اڻوڻندڙ حيراني ۾ اچي ويو جڏهن هو [[فرانس]] جي ھڪ اخبار ۾ پنھنجي موت جي تعزيت، &quot;موت جو سوداگر مري ويو&quot; پڙھيائين]]
نوبل انعام سوئڊن جي سائنسدان، الفريڊ نوبل پاران قائم ڪيو هيو. نوبل جو تعلق سويڊن جي هڪ غريب گھراڻي سان هيو ۽ هن جا ابا ڏاڏا هاري ھئا. نوبل جي پڙڏاڏي &quot;نوبليٽ&quot; جو نالو اختيار ڪيو، ڇا ڪاڻ ته هو پنھجي خاندان جي پھرين فرد هئي، جنھن يونيورسٽي ۾ تعليم حاصل ڪئي ھئي ۽ هو جنھن جاءِ تي پيدا ٿي هئي اُن جو نالو &quot;نوبلاسٽ&quot; هو. نوبليٽ جي پوٽي جو نالو، امانوئل نوبليٽ هيو. امانوئل پنھجي خانداني نالي، نوبليٽ کي نوبل ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. اُن جو ڪارڻ اُھو هو ته هن سويڊن جي فوج ۾ ڪجهه وقت نوڪري ڪئي هُئي ۽ فوج ۾ خانداني نالي کي ننڍو ڪري لکرائڻ جي هدايت ڪئي وئي هئي. اُنھيءَ امانوئل نوبل جو پُٽ الفريڊ نوبل هو. الفريڊ نوبل 21 آڪتوبر، 1833ع تي [[اسٽاڪ هوم]]، [[سويڊن]] ۾ پيدا ٿيو. اُن ڪنھن به تعليمي اداري ۾ باقاعدي تعليم حاصل نه ڪئي. تنھن هوندي به هن نجي طور تي هڪ اُستاد جي مدد سان ڪيترن ئي زبانن جن ۾ [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]، [[روسي ٻولي|روسي]]، [[جرمن ٻولي|جرمن]] ۽ [[فرانسيسي ٻولي|فرانسيسي]] شامل هيون، ۾ ڪافي مهارت حاصل ڪئي ۽ گڏوگڏ [[ڪيميا]] جو به سُٺو علم حاصل ڪري ورتو.

اُنھي وچ ۾ اُن جو والد امانوئل پنھجي معاشي حالتن کي سُڌارڻ جي جدوجهد ۾ رُڌل رهيو. امانوئل به اڻ پڙهيل هيو پر هن ۾ نئين نئين شين کي ايجاد ڪرڻ جي صلاحت موجود هئي. هو شروع کان ئي هوشيار هيو ۽ گهڻو ڪري ڪنهن نه ڪنهن شيءِ کي ايجاد ڪرڻ جي ڪوشش ۾ رُڌل رهندو هيو. پر اُن جون مالي حالتون ڪڏھن به سُٺيون نه رهيون، تنهن ڪري هو [[روس]] هليو ويو، جتي اُن هڪ فيڪٽري کولي پر [[ڪريميا|ڪريميا جي جنگ]] جي ڪري اُن جو ڪاروبار بند ٿي ويو ۽ سال 1859ع ۾ هو پريشان حالت ۾ واپس پنھجي وطن موٽي آيو. انھيءِ دوران الفريڊ نوبل ۾ والد وارا مشغلا ۽ شوق پيدا ٿي ويا ۽ اُن کي به ايجادن، خاص طور ڌماڪي ڪندڙ شين کي ايجاد ڪرڻ سان دلچسپي پيدا ٿي وئي. اُن نائيٽريٽ گئس جي ڌماڪي ڪندڙ مواد تي پنھجي تجربن جو سلسلو شروع ڪيو، جيڪو اُنھن ڏينهن ۾ ايجاد ٿي چُڪي هئي. نوبل پنھجي ايجاد ۾ گهڻو اڳيان وڌي چڪو هئو ته اُنھن تجربن جي دوران اُن جي تجربي گاھه ۾ هڪ ڏهڪائيندڙ ڌماڪي ڪري سندس ننڍو ڀاءَ &quot;ايمل&quot; مري ويو. اُن واقعي الفريڊ نوبيل کي ڏاڍو ڏک رسايو، پر نوبيل آڻ نه مڃي ۽ نيٺ سال 1868ع ۾ هو &quot;ڊائنامائٽ&quot; ٺاھڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو. هن جي نتيجي ۾ نوبيل جا ڏينھن به بدلجي ويا ۽ اُن جو شمار مُلڪ جي دولتمند ماڻھن ۾ ٿيڻ لڳو. اُن پنھجي ايجاد جي دائري کي وڌائڻ شروع ڪيو ۽ سويڊن کان ٻاهر پنھنجي ايجاد جو پيٽينٽ وڪرو ڪيو. هن ڪري هنن جي دولت ۽ شهرت ۾ واڌارو ٿيو. ان سان گڏوگڏ سندس فياضي ۽ همدردي جي خوبي ۾ به واڌارو اچي ويو. 

هن ڪيتريون ئي خيراتي اسپتالون ۽ ادارا قائم ڪيا ۽ غريبن جي مالي امداد ڪندو رهيو. بدقسمتي سان نوبل جي پنھجي زندگي سُٺي نه گذري. اُن ڪيترائي ڀيرا شادي ڪرڻ جو ارادو ڪيو، پر هر ڀيري ڪا نه ڪا رڪاوٽ سامھون اچي ٿي وئي. الفريڊ نوبل جن عورتن سان شادي ڪرڻ چاھيندو ھُئو اُن ۾ ٻه نالا اهم آهن؛ هڪ، &quot;سوفيا ھيس&quot; ۽ ٻئي، &quot;برٿا وان سٽنر&quot;. سوفيا ھيس عمر ۾ نوبل کان ڪافي ننڍي هئي، پر اُن سان شادي نه ٿي سگھي. برٿا وان سٽنر، نوبل جي اشتھار جي ذريعي، جيڪا هن پنهنجي لاء سيڪريٽري جي تلاش ۾ ڏنو هو، هن سان ملي ۽ پنھجي پسند جي ماڻھو سان شادي نه ٿيڻ ڪري پريشان هئي، ائين هو نوبل جي طرف ڇڪجي آئي. پر ڪجهه وقت کانپوءِ اُن جي شادي اُن ماڻهو سان ٿي وئي جنھن کي هو پسند ڪندي هئي ۽ نوبل هڪ دفعو ٻيھر اڪيلو رهجي ويو. برٿا وون سٽنر هڪ سُٺي ليکڪا هئي، هن ڪيترائي ڪتاب ليکا جن ۾ هڪ ڪتاب جو نالو &quot;پنھجا هٿيار ڦٽا ڪريو&quot; هو. هي ڪتاب سال 1889ع ۾ ڇپيو. هن ڪتاب جو شمار جنگ جي خلاف لکجڻ وارن ڪتابن ۾ ٿئي ٿو. هن ڪتاب الفريڊ نوبيل کي ڪافي متاثر ڪيو. هن ڪتاب جي مطالعي کانپوءِ هن کي (برٿافان سٽنر کي) لکيو ته &quot;مان پنھجي دولت جو هڪ حصو هڪ انعام لاءِ وقف ڪرڻ چاھيان ٿو. هي انعام پنجن سالن کانپوءِ اُن ماڻهو کي ڏنو ويندو، جيڪو دنيا مان جنگ کي ختم ڪرڻ لاءِ اهم ڪردار ادا ڪندو يا جنھن دنيا جي امن لاءِ تحريڪ هلايو هوندو. 30 سالن ۾ رڳو ڇھه ڀيرا اهو انعام ڏنو ويندو، جيڪڏھن ان ڊگھي عرصي کانپوءِ به دنيا مان جنگ ختم نه ٿي ته پوءِ انسان وحشي بڻجي ويندو ۽ پوءِ هن انعام جي ضرورت باقي نه رهندي&quot;.

اُهو هيو نوبيل جي دماغ ۾ بين الاقوامي انعام قائم ڪرڻ جو پھريون تصور. تنھنڪري جڏهن هو 27 نومبر، 1895ع ۾ پنھجي وصيت نامي جي تڪميل لاءِ ويٺو ته ان پنھجي پوري زندگي جي خيالن ۽ تمنائن جو اظهار هن نموني سان ڪيو جو هن پنھجي سموري دولت ۽ ملڪيت، جيڪا هن وقت 15 لک پائونڊ (اڄڪلھه جي حساب کان 66 لک پائونڊن جي برابر آهي) سان هڪ &quot;نوبيل فائونڊيشن&quot; قائم ڪري ڇڏي ۽ اُن فائونڊيشن مان حاصل ٿيندڙ رقم مان پنج انعام قائم ڪري ڇڏيا، جيڪي هر سال فزڪس، طب، ڪيميا، امن ۽ ادب جي شعبن ۾ ڏنا ويندا. 

==نوبل انعام جو قيام==
[[فائل:Alfred Nobels will-November 25th, 1895.jpg|thumb|left|alt=A paper with stylish handwriting on it with the title &quot;Testament&quot;|الفريڊ نوبيل جي وصيت جنھن ۾ ھدايت ڪئي ھئائين ته سندس سمورن اثاثن مان 94 سيڪڙو نوبل انعام قائم ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيا وڃن]]
نوبل جي وفات 10 ڊسمبر 1896ع ۾ ٿي. هڪ مهيني کانپوءِ 1897ع ۾ جڏهن اُن جي وصيت نامي کي کوليو ته سڄي دنيا نوبيل جي اهڙي خواهش کي ٻُڌي ڪري حيران رهجي وئي. ڇاڪاڻ ته نوبيل جي دولت مختلف مُلڪن ۽ مختلف ڪاروبارن ۾ لڳل هئي، اُن ڪري اُن جي دولت کي اُن جي خواهش مطابق نقد شڪل ۾ منتقل ڪرڻ ۾ گھڻو وقت لڳو. اُن کانسواءِ نوبيل جا ڪجهه مائٽ به قانوني ڳالھين ۾ مصروف رھيا. اُن ڪري اُنھن سان به معاهدو ڪيو ويو ۽ ائين نوبل جي وفات کانپوءِ 1901ع تي اُنھن پنجن ئي شعبن ۾ انعام ڏيڻ شروع ٿيو.
==نوبل انعام جا پهريان ماڻيندڙ==
[[فائل:Röntgen, Wilhelm Conrad (1845-1923).jpg|thumb|upright|right|alt=A black and white photo of a bearded man in his fifties sitting in a chair. |[[ويلهلم روئنٽجن]]، [[فزڪس ۾ نوبل انعام|طبيعيات ۾ پهريون نوبل انعام]] ايڪس ري جي دريافت تي حاصل ڪيو]]
اُن سال [[فزڪس ۾ نوبل انعام]] [[جرمني]] جي [[ولهيلم روئنٽجن|ويلهلم روئنٽجن]]، [[ڪيميا]] جو [[نيدرلينڊز]] جي، [[جيڪب ھينڊرس وان هاف]]، [[ادب]] جو [[فرانس]] جي، [[سئلي پرادهي|سئلي پرادهوم]]، [[طب]] جو [[جرمني]] جي، [[ايمل بيرنگ]] ۽ [[امن جو نوبل انعام]] [[ريڊ ڪراس]] جي باني، [[سوئٽزرلينڊ]] جي، [[هنري ڊونان]] ۽ [[فرانس]] جي [[فريڊرڪ پاسي]] کي گڏيل طور تي ڏنا ويا. سال 1968ع تائين انھن پنجن شعبن ۾ نوبل انعام پيش ٿيندا رھيا. 16 مئي، 1968ع تي &quot;نيشنل بئنڪ آف سوئيڊن&quot; اعلان ڪيو ته بئنڪ جي انتطاميا [[اقتصاديات]] ۾ هڪ &quot;نوبل ميموريل انعام&quot; جاري ڪري رھيو آهي ئ هي انعام ماليت ۽ اعتبار کان هڪ نوبل انعام جي برابر هوندو. تنھڪري سال 1969ع کان اقتصاديات ۾ به نوبل انعام جي شروعات ٿي. نوبيل انعام حاصل ڪرڻ ڪنھن انسان جي وڏي ۾ وڏي خواهش سمجھي ويندي آهي، پر دنيا ۾ چار ماڻھو اهڙا آهن، جن ٻه ڀيرا نوبل انعام ماڻيو آهي، اُنھن ۾ هڪ [[فرانس]] جي مشھور خاتون سائنسدان، [[ميري ڪيوري|مادام ڪيوري]] سال 1903ع ۾ [[فزڪس|طبيعيات]] جو ۽ سال 1911ع ۾ [[ڪيميا]] جو نوبل انعام حاصل ڪيو.[[فائل:Marie Curie 1903.jpg|left|thumb|upright|alt=A black and white portrait of a woman in profile. |[[ميري ڪيوري]]، انھن چار ماڻھن ۾ شامل آھي، جن ([[طبيعيات]] ۽ [[ڪيميا]]) جا ٻہ نوبل انعام کٽيا.]]
ٻيو [[آمريڪا]] جي، ڊاڪٽر لائينس ڪال پالنگ آهي، جنهن سال 1954ع ۾ [[ڪيميا]] جو ۽ سال 1962ع ۾ [[امن]] جو نوبل انعام حاصل ڪيو. &lt;ref&gt;[http://sindhexpress.com.pk/epaper/index.aspx?Issue=NP_HYD&amp;Page=Magazine012&amp;Date=20170602&amp;Pageno=13&amp;View=1 نوبيل انعام جي ڪھاڻي، ڊاڪٽر يوسف سومرو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170607090922/http://sindhexpress.com.pk/epaper/index.aspx?Issue=NP_HYD&amp;Page=Magazine012&amp;Date=20170602&amp;Pageno=13&amp;View=1 |date=2017-06-07 }} روزآني سنڌ ايڪسپريس، حيدرآباد، جمعو، 2 جون 2017&lt;/ref&gt;
[[فائل:Nobel-banquet-table.jpg|thumb|alt=A set table with a white table cloth. There are many plates and glasses plus a menu visible on the table.|اسٽاڪ هوم ۾ سال 2005ع جي &quot;نوبل بئنڪي&quot; ۾ ايوارڊ واري ميز]]
==پڻ ڏسو==
* [[نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست]]
* [[فزڪس ۾ نوبل انعام حاصل ڪندڙن جي فهرست]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اعزاز]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:طب]]
[[زمرو:ڪيميا]]
[[زمرو:طبيعيات]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:نوبل انعام]]</text>
      <sha1>n4mmgjgtkphk7dryeo5ztzh5rp17gv4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بيت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36897</id>
    <revision>
      <id>369253</id>
      <parentid>263214</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:44:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369253</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29529" sha1="5iovel7wmblnoveoj758d0oeygkqgt6" xml:space="preserve">{{مبسس4}}
'''بيت''' (Couplet)، [[سنڌي شاعري]]ءَ جي نج ۽ بنيادي صنف آهي.  ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ ۽ ٻين محققن ’بيت‘ لفظ جو اصل عربي لفظ ’بيت‘ ڄاڻايو آهي، جيڪو [[سنڌ]] ۾ عربن جي دور (1050ع 712ع) ۾ مروج ٻن سٽن وارو شعر هو. ٻن سٽن واري شعر کي ان کان اڳ اشلوڪ سوتر، سورٺو يا دوهو چيو ويندو هوندو (جيتوڻيڪ اسلوڪ ٻن کان وڌيڪ سٽن ۽ سوتر هڪ سٽ تي به ٺهيل هوندو هو). سنڌي زبان ۾ بيت، دوهي مان اُسريو، دوهي ۾ قافيو ٻنهي سٽن جي پڇاڙيءَ ۾ آندو ويندو هو، جڏهن ته سورٺي ۾ [[قافيو]] سٽن جي وچ ۾ ڪم ايندو هو. وقت گذرندي دوهي ۽ سورٺي جي ميل سان سنڌي شاعريءَ ۾ ’بيت‘ سرجيو ويو، جنهن جي سٽن ۾ اڳتي هلي واڌ آندي وئي. بيت جي شاعراڻي صنف فن، هيئت، معنيٰ ۽ مقصد جي لحاظ کان سومرن کان ڪلهوڙن جي دور تائين ۾ عروج کي پهتي، ان جا اوائلي اهڃاڻ ڳاهن کان پوءِ قاضي قادن، لطف الله قادري، شاهه عنات رضوي ۽ شاهه عبداللطيف جي رسالن ۾ ملن ٿا. شاھه لطيف چئن ۽ پنجن سٽن وارا بيت به لکيا اھن.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد&lt;/ref&gt;.. &lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;

بيت جو ٻيو نالو '''مربع''' (''Muraba'') [[عربي]] لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي، ”چئن مصرعن وارو شعر“. اصطلاحي معنيٰ موجب، مربع اهو نظم آهي، جنهن جي هر هڪ بند ۾ چار هم وزن مصرعون هونديون آهن. هن جو پهريون بند اڪثر سڄوئي هڪ قافيہ ٿيندو آهي ۽ باقي هر هڪ بند جون پهريون ٽي مصرعون پاڻ ۾ هم قافيہ هونديون آهن، پر چوٿين مصرع جو قافيو وري پهرئين بند جي قافيي سان مواقف ٿيندو آهي. مربع ۾ هر ڪنهن قسم جو مضمون آڻي سگهجي ٿو. [[سنڌي ٻولي|سنڌيءَ]] ۾ ان قسم جي صنف ”چؤسٽا“ آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

==سنڌي بيت==
سنڌي بيت جو نالو فارسي بيت تان ورتل آهي.  ٻنهي جو مقصد ڪنهن حد تائين ساڳيو آهي، يعني ڪنهن نُڪتي جي سمجهاڻي يا وضاحت، جيئن سعدي جي گلستان ۽ جاميءَ جي بهارستان ۾ ڏسون ٿا.  پر سنڌي بيت ۾ ٽي، پنج، ست ۽ وڌيڪ تعداد ۾ به سٽون ٿي سگهن ٿيون، جيڪا فارسي شاعري جي روايت ۽ فن جو دستور ڪونهي.

بابا فريد جو زمانو چوڏهين صديءَ جو آهي، جيڪو دوهي ۽ بيت جي اوسر جي دور جي ويجهو آهي.  ان ڪري بابا صاحب جي ڪلام ۾، جو دوهن تي مشتمل آهي، (اسان کي سلوڪ ۽ باني وغيره نالن سان ڌوڪو نه کائڻ گهرجي) اوائلي دور جو اثر ڏسڻ ۾ اچي ٿو.  مثال طور اوائلي دور جي ڪن دوهن ۾، جيڪي گهڻو ڪري گهڻ سٽن دوهن جا وڇڙيل دوها هئا ۽ معنيٰ طور مڪمل ٿيڻ سبب ڊگهن دوهن کان جدا ٿي مشهور ٿيا (يا ائين ئي چيا ويا هئا)، پهرين سٽ ۾ قافيو نه هوندو هو. بابا فريد جي دوهن ۾ (توڻي اُهي بابا صاحب جا هجن يا فريد ثاني جا) اهڙا مثال ملن ٿا، جن جي پهرين سٽ ۾ ”تڪ“ (قافيو) ڪونهي:

:1- (فريدا) دُني وجائي وجدي، تون به وڃين نال
::سو اي جيو نه وجدا، جس الله ڪردا سار
:2- ويکو بند چليا، چونهه جڻيان دي ڪنهه
::(فريدا) عمل جو ڪيتي دني وچ، درگاه آئي ڪم

ظاهر آهي ته نه نال ۽ سار قافيا آهن ۽ نه ڪنهن ۽ ڪم. اها صفت [[اپڀرنش]] واري دوهي جي هئي. اپڀرنش وار [[دوھو|دوهي]] جي پهرين سٽ ۾ قافيو نه هوندو هو. ان جو فني جواز به هو. رڳو ائين نه هو ته اهڙا دوها گهڻن سٽن وارن دوهن کان جدا ٿي مشهور ٿيا. بابا صاحب جي دوهن ۾ ان جو مثال به ملي ٿو. 
:فريدا راتين کٽ سون، ڏينهن پٽ پيٽ ڪونُ
:جان تون کٽڻ ويل، تراهين تين سونُ رهــــيا.   (فريد)

انهيءَ دوهي کي ڏسي معلوم ٿيندو ته پهرين سٽ ۾ ٻنهي چرنن ۾ سونن ۽ ڪوَن قافيا آندا ويا آهن ۽ ٻيءَ سٽ ۾ ويل هوندو، جو سورٺي جي انداز ۽ قافين جي نموني ۾ آندو ويو آهي.  ٿي سگهي ٿو ته هيءُدوهو ڦُٽڪر (اڪيلو) هجي يا ڪنهن مسلسل دوهي يا جوڙي جو وڇڙيل دوهو هجي. اهڙا ڦٽڪر دوها اپڀرنش واري دور ۾ ڪافي رائج هئا، بعد ۾ دوهي جا قاعدا به زبان جي دستور جي انداز ۾ سخت ٿيندا ويا ۽ ٻنهين سٽن ۾ قافيو ضروري سمجهيو ويو.

[[سوراشٽر]] ([[گجرات]]) جي روايت جي پيروي ۾ پوءِ ٽي سٽا، چار سٽا ۽ پنج سٽا بيت به عام ٿي ويا، ان جا مثال به سڀ کان اول بابا فريد جي ڪلام ۾ ملن ٿا.

:(1)      (فريد) محل نِسڪّن ره گئي واسا آيا تل
::          ٿورا سي نماڻيان، بهسن روحان مل
::          آکين شيخا بندگي، چلن اڄ ڪهه ڪل.
:(2)      (فريدا) ديک ڪپاهي جو ٿيا جو سر ٿيا تِلانُ
::          ڪمادِي ارڪا گدي، ڪني ڪويليان
::          مندِي عمل ڪرينديا ايهه سزا تنهان      (فريد)

چئوسٽا ۽ پنج سٽا بيت به سڀ کان اول فريد جي ڪلام ۾ ئي ملن ٿا، پر اهڙن بيتن ۾ اڳوڻي سلسلي جي پيروي ڪئي ويندي آهي، ۽ گجرات ۽ سنڌ جي بيتن جو مٿن اثر ڏسڻ ۾ نٿو اچي. تُڪ سڀني بيتن ۾ دوهي جي انداز ۾ پڇاڙي ۾ اچي ٿو.  آخري سٽ ۾ به تڪ وچ ۾ نٿو اچي. بابا فريد جي چؤسٽن بيتن جو مثال هيءُ آهي:

:(1) (فريدا) تون تون ڪريندي جو موئي، موئي به
:   تون تون ڪرڻ
::جنهين تون تون نه ڪيا، ڪنهين نه سڃاتو تن
::سائين سندي ناد کي دايم پري چون
::اب نه ڀني بوريا، سندي فقيرن.
:(2) (فريدا) برها برها آکيِي، برها تون سلطان
::جدتن يرهون نه اوپجي، سو تن جاڻ مسان
::فريدا جت تن برها اوپجي تت تن ڪئيسا ماس
::اِت تن اب ڀي بهت هئي هاڙ جام ارماس.

بيت نمبر ٻيو جوڙي جو بيت آهي، ان ۾ ٻئي دوها جدا جدا تُڪن ۾ آهن.  هيءُ به تمام جهونو انداز آهي، ورنه عام طور جوڙي جي بيتن ۾ قافيو ساڳيو هوندو آهي.

:(فريدا) ڪرن حڪومت دُني دي، حاڪم نائون دهرن
:اُڀي ڌول پياريان، پڇي ڪوت چلڻ
:چڙهه چلڻ سک واهي اپر چور جهُلڻ
:پج وڇاون ياهرو، جٿي جاءِ سوڻ
:تنهنان جنهان ديان ديريان دور وَن پيئان وسڻ.

سنڌيءَ ۾ ٽي سٽا بيت سڀ کان پهرين قاضي قادن وٽ ملن ٿا ۽  ڪي سندس زماني جي ويجهڙائيءَ ۾ شاهه ڪريم بلڙي واري جي ڪلام ۾ به ڪي بيت ٽي سٽا آهن.  اهڙا بيت پوءِ [[خواجه محمد زمان]] [[لُواري شريف]] ۽ [[فقير گرهوڙي]] جي ڪلام ۾ به آهن.  چؤسٽا بيت قاضي قادن جي تازو مليل ڪلام ۾ موجود آهن.  ٽه- سِٽي بيت جا مثال هيٺ نقل ڪجن ٿا:

:تون آڌار سڌار تون، تون اڏائون اڏ
:تون ئي اکڙين مون، تون ئي اندر هڏ
:ڳل لڳي ڳالهه چوان، ڪيهي حاجت سڏ.
:::     ([[قاضي قادن]])

:جاڳي جاڳي سسسئي جان هيجان هٿ وڌاءِ
:تان سُڃي سچ پرين ري، پنهون پٿر ناهه
نڪرندي چتاءِ، گهوڙ گهِر نه سپرين
:([[شاهه ڪريم]])

:ڇڏ جاڳوٽا جوڳين، دنهيون ڪيم دکاءِ
:و اذڪر ربڪ في نفسڪ، اندر آڳ جلاءِ
:جن سڄڻ جي ساڃاءِ، تن ڪينا مٺو ڪينڪِ
:([[خواجه محمد زمان]])

:جوڳي پنهنجي جوءِ وئا، جهُڙ جئن نيڻ جهمن
:سخن ساميئڙن جا، هنئڙي منجهه هُرن
:سڄو موت مڱن، اڌ ڪٺا آرام لئه
:([[شهيد گرهوڙي]])

قاضي قادن جي زماني ۾ چؤستن بيتن جو عام رواج نه ٿيو هوندو، پر ڪن شاعرن چوڻ شروع ڪيا هوندا. قاضي قادن ۽ شاهه ڪريم جي بيتن ۾ آخري سٽن ۾ به قافيو سٽ جي آخر ۾ اچي ٿو.  قاضي قادن جي نئين مليل ڪلام ۾ چؤسٽا بيت ڪافي تعداد ۾ ملن ٿا، پر قافيو چوٿين سٽ جي آخر ۾ آيل آهي. 

:سج پيارا سائيان، سائين سچ سُهاءِ
:سچي منگل نه دهيه، سچي سرپ نه کاءِ
:سچ سمنڊان سر چڙهيه، ڪوڙڪ کائين پاهِه
:هڏهو ڪڏهون ڪُوڙڪي، ڏيندو سچ سزاءِ
:(قاضي قادن)

خواجه محمد زمان لُواري شريف وارا ۽ شاهه عنايت رضوي، شاهه جا بزرگ همعصر هئا. انهيءَ دؤر تائين پنجن ڇهن سٽن، بلڪه ان کان به وڌيڪ سٽن وارا بيت عام ٿي ويا هئا، پر جنهن شاعر اهڙن گهڻ سٽن بيتن کي رواج ڏنو، سو به شاهه کان ٿوروئي اڳ ٿي گذريو آهي.  شاهه لطف الله قادري پنهنجي زماني جو عالم ۽ قادري طريقي جو بزرگ هو. سندس ڪلام ۾ پهريون ڀيرو پنجن، ڇهن ۽ ستن سٽن جا بيت عام جام ملن ٿا:
:::”پنج سٽو بيت“
:ڪي مٿي ڇٽ منڊيا، ڪي مورڇل وارين
:ڪي پايو دونهيون اتر سامهيون پاڻ پچائين
:ڪن پاتا ڪينر ڪاپڙين ڪي بسمي لائين
:ڪي پهو لڳائين گوسايا پاڻ تنين ساڙين
:آديسي او آهين، جن پيهي سڃاڻ پروڙئو
:::”ڇهه سٽو بيت“
:جـﮧ پنڌ نهايت ناهه ڪا نڪو انت نه ڇيهه
:سو ڪوڙي ڏسي ڪنبيا، ڏوران ڏاڍو ڏيهه
:ات هلڻ حيرتِ ۾، ٿيو چيتيان تون چليهه
:اوري ڪر مَ آسرو، ورچي تون مَ ويهه
:ثابت ٿي سبحان سين، منجهه حقيقت پيهه
:ته سوئي پسي ڏيهه، جنـﮧ کي سڪي سڀڪو

:::”ست سٽو بيت“
:تان ڪو ڏهو پهيڙا سَنهيڙو سندون
:ڪئين پانڌيڙا پنڌ ۾ ڪنـﮧ پر اهڃائون
:ڪنهن پر هلن حق ڏونـﮧ ڪنـﮧ پر وصالون
:ڪئين فنا ٿيا في الله ۾ ڪنهن پر مشاهدون
:ڪهڙو حال حقيقت ان جي ڪهو پنڌ پرون
:لايعلم تاويلا الا الله اونهو انت سندون
:ڪونه ڄاڻي منجهون، اوءِ پڄهان بهار ٿيا

ان جو مطلب آهي ته سنڌيءَ ٻوليءَ ۾ ان جي شاعريءَ جي روايت ننڍي کنڊ جي ٻين ٻولين جي مقابلي ۾ اپڀرنش ٻولين جي تمام ويجهو رهي آهي ۽ اپڀرنش دؤر جي دوهي جي شاعريءَ ۾ ارتقا جهڙيءَ طرح سنڌي ٻوليءَ ۽ شاعريءَ جي روايت ۾ ٿي آهي، ان جو مثال ڪنهن ٻوليءَ ۾ ورلي ملندو. ڪن لساني خصوصيتن جي ڪري سنڌي ٻولي پراڪرت ۽ اپڀرنش واري دؤر جي روايت جي امين آهي ۽ ان جي تمام آڳاٽي هجڻ جو هڪڙو پختو ثبوت اهو به آهي.  ٻيو ثبوت سنڌي بيت آهي، جو پنهنجي اصل اوسر ۽ ارتقا جي ڪري پنهنجي ۽ سنڌي ٻوليءَ جي قدامت جو ثبوت فراهم ڪري ٿو.

گهڻن سٽن وارن بيتن جو ارتقا سنڌي ٻوليءَ ۾ ٿيو آهي، اُن جو مثال نه هندي ٻولي ۽ ان جي ڪنهن لهجي ۾ ملي ٿو، نه وري سوراشٽر جي گجراتي يا ڪنهن ٻي ٻوليءَ ۾ نظر ٿو اچي. شاهه ۽سندس دؤر جي شاعرن جي ڪلام ۾ ڊگهن بيتن جي اوسر جو اهڃاڻ ملي ٿو.  شاهه جي ڪلام ۾ شايد سڀ کان وڏو بيت يارهن سٽن جو آهي، جيڪو سر سارنگ ۾ آهي ۽ شاهه جي نهايت مشهور بيتن ۾ شمار ٿيندو آهي.
 
:موٽي مانڊاڻن جي، واري ڪيائين وار
:وڄون وسڻ آئيون چوڏس ۽ چوڌار
:ڪي اٿي ويون [[استنبول]] ڏي ڪي مڻيون [[مغرب]] پار
:ڪي چمڪن [[چين]] تي ڪي لهن [[سمرقند]]ين سار
:ڪي رمي ويون [[روم]] تي ڪي [[ڪابل]] ڪي [[قنڌار]]
:ڪي [[دهلي]] ڪي [[دکن]] ڪي گڙن مٿي [[گرنار]]
:ڪنهين جنبي [[جيسلمير]] تان، ڏنا [[بيڪانير]] بڪار
:ڪنهين [[ڀڄ]] ڀڄائيو ڪنهين [[ڍٽ]] مٿي ڍار
:ڪنهين اچي [[عمرڪوٽ]] تان وسايا ولهار
:سائينم سدائين ڪرين مٿي [[سنڌ]] سڪار
:دوست تون دلدار، عالم سڀ آباد ڪرين
:::       (شاهه)

ان جو مطلب هيءُ آهي ته الف اشباع جي ڊگهن بيتن جو اثر سنڌي بيت تي پيو ۽ رفته رفته بيتن ۾ سٽن جو تعداد وڌندو ويو. انهيءَ سلسلي ۾ شهيد گرهوڙي جي بيتن جو به ڪجهه اثر پيو هوندو، ڇو جو ”ابيات گرهوڙي“ جو مقام الف اشباع جي شاعريءَ ۾ ساڳيو آهي، جيڪو لاکيڻي لطيف جي بيت واري شاعريءَ ۾ آهي.  سنڌي سگهڙ به الف اشباع واري شاعريءَ، خاص ڪري سنڌين ۽ شهيد گرهوڙي جي شاعريءَ کان متاثر ٿيا ۽ انهن ڊگهن بيتن کي پنهنجي شاعريءَ ۾ عروج تي رسايو. سگهڙ شاعرن جو سرتاج سانوڻ فقير آهي، جنهن جا ڊگها بيت ٻوليءَ جي سهڻائي ۽ زور بيان ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهن.  سانوڻ جي شاعريءَ ۾ ڊگهي ۾ ڊگهو بيت ٻاونجاهه سٽن جو آهي. 

پر اصل بيتن واري [[ڪلاسيڪي شاعري]]ءَ ۾ تمام ڊگها بيت ايترا مقبول نه ٿيا، جيترا سگهڙن واري شاعري ۾ ٿيا. سنڌي بيت شاهه سائين ۽ [[شاهه عنايت رضوي]] ۽ پڻ اهڙن ڪلاسيڪي شاعرن جي ڪلام ۾ اوج تي رسيا، انڪري ئي ان دؤر کان پوءِ [[سچل سرمست]]، [[بيدل]]، [[بيڪس]]، [[شاهه شريف ڀاڏائي]] ۽ [[خليفي نبي بخش]] جهڙن شاعرن بيت جي شاعريءَ جي معيار کي سدائين اوچو رکيو آهي.  اسان جي دور ۾ به سڀ کان پهريائين [[محمد خان غني]] ۽ ان کان پوءِ [[شيخ اياز]]، [[طالب الموليٰ]]، تنوير ۽ ٻين بيت جي روايت کي قائم رکيو آهي.  هنن نئين سر بيت کي سينگاري سنواري پنهنجي دور جي ضرورت آهر ترقي ڏني آهي.  سنڌي بيت جي تاريخ ۽ ارتقا کي ڏسندي چئي سگهجي ٿو ته هي لفظي سٽاءَ ۽ معنوي خوبين جي ڪري هر زماني ۾ اوج ۽ عروج تي رهيو آهي. 

سنڌي شاعريءَ ۾ به هندي شاعريءَ جي روايت جهڙي روايت موجود آهي، يعني ان ۾ به عشق جو اظهار عورت جي طرفان ٿئي ٿو، پر اهو هندي شاعريءَ جي روايت جو اثر ڪونهي. انهيءَ خاصيت ۾ هندي ۽ سنڌي شاعري پراڪرت ۽ اپڀرنس کان متاثر ٿيون آهن.  پر انهيءَ سلسلي ۾ به سنڌ جي پنهنجي انفراديت آهي جو ٻين اهڙين ٻولين کان، جن ۾ [[عشق]] جو اظهار [[عورت]] پاران ٿئي ٿو، مختلف آهي.  سبب هيءُ آهي ته عشق جو اظهار سنڌي شاعريءَ ۾ لوڪ داستانن جي حوالي سان ٿئي ٿو، توڻي اظهار عشق عام عورت جي طرفان ڇو نه هجي، داستانن جي سورمين، [[ليلان]] يا [[مارئي]]، [[نوري]] يا [[مومل]]، [[سورٺ]] يا [[موکي]] يا ڍولا ماروءَ جي مارئي جي زباني ڪيو ويندو آهي.  عشق جي اظهار جي هن روايت ۾ هڪ نفيس تهذيبي عنصر شامل ٿي ويو آهي ۽ عشقيه شاعري هڪ اوچي معيار تي پهچي وئي آهي.  تمثيلي ۽ اليگريءَ جي ڪري به اهڙي شاعريءَ ۾ نه رڳو وسعت بلڪ عظمت جو پهلو به نمايان ٿي ويندو آهي. 

انهيءَ خصوصيات جي ڪري بيت جي شاعريءَ ۾ هڪ جدا رنگ ۽ معيار پيدا ٿيو آهي، جنهن کي سنڌي روايت هڪ مڪاني ثقافت جي حيثيت ۾ ظاهر ڪري خاص انداز ڏنو آهي، تنهنڪري ان ۾ پنهنجي ڪشش ۽ پنهنجو دلڪش روپ آهي.  اهو روپ سنڌي شاعريءَ کي هندي شاعريءَ کان جدا ڪري ٿو، جنهن سان سنڌي شاعريءَ جي انفراديت نمايان ٿئي ٿي.

معنوي خوبين کان سواءِ بيت جي لفظي خوبين جي صورت ۾ به اها انفراديت پنهنجو هڪ جدا انداز رکي ٿي. هاڻي سنڌي بيت جي لفظي خوبين جي انهيءَ خصوصيت جو بيان ڪجي ٿو، جنهن جو سلسلو جيتوڻيڪ اپڀرنش جي شاعريءَ سان ملي ٿو، ان ۾ نج سنڌي خصوصيتون به ڏسجن ٿيون. دوهي ۽ بيت جي لاءِ لفظن جي هڪ خاص انداز ۽ ورتاءُ جي ضرورت ٿئي ٿي، ان جا مثال هيٺ پيش ڪجن ٿا.  پهريون مثال ڍولا ماروءَ جا ٻه دوها آهن.
:(1) بِي جُليان چلهاون آڀئي آڀئي ڪوڙ
::ڪدري ملون گي سجڻان ڪسي ڪنڪچي ڇوڙ
:(2) بي جُليان چلهاوي آڀئي آڀئي چار
::ڪدري ملون گي سجڻان، لايئي اِنهن بسار

انهن دوهن ۾ لفظن جي تڪرار سبب هڪ لفظي ۽ صوتي خوبي پيدا ٿي وئي آهي.  ٻئي بيت هڪجهڙن لفظن سان شروع ٿين ٿا.  ٻيءَ سٽ ۾ به ساڳي خوبي آهي.  سنڌي بيت ۾ اهڙا مثال عام جام ۽ وڏي تعداد ۾ ملن ٿا.  اهڙن لفظن سان شروع ٿيندڙ سنڌي بيتن جو انداز هيءُ آهي:

:اڌر نڌر اڀري، آهيان اسونهين
:پرڏيهي پرينءَ ڪيا، مرڻ لئي مونهين
:سسئي سيد چئي، تنگن ۾ تونهين
:هادي ڪيئن هونهين، ري سمر سڌون ڪري.    (شاهه)
______
:اڌر نڌر اڀري اسونهين آئون
:چيٽا چور چنجن ۾، بر ۾ بلائون
:موٽ پنهون پانهون، متان محب مري وڃان.     (شاهه)

اهو لفظي جوڙجڪ جو هڪڙو عام ۽ سهڻو مثال آهي، ان کان پوءِ جيڪو بيت ڇند طور پيش ڪجي ٿو، ان ۾ هڪ ٻي لفظي خوبي آهي جنهن ۾ ڇند ڪنهن هڪ لفظ يا ڪن لفظن تي ختم ٿئي ٿو، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ سلسليوار ڇند ساڳي ئي لفظ يا لفظن سان شروع ٿيندو آهي.  اهڙي ڇند کي ”ڪُنڊليا ڇند“ جو نالو ڏنو ويو آهي.  پهريون دوهو ”[[سائين]]“ لفظ تي ختم ٿئي ٿو:

:ڪهه[[ گرڌار]] ڪوي راءِ تا چَتُرن ڪي تائين
:ڪر توتي ڪهه ديت، آپ ڪهيي نهين سائين.

ان کان پوءِ ايندڙ دوهي جي پهرين سٽ لفظ ”سائين“ سان ئي شروع ٿئي ٿي:

:سائين اپني برات ڪو، ڪبهو نه ديجي تراس
:پلڪ دور نهين ڪيجيي، سدا راکيي پاس.

هاڻي هڪ اهڙو مثال ڏجي ٿو، جنهن ۾ ڇند جي آخري سٽ ڪن خاص لفظن تي ختم ٿئي ٿي، ۽ ان کان پوءِ ايندڙ بيت ساڳئي لفظ سان شروع ٿيندو آهي:

:1- بِنا بچاري جو ڪري، سو پيڇي پڇتاءِ
::ڪام بگاڙي آپکو، جڳ ۾ هو هنساءِ.
___
:جگ ۾ هوت هنساءِ، چت ۾ چين نه پاوي
:کان پين سنمان، راڳ رنگ من ۾ نا پاوي
______
::2- پاني باڙهي ناو ۾، گهر ۾ باڙهي دام
:دونون هاٿ اُليچيري، يهي سيانو ڪام.
_____
:يهي سيانو ڪام، رام ڪو سمرن ڪيجي
:پرسوُارٿ ڪي ڪاج، شيش آگي ڌر ديجيي.

هندي شاعريءَ جي صنف ”ڪنڊليا“، جا گهڻو ڪري دوهي جي وزن ۾ هوندي آهي، ان ۾ لفظن جي اهڙي خوبي رکيل آهي.  سنڌي بيت جي شاعري ۽خاص طور شاهه جي بيتن ۾ ساڳي ٽيڪنيڪ جا بيت جام ملن ٿا.  مثال طور:

:داغ تنهنجو دائما، ماري معذورين
:سائين ڪارڻ سپرين، وڃج ۾ ڏورين
:آئون تو حضورين، مڻيو وجهان مچ ۾.
:انهيءَ بيت جا آخري لفظ ”ميڻو وجهان مچ ۾“ آهن، ان کان پوءِ :ايندڙ بيت ساڳين لفظن سان شروع ٿين ٿا:

:(1) مڻيو وجهان مچ ۾، هائي هڻان هار
::ڀري جي ڀتار، ته ميريائي مان لهان.
---
:(2) مڻيو وجهان مچ ۾، هائي هڻي هار
::سوجي سک سيد چئي، ڪريئين ڪوه قرار
::راجا ريساڻو گهڻو، سٽاڻو سردار
::چوڏ چنيسر ڄام جو، ويهان ڏيهه ڏهڪار
::ٺاڪر اکين ٺار، مڻئي ٿي مٽئين.
::هندي دوهي جو هڪ ٻيو انداز الفظ جو هير ڦير به آهي، جنهن ::سان دوهي ۾ خوبصورتي ۽ اثر پيدا ٿيندو آهي:

:(1) پاس ڪهون تو پاس هئي، دور ڪهون تو دور
::جان اڃا جهان ۾، سڀ ۾ رهي ڀرپور.
:(2) دور ڪهون تو دور رهئي، پاس ڪهون تو پاس
::روم روم ۾ بس رهي، جو ڦولون ۾ پاس.

سنڌي ٻوليءَ جي مخصوص لفظن ۽ انهن جي رِدم (Rhythm) وزن ۽ موسيقيت کي خيال ۾ رکي هيٺين بيتن ۾ لفظن جي بيهڪ ۽ هير ڦير سان پيدا ٿيندڙ موسيقيءَ جو انداز ۽ ان سان گڏ معني ۽ مفهوم جي سهڻائي ۽ اونهائي ڏسڻ ۾ محسوس ڪرڻ جهڙي آهي. 

:گهڙو ڀڳو منڌ مئي، ويا وسيلا
:سار ڇڏيان سير ۾ هئي رهيا حيلا
:سهڻي جا سيلا، وحدت سڀ وڃائيا.

:گهڙو ڀڳو منڌ مئي، وسيلا ويا
:تنها پوءِ سُئا، سهڻي سڏ ميهار جا.
_______
:پاڻ کڻج پاڻ سين، ريءَ وسيلي وڌ
:لائن تنين لڏ، عشق جيئن جا اڳ ۾.
_____
:پاڻ کڻج پاڻ سين، ريءَ وسيلي وڃ
:ڀيلو ڀــــــــــري ڀڃ، اڪنڊ کڻ عمــيق ۾.     (شاهه)

سنڌي بيت ۾ لفطن جي جوڙجڪ بابت ايترا مثال ڪافي آهن.  انهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته انهيءَ ڏس ۾ به سنڌي شاعرن پنهنجو جدا ۽ سهڻو انداز پيدا ڪيو آهي، جنهن کي نڀائيندا پيا اچن.
سوال جواب جي بيتن واري روايت به سنڌ ۾ ڪافي پختي ۽ پنهنجي انداز ۾ منفرد آهي.  سوال جواب جي دوهن ۾ خاص دوها اهي سمجهيا ويا آهن، جن ۾ ڪي مشهور شخصيتن جو ذڪر آيل آهي يا انهن جي وچ ۾ دوهن جي ڏي وٺ ٿي آهي.  مثال ۾ اهڙي هندي دوها پيش ڪجن ٿا.  مشهور درويش شاهه ڀيڪ پنهنجي هڪ درويش دوست فقير بابا شيتل پوري ڏانهن هڪڙو دوهو موڪليو هو ته:

:چلتي چلاتي جڳ ڳئيو، اور ڀيڪ دواري دوُر
:خرچي نِبڙي پڳ ٿڪي، جا ڪوئ ڪهي حضور
:(شاهه ڀيڪ)

ان جو جواب بابا شيتل پوري به هڪ دوهي ذريعي ڏنو هو.
:جن بنين تم جات هو، اُن نبين هين دور
:ست نام شيتل پوري جو سنمک رهي حضور
:(شيتل پوري)

سنڌيءَ ۾ اهڙن بيتن جا مثال ڪيترائي آهن، پر سڀ کان مشهور اهي آهن، جن جي ڏي وٺ خواجه محمد زمان لقواري وارن، [[شاهه عنايت شهيد]] ۽ [[شاهه لطيف ڀٽائي]] جي وچ ۾ ٿي هئي. شاهه صاحب جڏهن خواجه محمد زماني صاحب جي خدمت ۾ حاضر ٿيا ته پاڻ مراقبي ۾ هئا. شاهه صاحب وٽن وڃي هيءُ بيت ڏنو:

:سامي سفر هليا، ڪـــــــو پروڙي پـــنڌ
:جن هيٺان ڪنڌ، آءُ نه جئندس ان ريءَ (شاهه)
:خواجه صاحب جواب ۾ هي بيت ورجايو.
:ڪين آهين ڪيـــــن، وڃي ڪين ڪــــــماءِ
:لاڳاپا لوڪ جا، لاسين سڀ لهـــــــــراءِ
:سامي پوءِ سلنداءِ، ڳالهه پريان جي ڳجهه جي
:(خواجه محمد زمان)

هي بيت ٻڌي شاهه صاحب فرمايو:
:قلم وهي ويو ڪانهه، سرتيون ڪنهن سهاڳ لئي
:انگ اڳي ئي لکيو، ات نه پهچي ٻانهه
:ڪنهن کي ڏيان دانهه، ته پرينءَ مان سين هيئن ڪيو
:(شاهه)

انهيءَ تي خواجه صاحب وراڻيو:
:ويهه وڃي وٽ تن، قلم جنينءَ جي هٿ ۾
:ميٽيو انگ اڳيون، واري ٻيو لکن
:پنو سي پڙهن، جنهن مان پسن پرينءَ کي
:::   (خواجه محمد زمان)

چون ٿا ته عرفان جي منزلن ۾ جڏهن شاهه صاحب قبض ۽ سبط جي حالت ۾ هو ته شاهه عنايت الله جهوڪ وارن، جيڪي پاڻ به درويش ۽ خدا رسيده بزرگ ۽ عمر ۾ شاهه سائينءَ کان وڏا هئا، تن انهيءَ حالت کي ڏسي هيٺيون بيت پڙهيو:

:ڏسي ڏونگر ڏار، مٿان هلن هيري ٿئين
:ڪي مجازاڻيون موٽيون، سُئي پنڌ پچار
:پويون پائج پرين کي، حقيقي هار
:سگهي لهندي سار، آريجا عنايت چئي
:::     (شاهه عنايت)

جواب ۾ شاهه صاحب فرمايو:
:پسي ڏونگر ڏاهه، متان هلڻ هيري ٿئين
:پڇي پوج سسئي مهندا بلوچاڻي باهه
:اڻ ورائتي ور جو، آسرو هڏ مَ لاهه
:اکين اوڏو آهه، پرين پراهون مَ چون

فني ۽ معنوي خيال کان بيت سدائين سنڌي شاعريءَ ۾ مانواري صنف رهي آهي.  چئي سگهجي ٿو ته بهترين سنڌي شاعري بيتن واري شاعري آهي ۽ سنڌي بيت جي روايت ڪنهن صورت ۾ به هندي دوهي جي روايت کان گهٽ ناهي. سنڌي [[لوڪ ادب]] ۾ ڏور بيت جي جيڪا صنف آهي، اهڙي ڪا به صنف هندي دوهي جي شروعات ۾ نظر نٿي اچي. فني توڙي شاعرانه خوبين جي اعتبار کان سنڌي بيت هڪ مڪمل، منفرد ۽ خوبصورت صنف آهي، جنهن کي ڪنهن به ٻوليءَ جي بهترين شاعري جي مقابلي ۾ پيش ڪري سگهجي ٿو. &lt;ref&gt;سنڌي بيت جو بُڻ بنياد، از:
الياس عشقي؛ رسالو: مهراڻ؛ ڇپيندڙ: [[سنڌي ادبي بورڊ]]؛ آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>5iovel7wmblnoveoj758d0oeygkqgt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اساسي شاعري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36898</id>
    <revision>
      <id>369265</id>
      <parentid>251760</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:48:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369265</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2677" sha1="tn0tkm21qx32yasey6ikfxvplndyi1p" xml:space="preserve">{{مبسس4}}
اساسي يا بنيادي شاعريءَ (Basic Poetry) جو بنياد يا اساس سٺن انساني قدرن واري فهم ۽ فڪر تي رچيل شاعري آهي. اهڙي شاعريءَ ۾ ڪنهن قصي ۽ واقعي جي بيان يا فقط شاعراڻين خوبين جي اظهار بدران ڪا سٺي مقصد واري معنا سمايل هوندي آهي. دنيا جي هر ٻيءَ زبان وانگر [[سنڌي]] زبان جي اساسي شاعريءَ جو اساس/بنياد ڪائنات جي خالق جي وحدانيت ۾ ڪامل يقين، انسان ذات سان محبت ۽ انساني وحدت ۾ ويساهه، ۽ معاشري ۾ سٺين خوبين واري ڪردار جي مفهوم تي ٻڌل آهي. مجموعي طور، سنڌي اساسي شاعري انسان جي ايمان ۽ ارادي جي سچائي ۽ عملي ڪردار جي اعليٰ معيارن جي تشريح ۽ تعبير آهي .سنڌي اساسي شاعري، صوفين سالڪن ۽ وڏي نظر ۽ وڏيءَ دل وارن دانائن ۽ دردمندن جو ڪلام ۽ پيغام آهي جنهن ۾انسان جي عارضي زندگي ۽ سندس دائمي بقاءَ سان لاڳاپيل حقيقتن جا اهڃاڻ سمايل آهن. قاضي قادن اساسي شاعريءَ جي عمارت جو باني سمجهيو وڃي ٿو. يارهين صديءَ جي آخر ۽ ٻارهين صديءَ ۾ شاهه لطف الله قادري، ميين شاهه عنات رضوي ۽ شاهه عبداللطيف جي رسالن ۾ اساسي شاعريءَ جي عمارت، هيئت ۽ صورت جڙي راس ٿي. اعليٰ فڪر ۽ مضمونن جي نکار جي لحاظ سان [[شاهہ عبداللطيف ڀٽائي]] ان کي سينگاري ڪلاسيڪي شاعريءَ جي راهه روشن ڪئي، جنهن تي اڳتي روحل فقير، سچل سرمست، صوفي صادق، خليفي نبي بخش ۽ ٻين اعليٰ اساسي ۽ ڪلاسيڪي شاعريءَ کي سنواريو ۽ سينگاريو.&lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%A7%D8%B3%D8%A7%D8%B3%D9%8A%20%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>tn0tkm21qx32yasey6ikfxvplndyi1p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تجريدي شاعري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36899</id>
    <revision>
      <id>369252</id>
      <parentid>245964</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369252</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1744" sha1="lh297lb3wqvno3iuqmkmtgpx549fv1t" xml:space="preserve">'''تجريدي شاعريءَ''' (Abstract Poetry) ۾ شين يا خيالن کي اهڙي انداز ۾ پيش ڪيو ويندو آهي جو اهي حقيقت جي ابتڙ يا غير حقيقي لڳن. يعني اهي خيالي ڳالهيون اڻ ٿيڻيون لڳن، پر اهڙن نظمن جي پٺيان ڪا نہ ڪا حقيقت يا مقصد ضرور هجڻ گهرجي. تجريدي نظم کي ڳجهارت جو انداز بہ چئي سگهجي ٿو. جيئن ڳجهارت جي ظاهري صورت هڪڙي هوندي آهي پر ان جو اندر ان جي ڀڃڻي يا اصل حقيقت لڪل هوندي آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]&lt;/ref&gt; ائين تجريدي نظم ۾ بہ اصل حقيقت نظم جي پس پرده لڪل هوندي آهي. يعني نظم جو بيان هڪڙو ۽ مقصد بلڪل جدا هوندو آهي. سنڌي تجريدي شاعريءَ ۾ پهريون نالو پيراڻي ڀنڀري (ڪلهوڙن جو دؤر) جو اچي ٿو، جنهن جي شاعري بيتن جي صورت ۾ آهي، پر ان ۾ تجريديت جا رنگ ڀريل آهن جديد دؤر ۾ ملڪ نديم (1946-2010ع) تجريدي شاعريءَ جو نمائندو شاعر ٿي گذريو آهي.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AA%D8%AC%D8%B1%D9%8A%D8%AF%D9%8A%20%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>lh297lb3wqvno3iuqmkmtgpx549fv1t</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داخلي شاعري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36900</id>
    <revision>
      <id>369241</id>
      <parentid>252619</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:39:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369241</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1165" sha1="n7kafzffmc3b4xu0pn20i6024v1pilu" xml:space="preserve">{{مبسس4}}

داخلي شاعري ___(Subjective Poetry):


هر اديب يا [[شاعر]] وٽ ٻن قسمن جي دنيا هوندي آهي. هڪ دنيا سندس ذاتي هوندي آهي. يعني “داخلي” هوندي آهي. ٻي دنيا سندس ذات کان ٻاهر هوندي آهي. ان کي “خارجي” دنيا چئبو آهي. جڏهن هو ذاتي زندگيءَ بابت شاعري ڪندو آهي يا لکندو آهي ۽ ان ۾ ذاتي تجربا، مشاهدا ۽ احساس شامل ڪندو آهي ته اها داخلي شاعري (Subjective Poetry) سڏي ويندي آهي&lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%AF%D8%A7%D8%AE%D9%84%D9%8A%20%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>n7kafzffmc3b4xu0pn20i6024v1pilu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رزميه شاعري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>36902</id>
    <revision>
      <id>369236</id>
      <parentid>267107</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:37:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369236</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3663" sha1="4mr4iocqtliy1uoolqs59uuc11rf8a3" xml:space="preserve">'''رزميہ شاعري''' (epic) ان ڪلام کي چئبو اھي، جنھن ۾ جنگ جي ميدان ۽ بھادرن جي ڪارنامن جو ذڪر وڏي اب ۽ تاب سان ڪيو وڃي. ھن قسم جي شاعريءَ ۾ حب الوطنيءَ جو اثر گھڻو غالب ھوندو اھي، ان ڪري ان ۾ بھادريءَ جا ڪارناما ۽ سپاھين جي شجاعت جا جوھر ۽ جذبا دلچسپ نموني بيان ڪيا ويندا اھن. سنڌي شاعريءَ ۾ سڀ کان اول سومرن جي دؤر (1050-1350ع)حڪومت ۾ رزميہ کاھون چيون ويون. جھڙوڪ سومرن ۽ گجرن، سومرن ۽ علاءُ الدين جي جنگ ۽ دودو ۽ چنيسر جي جنگ وغيره جون لڙايون. هي شاعريءَ جا نمونا رزميہ شاعريءَ ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;رزميہ شاعري (Ramzia shaairi) ان ڪلام کي چئبو اھي، جنھن ۾ جنگ جي ميدان ۽ بھادرن جي ڪارنامن جو ذڪر وڏي اب ۽ تاب سان ڪيو وڃي. ھن قسم جي شاعريءَ ۾ حب الوطنيءَ جو اثر گھڻو غالب ھوندو اھي، ان ڪري ان ۾ بھادريءَ جا ڪارناما ۽ سپاھين جي شجاعت جا جوھر ۽ جذبا دلچسپ نموني بيان ڪيا ويندا اھن. سنڌي شاعريءَ ۾ سڀ کان اول سومرن جي دؤر (1050-1350ع) حڪومت ۾ رزميہ کاھون چيون ويون. جھڙوڪ سومرن ۽ گجرن، سومرن ۽ علاءُ الدين جي جنگ ۽ دودو ۽ چنيسر جي جنگ وغيره جون ويڙهون. هي شاعريءَ جا نمونا رزميہ شاعريءَ (epic poetry) ۾ شمار ٿين ٿا.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/%D8%B1%D8%B2%D9%85%D9%8A%D9%87%20%D8%B4%D8%A7%D8%B9%D8%B1%D9%8A.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد&lt;/ref&gt;

== جنگ نامو ==

'''جنگ ناما''' (Epics) جنگ ناما واقعاتي شاعريءَ جو اهو نمونو آهي، جن ۾ ڪنھن [[جنگ]] جي يادگيري، منظر نگاري، جيت يا هار جو نقشو چٽيل هجي. جنگ ناما، اصل ۾ [[رزميه شاعري|رزميہ شاعري]] هوندا آهن. [[سنڌي لوڪ ادب]] سلسلي جو ڪتاب ’جنگ ناما‘ ڊاڪٽر [[نبي بخش بلوچ]] جو ترتيب ڏنل آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== راسو ==

[[ٿر]] ۽ [[راجستان]] ۾ رزميہ شاعريءَ کي '''راسو''' يا '''راسوڙو''' چوندا آهن. جنھن ۾ جوڌن جي سورهيائيءَ جي واکاڻ ڪيل هوندي آهي. پروفيسر محرم خان لکي ٿو تہ ”[[دودو چنيسر|دودي چنيسر]] واري رزميه ڳاھ/داستان کي ”دودل راسو“ چئجي تہ وڌاءُ نہ ٿيندو. &lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:سنڌي شاعري]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>4mr4iocqtliy1uoolqs59uuc11rf8a3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عبدالجبار جوڻيجو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37149</id>
    <revision>
      <id>369223</id>
      <parentid>269663</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:33:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369223</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14463" sha1="mkql1y0gm2euortgsywbw2v810znp95" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name = عبدالجبار جوڻيجو &lt;br/&gt; Abdul Jabbar Junejo 
| image =
| imagesize = 200px
| caption = عبدالجبار جوڻيجو
| pseudonym = 
| birth_name =
| birth_date = {{birthdate|1935|11|26}}
| birth_place = پير فتح شاھ، [[بدين]]
|death_date         ={{death date and age|df=yes|2011|07|12|1935|11|
26}}
| death_place = [[ڪراچي]]
| occupation = سنڌ يونيورسٽي ۾ پروفيسر، آرٽس فيڪلٽي جو ڊين، سنڌي ادبي بورڊ جو چيئرمين. 
| nationality = پاڪستاني
| religion = [[اسلام]]
| ethnicity = [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]
| language =[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[اردو]]، [[انگريزي ٻولي|انگريزي]]
| education = ايم اي [[سنڌي ادب]]، پي. ايڇ. ڊي 
| alma_mater =
| doctoral_advisor =
| fields = 
| workplaces = سنڌ يونيورسٽي
| genre = [[تاریخ]]، [[لسانیات]]، ادب، ڪھاڻي ، تنقيد، تاريخ
| subject = 
| notableworks = *سنڌي ادب جي مختصر تاريخ
*لاڙ جي لغات
*سنڌي شاعريءَ تي فارسي شاعريءَ جو اثر
*ونڊ سر محل جو مسافر“ (سفرنامو 1989ع)،
*سرائيڪي شاعري: ايڪ مطالعه
| influences = 
| influenced = 
| awards = 
| signature = 
| website = 
| portaldisp = 
}}
ڊاڪٽر '''عبدالجبار جوڻيجو''' [[انگريزي ٻولي]] (Dr. Abdul Jabbar Junejo) (پيدائش: 26 نومبر [[1935ع]] - وفات: 12 جولاءِ [[2011ع]]) [[سنڌ]] جو ناميارو محقق، مؤرخ، اديب، شاعر، ڪهاڻيڪار، [[سنڌي ٻولي]] جو ماهر ۽ [[سنڌ يونيورسٽي]] ۾ پروفيسر هو. سندس ڪيترائي تحقيقي مقالا ۽ ڪتاب چپيل آهن.&lt;ref&gt;{{Citation |title=سنڌي ٻوليء جو ناليوارو ليکڪ ۽ محقق ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو لاڏاڻو ڪري ويو {{!}} SindhSalamat&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://sindhsalamat.com/threads/13700/ |accessdate=2017-07-31 |archive-date=2017-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024082450/http://sindhsalamat.com/threads/13700/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

== جنم ۽ تعليم ==
ڊاڪٽر عبدالجبار جو جنم 26 نومبر [[1935ع]] ۾ پير فتح شاهه تعلقو ۽ [[بدين ضلعو]] ۾ ٿيو. سندس والد جو نالو سلطان احمد آهي۔ ڊاڪٽر صاحب جنهن اسڪول ۾ پرائمري ءَ جي تعليم حاصل ڪئي اتي جي استادن ۾ محمد عرس منڌرو، حاجي محمد سليمان منڌرو، لکاڏنو واڍو، حاجي پنيلڌو، حاجي عبدالله مينڌرو، محمد رحيم ملاح، عبدالرشيد خاصخيلي، چتون مل ميگهواڙ، ڏاتر ڏنو مينڌرو، محمد عيسيٰ ملاح، محمد خان ڪنڀر، عبدالرحمان جوڻيجو ۽ هيرانند جنهن وٽ ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو ۽ سندس ڀاءُ عبدالمجيد ٽيوشن پڙهڻ ويندا هئا. ماستر هيرانند جو گهر تنهن وقت ميرواهه ڪپ جي پاسي ۾ هوندو هو. جنهن وٽ سنڌي ۽ انگريزي گرامر پڙهيا.پاڻ وڌيڪ تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ 1946 ع ۾ بدين آيو، اتي چار درجا [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] پاس ڪري، 51-1950ع ۾ ٽنڊي باگي پڙهڻ لاءِ ويو، ٽنڊو باگو بدين کان 12 ميل اوڀر اُتر ڪنڊ تي آهي، جتي جو هاءِ اسڪول ميرغلام محمد ٽالپر ٺهرايو. جنهن جو نالو”لارينس مدرسه ۽ گورنمينٽ هاءِ اسڪول ٽنڊو باگو هو“ هتي ڊاڪٽر صاحب مسٽر غلام رضا ڀٽو، ان وقت ان اسڪول جو هيڊ ماستر هو ۽ اتي پڙهائيندڙ استادن ۾ لطف علي ٽالپر، شيخ عزيز، مسٽر لطفي ۽ مسٽر الله بخش شامل آهن. سٽي ڪاليج ۾ 58-1956ع تائين ٻه سال پڙهيو .انهيءَ دوران ادب ۽ تاريخ سان گهري دلچسپي پيدا ٿيس. [[1958ع]] تائين سٽي ڪاليج ۾ پڙهيو ۽ ان کان پوءِ فرسٽ ۽ انٽر آرٽس ۾ ڪئي. [[1960ع]] ۾ سنڌيونيورسٽي مان سنڌي ۾ B.A (Hons) ٽئين نمبر ۾ ڪئي، [[1962ع]] ۾ ايم اي سنڌي ۾ پهرين نمبر ساڻ گولڊ ميڊل حاصل ڪيو، تنهن کان علاوه آنرس سميت پوري فيڪلٽي ۾ به پهريون نمبر حاصل ڪيائين. جنهن وقت ڊاڪٽر صاحب B.A ۾ داخلا ورتي ته ان وقت سنڌي شعبي ۾ ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ هيڊ آف ڊپارٽمينٽ ۽ ان بعد علي نواز جتوئي هيڊ آف ڊپارٽمينٽ رهيو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhiadabiboard.net/2019/09/26/ڊاڪٽر-عبدالجبار-جوڻيجو/|title=ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو – سنڌي ادبي بورڊ|language=en-US|access-date=2020-03-31}}&lt;/ref&gt;

== پيشيور خدمتون ==
1960ع ۾ سچل آرٽس ڪاليج [[حيدرآباد]] ۾ جونيئر ليڪچرر مقرر ٿيو. 1962-08-21 ۾ [[سنڌي]] شعبي [[سنڌ يونيورسٽي]] ۾ ليڪچرر مقرر ٿيو. 76-1970ع کان سنڌي شعبي سنڌ يونيورسٽي ۾ اسسٽنٽ پروفيسر ٿيو. 1976-1983ع تائين سنڌي شعبي سنڌ يونيورسٽي ۾ ايسوسيئٽ پروفيسر ٿيو. 1976ع ۾ سوٽا جو صدر ٿيو تنهن وقت سنڌ يونيورسٽي ۾ شيخ اياز وائيس چانسلر هيو. 1983ع کان 1995ع تائين سنڌي شعبي سنڌ يونيورسٽي ۾ پروفيسر ۽ چيئرمين رهيو. (تنهن وقت ۾ يونيورسٽي جو وائيس چانسلر مظهر الحق صديقي هو) 1993ع کان 1995ع تائين آرٽس فيڪلٽي جو ڊين رهيو. 1993ع کان 1994ع تائين سنڌي ادبي بورڊ جو چيئرمين پڻ رهيو. 2004ع کان 2007ع تائين ڊائريڪٽر لاڙ ميوزيم بدين رهيو . ئڪڊمڪ ڪائونسل سينٽ بورڊ آف ائڊوانسڊ اسٽڊيز [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] جو ميمبر پڻ رهيو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/Personalties/Book28/Book_page14.html|title=Sindhi Adabi Board Online Library (سنڌي ادبي بورڊ)|website=www.sindhiadabiboard.org|access-date=2020-03-31}}&lt;/ref&gt;

== ادبي خدمتون ==
هونئن ته ڊاڪٽر صاحب جي تحقيق جي شعبي ۾ مڃتا پوري سنڌ اندر آهي، پر ملڪي سطح تي سندس نالو مانوارن محققن جي فهرست ۾ نمايان آهي. پر گهٽ ماڻهن کي خبر هوندي ته ڊاڪٽر عبدالجبار موسيقيءَ ۾ پڻ وڏي مهارت رکي ٿو. اسان لاڙ وارن لاءِ ته ڊاڪٽر صاحب وڏي وٿ آهي. نوجوانن لاءِ ڇپر ڇانءَ، استادن اديبن لاءِ رهبر ۽ وڏي ڄمارَ وارن لاءِ مثالي انسان آهي. مون جڏهن سندس ترتيب ڏنل ڪتاب ”ڊاڪٽر بلوچ: هڪ مطالعو“ پڙهيو ته دنگ رهجي ويس. ان هڪ ڪتاب جي ترتيب لاءِ جوڻيجي صاحب سوين ڪتاب، مضمون ۽ مقالا پڙهيا ۽ مصنف سان روبرو ملي مستند ڄاڻ حاصل ڪئي. سنڌي ٻوليءَ ۾ ڊاڪٽر جوڻيجي جو اهو هڪ نئون لاڙو هو، ان کان اڳ اهڙي جامع ڪوشش ڪنهن ڪانه ڪئي هئي. ان ڪتاب ۾ ڊاڪٽر بلوچ جي مڪمل سوانح، علمي پورهيو ۽ جستجو جي تفصيلي تاريخ سمايل آهي. ان ڪتاب پڙهڻ کان پوءِ پڙهندڙ ڊاڪٽر بلوچ جي ڪمن ۽ ڪارنامن کان بخوبي آگاهه ٿي سگهي ٿو. ان نئين ادبي روايت کي ڊاڪٽر صاحب اڃا به اڳتي وڌايو ۽ ’شيخ اياز: هڪ مطالعو‘، ’ڊاڪٽر سنديلو: هڪ مطالعو‘، ’محمد سومار شيخ: هڪ مطالعو‘، ’سرائيڪي شاعري: هڪ مطالعو‘ لکي، ان روايت کي پڪو پختو ڪيو. ان جي تقليد ۾ پوءِ ڪيترن ئي عالمن، اديبن ۽ اديبن ۽ خاص طور ”سنڌ ماڻڪ موتي تنظيم“ مختلف عالمن، اديبن ۽ شاعرن تي ساڳي انداز ۾ ڪتاب تيار ڪرايا آهن، جيڪي سنڌي ٻولي ۽ ادب جو اهم سرمايو ثابت ٿيا آهن.
ڊاڪٽر صاحب 1952ع کان شاعري شروع ڪئي هئي ۽ ”شام“ تخلص سان دوها، بيت، وايون ۽ نظم چيائين. سندس شاعري جو هڪ مجموعو ”مرگهه ترشنا“ جي نالي سان 1976ع ۾ ڇپيو، جنهن کيس سٺن شاعرن جي صف ۾ بيهاري ڇڏيو، پر اڄڪلهه نه ته هو شاعري ڪري ٿو ۽ نه وري پنهنجي نالي سان تخلص ”شام“ جو استعمال ڪري ٿو. شايد ان جو هڪ سبب اهو به هجي ته ”عشق هاڻي ڪجي ڪنهن سان جيءَ جو جانان نه رهيو....“
ڊاڪٽر صاحب لسانيات جو وڏو ماهر آهي، هن سلسلي ۾ پاڻ اهم خدمتون سرانجام ڏنيون اٿس. پاڻ سنڌي، انگريزي، اردو، سرائيڪي، پنجابي ۽ چيني ٻولين جو ماهر آهي. عربي ۽ فارسي ٻولين جي به سٺي ڄاڻ رکي ٿو. سندس تعلق جيئن ته لاڙ واري علائقي سان آهي، ان ڪري هن ”لاڙ جي لغات“ ترتيب ڏني آهي، جنهن ۾ نج لاڙ جا ڪيترائي لفظ شامل آهن، پر ڪيترائي لفظ اهڙا به شامل آهن، جيڪي اتر توڙي وچولي سنڌ ۾ پڻ رائج آهن. هن ”سنڌي ادب جي تاريخ“ لکي آهي، جيڪو نهايت ڪارآمد ڪتاب آهي ۽ ادب جي شاگردن جي سٺي رهنمائي پڻ ڪري ٿو. علي نواز جتوئي مرحوم سان گڏجي ترتيب ڏنل سندس هڪ ٻيو ڪتاب ”غزلن جو غنچو“ بي- اي جي ڪورس لاءِ منظور ٿيل آهي.

== ڪتاب ==
* سوکڙي“ (بيتن ۽ ڪهاڻين جو مجموعو 1956ع)،
* باڻو گهر“ (ڪهاڻين جو مجموعو 1958ع)،
* دانشمندي“ (ايڊٽ ڪيل 1958ع)،
* ڪنز اللطيف“ (شاهه جي رسالي بابت 1961ع)،
* سوري آ سينگار“ (ناول 1963)،
* غزلن جو غنچو“ (ايڊٽ ڪيل 1963ع)،
* سنڌيون“ (مذهبي شعر بابت 1970ع)،
* سڄڻ نت سوجهرو“ (حضور صه بابت نظم جو ترجمو 1971ع)،
* سنڌي ٻيو ڪتاب“ (نصاب 1973ع)
* مائوءَ جي ملڪ ۾“ (سفرنامو 1973ع)،
* سنڌي ادب جي مختصر تاريخ“ (ٽي ايڊيشن 93-83-1973ع)،
* اڪيلي“ (ناول ترجمو 1974ع)،
* لاڙ جي لغات“ (1975ع)،
* مرگهه ترشنا“ (شعرن جو مجموعو 1976ع)،
* لطيفيات“ (ببليو گرافي 1977ع)،
”لطيف ڪوئيز“ (شاهه لطيف بابت چٽاڀيٽيءَ جا سوال 1978ع)،
* سنڌي شاعريءَ تي فارسي شاعريءَ جو اثر“ (ٿيسز 1980ع)،
* هيڪر هار سينگار سکي“ (ڪهاڻين جو مجموعو 1981ع)،
* سچل نامو“ (ببليو گرافي 1981ع)،
* يپڪ ملهار“ (آتم ڪهاڻي 1984ع)،
* سنڌي لوڪ گيت“ (1985ع)،
* سليس سنڌي“ (نصاب 1989ع)،
* سنڌي ڪوئيز“ (معلومات 1989ع)،
* ونڊ سر محل جو مسافر“ (سفرنامو 1989ع)،
* لاڙ جو مطالعو“ (مرتب ڪيل 1991ع)،
* ٿر جي ٻولي“ (هدايت پريم سان گڏ 1994ع)،
* مقالا“ (بين الاقوامي سنڌي ادبي ڪانفرنس لاءِ تربيت ڏنل 1988ع)،
* نرتي تند نيازسين“ (مرتب 1988ع)،
* ڪٺمال“ (تنقيدي مضمون 2003ع)،
* سنڌي لوڪ گيت“،
* سليس سنڌي“،
* سرائيڪي شاعري: ايڪ مطالعه“ ۽
* ميرا عشق ڀي تو“.

== ايوارڊ ==
* بين الا قوامي سنڌي ادبي ڪانفرنس سنڌ يونيورسٽي 1988ع
* سچل سرمست سيمينار درازان.
* لاڙ ثقافتي ميلو بدين 1991ع
* سچل سرمست ايوارڊخيرپور 1998ع
* انٽرنيشنل ڪانفرنس آن آرڪيالاجي خيرپور 2003ع
* ڀارت ۾ ماڊلز جا ايوارڊ 2005ع (قطب مينار دهلي- تاج محل آگرو، پارليامينار مسجد حيدرآباد دکن ۽ سنڌي ٻولي وڪاس پريشد جئپور)
* نئين زندگي ايوارڊ 2006ع
* بيدل ايوارڊ روهڙي 2006.
* انسٽيٽيوٽ آف بزنيس اِسٽڊيز ڪراچي 2008ع
* سنڌي ٻولي، لکت ۽ تهذيب ڪانفرنس حيدرآباد 2009ع
* سما دؤر سيمينار ڪراچي يونيورسٽي 2009ع
* ڪلهوڙا دور 2009ع
* روضي ڌڻي ايوارڊ حيدرآباد 2010ع

== وفات ==
ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو 12 جولاءِ 2011ع تي ڪراچي ۾ لاڏاڻو ڪري ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://indusnews.net/2011/07/سنڌي-ادبي-بورڊ-جو-اڳوڻو-چئيرمين-ڊاڪٽر-ع/|title=سنڌي ادبي بورڊ جو اڳوڻو چئيرمين ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو ھن دنيا مان لاڏاڻو ڪري ويو|last=zasolangi|date=2011-07-12|website=Indus News|language=ur|access-date=2020-03-31}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جا تعليمي ماهر]]
[[زمرو:1935ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:بدين ضلعو کان ماڻهو]]
[[زمرو:سنڌ جا مورخ]]
[[زمرو:سنڌ جامحقق]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:سنڌي مصنف]]
[[زمرو:شاعر]]
[[زمرو:محقق]]
[[زمرو:ويهين صدي جا شاعر]]
[[زمرو:ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:ويهين صدي جا پاڪستاني شاعر]]
[[زمرو:بدين ضلعي جا ماڻهو]]</text>
      <sha1>mkql1y0gm2euortgsywbw2v810znp95</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ادبي پورهيو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37348</id>
    <revision>
      <id>369268</id>
      <parentid>245844</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:49:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369268</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1980" sha1="o0n71ciq8aub25bd30opkrwa0t19u15" xml:space="preserve">{{مبسس4}}
'''ادبي پورهيو''' (Adabi porihiyo) يا تخليقي پورهيو يا تخليقي پورهيئي جي مالڪيءَ جو حق يا انٽيليڪچوئل پراپرٽي رائيٽس (Intellectual Property Rights) اصل ۾ دنيا جا تخليقڪار ۽ موجد پيداواري صلاحيتن، فنن، هنرن ۽ انهن سان لاڳاپيل شعبن جي معاشي بهتريءَ لاءِ يا انهن کي هٿي وٺرائڻ لاءِ ڪانه ڪا نئين تخليق ڪن ٿا. انهيءَ تخليقي عمل کي حفاظت ڏيڻ لاءِ سندن حقن کي مڃتا ملي ٿي. اهڙي طرح ڪنهن به انسان هٿان ٺاهيل وکر يا وَٿُ جي مٿان مالڪيءَ، قبضي ۽ وڪري جو اهڙو حق، جنهن کي قانوني تحفظ مليل هُجي ۽ ڪابه اختياري مُداخلت ڪرڻ جي سگهه نه رکندي هُجي، ته ان کي ’تخليقي پورهيئي حق‘ سڏبو آهي. انهن حقن ۾ ڪاپي رائيٽ ، ٽريڊ مارڪ ۽ سيمي ڪنڊڪٽر چپ ڊزائينر وغيره اچي وڃن ٿا. اهي تخليقي حق تخليقڪارن/ مالڪن کي ڏنا وڃن ٿا، ته جيئن اهي تخليق ڪيل اسم جو صحيح فائدو وٺي سگهن. انهيءَ حوالي سان کين اها اجازت هوندي آهي ته اهي پنهنجن وکرن جي ڪابه قيمت مقرر ڪن. دُنيا ۾ ڪيتريون ئي بين الاقوامي تنظيمون آهن، جيڪي تخليقي/ پيداواري حق جي سلسلي ۾ جاکوڙ ڪن ٿيون.&lt;ref&gt;[http://dic.sindhila.edu.pk/define/Intellectual%20Property%20Rights.php سنڌي آنلائين ڊڪشنري]{{مئل ڳنڍڻو|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} پاران [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعري]]</text>
      <sha1>o0n71ciq8aub25bd30opkrwa0t19u15</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ادب جو نوبل انعام</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37624</id>
    <revision>
      <id>369271</id>
      <parentid>333064</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:50:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369271</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28921" sha1="18r7cf9iuyin4lhs56bucj9bldpl0pa" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو اعزاز
| name        = ادب جو نوبل انعام
| image       = [[فائل:Nobel2008Literature news conference1.jpg|300px]]
| caption     = ادب جي نوبل انعام جو 2008ع ۾ اعلان ڪيو پيو وڃي.
| description = [[ادب]] لاءِ ڪيل بهترين خدمتون
| presenter   = [[سوئيڊش اڪيڊمي]]
| country     = سوئيڊن
| year        = 1901
| holder = [[Kazuo Ishiguro]] (2017)
| reward      = 90 لک [[سوئيڊش ڪرونه]] (2017)&lt;ref&gt;{{cite web|title=Nobel Prize amount is raised by SEK 1 million|url=https://www.nobelprize.org/press/#/publication/59c911c82a43dd000437b4b7/552bd85dccc8e20c00e7f979|publisher=Nobelprize.org}}&lt;/ref&gt;
| website     = [http://nobelprize.org/ nobelprize.org]
| previous = [[سانچو:2016 نوبل انعام کٽيندڙ|2016]]
}}
'''ادب جو نوبل انعام''' (&lt;small&gt;{{lang-en|Nobel Prize in Literature}}، [[سويڊش ٻولي|سويڊش]]: Nobelpriset i litteratur)&lt;/small&gt; [[سويڊن|سوئيڊن]] پاران ڏنو ويندڙ [[ادبي اعزاز]] آهي. [[الفريڊ نوبل]] جي وصيت موجب، [[ادب]] لاءِ بهترين خدمتن عيوض، سال 1901ع کان هر سال اهو انعام ڏنو ويندو آهي.&lt;ref name='nobelorglit'&gt;{{cite web|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/ |title=The Nobel Prize in Literature |accessdate=13 October 2007 | work=nobelprize.org}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name='swedishref'&gt;{{cite news | author=John Sutherland | title=Ink and Spit | publisher=The Guardian | url =http://books.guardian.co.uk/review/story/0,,2189673,00.html | work =Guardian Unlimited Books |date=13 October 2007 | pages = | accessdate = 13 October 2007 | language = }}&lt;/ref&gt; انعام ڏيڻ لاءِ ڪڏهن ڪنهن مخصوص ادبي ڪم کي اهم ليکيو ويندو آهي، پر اڪثر ليکڪ جي سڄي زندگي جي ادبي ڪم کي ڏسي ان کي انعام سان نوازيو ويندو آهي. 

ڪنهن به ملڪ جي ليکڪ کي انعام ڏيڻ جو فيصلو [[سوئيڊش اڪيڊمي|سويڊش اڪيڊمي]] ڪندي آهي ۽ اڪيڊمي هر سال [[آڪٽوبر]] جي شروع ۾ ان جو اعلان ڪندي آهي. ان انعام سان گڏ چار ٻين شعبن جي ماهرن کي پڻ، سال 1895ع تي [[الفريڊ نوبل]] پاران ڪيل وصيت موجب [[نوبل انعام|انعام]] سان نوازيو ويندو آهي. ادب روايتي طور تي نوبل انعام جي تقريب ۾ پيش ڪيل آخري انعام آهي. ڪجهه موقعن تي، تازو 2018ع ۾ انعام کي ايندڙ سال تائين ملتوي ڪيو ويو آهي.

==پس منظر==
[[File:Sully-Prudhomme.jpg|thumb|سال 1901ع ۾، فرانسيسي شاعر ۽ مضمون نگار سولي پردوم (1839ع - 1907ع) پهريون شخص هو، جنهن کي ادب ۾ نوبل انعام ڏنو ويو، ”سندس شاعراڻي ساخت جي خاص اعتراف ۾، جيڪا اعليٰ مثالي، فني ڪماليت ۽ دل ۽ عقل ٻنهي جي خوبين جو هڪ نادر ميلاپ جو ثبوت ڏئي ٿي. ]]
[[File:Telegram Nobel Prize for Literature 1954.jpg|thumb|هيمنگوي جو ٽيليگرام سال 1954ع ۾ (اڪيڊمي متبادل طور تي ادب لاء ۽ ادب ۾ سالن کان استعمال ڪيو آهي، جيڪو بعد ۾ اڄ تائين معمول بڻجي ويو آهي)]]
الفريڊ نوبل پنهنجي آخري وصيت ۾ چيو ته سندس رقم انهن ماڻهن لاءِ انعامن جو هڪ سلسلو تيار ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو وڃي جيڪي طبيعيات، ڪيميا، امن، فزيالوجي يا طب ۽ ادب ۾ ”انسانيت کي سڀ کان وڏو فائدو“ ڏين ٿا.&lt;ref name=&quot;BBCHistory2&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/nobel_alfred.shtml|title=History – Historic Figures: Alfred Nobel (1833–1896)|publisher=BBC|archive-url=https://web.archive.org/web/20191227150003/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/nobel_alfred.shtml|archive-date=27 December 2019|access-date=15 January 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Britannica62&quot;&gt;{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/nobelprize/article-9056008|title=Guide to Nobel Prize|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|access-date=15 January 2010|archive-date=13 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013070208/http://www.britannica.com/nobelprize/article-9056008|url-status=live}}&lt;/ref&gt; جيتوڻيڪ نوبل پنهنجي حياتيءَ ۾ ڪيتريون ئي وصيتون لکيون پر آخري وصيت هن جي وفات کان هڪ سال اڳ لکي وئي هئي ۽ ان تي 27 نومبر 1895ع تي پيرس ۾ سويڊش-نارويجن ڪلب ۾ دستخط ڪيا ويا هئا.&lt;ref&gt;{{cite book|title=The Legacy of Alfred Nobel – The Story Behind the Nobel Prizes|last=Sohlman|first=Ragnar|publisher=The Nobel Foundation|year=1983|page=7|author-link=Ragnar Sohlman}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://resources.metapress.com/pdf-preview.axd?code=xu7j67w616m06488&amp;size=largest|title=The Nobel Foundation and its Role for Modern Day Science|last=von Euler|first=U.S.|date=6 June 1981|work=Die Naturwissenschaften|access-date=21 January 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20110714080803/http://resources.metapress.com/pdf-preview.axd?code=xu7j67w616m06488&amp;size=largest|archive-date=14 July 2011|publisher=Springer-Verlag|format=PDF|url-status=dead|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt; نوبل پنهنجي ڪل اثاثن جو 94 سيڪڙو، فنڊ قائم ڪرڻ ۽ پنج نوبل انعام ڏيڻ لاءِ، 31 ملين سويڊش ڪرونر (198 ملين آمريڪي ڊالر، 176 ملين يورو 2016ع ۾)، جي وصيت ڪئي.&lt;ref name=&quot;Nobelwill2&quot;&gt;[http://nobelprize.org/alfred_nobel/will/index.html &quot;The Will of Alfred Nobel&quot;] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110604072610/http://nobelprize.org/alfred_nobel/will/index.html|date=4 June 2011}}, Nobel Foundation. Retrieved 6 November 2007.&lt;/ref&gt; وصيت جي چوڌاري شڪ جي ڪري، اهو 26 اپريل 1897ع تائين نه هو ته اسٽورٽنگ، ناروي جي پارليامينٽ، ان جي منظوري ڏني.&lt;ref name=&quot;nobelprize12&quot;&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nobel_organizations/nobelfoundation/history/lemmel/|title=The Nobel Foundation – History|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20101009063706/http://nobelprize.org/nobel_organizations/nobelfoundation/history/lemmel/|archive-date=9 October 2010|access-date=12 October 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Levinovitz132&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QMSg5mRJiukC|title=The Nobel Prize: The First 100 Years|last=Levinovitz|first=Agneta Wallin|publisher=[[Imperial College Press]] and [[World Scientific|World Scientific Publishing]]|year=2001|isbn=978-981-02-4664-8|editor=Nils Ringertz|page=13|access-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230924100744/https://books.google.com/books?id=QMSg5mRJiukC|archive-date=24 September 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt; هن جي وصيت تي عمل ڪندڙ ريگنار سولمان ۽ روڊولف للجيڪوئس هئا، جن نوبل فائونڊيشن جو بنياد وڌو ته جيئن نوبل جي وصيت جو خيال رکيو وڃي ۽ انعامن کي منظم ڪيو وڃي.

ناروي جي نوبل ڪميٽي جا ميمبر جن کي امن انعام ڏيڻو هو، انهن کي وصيت منظور ٿيڻ کان پوءِ مقرر ڪيو ويو. پٺيان انعام ڏيڻ واري ٻئي تنظيمون : ڪرولنسڪا انسٽيٽيوٽ 7 جون تي، سويڊش اڪيڊمي 9 جون تي ۽ رائل سويڊش اڪيڊمي آف سائنسز 11 جون تي، ميمبر مقرر ڪيو.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.infoplease.com/spot/nobel-prize-history.html|title=Nobel Prize History|date=13 October 1999|publisher=Infoplease.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130426043912/http://www.infoplease.com/spot/nobel-prize-history.html|archive-date=26 April 2013|access-date=15 January 2010|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia|encyclopedia=Encyclopædia Britannica|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/416852/Nobel-Foundation|title=Nobel Foundation (Scandinavian organisation) – Britannica Online Encyclopedia|access-date=15 January 2010|archive-date=14 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514081249/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/416852/Nobel-Foundation|url-status=live}}&lt;/ref&gt; نوبل فائونڊيشن ان کان پوء هدايتن تي هڪ معاهدي تي پهچي ويو ته نوبل انعام ڪيئن ڏنو وڃي. سال 1900ع ۾، نوبل فائونڊيشن جي نئين ٺاهيل قانونن کي بادشاهه آسڪر II پاران جاري ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;Levinovitz13&quot;&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=QMSg5mRJiukC|title=The Nobel Prize: The First 100 Years|last=Levinovitz|first=Agneta Wallin|publisher=[[Imperial College Press]] and [[World Scientific|World Scientific Publishing]]|year=2001|isbn=978-981-02-4664-8|editor=Nils Ringertz|page=13|access-date=27 October 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20230924100744/https://books.google.com/books?id=QMSg5mRJiukC|archive-date=24 September 2023|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;thelocal1&quot;&gt;AFP, [http://www.thelocal.se/14776/20091005/ &quot;Alfred Nobel's last will and testament&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091009110708/http://www.thelocal.se/14776/20091005/|date=9 October 2009}}, ''[[The Local]]''(5 October 2009): accessed 20 January 2010.&lt;/ref&gt;&lt;ref name=BritannicaWill&gt;[https://www.britannica.com/EBchecked/topic/416856/Nobel-Prize &quot;Nobel Prize] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150429230820/https://www.britannica.com/EBchecked/topic/416856/Nobel-Prize |date=29 April 2015 }}&quot; (2007), in ''[[Encyclopædia Britannica]]''. Retrieved 15 January 2009, from ''Encyclopædia Britannica'': {{blockquote|After Nobel's death, the Nobel Foundation was set up to carry out the provisions of his will and to administer his funds. In his will, he had stipulated that four different institutions—three Swedish and one Norwegian—should award the prizes. From Stockholm, the Royal Swedish Academy of Sciences confers the prizes for physics, chemistry, and economics, the Karolinska Institute confers the prize for physiology or medicine, and the Swedish Academy confers the prize for literature. The Norwegian Nobel Committee based in Oslo confers the prize for peace. The Nobel Foundation is the legal owner and functional administrator of the funds and serves as the joint administrative body of the prize-awarding institutions, but it is not concerned with the prize deliberations or decisions, which rest exclusively with the four institutions. }}&lt;/ref&gt; نوبل جي وصيت موجب، ادب ۾ انعام جو تعين ”اڪيڊمي اِن اسٽاڪهوم“ طرفان ڪيو وڃي، جنهن کي نوبل فائونڊيشن جي قانون موجب سويڊش اڪيڊمي جي معنيٰ مقرر ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Espmark3&quot;&gt;[https://www.nobelprize.org/prizes/uncategorized/the-nobel-prize-in-literature-2 Kjell Espmark: The Nobel Prize in Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191013163317/https://www.nobelprize.org/prizes/uncategorized/the-nobel-prize-in-literature-2|date=13 October 2019}} Nobel Foundation&lt;/ref&gt;

== نامزدگي ۽ انعام جو طريقو ==

== انعام ==

== انعام حاصل ڪندڙ ==
ادب ۾ نوبل انعام سال 1901ع کان 2023ع تائين 116 ڀيرا ڏنو ويو آهي، 120 شخصيتن؛ 103 مردن ۽ 17 عورتن کي ڏنو ويو آهي. انعام ٻن ماڻهن جي وچ ۾ چار موقعن تي ورهايو ويو آهي، ست موقعن تي انعام نه ڏنو ويو. انعام حاصل ڪندڙن ۾ 25 مختلف ٻولين جا اديب شامل آهن. سڀ کان ننڍي عمر جو انعام کٽيندڙ رڊيارڊ ڪپلنگ هو، جنهن جي عمر 41 سال هئي، جنهن کي سال 1907ع ۾ ايوارڊ ڏنو ويو. سڀ کان وڏي عمر ۾ انعام حاصل ڪندڙ ڊورس ليسنگ هئي، جنهن کي 88 سالن جي عمر ۾ سال 2007ع ۾ ايوارڊ ڏنو ويو. ايرڪ ايڪسل ڪارل فيلڊٽ کي اهو ايوارڊ، 1931 ۾، مرڻ بعد ڏنو ويو. ڪجهه موقعن تي، انعام ڏيڻ واري اداري، سويڊش اڪيڊمي، پنهنجي ميمبرن کي انعام ڏنو آهي؛ سال 1916ع ۾ ورنر وون هيڊنسٽام ۽ سال 1931ع ۾ ڪارلفيلڊٽ کي مرڻ بعد، سال 1951ع ۾ پال لينگرڪويسٽ ۽ 1974ع ۾ آئيونڊ جوهنسن ۽ هيري مارٽنسن کي گڏيل انعام. سلمه ليگرلوف کي سال 1909ع ۾ نوبل انعام ڏنو ويو ۽ پنج سال پوءِ  سال 1914ع ۾ هن کي سويڊش اڪيڊمي جو ميمبر چونڊيو ويو. ٽن اديبن انعام کان انڪار ڪيو، ايرڪ ايڪسل ڪارلفيلڊٽ سال 1919ع ۾، &lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.karlfeldt.org/Karlfeldt/Nobelpriset.html|title=Karlfeldt och Nobelpriset|publisher=karlfeldt.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20110726213309/http://www.karlfeldt.org/Karlfeldt/Nobelpriset.html|archive-date=26 July 2011}}&lt;/ref&gt; بورس پاسٽرنڪ 1958ع ۾ (&quot;پهرين قبول ڪيو ۽ بعد ۾ هن جي ملڪ، سوويت يونين، جي اختيارين طرفان انعام رد ڪرڻ&quot; جي حڪم تي رد ڪري ڇڏيو، نوبل فائونڊيشن مطابق) ۽ [[سارتر|جين پال سارتر]] سال 1964ع ۾.&lt;ref name=&quot;facts2&quot;&gt;&quot;[https://www.nobelprize.org/prizes/facts/facts-on-the-nobel-prize-in-literature/ Facts on the Nobel Prize in Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190928162153/https://www.nobelprize.org/prizes/facts/facts-on-the-nobel-prize-in-literature/|date=28 September 2019}}&quot;, Nobel Foundation.&lt;/ref&gt; 

=== نوبل جي هدايتن جي تشريح ===
انعام لاءِ الفريڊ نوبل جون هدايتون، اهو بيان ڪندي آهن ته اميدوار کي ”انسانيت لاءِ سڀ کان وڏو فائدو“ ڏيڻ گهرجي ها ۽ ”مثالي هدايت ۾“ لکيو وڃي ها، جنهن گهڻو بحث ڪيو آهي. انعام جي شروعاتي تاريخ ۾، نوبل جي &quot;مثاليت&quot; کي &quot;هڪ بلند آواز مثاليزم&quot; جي طور تي پڙهيو ويو. معيار جو سيٽ، ان جي قدامت پسند آدرش جي خاصيت، چرچ، رياست ۽ خاندان کي مقدس رکڻ جي نتيجي ۾، جورنجرن جورنسن (Bjørnstjerne Bjørnson)، رڊيارڊ ڪپلنگ (Rudyard Kipling) ۽ پال هيس (Paul Heyse) کي انعام ڏنا ويا. 

پهرين عالمي جنگ دوران، غير جانبداري جي پاليسي هئي، جيڪا جزوي طور تي اسڪينڊينيويائي اديبن کي انعامن جي تعداد جي وضاحت ڪري ٿي. 1920ع واري ڏهاڪي ۾ ”مثالي هدايت“ کي وڌيڪ سخاوت سان ”وڏي دل واري انسانيت“ جي تشريح ڪئي وئي، جنهن جي نتيجي ۾ ليکڪن جهڙوڪ اناتول فرانس، جارج برنارڊ شا ۽ ٿامس مين کي انعام ڏنا ويا. 1930ع واري ڏهاڪي ۾، ”انسانيت تي سڀ کان وڏو فائدو“ کي هر ڪنهن جي پهچ ۾ ليکڪن جي طور تي تشريح ڪئي وئي، جنهن ۾ سنڪليئر ليوس ۽ پرل بڪ جهڙن ليکڪن کي مڃتا ملي. 1946ع کان، هڪ نئين سر اڪيڊمي جو ڌيان تبديل ڪيو ۽ ادبي علمبردارن جهڙوڪ هرمن هيس، آندري گائيڊ، ٽي. ايس. ايليٽ ۽ وليم فاڪنر کي انعام ڏيڻ شروع ڪيو. هن دور ۾، &quot;انسانيت تي سڀ کان وڏو فائدو&quot; اڳ جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ خاص ۽ سخي انداز ۾ تعبير ڪيو ويو. 1970 جي ڏهاڪي کان وٺي، اڪيڊمي اڪثر ڪري اهم پر بين الاقوامي طور تي اڻڄاڻ اديبن تي ڌيان ڏنو آهي، اديبن جهڙوڪ اسحاق باشويس سنگر، ​​اوڊيسيس ايليٽس، ايلياس ڪينيٽي، ۽ جاروسلاو سيفرٽ کي انعام ڏنو.  

سال 1986 کان، اڪيڊمي نوبل جي وصيت ۾ بين الاقوامي افق کي تسليم ڪيو، جنهن اميدوارن جي قوميت جي ڪنهن به غور کي رد ڪري ڇڏيو ۽ سڄي دنيا جي ليکڪن کي انعام ڏنو، جهڙوڪ نائيجيريا کان وول سوينڪا، مصر کان نجيب محفوظ، ميڪسيڪو کان اوڪٽاويو پاز، ڏکڻ آفريڪا کان نادين گورڊيمر، سينٽ لوسيا کان ڊيرڪ والڪوٽ، ٽوني موريسن، فهرست ۾ پهريون آفريڪي-آمريڪي، جاپان کان ڪينزابورو اوئي ۽ گاو شنگجيان، چيني ۾ لکڻ لاءِ پهريون انعام حاصل ڪندڙ، شامل آهن.&lt;ref name=&quot;Espmark2&quot; /&gt; 2000 ع واري ڏهاڪي ۾ وي. ايس. نائپال، ماريو ورگاس لوسا ۽ چيني ليکڪ مو يان کي ايوارڊ ڏنو ويو، پر ”سڄي دنيا لاءِ انعام“ واري پاليسي گهٽ نظر آئي، ڇاڪاڻ ته اڪيڊمي اڪثر يورپي ۽ مغربي ادبي روايت ۽ انگريزي ٻوليءَ جي اديبن کي ايوارڊ ڏنو آهي. سال 2015ع ۾، هڪ غير افسانوي ليکڪ لاء هڪ نادر انعام سويتلانا اليگزيوچ   (Svetlana  Alexievich) کي نوازيو ويو.&lt;ref&gt;&quot;[https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-literature/ All Nobel Prizes in Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200521161223/https://www.nobelprize.org/prizes/lists/all-nobel-prizes-in-literature|date=21 May 2020}}&quot;, Nobel Foundation.&lt;/ref&gt; 

=== گڏيل انعام ===
The Nobel Prize in Literature can be shared between two individuals. However, the Academy has been reluctant to award shared prizes, mainly because divisions are liable to be interpreted as a result of a compromise. The shared prizes awarded to [[Frederic Mistral]] and [[José Echegaray]] in 1904 and to [[Karl Gjellerup]] and [[Henrik Pontoppidan]] in 1917 were, in fact, both results of compromises. The Academy has also hesitated to divide the prize between two authors, as a shared prize runs the risk of being regarded as only half a laurel. Shared prizes are exceptional, and more recently, the Academy has awarded a shared prize on only two occasions, to [[Shmuel Yosef Agnon]] and [[Nelly Sachs]] in 1966, and to [[Eyvind Johnson]] and [[Harry Martinson]] in 1974.&lt;ref name=&quot;Espmark2&quot; /&gt;

=== Recognition of a specific work ===
Nobel Prize Laureates in Literature are awarded for the author's life work, but on some occasions, the Academy has singled out a specific work for particular recognition. For example, [[Knut Hamsun]] was awarded in 1920 &quot;for his monumental work, ''[[Growth of the Soil]]''&quot;; [[Thomas Mann]] in 1929 &quot;principally for his great novel, ''[[Buddenbrooks]]'', which has won steadily increased recognition as one of the classic works of contemporary literature&quot;; [[John Galsworthy]] in 1932 &quot;for his distinguished art of narration which takes its highest form in ''[[The Forsyte Saga]]''&quot;; [[Roger Martin du Gard]] in 1937 &quot;for the artistic power and truth with which he has depicted human conflict as well as some fundamental aspects of contemporary life in his novel-cycle ''[[Les Thibault]]''&quot;; [[Ernest Hemingway]] in 1954 &quot;for his mastery of the art of narrative, most recently demonstrated in ''[[The Old Man and the Sea]]''; and for the influence that he has exerted on contemporary style&quot;; and [[Mikhail Sholokhov]] in 1965 &quot;for the artistic power and integrity with which, in his [[And Quiet Flows the Don|epic of the Don]], he has given expression to a historic phase in the life of the Russian people&quot;.&lt;ref name=&quot;facts&quot;&gt;&quot;[https://www.nobelprize.org/prizes/facts/facts-on-the-nobel-prize-in-literature/ Facts on the Nobel Prize in Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190928162153/https://www.nobelprize.org/prizes/facts/facts-on-the-nobel-prize-in-literature/|date=28 September 2019}}&quot;, Nobel Foundation.&lt;/ref&gt;

=== Potential candidates ===
Nominations are kept secret for fifty years until they are publicly available at The Nomination Database for the Nobel Prize in Literature. Currently, only nominations submitted between 1901 and 1973 are available for public viewing.&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/|title=Nomination archive|publisher=Nobel Foundation|archive-url=https://web.archive.org/web/20201101001020/https://www.nobelprize.org/nomination/archive/|archive-date=1 November 2020|access-date=2 February 2022|url-status=live}}&lt;/ref&gt;{{blockquote|What about the rumours circling around the world about certain people being nominated for the Nobel Prize this year? – Well, either it's just a rumour, or someone among the invited nominators has leaked information. Since the nominations are kept secret for 50 years, you'll have to wait until then to find out.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Nomination FAQ |url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/nomination/nomination_faq.html |publisher=Nobel Foundation |access-date=5 June 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20130428092711/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/nomination/nomination_faq.html |archive-date=28 April 2013 |df=dmy-all }}&lt;/ref&gt;|source=in Nomination FAQ – Frequently Asked Questions about the Nomination and Selection of Nobel Laureates}}Nominated candidates are usually considered by the Nobel committee for years, but it has happened on a number of occasions that an author have been instantly awarded after just one nomination. Apart from the first laureate in 1901, [[Sully Prudhomme]], these include [[Theodor Mommsen]] in 1902, [[Rudolf Eucken]] in 1908, [[Paul Heyse]] in 1910, [[Rabindranath Tagore]] in 1913, [[Sinclair Lewis]] in 1930, [[Luigi Pirandello]] in 1934, [[Pearl Buck]] in 1938, [[William Faulkner]] in 1950 (the prize for 1949) and [[Bertrand Russell]] in 1950.&lt;ref name=&quot;facts&quot; /&gt;

Former recipients of the Nobel Prize in Literature are allowed to nominate their candidates for the prize and sometimes their proposals have subsequently been awarded the prize. The 1912 laureate [[Gerhart Hauptmann]] nominated [[Verner von Heidenstam]] (awarded in 1916) and [[Thomas Mann]] (awarded in 1929), the 1915 laureate [[Romain Rolland]] proposed [[Ivan Bunin]] (awarded in 1933), Thomas Mann nominated [[Hermann Hesse]] (awarded in 1946) in 1931, the 1951 laureate [[Pär Lagerkvist]] was proposed by both [[André Gide]] and [[Roger Martin du Gard]], and the 1960 laureate [[Saint-John Perse]] was nominated several times by the 1948 laureate [[T. S. Eliot]].&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nomination/nominations-by-nobel-laureates/|title=Nominations by literature laureates|date=4 July 2018|publisher=nobelprize.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230925022606/https://www.nobelprize.org/nomination/nominations-by-nobel-laureates/|archive-date=25 September 2023|access-date=1 March 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=5150|title=Nomination Archive - Pär Fabian Lagerkvist|publisher=nobelprize.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20220928154728/https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=5150|archive-date=28 September 2022|access-date=1 March 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12089|title=Nomination archive Saint-John Perse|publisher=nobelprize.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20230608010552/https://www.nobelprize.org/nomination/archive/show_people.php?id=12089|archive-date=8 June 2023|access-date=1 March 2024|url-status=live}}&lt;/ref&gt;

== تنقيد ==
جيتوڻڪ ادب جو نوبل انعام دنيا ۾ هڪ وڏو اعزاز تصور ڪيو ويندو آهي،&lt;ref&gt;{{cite web|title=Nobel Prize {{!}} award|url=https://www.britannica.com/topic/Nobel-Prize|website=Encyclopædia Britannica|accessdate=18 October 2016}}&lt;/ref&gt; پر انعام ڏيڻ جي معاملي تي [[سوئيڊش اڪيڊمي]] تنقيد جو نشانو پڻ بڻجندي رهي آهي. ڪيترن ئي گمنام ليکڪن کي انعام سان نوازيو ويو جڏهن ته دنيا جي مشهور ۽ گھڻو پڙهيا ويندڙ ليکڪن کي انعام ڏيڻ کان انڪار ڪيو ويو. هن اعزاز تي ادب کان وڌيڪ سياست حاوي آهي، جتي انهن ليکڪن کي اعزاز کان محروم رکيو وڃي ٿو جيڪي [[سوئيڊش اڪيڊمي]] جي رُڪنن کان الڳ نظريا يا خيال رکندڙ هجن.&lt;ref&gt;{{cite book|last1=Feldman|first1=Burton|title=The Nobel Prize: A History of Genius, Controversy, and Prestige|publisher=Arcade Publishing|isbn=978-1-55970-592-9|page=58|url=https://books.google.com/books?id=xnckeeTICn0C&amp;pg=PA58|accessdate=18 October 2016|language=en}}&lt;/ref&gt; سال 2016ع تائين 116 انعام کٽيندڙن مان 16 جو تعلق اسڪينڊينيويائي نسل سان آهي. اڪيڊمي جو لاڙو دنيا بجاءِ يورپي ۽ سوئيڊش ليکڪن ڏانهن وڌيڪ آهي.&lt;ref&gt;{{cite news|last1=Altman|first1=Anna|title=What Is a Nobel Prize Really Worth?|url=http://op-talk.blogs.nytimes.com/2014/10/16/what-is-a-nobel-prize-really-worth/?_r=0|accessdate=18 October 2016|work=Op-Talk}}&lt;/ref&gt; سباري مترا جي مطابق ادب جو نوبل انعام ڀل هڪ وڏو اعزاز هجي، پر سٺي ادب لاءِ اهو مقرر معيار ناهي.&lt;ref&gt;{{cite news|url=http://www.globaltimes.cn/content/737339.shtml|title=Allure of literature prize strong for China|work=Global Times|date=10 October 2012|accessdate=10 October 2012}}&lt;/ref&gt;

[[الفريڊ نوبل]] پاران، انعام جي لاءِ مقرر ڪيل معيار واضح ناهن،  ،&lt;ref name='swedishref' /&gt;&lt;ref name=&quot;Espmark&quot;&gt;[https://www.nobelprize.org/prizes/uncategorized/the-nobel-prize-in-literature-2 Kjell Espmark: The Nobel Prize in Literature] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191013163317/https://www.nobelprize.org/prizes/uncategorized/the-nobel-prize-in-literature-2|date=13 October 2019}} Nobel Foundation&lt;/ref&gt; ان لاءِ نوبل ڪاميٽي پاران اهي معيار مختلف وقتن تي تبديل ٿيندا رهن ٿا، هاڻوڪي سالن ۾ انعام جي معيار جو لاڙو انساني حقن لاءِ لکندڙن ڏانهن وڌيڪ آهي.&lt;ref name='swedishref' /&gt;&lt;ref name=NSmith /&gt;

== ملندڙ جلندڙ ٻيا بين الاقوامي انعام ==

== پڻ ڏسو ==

==خارجي لنڪس==
{{Commons category}}
* [http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/medal.html The Nobel Prize Medal for Literature] –  Official webpage of the Nobel Foundation.
* Graphics: National Literature Nobel Prize shares 1901–2009 [http://www.idsia.ch/~juergen/lit.html by citizenship at the time of the award] and [http://www.idsia.ch/~juergen/litnat.html by country of birth]. From [[Jürgen Schmidhuber|J. Schmidhuber]] (2010), [https://web.archive.org/web/20140327012415/http://www.idsia.ch/~juergen/nobelshare.html Evolution of National Nobel Prize Shares in the 20th Century] at [https://arxiv.org/abs/1009.2634 arXiv:1009.2634v1]
* [https://web.archive.org/web/20071030033639/http://nobelprize.org/award_ceremonies/prize.html What the Nobel Laureates Receive] – Featured link in &quot;The Nobel Prize Award Ceremonies&quot; on the official site of the Nobel Foundation.
* [http://www.business-standard.com/india/news/nilanjana-s-royrisethe-prize/410147/ &quot;The rise of the Prize&quot;] – Article by [[Nilanjana Roy]] dealing with the history of the award by decade, from the 1900s to the 2000s.
* [https://www.theguardian.com/books/2018/jul/02/alternative-nobel-literature-prize-planned-in-sweden Alternative Nobel literature prize planned in Sweden ]

{{Portal bar|ادب}}

{{Authority control}}

[[Category:Nobel Prize in Literature| ]]
[[Category:Nobel Prize|*Literature]]
[[Category:International literary awards]]
[[Category:Literary awards honoring writers]]
[[Category:Swedish Academy]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:اعزاز]]
[[زمرو:نوبل انعام]]
[[زمرو:ادب جو نوبل انعام]]</text>
      <sha1>18r7cf9iuyin4lhs56bucj9bldpl0pa</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سڪندر يوناني کي سنڌي ڏاهي جو جواب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37673</id>
    <revision>
      <id>369229</id>
      <parentid>284465</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:35:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369229</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2481" sha1="491gdozxxla0f646lto19iagzb2v8kg" xml:space="preserve">{{سنڌي فونٽ}}
تاريخ جي ورقن مان ڄاڻ ملي ٿي ته سڪندر يوناني کي [[ٽيڪسلا]] جي ماڳ ۾ هڪ [[سنڌي]] فلسفي '''دادا منش''' سان ملڻ ٿيو. دادا منش کي '''ايرين''' پنهنجي ڪتاب ۾ '''ڊيڊا منس''' ڪري سڏيو آھي. ايرين سڪندر کان اڍائي ٽي سو سال پو پيدا ٿيو هو. ان سڪندر جي ڪاهن بابت مواد گڏ ڪري هڪ ڪتاب لکيو هو. جيڪو سڪندر جي ڪاهن تي هڪ کرو ڪتاب مڃو ويندو آهي. [[سنڌ]] ۾ سڪندر جي ڪاھ بابت ايرين کان سواءِ '''ارسٽوبيولس''' پڻ لکيو آهي. ارسٽوبيولس سنڌ ۾ سڪندر جو جرنيل هو. ارسٽوبيولس [[سيوهڻ]] جي ڇهن سنڌي ساڃاھ وندن جو ذڪر پڻ ڪيو آهي جيڪو ڏاڍو دلچسپ آهي. هڪ ٻيو سنڌي فلسفي ڪالانش جو ذڪر پڻ ايرين ڪيو آهي، جيڪو چتا تي سڙيو هو.

سڪندر کي خبر پئي ته ٽيڪسلا ۾ هڪ مجذوب سنڌي فلاسافر دادا منش رهي ٿو. جيڪو اگهاڙو رهندو آهي ۽ سندس شاگرد به ساڻس آهن. سڪندر جيئن ته [[ارسطو]] جو شاگرد هو سو هن ۾ علم فلسفي جو قدر، شوق ۽ لاڙو پڻ هو. سو هلي وڃي '''دادا منش''' وٽ نڪتو. احوال ٿيا سڪندر کي دادا منش گاھ ئي نه وڌو. سڪندر دادا منش کي پاڻ سان گڏ ھلڻ لا ڏاڍيون منٿون ڪيون. دادا منش نه رڳو پاڻ ويو پر سڀني شاگردن کي به جهلي ڇڏيائين ته هن سان ناهي وڃڻو. 
سڪندر کي چيائين ته توکي ڌرتي ۽ سمنڊ جي لوڀ آهي سو تو پنهنجي ۽ پاڻ جهڙن ٻين انسانن جي جند آزار ۾ وڌي آهي. سو تون وڃ مون کي نانهن (عدم، ڪجهه به نه) جي ضرورت آهي. مرڻ کان پو هن جند جي جان ڇٽي پوندي. هي جند ۽ مان ٻئي هڪ ئي گهر ۾ رهياسين پر ملياسون ڪڏهن به نه. سڪندر اها ملاقات ۽ ڳالهيون لکرايون,  جيڪي تاريخ ۾ رهجي ويون.&lt;ref&gt;Campaigns of Alexnder by Arrain&lt;/ref&gt;
&lt;ref&gt;سنڌيڪار: سلام اُنڙ&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌ جي تاريخ]]</text>
      <sha1>491gdozxxla0f646lto19iagzb2v8kg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نگار اعزاز کٽيندڙ شخصيتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>37790</id>
    <revision>
      <id>369169</id>
      <parentid>333142</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:13:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369169</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="249" sha1="mxzi3pajj8d9ipw86wykp1gcdqbzyki" xml:space="preserve">{{Cat main|نگار اعزاز}}
[[زمرو:فلم]]
[[زمرو:شوبز]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:فن]]
[[زمرو:نگار اعزاز]]
[[زمرو:فلمي اعزاز يافتگان]]
[[زمرو:پاڪستاني فلمي اعزاز]]</text>
      <sha1>mxzi3pajj8d9ipw86wykp1gcdqbzyki</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پاڪستان ۾ اچ وڃ جون نشانيون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>37999</id>
    <revision>
      <id>369285</id>
      <parentid>367848</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:55:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-20245-37</username>
        <id>21985</id>
      </contributor>
      <origin>369285</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5398" sha1="2s0cqtqni7b5ezcj4s4pq2tld6fve5w" xml:space="preserve">[[عڪس:Sign_to_Hyderabad.jpg|thumb|حيدرآباد ڏانھن اشارو ڪندڙ رستي جي نشاني]]
[[عڪس:Traffic_logo_Naran.JPG|thumb|ناران ۾ ٽرئفڪ لوگو]]
'''پاڪستان ۾ اچ وڃ جون نشانيون''': پاڪستان ۾ روڊ جا نشان Road signs in Pakistan: برطانوي ۽ يورپي رستن جي نشانين جي سرشتي تي ٻڌل آھن، هڪ غير معمولي فرق سان انهن نشانن جا پيغام ٻن ٻولين اردو، [[قومي زبان|قومي ٻولي]] ۽ [[انگريزي ٻولي]] ۾ آهن، ۽ ڪجهه حالتن ۾، اهي مقامي (مڪاني) علائقائي يا صوبائي ٻولين ۾ پڻ آهن. پاڪستان کسٻي ھٿ تي سواري ھلائڻ جي سرشتي تي عمل ڪري ٿو. [[سواري]] کي ساڄي ھٿ تي اوورٽيڪ ڪرڻ لازم آھي.

شڪايتون ٿينديون رھيون آھن تہ ملڪ جي ڪجهه حصن ۾ روڊ جون نشانين ۽ بنيادي بناوت ۾ تجديد نٿي آندي وڃي، 2008 جي ھڪ رپورٽ مطابق مڪاني حڪومتن ڪيترن ئي ڪيسن ۾ ڀڳل، گم ٿيل، يا مدي خارج رستي جي قاعدن جي نشانين تي ڌيان نہ ڏنو آھي. اڪيلي [[لاهور]] ۾ ھڪ رپورٽ ڪاٿو لڳايو تہ شھر ۾ سڀني خراب اچ وڃ جي نشانين کي سڌارڻ جي لاءِ گھٽ ۾ گھٽ 800 ملين گھربل ھئا.

== ٽريفڪ جون نشانيون ==
ٽريفڪ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاء ٽريفڪ جا نشان &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nhmp.gov.pk/?page_id=408|title=Traffic Signs {{!}} NH&amp;MP {{!}} National Highways &amp; Motorway Police|language=en-US|access-date=2019-11-19}}&lt;/ref&gt;

=== لازمي نشانيون ===
&lt;gallery&gt;
فائل:Pakistan road sign R-01.svg
فائل:Pakistan road sign R-02.svg
فائل:Pakistan road sign R-03.svg
فائل:Pakistan road sign R-04.svg
فائل:Pakistan road sign R-05.svg
فائل:Pakistan road sign R-06.svg
فائل:Pakistan road sign R-08.svg
فائل:Pakistan road sign R-09.svg
فائل:Pakistan road sign R-10.svg
فائل:Pakistan road sign R-11.svg
فائل:Pakistan road sign R-13.svg
فائل:Pakistan road sign R-20.svg
فائل:Pakistan road sign R-21.svg
فائل:Pakistan road sign R-22.svg
فائل:Pakistan road sign R-23.svg
فائل:Pakistan road sign R-24.svg
فائل:Pakistan road sign R-25.svg
فائل:Pakistan - No honking.svg
فائل:Pakistan road sign R-27.svg
فائل:Pakistan road sign R-28.svg
فائل:Pakistan road sign R-29.svg
فائل:Pakistan road sign R-30.svg
فائل:Pakistan road sign R-31.svg
فائل:Pakistan road sign R-32.svg
فائل:Pakistan road sign R-33.svg
فائل:Pakistan road sign R-34.svg
فائل:Pakistan road sign R-35.svg
فائل:Pakistan road sign R-36.svg
فائل:Pakistan road sign R-37.svg
فائل:Pakistan road sign R-38.svg
فائل:Pakistan road sign R-39.svg
فائل:Pakistan road sign R-40.svg
فائل:Pakistan road sign R-41.svg
فائل:Pakistan road sign R-42.svg
فائل:Pakistan road sign R-43.svg
فائل:Pakistan road sign R-44.svg
فائل:Pakistan road sign R-45.svg
فائل:Pakistan road sign R-46.svg
فائل:Pakistan road sign R-47.svg
فائل:Pakistan road sign R-48.svg
فائل:Pakistan road sign R-49.svg
فائل:Pakistan road sign R-50.svg
&lt;/gallery&gt;

=== چتاءَ جون نشانيون ===
&lt;gallery&gt;
فائل:Pakistan road sign W-01.svg
فائل:Pakistan road sign W-02.svg
فائل:Pakistan road sign W-03.svg
فائل:Pakistan road sign W-04.svg
فائل:Pakistan road sign W-05.svg
فائل:Pakistan road sign W-06.svg
فائل:Pakistan road sign W-07.svg
فائل:Pakistan road sign W-08.svg
فائل:Pakistan road sign W-09.svg
فائل:Pakistan road sign W-10.svg
فائل:Pakistan road sign W-11.svg
فائل:Pakistan road sign W-12.svg
فائل:Pakistan road sign W-13.svg
فائل:Pakistan road sign W-14.svg
فائل:Pakistan road sign W-15.svg
فائل:Pakistan road sign W-16.svg
فائل:Pakistan road sign W-17.svg
فائل:Pakistan road sign W-18.svg
فائل:Pakistan road sign W-19.svg
فائل:Pakistan road sign W-20.svg
فائل:Pakistan road sign W-21.svg
فائل:Pakistan road sign W-22.svg
فائل:Pakistan road sign W-23.svg
فائل:Pakistan road sign W-24.svg
فائل:Pakistan road sign W-25.svg
فائل:Pakistan road sign W-26.svg
فائل:Pakistan road sign W-27.svg
فائل:Pakistan road sign W-28-L-R.svg
فائل:Pakistan road sign W-28-R-L.svg
فائل:Pakistan road sign W-29-L.svg
فائل:Pakistan road sign W-29-R.svg
فائل:Pakistan road sign W-30.svg
فائل:Pakistan road sign W-31.svg
فائل:Pakistan road sign W-32.svg
فائل:Pakistan road sign W-33.svg
فائل:Pakistan road sign W-34.svg
فائل:Pakistan road sign W-35.svg
فائل:Pakistan road sign W-36.svg
فائل:Pakistan road sign W-37-L.svg
فائل:Pakistan road sign W-37-R.svg
فائل:Pakistan road sign W-38.svg
فائل:Pakistan road sign W-39.svg
فائل:Pakistan road sign W-40.svg
فائل:Pakistan road sign W-41.svg
فائل:Pakistan road sign W-42.svg
فائل:Pakistan - Checkpoint ahead.svg
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* پاڪستان ۾ اچ وچ

== حوالا ==
{{reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
[[زمرو:پاڪستان ۾ نقل ۽ حمل]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ اچ وچ]]
[[زمرو:پاڪستاني روڊن جا نشان]]</text>
      <sha1>2s0cqtqni7b5ezcj4s4pq2tld6fve5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369364</id>
      <parentid>369285</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T03:12:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>103</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Pakistan_-_Checkpoint_ahead.svg|Pakistan_-_Checkpoint_ahead.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Elcobbola|Elcobbola]] because: Mass deletion of pages added by [[:c:Special:Contributions/Rakustin|Rakustin]].</comment>
      <origin>369364</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5357" sha1="c20n3eli274ogcqp1wksgnlg24toik1" xml:space="preserve">[[عڪس:Sign_to_Hyderabad.jpg|thumb|حيدرآباد ڏانھن اشارو ڪندڙ رستي جي نشاني]]
[[عڪس:Traffic_logo_Naran.JPG|thumb|ناران ۾ ٽرئفڪ لوگو]]
'''پاڪستان ۾ اچ وڃ جون نشانيون''': پاڪستان ۾ روڊ جا نشان Road signs in Pakistan: برطانوي ۽ يورپي رستن جي نشانين جي سرشتي تي ٻڌل آھن، هڪ غير معمولي فرق سان انهن نشانن جا پيغام ٻن ٻولين اردو، [[قومي زبان|قومي ٻولي]] ۽ [[انگريزي ٻولي]] ۾ آهن، ۽ ڪجهه حالتن ۾، اهي مقامي (مڪاني) علائقائي يا صوبائي ٻولين ۾ پڻ آهن. پاڪستان کسٻي ھٿ تي سواري ھلائڻ جي سرشتي تي عمل ڪري ٿو. [[سواري]] کي ساڄي ھٿ تي اوورٽيڪ ڪرڻ لازم آھي.

شڪايتون ٿينديون رھيون آھن تہ ملڪ جي ڪجهه حصن ۾ روڊ جون نشانين ۽ بنيادي بناوت ۾ تجديد نٿي آندي وڃي، 2008 جي ھڪ رپورٽ مطابق مڪاني حڪومتن ڪيترن ئي ڪيسن ۾ ڀڳل، گم ٿيل، يا مدي خارج رستي جي قاعدن جي نشانين تي ڌيان نہ ڏنو آھي. اڪيلي [[لاهور]] ۾ ھڪ رپورٽ ڪاٿو لڳايو تہ شھر ۾ سڀني خراب اچ وڃ جي نشانين کي سڌارڻ جي لاءِ گھٽ ۾ گھٽ 800 ملين گھربل ھئا.

== ٽريفڪ جون نشانيون ==
ٽريفڪ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاء ٽريفڪ جا نشان &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nhmp.gov.pk/?page_id=408|title=Traffic Signs {{!}} NH&amp;MP {{!}} National Highways &amp; Motorway Police|language=en-US|access-date=2019-11-19}}&lt;/ref&gt;

=== لازمي نشانيون ===
&lt;gallery&gt;
فائل:Pakistan road sign R-01.svg
فائل:Pakistan road sign R-02.svg
فائل:Pakistan road sign R-03.svg
فائل:Pakistan road sign R-04.svg
فائل:Pakistan road sign R-05.svg
فائل:Pakistan road sign R-06.svg
فائل:Pakistan road sign R-08.svg
فائل:Pakistan road sign R-09.svg
فائل:Pakistan road sign R-10.svg
فائل:Pakistan road sign R-11.svg
فائل:Pakistan road sign R-13.svg
فائل:Pakistan road sign R-20.svg
فائل:Pakistan road sign R-21.svg
فائل:Pakistan road sign R-22.svg
فائل:Pakistan road sign R-23.svg
فائل:Pakistan road sign R-24.svg
فائل:Pakistan road sign R-25.svg
فائل:Pakistan - No honking.svg
فائل:Pakistan road sign R-27.svg
فائل:Pakistan road sign R-28.svg
فائل:Pakistan road sign R-29.svg
فائل:Pakistan road sign R-30.svg
فائل:Pakistan road sign R-31.svg
فائل:Pakistan road sign R-32.svg
فائل:Pakistan road sign R-33.svg
فائل:Pakistan road sign R-34.svg
فائل:Pakistan road sign R-35.svg
فائل:Pakistan road sign R-36.svg
فائل:Pakistan road sign R-37.svg
فائل:Pakistan road sign R-38.svg
فائل:Pakistan road sign R-39.svg
فائل:Pakistan road sign R-40.svg
فائل:Pakistan road sign R-41.svg
فائل:Pakistan road sign R-42.svg
فائل:Pakistan road sign R-43.svg
فائل:Pakistan road sign R-44.svg
فائل:Pakistan road sign R-45.svg
فائل:Pakistan road sign R-46.svg
فائل:Pakistan road sign R-47.svg
فائل:Pakistan road sign R-48.svg
فائل:Pakistan road sign R-49.svg
فائل:Pakistan road sign R-50.svg
&lt;/gallery&gt;

=== چتاءَ جون نشانيون ===
&lt;gallery&gt;
فائل:Pakistan road sign W-01.svg
فائل:Pakistan road sign W-02.svg
فائل:Pakistan road sign W-03.svg
فائل:Pakistan road sign W-04.svg
فائل:Pakistan road sign W-05.svg
فائل:Pakistan road sign W-06.svg
فائل:Pakistan road sign W-07.svg
فائل:Pakistan road sign W-08.svg
فائل:Pakistan road sign W-09.svg
فائل:Pakistan road sign W-10.svg
فائل:Pakistan road sign W-11.svg
فائل:Pakistan road sign W-12.svg
فائل:Pakistan road sign W-13.svg
فائل:Pakistan road sign W-14.svg
فائل:Pakistan road sign W-15.svg
فائل:Pakistan road sign W-16.svg
فائل:Pakistan road sign W-17.svg
فائل:Pakistan road sign W-18.svg
فائل:Pakistan road sign W-19.svg
فائل:Pakistan road sign W-20.svg
فائل:Pakistan road sign W-21.svg
فائل:Pakistan road sign W-22.svg
فائل:Pakistan road sign W-23.svg
فائل:Pakistan road sign W-24.svg
فائل:Pakistan road sign W-25.svg
فائل:Pakistan road sign W-26.svg
فائل:Pakistan road sign W-27.svg
فائل:Pakistan road sign W-28-L-R.svg
فائل:Pakistan road sign W-28-R-L.svg
فائل:Pakistan road sign W-29-L.svg
فائل:Pakistan road sign W-29-R.svg
فائل:Pakistan road sign W-30.svg
فائل:Pakistan road sign W-31.svg
فائل:Pakistan road sign W-32.svg
فائل:Pakistan road sign W-33.svg
فائل:Pakistan road sign W-34.svg
فائل:Pakistan road sign W-35.svg
فائل:Pakistan road sign W-36.svg
فائل:Pakistan road sign W-37-L.svg
فائل:Pakistan road sign W-37-R.svg
فائل:Pakistan road sign W-38.svg
فائل:Pakistan road sign W-39.svg
فائل:Pakistan road sign W-40.svg
فائل:Pakistan road sign W-41.svg
فائل:Pakistan road sign W-42.svg
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* پاڪستان ۾ اچ وچ

== حوالا ==
{{reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
[[زمرو:پاڪستان ۾ نقل ۽ حمل]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ اچ وچ]]
[[زمرو:پاڪستاني روڊن جا نشان]]</text>
      <sha1>c20n3eli274ogcqp1wksgnlg24toik1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369365</id>
      <parentid>369364</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T03:12:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>CommonsDelinker</username>
        <id>103</id>
      </contributor>
      <comment>Removing [[:c:File:Pakistan_-_No_honking.svg|Pakistan_-_No_honking.svg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Elcobbola|Elcobbola]] because: Mass deletion of pages added by [[:c:Special:Contributions/Rakustin|Rakustin]].</comment>
      <origin>369365</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5322" sha1="83eww4plnmtqdg5utx9s8l3bzulez9d" xml:space="preserve">[[عڪس:Sign_to_Hyderabad.jpg|thumb|حيدرآباد ڏانھن اشارو ڪندڙ رستي جي نشاني]]
[[عڪس:Traffic_logo_Naran.JPG|thumb|ناران ۾ ٽرئفڪ لوگو]]
'''پاڪستان ۾ اچ وڃ جون نشانيون''': پاڪستان ۾ روڊ جا نشان Road signs in Pakistan: برطانوي ۽ يورپي رستن جي نشانين جي سرشتي تي ٻڌل آھن، هڪ غير معمولي فرق سان انهن نشانن جا پيغام ٻن ٻولين اردو، [[قومي زبان|قومي ٻولي]] ۽ [[انگريزي ٻولي]] ۾ آهن، ۽ ڪجهه حالتن ۾، اهي مقامي (مڪاني) علائقائي يا صوبائي ٻولين ۾ پڻ آهن. پاڪستان کسٻي ھٿ تي سواري ھلائڻ جي سرشتي تي عمل ڪري ٿو. [[سواري]] کي ساڄي ھٿ تي اوورٽيڪ ڪرڻ لازم آھي.

شڪايتون ٿينديون رھيون آھن تہ ملڪ جي ڪجهه حصن ۾ روڊ جون نشانين ۽ بنيادي بناوت ۾ تجديد نٿي آندي وڃي، 2008 جي ھڪ رپورٽ مطابق مڪاني حڪومتن ڪيترن ئي ڪيسن ۾ ڀڳل، گم ٿيل، يا مدي خارج رستي جي قاعدن جي نشانين تي ڌيان نہ ڏنو آھي. اڪيلي [[لاهور]] ۾ ھڪ رپورٽ ڪاٿو لڳايو تہ شھر ۾ سڀني خراب اچ وڃ جي نشانين کي سڌارڻ جي لاءِ گھٽ ۾ گھٽ 800 ملين گھربل ھئا.

== ٽريفڪ جون نشانيون ==
ٽريفڪ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاء ٽريفڪ جا نشان &lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://nhmp.gov.pk/?page_id=408|title=Traffic Signs {{!}} NH&amp;MP {{!}} National Highways &amp; Motorway Police|language=en-US|access-date=2019-11-19}}&lt;/ref&gt;

=== لازمي نشانيون ===
&lt;gallery&gt;
فائل:Pakistan road sign R-01.svg
فائل:Pakistan road sign R-02.svg
فائل:Pakistan road sign R-03.svg
فائل:Pakistan road sign R-04.svg
فائل:Pakistan road sign R-05.svg
فائل:Pakistan road sign R-06.svg
فائل:Pakistan road sign R-08.svg
فائل:Pakistan road sign R-09.svg
فائل:Pakistan road sign R-10.svg
فائل:Pakistan road sign R-11.svg
فائل:Pakistan road sign R-13.svg
فائل:Pakistan road sign R-20.svg
فائل:Pakistan road sign R-21.svg
فائل:Pakistan road sign R-22.svg
فائل:Pakistan road sign R-23.svg
فائل:Pakistan road sign R-24.svg
فائل:Pakistan road sign R-25.svg
فائل:Pakistan road sign R-27.svg
فائل:Pakistan road sign R-28.svg
فائل:Pakistan road sign R-29.svg
فائل:Pakistan road sign R-30.svg
فائل:Pakistan road sign R-31.svg
فائل:Pakistan road sign R-32.svg
فائل:Pakistan road sign R-33.svg
فائل:Pakistan road sign R-34.svg
فائل:Pakistan road sign R-35.svg
فائل:Pakistan road sign R-36.svg
فائل:Pakistan road sign R-37.svg
فائل:Pakistan road sign R-38.svg
فائل:Pakistan road sign R-39.svg
فائل:Pakistan road sign R-40.svg
فائل:Pakistan road sign R-41.svg
فائل:Pakistan road sign R-42.svg
فائل:Pakistan road sign R-43.svg
فائل:Pakistan road sign R-44.svg
فائل:Pakistan road sign R-45.svg
فائل:Pakistan road sign R-46.svg
فائل:Pakistan road sign R-47.svg
فائل:Pakistan road sign R-48.svg
فائل:Pakistan road sign R-49.svg
فائل:Pakistan road sign R-50.svg
&lt;/gallery&gt;

=== چتاءَ جون نشانيون ===
&lt;gallery&gt;
فائل:Pakistan road sign W-01.svg
فائل:Pakistan road sign W-02.svg
فائل:Pakistan road sign W-03.svg
فائل:Pakistan road sign W-04.svg
فائل:Pakistan road sign W-05.svg
فائل:Pakistan road sign W-06.svg
فائل:Pakistan road sign W-07.svg
فائل:Pakistan road sign W-08.svg
فائل:Pakistan road sign W-09.svg
فائل:Pakistan road sign W-10.svg
فائل:Pakistan road sign W-11.svg
فائل:Pakistan road sign W-12.svg
فائل:Pakistan road sign W-13.svg
فائل:Pakistan road sign W-14.svg
فائل:Pakistan road sign W-15.svg
فائل:Pakistan road sign W-16.svg
فائل:Pakistan road sign W-17.svg
فائل:Pakistan road sign W-18.svg
فائل:Pakistan road sign W-19.svg
فائل:Pakistan road sign W-20.svg
فائل:Pakistan road sign W-21.svg
فائل:Pakistan road sign W-22.svg
فائل:Pakistan road sign W-23.svg
فائل:Pakistan road sign W-24.svg
فائل:Pakistan road sign W-25.svg
فائل:Pakistan road sign W-26.svg
فائل:Pakistan road sign W-27.svg
فائل:Pakistan road sign W-28-L-R.svg
فائل:Pakistan road sign W-28-R-L.svg
فائل:Pakistan road sign W-29-L.svg
فائل:Pakistan road sign W-29-R.svg
فائل:Pakistan road sign W-30.svg
فائل:Pakistan road sign W-31.svg
فائل:Pakistan road sign W-32.svg
فائل:Pakistan road sign W-33.svg
فائل:Pakistan road sign W-34.svg
فائل:Pakistan road sign W-35.svg
فائل:Pakistan road sign W-36.svg
فائل:Pakistan road sign W-37-L.svg
فائل:Pakistan road sign W-37-R.svg
فائل:Pakistan road sign W-38.svg
فائل:Pakistan road sign W-39.svg
فائل:Pakistan road sign W-40.svg
فائل:Pakistan road sign W-41.svg
فائل:Pakistan road sign W-42.svg
&lt;/gallery&gt;

== پڻ ڏسو ==
* پاڪستان ۾ اچ وچ

== حوالا ==
{{reflist}}

== خارجي ڳنڍڻا ==
[[زمرو:پاڪستان ۾ نقل ۽ حمل]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ اچ وچ]]
[[زمرو:پاڪستاني روڊن جا نشان]]</text>
      <sha1>83eww4plnmtqdg5utx9s8l3bzulez9d</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عطا محمد ڀنڀرو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38201</id>
    <revision>
      <id>369221</id>
      <parentid>297844</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:32:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369221</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="15622" sha1="degmke4daaqk6g8p1lrdrjf6sz1qdz6" xml:space="preserve">{{چونڊ مضمون|مارچ 2021}}
{{Infobox writer
| name ='''عطا محمد ڀنڀرو''' &lt;br/&gt; Atta Muhammad Bhanbhro 
| image =|thumb|عطا محمد ڀنڀرو
| imagesize = 180px
| caption =
| pseudonym =
| birth_name = عطا محمد ڀنڀرو 
| birth_date = {{birth date|1936|02|01}}
| birth_place ={{سخ}}[[ڳوٺ بچل ڀنڀرو]]، [[خيرپور ضلعو]]، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]]
|death_date ={{death date and age|df=yes|2020|06|03|1936|02|01}}
| death_place ={{سخ}}[[خيرپور]]
| occupation = محقق، مورخ ،[[ليکڪ]]
| nationality = [[پاڪستان|پاڪستاني]]
| religion = [[اسلام]]
| ethnicity = [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]
| language =[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| education = آيل آيل بي 
| alma_mater =[[ڪراچي يونيورسٽي]]
| doctoral_advisor =
| fields =
| workplaces =
| genre = [[مضمون]]،[[تاريخ]]
| subject =
| notableworks = ڪتاب سنڌُو لکت
| influences =
| influenced =
| awards =[[تمغه حسن ڪارڪردگي]] 
| signature =
| website =
| portaldisp =
}}

'''عطامحمد ڀنڀرو'''([[انگريزي ٻولي]]: Atta Muhammad Bhanbhro)(جنم:01 فيبروري 1936ع&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=ڀنڀرو%20عطا%20محمد|title=ڀنڀرو عطا محمد : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.pechro.com/news_detail.php?news=24|title=سنڌ جو ناليوارو اديب ۽ ترجمي نگار عطا محمد ڀنڀرو لاڏاڻو ڪري ويو () {{!}} پيچرو نيوز سنڌي|website=www.pechro.com|language=sd|access-date=2020-06-06}}&lt;/ref&gt;-وفات: 03 جون 2020ع) [[سنڌ]] جو ھڪ محقق، اتھاسڪار (تاريخدان)، سنڌيڪار ۽ قلمڪار، ھُيو. سندس ڪيترائي ڪتاب ڇپيل آهن.&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; [[پاڪستان حڪومت|حڪومت پاڪستان]] کيس [[پرائيڊ آف پرفارمنس|حسن ڪارڪردگي اعزاز (ايوارڊ)]] ڏيڻ لاءِ پڻ چونڊيو، پر هن اھو اعزاز وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو هو.&lt;ref&gt;{{Citation |title=عطا محمد ڀنڀرو جو ايوارڊ وٺڻ کان انڪار {{!}} SindhSalamat&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://sindhsalamat.com/threads/19084/ |accessdate=2018-02-24 |archive-date=2020-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201125115927/https://sindhsalamat.com/threads/19084/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/articles/عطا-محمد-ڀنڀرو-سنڌ-جو-پروميٿيئس/|title=عطا محمد ڀنڀرو سنڌ جو پروميٿيئس|language=sd|access-date=2020-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://kawish.asia/Backissues/2020/Jun%202020/04/today_page_01.htm|title=Page No.01|website=kawish.asia|access-date=2020-06-06}}&lt;/ref&gt;

=== جنم ۽ تعليم ===
عطا محمد ڀنڀرو پهرين فيبروري 1936ع تي [[سوڀو ديرو تعلقو|تعلقو سوڀو ديرو]] ضلعو [[خيرپور]] جي ڳوٺ بچل بنڀرو ۾ محمد بخش [[ڀنڀرو]] جي گهر ۾ جنم ورتو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; هن پرائمري تعليم ڳوٺ حمزي رڪڻائيءَ پرائمري اسڪول مان حاصل ڪئي&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; ۽ انگريزيءَ جا پهريان پنج درجن جي تعليم تڏهوڪي اي.وي اسڪول هڱورجا مان حاصل ڪيائين . مئٽرڪ تائين [[ٺري ميرواھ|گورنمينٽ ھاءِ اسڪول ٺري ميرواھ]] ۾ تعليم حاصل ڪيائين&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt; ۽ ممتاز ڪاليج، خيرپور مان بي.اي جي ڊگري حاصل ڪيائين. هن ايل.ايل.بيءَ جي تعليم لاءِ ايس.ايم لا ڪاليج ڪراچيءَ ۾ اچي داخلا ورتي.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; قانون جي ڊگري حاصل ڪرڻ کان پوءِ وڪالت جي شروعات [[گمبٽ]] جي وڪيل هادي شيخ سان گڏ ڪيائين. جڏهن ته وڪيل ۽ شاعر [[شيخ اياز]] سان گڏ پڻ هن 1970ع ڌاري ڇهه مهينا ۽ 1980ع ڌاري پڻ ڇهه مهينا وڪالت جو اڀياس ڪيائين.&lt;ref&gt;{{Citation |title=عطا محمد ڀنڀرو : ليکڪ، مترجم ۽ سنڌ جي تاريخ کي سهيڙيندڙ ڪردار {{!}} SindhSalamat&lt;!-- Bot generated title --&gt; |url=http://sindhsalamat.com/threads/35392/ |accessdate=2018-02-24 |archive-date=2017-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170928200221/http://sindhsalamat.com/threads/35392/ |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;

=== ساھتي خدمتون ===
عطا محمد ڀنڀري صحافتي خدمتون به سر انجام ڏنيون. هن لڳ ڀڳ 1967ع ڌاري ”هوشو“ رسالو جاري ڪيو،&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; جنهن کان پوءِڊي. پـي. آر لاڳـو ٿـي ۽ ”هـوشـو“ رسـالـي جـو آخـري پـرچــو 1974ع ۾ پڌرو ٿـيـو. انهــيءَ دوران ڀـنـڀـري جــون ڪهـاڻـيــون ۽ لکڻيون ”هوشو“ سميت ٻين رسالن ۾ ڇپجنديون رهيون. 1980ع ۾ هن ٻارن لاءِ هڪ ايراني ادب جو ڪتاب اُلٿو ڪيو&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ۽ اهڙي طرح انگريزي توڙي روسي ٻولين مان به ٻارن جي ادب جا ڪتاب ترجما ڪيا. ڀنڀري  1983ع ۽ 1986ع واري ايم.آر.ڊي تحريڪ جي شهيدن تي شاعري پڻ ڪئي. 1989ع ڌاري هيءُ حيدرآباد ۾ اچي رهائش ڪيائين ۽ اُنهيءَ سال هن ”هينري ڪزنس“ جو ڪتاب ”سنڌ جا قديم آثار“ نالي سان ترجمو ڪيو.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; اهڙي ريت هن ترجمي جي فن کي باقاعدي ڌيان ڏيڻ شروع ڪيو. هن “سنڌ جو مهراڻ” نالي ڪتاب پڻ انگريزيءَ مان ترجمو ڪيو. سندس هڪ سؤ کان وڌيڪ ڪتاب سنڌيءَ ۾ ترجمو ٿيل آهن. عطا محمد ڀنڀرو [[سنڌو لکت|سنڌُو لکت]] تي پڻ ڪم ڪيو آهي جيڪو ڪتابي شڪل ۾ بڌرو ٿيل آهي.&lt;ref&gt;https://pulsearch.princeton.edu/catalog/7752903&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;[http://www.bibliaimpex.com/index.php?p=sr&amp;Uc=68269&amp;l=0 Indus Script Bhanbhro, Atta Muhammad Isbn : 9789699585005&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;

=== ڪتاب ===
عطا محمد ڀنڀرو جا هيٺيان ڪتاب شايع ٿيا آهن.
* سڪندر ۽ ٻين يونانين جي سنڌ ۾ موجودگي&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://sindhica.org/catalogue_detail.php?cat_id=5&amp;id=560|title=::: Sindhica :::|website=sindhica.org|access-date=2020-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://sindhica.org/catalogue.php?cat_id=5|title=::: Sindhica :::|website=sindhica.org|access-date=2020-06-06}}&lt;/ref&gt;
* ڀٽ جو شاهه، ايڇ. ٽي. سورلي (سنڌيڪا: 1992ع.&lt;ref&gt;[https://archive.org/details/ShahAbdulLatifOfBhitByH.t.SorleySindhiByAttaMuhammadBhanbhro Shah Abdul Latif of Bhit by H.T. Sorley Sindhi by Atta Muhammad Bhanbhro : H.T. Sorley, Atta Muhammad Bhanbhro, Dr. Fahmida Hussain, : Free Download &amp;amp; Streaming : Internet...&lt;!-- Bot generated title --&gt;]&lt;/ref&gt;
* سنڌو لکت ۽ ٻولي، ايس. آر. راءُ (سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو:1994ع)،
* سنڌ جو مهراڻ، ايڇ. جي. راورٽي (سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو:1995ع)،
* سنڌو لکت جون بين القوامي لکتن سان لاڳاپو، جي. آر هنٽر (سنڌي ٻوليءَ جو باختيار ادارو: 1995ع)،
* سنڌ ۾ قديم کنڊرن جي کوٽائي، اين. جي. محمدار (سنڌي ادبي بورڊ: 1997ع)،
* سنڌوءَ جو سفر، اليگزينڊر برنس (سنڌيڪا:1998ع)،
* سنڌ ۾ انگريزن جي حڪمت عملي، ڊاڪٽر ايڊرين ڊيورٽي (سنڌيڪا: 1998ع)،
* سنڌو شينهن درياهه، جيئن فيئرلي (سنڌيڪا: 1999ع)،
* سنڌ بابت انگريزن جي حڪمت عملي، سي. ايل. ماڙيوالا (سنڌ تحقيقي بورڊ: 1999ع)،
* حرگوريلا جنگ، ايڇ. ٽي. لئمبرڪ (نيو فيلڊس پبليڪيشن: 2000ع)،
* سنڌ جي تاريخ مؤرخن جي زباني، ايڇ. ايم. اليٽ (نيشنل بڪ فائونڊيشن اسلام آباد:2000ع)،
* سڪندر جي ڪاهه، ايرين (روشني: 2000ع)،
* سنڌ جي فتح، ليفٽيننٽ آئوٽرام (سنڌيڪا: 2001ع)،
* سنڌوءَ جو موهه، جنرل سرجارج ميڪمين (سنڌ تحقيقي بورڊ: 2002ع)،
* تاريخ جا سبق، ول ڊيورانٽ (روشني:2002ع)،
* سنڌ جا قديم آثار، هينري ڪزنس (سنڌي ادبي بورڊ:2004ع)،
* ٺٽي جا اسلامي درسگاهه، ڊاڪٽر احمد حسن داني (سنڌي ادبي بورڊ:2004ع)،
* ٺٽي جا ڪاتب، محمد عبدالغفور (سنڌي ادبي بورڊ:2004ع)،
* سنڌ جيئن مون ڏني، ٽي. پوسٽنس (سنڌيڪا: 2005ع)،
* سنڌوءَ ڪناري وساريل شهر، مائيڪل جينسن (سنڌيڪا: 2005ع)،
* سنڌ ڏکويل ماٿري، رچرڊ برٽن (روشني پبليڪيشن: 2006ع)،
* سنڌ هند جي قديم جاگرافي، ليگزينڊر ڪننگهام (سنڌي ادبي بورڊ:2007ع)
* سُکاري سنڌ ڏکارا ماڻهو&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.punjnud.com/authors/james-mcmurdo-atta-muhammad-bhanbhro|title=Books Written by James McMurdo Atta Muhammad Bhanbhro – Punjnud.com|website=www.punjnud.com|access-date=2020-06-06}}&lt;/ref&gt;

== ايوارڊ ==
2012 ۾ کيس صدارتي ايوارڊ تمغو [[پرائيڊ آف پرفارمنس|حسن ڪارڪردگي (پرائڊ آف پرفارمنس)]] ڏيڻ جي آڇ ڪئي ويئي پر ھن اھو وٺڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو.

== پُٽ اغوا کانپوءِ قتل ==
سندس پٽ راجا ڏاهر ڳوٺ ۾ زمين سنڀاليندو ھيو ۽ 4 جون جي رات تي قانون لاڳو ڪندڙ ادارن سندن ڳوٺ بچل ڀنڀرو کي گهيرو ڪيو ۽ ھن جي پٽ کي راجا ڏاهر کي اکين تي پٽيون ٻَڌي حراست ۾ وٺي ويا. عطا محمد ڀنڀرو دعويٰ ڪئي ته هن جو پٽ ڪڏهن به ڏوھاري سرگرمين ۾ ملوث نه رهيو هو، پر هو هڪ سنجيده [[قومپرستي|قومپرست]] سياسي ڪارڪن هو ۽ هن جي خلاف ڪو ڪيس بہ داخل نه ٿيل ھيو. هن کي ڊپ هو ته سندس نوجوان پٽ کي جعلي مقابلي ۾ ماريو ويندو يا هن جي چٿرون ٿيل لاش تي تشدد ڪرڻ بعد هن کي اڇلايو ويندو، جيئن هن کان اڳ [[سنڌي قوم پرستي|قوم پرست]] ڪارڪنن سان ڪيو ويو هو. نيٺ، 26 جولاءِ 2015 تي سندس پٽ کي قتل ڪيو ويو.

عطا محمد ڀنڀرو ھڪ صحافي حيدر ملاح کي انٽرويو ڏيندي الزام لڳايو تہ سندس پُٽ راجا ڏاھر جي قتل ۾ سموري [[جيئي سنڌ متحدا محاذ|جسمم]] جي قيادت ملوث ھُئي، جسمم جي جنرل سيڪريٽري [[سجاد شر]] ۽ حيدر لاشاري 4 ڪروڙ وٺي سندس پٽ ۽ ٻين جسمم ڪارڪنن کي ايجنسين ھٿان مارايو. انکان پوءِ [[جسمم]] جي چيئرمن شفيع برفت ان الزامن کي رد ڪندي وڊيو پيغام ۾ چيو ته عطا محمد ڀنڀري کي مير سليم سنائي ۽ حسين بخش ٿيٻو طرفان ورغلايو ويو. 2022ع ۾ مير سليم سنائي سوشل ميڊيا سميت هڪ خط وسيلي ان ڳالهين سميت سڀني الزام جي معافي ورتي هئي ۽ شفيع برفت سميت سجاد شر سان جرمني ۾ آخري ملاقات ڪئي هئي.

== وفات ==
عطا محمد ڀنڀرو 87 سالن جي ڄمار ۾ 3 جون 2020ع تي ڳوٺ بچل ڀنڀرو ۾ لاڏاڻو ڪري ويو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/سنڌ-جو-ناليوارو-اديب،-تاريخدان-۽-دانشو/|title=سنڌ جو ناليوارو اديب، تاريخدان ۽ دانشور عطا محمد ڀنڀرو 87 ورهين جي ڄمار ۾ لاڏاڻو ڪري ويو|language=sd|access-date=2020-06-03}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://onlineindus.com/sindhi/100128|title=سنڌ جو ناليوارو ڏاهو ۽ تاريخدان عطا محمد ڀنڀرو ستاسي ورهين جي ڄمار ۾ لاڏاڻو ڪري ويو|last=Onlineindus.com|date=03-Jun-Wed-2020-20:26:23|website=onlineindus.com|language=en|access-date=2020-06-04}}&lt;/ref&gt; سندس آخري رسمون [[ھنڱورجا]] لڳ ڳوٺ بچل ڀنڀرو ۾ ادا ڪيون ويون.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=https://awamiawaz.pk/565658/|title=سنڌو تهذيب جو سفير عطا محمد ڀنڀرو آجپي جا خواب کڻي ڌرتي ماءُ جي هنج ۾ آرامي ٿي ويو|date=2020-06-05|website=Awami Awaz|language=ur|access-date=2020-06-06}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:4&quot;/&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://mazahimat.com/2020/06/04/ناليواري-ليکڪ-عطامحمد-ڀنڀرو-جي-ھنگورج/|title=ناليواري ليکڪ عطامحمد ڀنڀرو جي ھنگورجا ۾ تدفين ،وصيت مطابق قبر کي رنجيرون لڳايون ويون|date=2020-06-04|website=Mazahimat|language=en-GB|access-date=2020-06-06}}&lt;/ref&gt;

=== وصيت ===
عطا محمد ڀنڀرو پنھنجي آخري وصيت ۾ چيو تہ &quot;کيس وفات کانپوءِ جنازي نماز نه پڙهي وڃي ڇو جو مان [[اسلام]] کي حقيقي دين نه ٿو سمجهان ۽ جڏھن قبر ۾ لاٿو وڃي تہ منھنجو مُنھن وارو حصو کُليو رکيو وڃِي۽ پوءِ مُنھن ڀَر سُمھاريو وڃِي تُہ جيئن آئون پنھنجي ڌرتيءَ ماتا کي مٺِي ٿيڻ تائين چُمندو رھان ۽ قبر کي چوڌاري زنجيرون ٻڌي تالا هڻي اهو ڪتبو لڳايو وڃي ته هتي سنڌ جو هڪ غلام آرامي آهي، پر جڏهن سنڌ آجپو ماڻي ته پوءِ اهي تالا کولي زنجيرون هٽايون وڃن.&quot;&lt;ref name=&quot;:3&quot;/&gt;

== پڻ پڙھو ==
* [[تاج بلوچ]]

== حوالا ==
{{Latif Award}}{{حوالا|2}}

== ٻاھريان ڳنڍڻا ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=yxUYw2scqRE سائين عطا محمد ڀنڀرو جي وصيت پنھنجي زباني]
* [https://www.youtube.com/watch?v=1Im3LpXfFBo مختصر وڊيو بايوگرافي]
* [https://jogiasad.blogspot.com/2020/06/blog-post.html عطا محمد ڀنڀرو بايوگرافي]
* [https://sindhipeoples.blogspot.com/2019/08/blog-post_60.html عطا محمد ڀنڀرو بابت مختلف مضمون]

[[زمرو:1936ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:2020ع جون فوتگيون]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌ جا مورخ]]
[[زمرو:سنڌ جامحقق]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:شاعر]]
[[زمرو:ضلعو خيرپور جا ماڻھو]]
[[زمرو:محقق]]</text>
      <sha1>degmke4daaqk6g8p1lrdrjf6sz1qdz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪھاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38281</id>
    <revision>
      <id>369183</id>
      <parentid>349986</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:18:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369183</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9768" sha1="96iw3suqvwsrrumedndjro614oi3o78" xml:space="preserve">ادب جا جيترا به شعبا آهن، تن ۾ ڪهاڻي، سڀ کان وڌيڪَ، زندگيءَ جي عميق راز جي نقاب ڪشائي ڪري ٿي. سڀ کان وڌيڪ معاشري جي تهذيب ۽ تمدن جي وهڪري کي تيز ڪري ٿي، سڀ کان زياده [[انسانيت]] جي سچي تصوير ڪڍي ٿي. ڇا لاءِ ته ڪهاڻيءَ جي خاڪي ۾، هر طرح هي نقش نگاريءَ کي سمائي سگهجي ٿو. داخليت ۽ خارجيت جي آميزش، [[زمان ۽ مڪان]] جو ڀرپور احساس، انساني فطرت جي مختلف عنصرن جي تشريح، انساني زندگيءَ جي مقصدن جي وضاحت، ڪهاڻيءَ کان وڌيڪ ڪٿي به نه ملندي. اهوئي سبب آهي جو افساني ۾ هر دور جي زندگيءَ ۽ طرز معاشرت جو عڪس رهجي وڃي ٿو، جو نه رڳو ’[[ادبيات]]‘ جو، پر تمدني قدرن جو اهم ترين جزو پڻ بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;پراڻي ڊائريءَ جو ھڪ ورق-سيد احتشام حسن؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:[[سنڌي ادبي بورڊ]]؛ 1962ع&lt;/ref&gt;ڪهاڻيءَ کي سنڌيءَ ۾ مختصر ۽ افسانو به چيو ويندو آهي. ڪهاڻي انساني مسئلن، جذبن، محبت، نفرتن ۽ خواهشن جي مختصر ڪهاڻي آهي. (وڌيڪ ڏسو: [[افسانو]]).&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;.

== پلاٽ بغير ڪهاڻي ==

(Plotless Story):
ڪيترن [[نقاد|نقادن]] جي راءِ آهي ته [[رٿا|پلاٽ]] کانسواءِ ڪهاڻي ڪجهه به نه آهي، ڇو ته پلاٽ ڪهاڻيءَ جي جان هوندو آهي. باقي جزا ضمني حيثيت رکندا آهن. پر [[جديد ادب]] ۾ نوان تجربا ڪيا ويا آهن ۽ نوان رجحان پيدا ٿيا آهن. [[انڊيا|ڀارت]] جي جديد اديبن ڪهاڻيءَ جي هڪ قسم کي ’ [[اَڪهاڻي]]‘ سڏيو آهي. ’اَڪهاڻي‘ ۾ ڪهاڻي نه هوندي آهي. اهڙي ڪهاڻي، رٿا (Plot) کانسواءِ لکي وڃي ٿِي. [[امر جليل]] جي لفظن ۾ ”اهڙا افسانا، خيالن جي ڪڙيءَ ۾ ڪڙي Association of thoughts جي آڌار تي لکيا ويندا آهن. پلاٽ ليس افسانو ويهين صديءَ جي [[ايجاد]] آهي جنهن جا علمبردار، [[ارنيسٽ هيمنگوي]] (1899-1961)، [[وليم سرويان]] (1908-1981)، [[ارسڪن ڪالڊ ويل]] (1903987ع)، [[البرٽو]] وغيره آهن. سنڌي ۾ [[آنند کيماڻي]]، [[لعل پشپ]]، [[وشنو ڀاٽيا]]، [[منير ماڻڪ]]، [[نسيم پارس گاد]]، [[مشتاق شوري]] ۽ ڪن ٻين اَڪهاڻيون لکيون آهن. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== تاريخي ڪهاڻيون ==
(Historical Stories) :ماضي يا ان دور جي حالتن ۽ واقعن کي تاريخوار سهيڙي انساني جذبن ۽ احساسن سان ڍڪي ڪهاڻيءَ ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو ۽ ائين محسوس ٿئي ڄڻ پڙهندڙ پاڻ اتي موجود آهي ته اهڙيون ڪهاڻيون تاريخي ڪهاڻيون سڏبيون آهن. [[محمد صديق ”مسافر“]]، [[محمد عثمان ڏيپلائي]]، [[ڌرمداس]] ۽ [[ميلا رام واسواڻي]] ڪيتريون تاريخي ڪهاڻيون لکيون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== تعليم پرچارڪ ڪهاڻيون ==

(Educational Stories)

اهڙيون نصيحت آموز ڪهاڻيون، جيڪي تعليمي پرچارڪ واري مقصد کي آڏو رکي لکيون وڃن. هي پرچاري ڪهاڻيون يا آکاڻيون خاص ڪري ٻارن لاءِ لکيون وينديون آهن. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== جاسوسي ڪهاڻيون ==

(Detective Stories):جاسوسي ڪهاڻين جو موضوع جاسوسيءَ تي ٻڌل هوندو آهي. هن قسم جي ڪهاڻين ۾ مڪاري، فريب، قتل، گناهه، پراسراريت ۽ خوفناڪ واقعا ڏنل هوندا آهن. هن قسم جا موضوع سائنسي ڪهاڻين ۾ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== طلسماتي ڪهاڻيون ==

(Magical Stories):ٻاراڻي ادب ۾ هن قسم جي ڪهاڻين ۾ جادو، سائنس، تجسس، خوف و هراس وغيره اهم جزا هوندا آهن. هن قسم جون ڪهاڻيون وڏي چاهه سان پڙهيون وينديون آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== خوف/دهشت ڪهاڻي ==

(Horror story):افسانوي انداز ۾ اهڙي ڪهاڻي جنهن ۾ خوف ظاهر ڪندڙ ماحول ڏيکاريو وڃي . فلمن جي دنيا ۾خوف ڏياريندڙ ڪهاڻيون تمام عام آهن. انگريزي فلمن جون اڪثر ڪهاڻيون خوف ڏياريندڙ ڪهاڻين تي مبني هونديون آهن. هنن ڪهاڻين ۾ جن ڀوت، دهشت گردي، خوف ، قتل، جاسوسي، پوليس ۽ هراس وغيره خاص جزا هوندا آهن .اڄ ڪلهه سائنس فڪشن جي ڪري به اهڙيون ڪهاڻيون عام ٿي ويون آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== سماجي ڪهاڻيون ==

(Social Stories)جن ڪهاڻين ۾ سماج جي ڪنهن مسئلي کي ڀرپور نموني پيش ڪيو وڃي. هن قسم جي ڪهاڻين ۾ سماجي حقيقت نگاري جو هجڻ اهم هوندو آهي. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== علامتي افسانو (Symbolic Story) ==

علامتي افسانو، اها ڪهاڻي آهي جنهن ۾ ڪردار، واقعات ۽ مڪالما وغيره ٻٽي معنيٰ رکندڙ هجن. يعني ڪهاڻيءَ ۾ هڪ ظاهر ظهور معنيٰ هجي ۽ ٻي معنيٰ علامتي طور پنهان هجي. هن قسم جون ڪهاڻيون/ناول ان دور ۾ لکيا ويندا آهن، جڏهن اظهار جي آزادي تي پابندي هجي، سياسي حالتون ليکڪن لاءِ هموار نه هجن. ان سلسلي ۾ امرجليل جا ’اسٽار سرڪس جو جوڪر‘ ۽ ’ڇتي ڪتي جو موت‘ اهم افسانا آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== ڪرداري ڪهاڻيون ==

(Character Stories):هن قسم جي ڪهاڻيءَ ۾ مرڪزي تاثر ڪنهن ڪردار جي خوصوصيت سان چٽو ڪيو ويندو آهي. .&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.
== لوڪ ڪهاڻيون (Folk Stories) ==

لوڪ ڪھاڻيون لوڪ ادب جو اھم حصو اھن، جن ۾ انساني گروھھ جون مجموعي طرح دنيا جي سڀني قومن جي پراڻن اثارن جا داستان ۽ دستاويز ھوندا اھن. ڇاڪاڻ تھ انھن سان انسان ذات جي ڪنھن زماني جي ريتن رسمن، رواجن، ڀرمن، وسوسن ۽ نفسياتي لاڙن ۽ انھن جي ذھني ارتقا جي تاريخ جي خبر پوي ٿي. سنڌي لوڪ ادب عشقيھ، نيم عشقيھ، رزميھ ۽ دنيا جي ٻين بھ لوڪ ڪھاڻين سان مالا مال اھي. سسئي پنھون، عمر مارئي، ليلا چنيسر، سھڻي ميھار، مومل راڻو، دودو چنيسر، مورڙو ميربحر ۽ مانگر مڇ وغيره سنڌ جون لوڪ ڪهاڻيون آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.

== مذهبي ڪهاڻيون ==

(Religious Tales):سنڌي زبان ۾ مذهبي ۽ ڌرمي ڪتابن جا ڪيترائي ٻاراڻا ۽ وڏن جا ڪتاب لکيا ۽ ترجمو ڪيا ويا آهن. هنن ڪهاڻين ۾ پيغمبرن، رسولن، ولين ۽ اوتارن جون ڪهاڻيون ملن ٿيون. سنڌ ۾ ٻارن جي نصيحت ۽ ڄاڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ طرفان “قرآني ڪهاڻيون” شايع ٿيون. سنڌيڪا پاران پيغمبر صلعم جي زندگيءَ بابت ”نصيحت ڀريون ڪهاڻيون“ (ٽي حصا) شايع ٿيون آهن. اهڙي نموني الله جي ولين، درويشن، خدا ترس انسانن ۽ ڏاهن بابت ڪيتريون ئي نصيحت آموز ڪهاڻيون شايع ٿيون آهن. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;..

== موضوعاتي ڪهاڻيون ==
(Subjective Stories):جن ڪهاڻين ۾ ليکڪ جي داخلي ڪيفيتن جو اظهار وڌيڪ هجي ۽ اندر جي اڌمن ۽ ذات جي حوالي سان موضوع تمام گهڻو اڀريل هجي. هن قسم جي ڪهاڻين ۾ داخليت تي زور ڏيڻ سبب فني خاميون رهجي وينديون آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== نفسياتي ڪهاڻيون ==
(Psychological Stories):هن قسم جي ڪهاڻين ۾ هڪ ڪردار جي نفسياتي ڇنڊ ڇاڻ ڪئي ويندي آهي ۽ نفسياتي نڪتا پيش ڪيا ويندا آهن. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== واقعاتي ڪهاڻيون ==

( Eventful Stories):هن قسم جي ڪهاڻين ۾ پلاٽ تي زور ڏنو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== ويرتا جون ڪهاڻيون ==

(Tales of Bravery):هي ڪهاڻيون سياڻپ ۽ شجاعت ۾ شمار ٿين ٿيون، جن ۾ سورهين، بهادرن، سياڻن، دانائن جون آکاڻيون بيان ڪيل هونديون آهن. ان ۾ رزميه قصا به هوندا آهن ته نصيحت آموز سبق به.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪھاڻي]]
[[زمرو:ساھتيۂ]] 
[[زمرو:نثر بلحاظ صنف]]
[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]]</text>
      <sha1>96iw3suqvwsrrumedndjro614oi3o78</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369320</id>
      <parentid>369183</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:33:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369320</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9778" sha1="dba2oeab38tpteayjgnc3bcxfme5i29" xml:space="preserve">ادب جا جيترا به شعبا آهن، تن ۾ ڪهاڻي، سڀ کان وڌيڪَ، زندگيءَ جي عميق راز جي نقاب ڪشائي ڪري ٿي. سڀ کان وڌيڪ معاشري جي تهذيب ۽ تمدن جي وهڪري کي تيز ڪري ٿي، سڀ کان زياده [[انسانيت]] جي سچي تصوير ڪڍي ٿي. ڇا لاءِ ته ڪهاڻيءَ جي خاڪي ۾، هر طرح هي نقش نگاريءَ کي سمائي سگهجي ٿو. داخليت ۽ خارجيت جي آميزش، [[زمان ۽ مڪان]] جو ڀرپور احساس، انساني فطرت جي مختلف عنصرن جي تشريح، انساني زندگيءَ جي مقصدن جي وضاحت، ڪهاڻيءَ کان وڌيڪ ڪٿي به نه ملندي. اهوئي سبب آهي جو افساني ۾ هر دور جي زندگيءَ ۽ طرز معاشرت جو عڪس رهجي وڃي ٿو، جو نه رڳو ’[[ادبيات]]‘ جو، پر تمدني قدرن جو اهم ترين جزو پڻ بڻجي وڃي ٿو.&lt;ref&gt;پراڻي ڊائريءَ جو ھڪ ورق-سيد احتشام حسن؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:[[سنڌي ادبي بورڊ]]؛ 1962ع&lt;/ref&gt;ڪهاڻيءَ کي سنڌيءَ ۾ مختصر ۽ افسانو به چيو ويندو آهي. ڪهاڻي انساني مسئلن، جذبن، محبت، نفرتن ۽ خواهشن جي مختصر ڪهاڻي آهي. (وڌيڪ ڏسو: [[افسانو]]).&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;.

== پلاٽ بغير ڪهاڻي ==

(Plotless Story):
ڪيترن [[نقاد|نقادن]] جي راءِ آهي ته [[رٿا|پلاٽ]] کانسواءِ ڪهاڻي ڪجهه به نه آهي، ڇو ته پلاٽ ڪهاڻيءَ جي جان هوندو آهي. باقي جزا ضمني حيثيت رکندا آهن. پر [[جديد ادب]] ۾ نوان تجربا ڪيا ويا آهن ۽ نوان رجحان پيدا ٿيا آهن. [[انڊيا|ڀارت]] جي جديد اديبن ڪهاڻيءَ جي هڪ قسم کي ’ [[اَڪهاڻي]]‘ سڏيو آهي. ’اَڪهاڻي‘ ۾ ڪهاڻي نه هوندي آهي. اهڙي ڪهاڻي، رٿا (Plot) کانسواءِ لکي وڃي ٿِي. [[امر جليل]] جي لفظن ۾ ”اهڙا افسانا، خيالن جي ڪڙيءَ ۾ ڪڙي Association of thoughts جي آڌار تي لکيا ويندا آهن. پلاٽ ليس افسانو ويهين صديءَ جي [[ايجاد]] آهي جنهن جا علمبردار، [[ارنيسٽ هيمنگوي]] (1899-1961)، [[وليم سرويان]] (1908-1981)، [[ارسڪن ڪالڊ ويل]] (1903987ع)، [[البرٽو]] وغيره آهن. سنڌي ۾ [[آنند کيماڻي]]، [[لعل پشپ]]، [[وشنو ڀاٽيا]]، [[منير ماڻڪ]]، [[نسيم پارس گاد]]، [[مشتاق شوري]] ۽ ڪن ٻين اَڪهاڻيون لکيون آهن. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== تاريخي ڪهاڻيون ==
(Historical Stories) :ماضي يا ان دور جي حالتن ۽ واقعن کي تاريخوار سهيڙي انساني جذبن ۽ احساسن سان ڍڪي ڪهاڻيءَ ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو ۽ ائين محسوس ٿئي ڄڻ پڙهندڙ پاڻ اتي موجود آهي ته اهڙيون ڪهاڻيون تاريخي ڪهاڻيون سڏبيون آهن. [[محمد صديق ”مسافر“]]، [[محمد عثمان ڏيپلائي]]، [[ڌرمداس]] ۽ [[ميلا رام واسواڻي]] ڪيتريون تاريخي ڪهاڻيون لکيون.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== تعليم پرچارڪ ڪهاڻيون ==

(Educational Stories)

اهڙيون نصيحت آموز ڪهاڻيون، جيڪي تعليمي پرچارڪ واري مقصد کي آڏو رکي لکيون وڃن. هي پرچاري ڪهاڻيون يا آکاڻيون خاص ڪري ٻارن لاءِ لکيون وينديون آهن. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== جاسوسي ڪهاڻيون ==

(Detective Stories):جاسوسي ڪهاڻين جو موضوع جاسوسيءَ تي ٻڌل هوندو آهي. هن قسم جي ڪهاڻين ۾ مڪاري، فريب، قتل، گناهه، پراسراريت ۽ خوفناڪ واقعا ڏنل هوندا آهن. هن قسم جا موضوع سائنسي ڪهاڻين ۾ ايندا آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== طلسماتي ڪهاڻيون ==

(Magical Stories):ٻاراڻي ادب ۾ هن قسم جي ڪهاڻين ۾ جادو، سائنس، تجسس، خوف و هراس وغيره اهم جزا هوندا آهن. هن قسم جون ڪهاڻيون وڏي چاهه سان پڙهيون وينديون آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== خوف/دهشت ڪهاڻي ==

(Horror story):افسانوي انداز ۾ اهڙي ڪهاڻي جنهن ۾ خوف ظاهر ڪندڙ ماحول ڏيکاريو وڃي . فلمن جي دنيا ۾خوف ڏياريندڙ ڪهاڻيون تمام عام آهن. انگريزي فلمن جون اڪثر ڪهاڻيون خوف ڏياريندڙ ڪهاڻين تي مبني هونديون آهن. هنن ڪهاڻين ۾ جن ڀوت، دهشت گردي، خوف ، قتل، جاسوسي، پوليس ۽ هراس وغيره خاص جزا هوندا آهن .اڄ ڪلهه سائنس فڪشن جي ڪري به اهڙيون ڪهاڻيون عام ٿي ويون آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== سماجي ڪهاڻيون ==

(Social Stories)جن ڪهاڻين ۾ سماج جي ڪنهن مسئلي کي ڀرپور نموني پيش ڪيو وڃي. هن قسم جي ڪهاڻين ۾ سماجي حقيقت نگاري جو هجڻ اهم هوندو آهي. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== علامتي افسانو (Symbolic Story) ==

علامتي افسانو، اها ڪهاڻي آهي جنهن ۾ ڪردار، واقعات ۽ مڪالما وغيره ٻٽي معنيٰ رکندڙ هجن. يعني ڪهاڻيءَ ۾ هڪ ظاهر ظهور معنيٰ هجي ۽ ٻي معنيٰ علامتي طور پنهان هجي. هن قسم جون ڪهاڻيون/ناول ان دور ۾ لکيا ويندا آهن، جڏهن اظهار جي آزادي تي پابندي هجي، سياسي حالتون ليکڪن لاءِ هموار نه هجن. ان سلسلي ۾ امرجليل جا ’اسٽار سرڪس جو جوڪر‘ ۽ ’ڇتي ڪتي جو موت‘ اهم افسانا آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== ڪرداري ڪهاڻيون ==

(Character Stories):هن قسم جي ڪهاڻيءَ ۾ مرڪزي تاثر ڪنهن ڪردار جي خوصوصيت سان چٽو ڪيو ويندو آهي. .&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.
== لوڪ ڪهاڻيون (Folk Stories) ==

لوڪ ڪھاڻيون لوڪ ادب جو اھم حصو اھن، جن ۾ انساني گروھھ جون مجموعي طرح دنيا جي سڀني قومن جي پراڻن اثارن جا داستان ۽ دستاويز ھوندا اھن. ڇاڪاڻ تھ انھن سان انسان ذات جي ڪنھن زماني جي ريتن رسمن، رواجن، ڀرمن، وسوسن ۽ نفسياتي لاڙن ۽ انھن جي ذھني ارتقا جي تاريخ جي خبر پوي ٿي. سنڌي لوڪ ادب عشقيھ، نيم عشقيھ، رزميھ ۽ دنيا جي ٻين بھ لوڪ ڪھاڻين سان مالا مال اھي. سسئي پنھون، عمر مارئي، ليلا چنيسر، سھڻي ميھار، مومل راڻو، دودو چنيسر، مورڙو ميربحر ۽ مانگر مڇ وغيره سنڌ جون لوڪ ڪهاڻيون آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;.

== مذهبي ڪهاڻيون ==

(Religious Tales):سنڌي زبان ۾ مذهبي ۽ ڌرمي ڪتابن جا ڪيترائي ٻاراڻا ۽ وڏن جا ڪتاب لکيا ۽ ترجمو ڪيا ويا آهن. هنن ڪهاڻين ۾ پيغمبرن، رسولن، ولين ۽ اوتارن جون ڪهاڻيون ملن ٿيون. سنڌ ۾ ٻارن جي نصيحت ۽ ڄاڻ لاءِ سنڌي ادبي بورڊ طرفان “قرآني ڪهاڻيون” شايع ٿيون. سنڌيڪا پاران پيغمبر صلعم جي زندگيءَ بابت ”نصيحت ڀريون ڪهاڻيون“ (ٽي حصا) شايع ٿيون آهن. اهڙي نموني الله جي ولين، درويشن، خدا ترس انسانن ۽ ڏاهن بابت ڪيتريون ئي نصيحت آموز ڪهاڻيون شايع ٿيون آهن. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;..

== موضوعاتي ڪهاڻيون ==
(Subjective Stories):جن ڪهاڻين ۾ ليکڪ جي داخلي ڪيفيتن جو اظهار وڌيڪ هجي ۽ اندر جي اڌمن ۽ ذات جي حوالي سان موضوع تمام گهڻو اڀريل هجي. هن قسم جي ڪهاڻين ۾ داخليت تي زور ڏيڻ سبب فني خاميون رهجي وينديون آهن.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== نفسياتي ڪهاڻيون ==
(Psychological Stories):هن قسم جي ڪهاڻين ۾ هڪ ڪردار جي نفسياتي ڇنڊ ڇاڻ ڪئي ويندي آهي ۽ نفسياتي نڪتا پيش ڪيا ويندا آهن. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== واقعاتي ڪهاڻيون ==

( Eventful Stories):هن قسم جي ڪهاڻين ۾ پلاٽ تي زور ڏنو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

== ويرتا جون ڪهاڻيون ==

(Tales of Bravery):هي ڪهاڻيون سياڻپ ۽ شجاعت ۾ شمار ٿين ٿيون، جن ۾ سورهين، بهادرن، سياڻن، دانائن جون آکاڻيون بيان ڪيل هونديون آهن. ان ۾ رزميه قصا به هوندا آهن ته نصيحت آموز سبق به.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪھاڻي]]
[[زمرو:ساھتيۂ]] 
[[زمرو:نثر بلحاظ صنف]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>dba2oeab38tpteayjgnc3bcxfme5i29</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بابا دل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38314</id>
    <revision>
      <id>369128</id>
      <parentid>136336</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:23:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369128</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1069" sha1="8vli69uwrt6xz27xua19h658b5zrhha" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = بابا دل
| image             = 
| caption           = 
| author            = [[مرزا قليچ بيگ]]
| country           = [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو پاڪستان)
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject           = 
| genre             = 
| publisher         =  [[ايڊورڊ پريس سکر]]
| pub_date          = 1914ع
| published         = 
| media_type        = ڪتاب
| pages             =  
| website           = 
}}
''' بابا دل''' {{ٻيا نالا|انگريزي= Baba Dal}} ھڪ سنڌي ڪتاب جو نالو آهي جيڪو شمس العلماءُ [[مرزا قليچ بيگ]] لکيو ۽  [[شڪارپور]] جي پوڪرداس شايع ڪري  1914ع ۾ [[ايڊورڊ پريس سکر]] مان  ڇپرايو .ان جون 2000 ڪاپيون ڇپايون.
رکي وئي.

{{مرزا قليچ بيگ جا ڪتاب}}
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مرزا قليچ بيگ]]
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون]]</text>
      <sha1>8vli69uwrt6xz27xua19h658b5zrhha</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عجيب طلسم</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38315</id>
    <revision>
      <id>369130</id>
      <parentid>124656</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:26:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369130</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1203" sha1="tslea6ypmigmx0f65jgy0wvhhyk6ucj" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = عجيب طلسم
| image             = 
| caption           = 
| author            = [[مرزا قليچ بيگ]]
| country           = [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو پاڪستان)
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject           = 
| genre             = [[ٻاراڻو ادب]]
| publisher         =  اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس حيدرآباد
| pub_date          = 1914ع
| published         = 
| media_type        = ڪتاب
| pages             =  
| website           = 
}}
'''عجيب طلسم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ajeeb Tilsam}}، [[ٻاراڻو ادب|ٻاراڻي ادب]] جو ھڪ سنڌي ڪتاب جو نالو آهي جيڪو [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي [[مرزا قليچ بيگ]] لکيو ۽ خود 1914ع ۾ شايع ڪرائي 1000 ڪاپيون [[اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس ]]حيدرآباد مان ڇپرايون.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مرزا قليچ بيگ]]
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون]]
[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]

{{مرزا قليچ بيگ جا ڪتاب}}</text>
      <sha1>tslea6ypmigmx0f65jgy0wvhhyk6ucj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369131</id>
      <parentid>369130</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369131</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1204" sha1="11i6cc4akcktaygt02hkb1fwkwq1v1u" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = عجيب طلسم
| image             = 
| caption           = 
| author            = [[مرزا قليچ بيگ]]
| country           = [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو پاڪستان)
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject           = 
| genre             = [[ٻاراڻو ادب]]
| publisher         =  اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس حيدرآباد
| pub_date          = 1914ع
| published         = 
| media_type        = ڪتاب
| pages             =  
| website           = 
}}
'''عجيب طلسم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ajeeb Tilsam}}، [[ٻاراڻو ادب|ٻاراڻي ادب]] جو ھڪ سنڌي ڪتاب جو نالو آهي جيڪو [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي [[مرزا قليچ بيگ]] لکيو ۽ خود 1914ع ۾ شايع ڪرائي 1000 ڪاپيون [[اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس ]]حيدرآباد مان ڇپرايون.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مرزا قليچ بيگ]]
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]

{{مرزا قليچ بيگ جا ڪتاب}}</text>
      <sha1>11i6cc4akcktaygt02hkb1fwkwq1v1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369134</id>
      <parentid>369131</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:44:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369134</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1205" sha1="rvr6t3ruq4engtwrycz6z2xj0ifxqam" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = عجيب طلسم
| image             = 
| caption           = 
| author            = [[مرزا قليچ بيگ]]
| country           = [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو پاڪستان)
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject           = 
| genre             = [[ٻاراڻو ادب]]
| publisher         =  اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس حيدرآباد
| pub_date          = 1914ع
| published         = 
| media_type        = ڪتاب
| pages             =  
| website           = 
}}
'''عجيب طلسم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ajeeb Tilsam}}، [[ٻاراڻو ادب|ٻاراڻي ادب]] جو ھڪ سنڌي ڪتاب جو نالو آهي جيڪو [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي [[مرزا قليچ بيگ]] لکيو ۽ خود 1914ع ۾ شايع ڪرائي 1000 ڪاپيون [[اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس ]]حيدرآباد مان ڇپرايون.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مرزا قليچ بيگ]]
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون]]


{{مرزا قليچ بيگ جا ڪتاب}}</text>
      <sha1>rvr6t3ruq4engtwrycz6z2xj0ifxqam</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369138</id>
      <parentid>369134</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:56:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369138</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1252" sha1="1zydhyd3eoahoubgc8pbijinkz2snfo" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = عجيب طلسم
| image             = 
| caption           = 
| author            = [[مرزا قليچ بيگ]]
| country           = [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو پاڪستان)
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject           = 
| genre             = [[ٻاراڻو ادب]]
| publisher         =  اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس حيدرآباد
| pub_date          = 1914ع
| published         = 
| media_type        = ڪتاب
| pages             =  
| website           = 
}}
'''عجيب طلسم''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ajeeb Tilsam}}، [[ٻاراڻو ادب|ٻاراڻي ادب]] جو ھڪ سنڌي ڪتاب جو نالو آهي جيڪو [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي [[مرزا قليچ بيگ]] لکيو ۽ خود 1914ع ۾ شايع ڪرائي 1000 ڪاپيون [[اسٽئنڊرڊ پرنٽنگ ورڪس ]]حيدرآباد مان ڇپرايون.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مرزا قليچ بيگ]]
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:ٻاراڻا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻي ادب جون ڪتابون]]

{{مرزا قليچ بيگ جا ڪتاب}}</text>
      <sha1>1zydhyd3eoahoubgc8pbijinkz2snfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌ جون سوکڙيون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38320</id>
    <revision>
      <id>369123</id>
      <parentid>124665</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:12:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369123</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="992" sha1="28hz7jwvyuigi8zje81fjypsq6nt614" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = سنڌ جون سوکڙيون
| image             = 
| caption           = 
| author            = [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]]
| country           = [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو پاڪستان)
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject           = 
| genre             = 
| publisher         = [[سنڌي ساهت سوسائٽي]]
| pub_date          = 1916ع
| published         = 
| media_type        = ڪتاب
| pages             =  28
| website           = 
}}
'''سنڌ جون سوکڙيون'''، ھي ڪتاب [[ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي]] لکيو ۽  ڪراچي  جي [[سنڌي ساهت سوسائٽي]]  1916ع ۾ شايع ڪرائي، هن ڪتاب جي ڇپائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس [[ڪراچي|ڪراچيءَ]] ڪئي. ھن ڪتاب ۾  28 صفحا ھيا.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون]]</text>
      <sha1>28hz7jwvyuigi8zje81fjypsq6nt614</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ڪادمبري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38322</id>
    <revision>
      <id>369126</id>
      <parentid>134721</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:20:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369126</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="925" sha1="nb66c4buzfbjawlswoz3uijjig0wp2a" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = ڪادمبري
| image             = 
| caption           = 
| author            = [[مرزا قليچ بيگ]]
| country           = [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو پاڪستان)
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject           = 
| genre             = 
| publisher         = اسٽينڊرڊ پريس  حيدرآباد
| pub_date          = 1916ع
| published         = 
| media_type        = ڪتاب
| pages             =  29
| website           = 
}}
'''ڪادمبري''' [[مرزا قليچ بيگ]] جو لکيل ڪتاب آهي. هي ڪتاب 1916ع تي [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] جي اسٽينڊرڊ پريس ڇپائي شايع ڪئي وئي. هي ڪتاب  29 صفحن تي مشتمل آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مرزا قليچ بيگ]]
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>nb66c4buzfbjawlswoz3uijjig0wp2a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>نل ديمنتي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38323</id>
    <revision>
      <id>369122</id>
      <parentid>124668</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:11:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369122</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1000" sha1="r3nj1jxr34i4uqk9x99wmcsi3hvdvqo" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = نل ديمنتي
| image             = 
| caption           = 
| author            = [[ٽهلرام هيمنداس]]
| country           = [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو پاڪستان)
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject           = 
| genre             = 
| publisher         = [[سنڌي ساهت سوسائٽي]]
| pub_date          = 1916ع
| published         = 
| media_type        = ڪتاب
| pages             =  38
| website           = 
}}
'''نل دمينتي''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Nal Demanti}}، ھي ڪتاب [[ٽهلرام هيمنداس]] لکيو ۽ [[ڪراچي]] جي [[سنڌي ساهت سوسائٽي]] 1916ع ۾ شايع ڪرايو. هي ڪتاب  38 صفحن تي مشتمل آهي. ڪتاب جي ڇپائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس ڪراچي مان ڪرائي وئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون]]</text>
      <sha1>r3nj1jxr34i4uqk9x99wmcsi3hvdvqo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌي نثر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>38326</id>
    <revision>
      <id>369231</id>
      <parentid>139151</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:35:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369231</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5020" sha1="6igxp95vnlgjeqj3ktzpsxd169k0fw4" xml:space="preserve">'''سنڌي نثر''' جي اوسر صحيح معنيٰ ۾ انگريزن جي دَور ۾ شروع ٿي. اُن جي ارتقا جا اولين اُهڃاڻ هئا سنڌي درسي ڪتاب ۽ انگريزي ۽ ٻين هندستاني ٻولين مان ترجما. انگريزن جي دَور جي شروع ٿيڻ (1843ع) کان اڳ ڪابه باقاعده ۽ معياري صورتخطي ڪانه هئي. مسلمان ۽ هندو عامل (Officer)  [[عربي رسم الخط]] واري سنڌي استعمال ۾ آڻيندا هئا، جڏهن ته عام هندو ۽ ڀائيبند [[ديوناگري]] (Devnagri)  لپي[[ حرف علت]] (Vowel Signs)  کان سواءِ ڪتب آڻيندا هئا. جيڪي هندو سک مت جو  مطالعو ڪندا هئا ۽ سک پنٿي سڏائيندا هئا، سي وري[[ گرمکي لپي]] استعمال ڪندا هئا، [[برهمڻ]] ۽ ودوان طبقو عام علمي وهنوار [[ديوناگري لپي]]ءَ ۾ هلائيندو هو. سڀ کان اول سنڌي ڪتاب، جيڪو ديوناگري لپي ۾ مليو، سو هو بائبل جو ترجمو ”[[متي جو انجيل]]“  .&quot;Gospel according to St. Matthew”(1825).
هي ڪتاب ڪلڪتي ۾ ڇپجي حيدرآباد مان 1825ع ڌاري پڌرو ٿيو. حيدرآباد جو ڊپٽي ڪلڪيٽر[[ ڪئپٽن اسٽئڪ]] (Captain Stack)  ۽ [[ارنيسٽ ٽرمپ ]](Ernest Trumpp)  ، جيڪو هڪ جرمن پادريءَ ۽ مبلغ هو، تن به مذهبي  ڪارج ۽ مقصدن ڪري سنڌي ٻوليءَ لاءِ هڪ باقاعده نثر، جنهن جو گرامر لسانيات جي قاعدن جي مقرره اصولن تي بيٺل هجي ۽ جنهن جي پيڙهه پُختي هجي، جو بنياد رکيو.
1850ع/1849ع کان پوءِ شروعاتي دور ۾ خاص طور تي اِهي ٻئي يورپي صاحب قابل تعريف ۽ قابل ذڪر آهن، جن سنڌي نثر جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ابتدائي ڀرپور ڪوشسون ورتيون. اُن ئي زماني ۾ جيڪي گرامر تي ڪتاب ڇپيا، تن جو تفصيل هن ريت آهي:
Wathen’s Grammar and Vocabulary of Sindhi Language (1836)
جيڪو بقول[[ پروفيسر اجواڻي]] ڪو به خاص علمي ڪم نه هو]
Vocabulary of Sindhi Language-j.b.Eastwick(1843)
Vocabulary of Seven Languages Spoken in Countries West of Indus-Robert Leach (1843)
Dictionary and Grammar-Captain George Stack (1849).
 
هي آخر الذڪر ڪتاب، جيئن اُن جي نالي مان ظاهر آهي، انگريزيءَ ۾ لکيل آهي، پر آخر ۾ ضميمي ۾ ”آکا ڻي [[راءِ ڏياچ ]]۽ [[سورٺ]] جي“ ديوناگري آئيوٽا ۾ لکيل آهي؛ ڇاڪاڻ ته موجوده [[عربي-سنڌي لپي]] اڃا تائين سرڪاري طور ٺاهي مروج ڪانه ڪئي ويئي هئي. اجواڻي صاحب جي لکڻ موجب هيءُ قصو سنڌي-ديوناگري لپيءَ ۾[[ منشي اُڌارام ٿانورداس]] لکيو هو. ديوناگري جي حامي علمي حقلن جي سخت مخالفت جي باوجود سنڌ جي ڪمشنر سربارٽل فريئر جي لاڳيتي دلچسپي سان عربي-سنڌي اسڪرپٽ 1852ع ۾ تيار ڪري سرڪاري طور تي رائج ڪيو ويو. پهريان سنڌي ڪتاب هئا تعليم کاتي جا اسڪولي درسي ڪتاب. اهي گهڻو ڪري هئا قصا، لوڪ ڪهاڻيون ۽ آکاڻيون جيڪي به گهڻي قدر ٻين ٻولين تان ترجمو ٿيل هئا. اوائل ۾ ته گهڻو ڪري انگريزي خوانده ڪي ايڪڙ ٻيڪڙ هوندا هئا ۽ عام پڙهيل لکيل مسلمان [[عربي]]، [[فارسي]]، ۽ هندو پڙهيل لکيل وري [[سنسڪرت]]، [[هندي]] ۽ [[گجراتي]] جا ڄاڻو هئا، تنهن ڪري اِهي درسي ڪتاب[[ هندي]] ۽ فارسي ٻولين تان ترجمو ٿيا. هن نشست ۾ 1854ع ۾ لکيل ”ڀنڀي زميندار جي ڳالهه“ جو نثري نمونو پيش ڪجي ٿو. آئنده ارادو آهي ته ڪئپٽن اسٽئڪ جي اولين سنڌي گرامر جي پٺيان ضميمي ۾ ڏنل ”آکاڻي راءِ ڏياچ ۽ سورٺ جي“ به نموني طور پيش ڪجي. جيڪڏهن پڙهندڙن جي دلچسپي قائم رهي ته سيد ميران محمد شاهه (اول) جي ”[[سڌاتوري ڪڌاتوري ]]جي ڳالهه (1855ع) ۽ 1861ع ۾ لکيل ”[[مفيد الصبيان]]“ جا نثري شاهڪار به نموني طور پيش ڪبا. اِهي ٽيئي مضمون اصل ۾ هنديءَ تان ترجمو ٿيل آهن.&lt;ref&gt;”آڳاٽو ادب“-1 سنڌي نثر جي اَوسر ۽
 اُن جا ڪلاسڪ نمونا---گل محمد عمراڻي ؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ 2004ع&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>6igxp95vnlgjeqj3ktzpsxd169k0fw4</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سنڌي نالا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39253</id>
    <revision>
      <id>369232</id>
      <parentid>312766</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:36:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369232</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10387" sha1="d5ky29id1wde0ewbhevfpvvdnm1018c" xml:space="preserve">'''ھن مضمون کي وڪي طرز تي لکڻ جي ضرورت آھي''' (''نومبر 2018ع'')
{{Wikify}}

[[مسلمان|مسلمانن]] جي نالن پٺيان گهڻو ڪري ’خان‘ ايندو آهي. جيئن: اسلم خان، افضل خان، اعظم خان وغيره. ’خان‘، ترڪي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي: سردار، رئيس، امير. دراصل ترڪستان ۽ خطا جي بادشاهن جو لقب هو، جو سنڌ جي مسلمانن به، ان اميراڻي روايت کي قائم رکندي، پنهنجي نالي پٺيان ’خان‘ لاڳو ڪيو. ’خان‘ کي ’م“ گڏڻ سان ’خانم‘ مونث ٿيو، جو وڏ گهراڻي عورتن جو لقب اهي. جيئن بلقيس خانم، خورشيد خانم وغيره. ڪن نالن پٺيان ’بيگ‘ هوندو آهي. جيئن: قليچ بيگ، افضل بيگ وغيره. ’بيگ‘ ترڪي ٻوليءَ جو لفظ آهي، جهن جي معنيٰ آهي: نواب، سردار، امير ’بيگ‘ کي ’م‘ گڏڻ سان ’بيگم‘ مونث ٿيو، جو اميرزادي جي معنيٰ ۾ آهي. جيئن: جهان آرا بيگم، نورجهان بيگم وغيره. فقط ’بيگم‘ به عورت جو نالو آهي. اهي نالا، جن جي پٺيان خان، خانم، بيگ، بيگم آهي، وڏ گهراڻن جا مخصوص نالا هوندا هئا، پر هينئر غريب غربو به اهڙا نالا رکي، جهوني روايت کي قائم رکيو اچي.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛ سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;سنڌ جي [[هندو]] نالن پويان، گهڻو ڪري ’مَلُ‘ هوندو آهي، جيئن: جڳت مل، رهندومل وغيره. ’مل‘ جي بنيادي معنيٰ آهي: بهادر، ويڙهو، پهلوان. ’مل‘ مان، سنڌيءَ ۾ ”ملھ“ لفظ ٿيو جو پهلوان يا ڪشتيباز جي معنيٰ ۾ استعمال ٿئي ٿو.

جيئن ’خان‘ کي پنهنجي تاريخ آهي، تيئن ’مل‘ کي به پنهنجي تاريخ آهي. ’هندي شبد ساگر‘ انوسار: سنسڪرت ”ملّ“.”هڪ پراچين ذات جو نالو، جا لڙائيءَ ۾ وڏي همت سان وڙهندي هئي، جنهن جي بهادريءَ ڪري مٿن ”مَلّ“ نالو پئجي ويو.&lt;ref&gt;هندي شبد ساگر- جلد 5. ص 2676. ناگري پرچارڻي سڀا ڪاشي.&lt;/ref&gt; ڪيترائي شهرن جا نالا آهن، جي سندن ذات پٺيان آهن. جيئن: مُلتان (مَل + سٿان = جاءِ)، مالو (مَلّ + آليه = جاءِ)، مالڀوم (مَلّ + ڀوم = زمين، جاءِ- نيپال جي اوڀر ۾) وغيره.&lt;ref name=&quot;autogenerated1&quot;/&gt;سنڌ ۾ نالي رکڻ جا ڪيئي سبب ٿي سگهن ٿا: جيڪڏهن ٻار ’محرم‘ مهيني ۾ ڄمي ٿو ته محرم خان، محرم علي؛ ’صفر‘ تان صفر خان، محمد صفر؛ ’عرس‘ تان عرس خان، محمد عرس، عرس محمد؛ ’شعبان‘ شعبان خان، محمد شعبان؛ ’رمضان‘ تان رمضان خان، محمد رمضان. هندن ۾ به اهو دستور رهيو. ’چيٽ‘ مهيني تان چيٽومل؛ ’جيٺ‘ تان ڄيٺومل، ڄيٺانند، ڄيٺي ٻائي؛ ’سانوڻ‘ تان سانوڻ مل، سانوڻ داس؛ ’اَسُو‘ تان آسو مل؛ ’پوهه‘ تان پوهو مل؛ ’ڦڳڻ‘ تان ڦڳڻ مل، ڦڳڻ داس.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;ڪي نالا ڏينهن تان ورتل آهن: آچر ڏينهن ڄائو ته آچر خان، محمد آچر. هندو نالو رکن: ”آڏو“ مل. ’آچر‘ يا ’آڏو‘ جو بنيادي سنسڪرت جو هڪڙوئي لفظ آهي:&lt;br&gt;
1- آچر&lt;اتوار&lt;اڏتوار&lt;سن. آدِتيه = سج Sun + وار = ڏينهنday. انگريزي ۾ Sunday. ’آذومل‘ تان ئي آڏواڻي آڪهه تي نالو پيو آهي.&lt;br&gt;
2- ’سومر‘ تان سومر خان، محمد سومر، سومار خان. سومر&lt;سومار&lt;سوموار&lt;سن. سومَ = چنڊ Moon + وار = ڏينهن day. اهو ٿيو Moonday، تنهن مان ٿيو Monday.&lt;br&gt;
3- ’منگل‘ تان منگل خان، منگل مل، منگل راءِ. منگل&lt;سنسڪرت منگلوار. منگل = منگل گرھ، Mars، مريخ + وار = ڏينهن. Tuesday. معنيٰ سدورو، سڀاڳو.&lt;br&gt;
4- ’ٻڌر‘ تان ٻڌر مل. ٻڌر&lt;سنڪسرت ٻُڌ = گرهه. Mercury عطارد + وار = ڏينهن. ٻڌ = سياڻو، داناءُ.
اهڙي طرح ’خميس‘ تان خميسو خان، محمد خميسو. &lt;br&gt;’جمع‘ تان جمعا خان، جمن، محمد جمن.
آسماني مانڊاڻ يا فضا تان ورتل: ميگهه = ڪڪر، بادل. ’ميگھ‘ تان ميگهراج، مينگهراج، ميگهو مل، مينگهو مل، مينگهي ٻائي وغيره. ’بادل‘ تان بادل خان، بادل مل.
مندن تان ورتل: بهار خان، بهارو خان، بهارو مل وغيره. بهاري لال، ’بهار‘ تان ورتل آهي. بِهار (سنسڪرت) = رَؤنشو. بِهاري = رَؤنشائو، رَؤنشائي، رَؤنشي وارو، خوش جيئڙو، خوش طبع. بسنت تان بسنت راءِ، بسنت مل.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;هروڀرو ائين به نه آهي ته ٻار، جنهن ڏينهن يا مهيني ڄمي ته ان ته ڏينهن يا مهيني جو نالو رکڻ لازمي آهي، پر هندن ۽ مسلمانن جي اها پراڻي رسم هلندي اچي. اڳ سنڌ ۾ اڍائي گهر هئا: گهر مسلمان، گهر هندو ۽ اڌ گهر ٻاليشاهي. تنهن ڪري هندو مسلمان چون ”اڍائن گهرن جو خير!“ انهيءَ برادرانه سلوڪ ڪري، مسلمان ۽ هندن جا ڪي نالا، بنيادي طرح هڪجهڙا آهن. جيئن: چڀڙ خان، چڀڙ مل؛ متيرو خان، متيرو مل؛ ڪوڙو مل، ڪوڙو خان؛ سڄڻ مل، سڄڻ خان؛ مانجھي مل، مانجھي خان؛ عيدن مل، عيدن خان؛ کٽڻ مل، کٽڻ خان وغيره.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;ڪي وري اهڙا نالا آهن، جي هندن توڙي مسلمانن جا هڪجهڙا آهن، پر بنيادي لفظ ۽ معنيٰ جي خيال کان، هڪجهڙا سمجھڻ نه کپن. مثلاً: ”سچو“، مسلمان توڙي هندو جو نالو آهي. مسلمان جي حالت ۾ ’سچو‘ جو واسطو ’سچيڏنو‘ سان آهي، پر هندو جي حالت ۾ سچُو&lt;سچانند&lt;سن. سَچّدانند آهي. سچدا نند = سَت = سدا + چِت = عقل، هوش، فهم + آنند = خوشي. اصل معنيٰ زندگي، خيال ۽ خوشي؛ خدا جو نالو.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;ڪي نالا: ميون، گلن، وڻن، ٻوٽن، زيورات ۽ جواهرات وغيره تان ورتل آهن:&lt;br&gt;
ميوي تان: ڏاڙهون خان، ڏاڙهو مل، صوف خان، صوفن، محمد صوفن؛ انبارام، امبارام، انب تان ورتل نه آهي، پر ’امبا‘ (Godess) ديوي تان ورتل آهي. وڻن ۽ ٻوٽن تان: ٻيلو خان، ٻيلو مل؛ جھنگل خان، جھنگل مل؛ اڪ خان وغيره. پکين تان: چتون مل، طوطو مل، طوطل داس، طوطل خان. مور تان: مورخان، مورخاتون، موران. گلن تان: گلاب خان، گلابي، گلاب سنگ، گلاب جانِ، گُلان، گُلي. زيورات ۽ جواهرات تان: ڳهڻو خان، ڳهڻو مل؛ ماڻڪ خان، ماڻڪ مل، ماڻڪ راءِ؛ هيرومل، هيرانند هيرا ٻائي؛ گوهر خان، گهنور خان، جهنور لال؛ لعل محمد، لعل داس؛ چاندي ٻائي، چاندي خان، سونو خان، سونل، سونَڻِ، سونِي.&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو &lt;/ref&gt;
شاديءَ تان ورتل: شادي خان؛ ڄاڃي مل، ڄاڃي راءِ، ماڃي مل. ڪيترا نالا عربيءَ ۽ فارسيءَ مان ورتل آهن، پر اسان وٽ ٿوري ڦيرگهير سان سڏيا وڃن ٿا:
’آمنہ’ کي ايمڻا، آمني، آمڻي، آمي.&lt;br&gt;
’فاطمه‘ کي ڦاپان، ڦاپي، ڦاپو، ڦاپل، ڦپي.&lt;br&gt;
’صاحب خاتون‘ کي صابي، صابل، صابان.&lt;br&gt;
’نواب‘: نبل، نبي، نباب.&lt;br&gt;
’بختار‘: بختي، بَکي، بکان، بکل.&lt;br&gt;
’قائمہ- قائم خاتون‘: ڪامل، ڪامي، ڪامان، قائمان.&lt;br&gt;
’زليخا‘: جُلان، جُلي.&lt;br&gt;
’صفوره‘: سڦوران، سڦوري.&lt;br&gt;
’غفرانه‘: گڦوران، گڦوري.&lt;br&gt;
’نعمتِ‘: نيامت، نيامي، نامي.&lt;br&gt;
مردن لاءِ به ائين آهي:&lt;&gt;
’صاحب خان- صاحب ڏنو‘: صابو، صبُو.&lt;br&gt;
’غلام قادر- قادر بخش: قادن، قادو.&lt;br&gt;&lt;ref&gt;سنڌي نالا؛ ڊاڪٽر عبدالڪريم سنديلو؛مھراڻ رسالو؛ جلد 36؛ 1987؛
[[سنڌي ادبي بورڊ]] ڄامشورو &lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:سنڌي ثقافت]]
[[زمرو:سنڌي ذاتيون]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:سنڌي نالا]]</text>
      <sha1>d5ky29id1wde0ewbhevfpvvdnm1018c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>رومانيا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>39957</id>
    <revision>
      <id>369295</id>
      <parentid>339852</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:00:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:لوا تي مشتمل سانچا]] کي [[زمرو:لوا تي ٻَڌل سانچا]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369295</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12937" sha1="6v7xxqhwtr8y97a3usss7b8kfjc566q" xml:space="preserve">{{Infobox country
|conventional_long_name = [[رومانيا]]
|common_name            = Romania
|native_name            = {{native name|ro|România}}
|image_flag             = Flag of Romania.svg
|image_coat             = Coat of arms of Romania.svg
|national_anthem        = ''[[Deșteaptă-te, române!]]''&lt;br/&gt;'&quot;Awaken thee, Romanian!&quot;&lt;br/&gt;
&lt;br/&gt;&lt;center&gt;[[فائل:Desteapta-te, romane!.ogg]]&lt;/center&gt;
|image_map              = EU-Romania.svg
|map_caption            = [[ھلڪي سائي رنگ سان يورپي يونين ۾ تيز سائي رنگ سان ڏيکاريل رومانيہ]]{{map caption |location_color=dark green |region=Europe |region_color=dark grey |subregion=the [[European Union]] |subregion_color=green |legend=EU-Romania.svg}}
|capital                = [[بخاريسٽ]]
|largest_city           = بخاريسث
|official_languages     = [[روماني ٻولي]]&lt;ref&gt;{{cite web |url=http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&amp;par1=1#t1c0s0a13 |title=Constitution of Romania |publisher=Cdep.ro |accessdate=2 October 2013 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170907214119/http://www.cdep.ro/pls/dic/site.page?den=act2_2&amp;par1=1#t1c0s0a13 |archivedate=7 September 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| languages2_type       = Recognised minority &lt;br/&gt; languages&lt;!--Protected and/or co-official (regional) languages--&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|title=Reservations and Declarations for Treaty No.148 – European Charter for Regional or Minority Languages|url=http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/148/declarations?p_auth=63PpH3zN|website=Council of Europe|publisher=Council of Europe|accessdate=3 December 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151208122308/http://www.coe.int/en/web/conventions/full-list/-/conventions/treaty/148/declarations?p_auth=63PpH3zN|archivedate=8 December 2015|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
| languages2            = {{hlist | [[البانيائي]] | [[آرمينيائي]] | [[بلغاريائي]] | [[چيڪ]] | [[ڪروشيائي]] | [[جرمن]] | [[يوناني]] | [[اطالوي]] | [[مقدوينيائي]] | [[ھنگيرين]] | [[پولش]] | [[روماني]] | [[روسي]] | [[سربيائي]] | [[سلوواڪي]] | [[ڪرائيميا جي تاتاري]] | [[يوڪرائينين]] | [[يديش]]}}
|ethnic_groups =
 {{unbulleted list
  | 88.9% [[رومانيائي]]
  |  6.1% [[ھنگيرين]]
  |  3.0% [[روماني]]
  |  0.2% [[يڪريني]]
  |  0.2% [[جرمن]]
}}
|ethnic_groups_year = 2011&lt;ref name=&quot;CensusRef&quot;&gt;{{cite web |url=http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf |title=Romanian 2011 census (final results) |publisher=INSSE |accessdate=28 August 2012 |language=ro |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130717125951/http://www.recensamantromania.ro/wp-content/uploads/2013/07/REZULTATE-DEFINITIVE-RPL_2011.pdf |archivedate=17 July 2013 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|demonym = [[رومانين]] يا [[رومانيائي]] [[يونيٽري]] [[.يم صدارتي]] presidential]]&lt;br/&gt;[[ربپبلڪ]]
|leader_title1 = [[صدر]]
|leader_name1 = [[Klaus Iohannis]]
|leader_title2 = [[وزيراعظم]]
|leader_name2  = [[Viorica Dăncilă]]
|legislature = [[پارليامينٽ]]
|upper_house = [[سينيٽ]]
|lower_house = [[چيمبر آف ڊپٽيز]]
|sovereignty_type = [[رومانيہ جي تاريخ]]
|established_event1 = [[Dacia|Kingdom of Dacia]]
|established_date1 = 168 BC
|established_event2 = [[Roman Dacia|Roman conquest]]
|established_date2 = 106
|established_event3 = [[ھجرت جودور]]
|established_date3 = 275 – 10th century
|established_event4 = First Romanian polities
|established_date4 = 10th century – 1330
|established_event5 = [[ولاچي واري|ننڍي رياست]]
|established_date5 = 1330
|established_event6 = [[مالدويہ جي ننڍي رياست]]
|established_date6 = 1346
|established_event7 = [[ٽرانس سلوانيہ جي ننڍي رياست]]
|established_date7 = 1570
|established_event8 =[[مخائيل ۽ بريو جي ھٿن ھيٺ پھريون انضمام]]
|established_date8 = 1600
|established_event9 = [[United Principalities]]&lt;sup&gt;a&lt;/sup&gt;
|established_date9 = 24 January 1859
|established_event10 = [[رومانيہ جي جنگ آزادي]]  &lt;br/&gt;  [[عثماني ايمپائر کان]]
|established_date10 = 9 May 1877{{\}}1878&lt;sup&gt;b&lt;/sup&gt;
|established_event11 = [[رومانيہ جي بادشاھت]]
|established_date11 = 14 March 1881
|established_event12 = [[رومانيہ ۽ ٽرانسلوانيہ جو انضمام]]
|established_date12 = 1 December 1918&lt;sup&gt;d&lt;/sup&gt;
|area_km2 = 238,397
|area_rank = 81st &lt;!-- Area rank should match [[List of countries and dependencies by area]]--&gt;
|area_sq_mi = 92,043 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|percent_water = 3
|population_estimate = 19,638,000 {{decrease}}&lt;ref&gt;[http://www.insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2017e.pdf &quot;Annual official estimate&quot;] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170830003533/http://www.insse.ro/cms/sites/default/files/com_presa/com_pdf/poprez_ian2017e.pdf |date=30 August 2017}}.(PDF) 2017 Revision&lt;/ref&gt;
|population_census = 20,121,641&lt;ref name=&quot;CensusRef&quot;/&gt;
|population_estimate_year = 2017
|population_estimate_rank= 59th
|population_census_year = 2011
|population_census_rank = 58th
|population_density_km2 = 84.4
|population_density_sq_mi = 218.6 &lt;!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--&gt;
|population_density_rank = 117th
|GDP_PPP = $474.032 billion&lt;ref name=imfgdp&gt;{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=86&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=918,968&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|title=Romania|publisher=International Monetary Fund|accessdate=8 December 2017|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180103111452/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=86&amp;pr.y=5&amp;sy=2017&amp;ey=2022&amp;scsm=1&amp;ssd=1&amp;sort=country&amp;ds=.&amp;br=1&amp;c=918,968&amp;s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&amp;grp=0&amp;a=|archivedate=3 January 2018|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|GDP_PPP_year = 2018
|GDP_PPP_rank = 42nd
|GDP_PPP_per_capita = $25,533
|GDP_PPP_per_capita_rank = 61st
|GDP_nominal = $204.943 billion&lt;ref name=imfgdp/&gt;
|GDP_nominal_year = 2018
|GDP_nominal_rank = 49th
|GDP_nominal_per_capita = $11,817
|GDP_nominal_per_capita_rank = 67th
|Gini = 34 &lt;!--number only--&gt;
|Gini_year = 2013
|Gini_change =  steady&lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|Gini_ref =&lt;ref name=eurogini&gt;{{cite web|title=Gini coefficient of equivalised disposable income (source: SILC)|url=http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|publisher=Eurostat Data Explorer|accessdate=8 February 2015|deadurl=no|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304045123/http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=ilc_di12|archivedate=4 March 2016|df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|Gini_rank =
|HDI = 0.802 &lt;!--number only--&gt;
|HDI_year = 2015&lt;!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--&gt;
|HDI_change = increase &lt;!--increase/decrease/steady--&gt;
|HDI_ref =&lt;ref name=&quot;HDI&quot;&gt;{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/ROU.pdf |title=2016 Human Development Report Romania |date=2016 |accessdate=22 March 2017 |publisher=United Nations Development Programme |pages=2–3 |deadurl=no |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170322121226/http://hdr.undp.org/sites/all/themes/hdr_theme/country-notes/ROU.pdf |archivedate=22 March 2017 |df=dmy-all}}&lt;/ref&gt;
|HDI_rank = 50th
|currency = [[رومانين ليو Leu]]
|currency_code = RON
|time_zone = [[Eastern European Time|EET]]
|utc_offset = +2
|utc_offset_DST = +3
|time_zone_DST = [[اوڀر يورپ جو اونھاري جو وقت]]
|date_format = dd.mm.yyyy&amp;nbsp;([[Anno Domini|AD]])
|drives_on = ساڄي پاسي کان ڊرائيونگ
|calling_code = [[ٽيليفون نمبر 40+]]
|patron_saint = [[سينٽ اينڊريو]] جي پيروي ڪندڙ]]]]
| iso3166code  = RO
|cctld = [[.ro]]&lt;sup&gt;e&lt;/sup&gt;
|footnote_a = The double election of [[Alexandru Ioan Cuza]] in [[Moldavia]] and [[Wallachia]] (respectively, 5 and 24 January 1859).
|footnote_b = Independence proclaimed on 9 May 1877, internationally recognised in 1878.
|footnote_c = The union of Romania with [[Bessarabia]], [[Bukovina]] and [[Transylvania]] in 1918.
|footnote_d = Monarchy was abolished on 30 December 1947 upon the proclamation of the [[Socialist Republic of Romania|People's Republic]] and was changed with the [[1965 Constitution of Romania|new constitution]] upon its adoption on 21 August 1965 as the Socialist Republic. The Communist regime [[Romanian Revolution|fell]] on 22 December 1989, the new democratic government was installed on 20 May 1990 and the new post-communist [[Constitution of Romania|constitution]] was adopted on 21 November 1991. Romania joined the [[European Union]] on 1 January 2007.
|footnote_e = Also [[.eu]], shared with other [[European Union]] member states.
|area_magnitude = 1_E+11
}}

رومانيا (انگریزی Romania؛ رومانوی:România) يورپ جو ھڪ خودمختيار ملڪ آهي جيڪو مرڪزي، اوڀر ۽ ڏکڻ اوڀر يورپ جي سنگم تي واقع آهي. ان جي سرحد اتر ۽ اوڀر ۾ يوڪرين, اولهه ۾ هنگري, ڏکڻ اولهه ۾ سربيا, ڏکڻ ۾ بلغاريا ۽ اوڀر ۾ مالدووا سان آهن ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ ڪارو سمنڊ آهي. &lt;small&gt;'''2,38,397'''&lt;/small&gt; چورس ڪلوميٽر (&lt;small&gt;'''92,046'''&lt;/small&gt; چورس ميل) جي ايراضي  سان هن جي آبادي هڪ ڪروڙ 90 لک (19 ملين) ماڻهن جي آهي. ھن جي گاديءَ جو هنڌ [[بخاريسٽ]] آھي. ان جي  آبهوا مکيه طور تي براعظمي  آهي.

رومانيا يورپ ۾ ٻارهين نمبر وڏو ملڪ آهي. ۽ يورپي يونين جو ڇهون نمبر سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ميمبر رياست آهي. يورپ جو ٻيو نمبر ڊگهو درياهه (ڊينيوب) ملڪ جي ڏکڻ اوڀر ۾ ڊينيوب ڊيلٽا ۾ وهندو آهي. ڪارپيٿين جبل اتر کان ڏکڻ اولهه ۾ رومانيا کي پار ڪن ٿا. ۽ مولڊووينو چوٽي شامل آهي. 2,544 ميٽر (8,346 فوٽ) جي اوچائي تي. بخارسٽ ملڪ جو سڀ کان وڏو شهري علائقو ۽ مالي مرڪز آهي. ٻين وڏن شهري علائقن ۾ ڪلج-نپوڪا، ٽميسوارا، آئياسي، قسطنطنيه ۽ براسوف شامل آهن.

جديد رومانيا جي علائقي ۾ آبادڪاري هيٺين پيليوليٿڪ دور ۾ شروع ٿي. بعد ۾ اها رومن فتح (۽ رومائيزيشن) کان اڳ ڊيشين بادشاهت بڻجي وئي. جديد روماني رياست 1859 ۾ ٺهي (مولداويا ۽ والاچيا جي اليگزينڊرو آئوان ڪوزا جي ماتحت اتحاد سان). ۽ رومانيا جي بادشاهت بڻجي وئي (1881 ۾ ڪيرول پهرين جي ماتحت). رومانيا 1877 ۾ عثماني سلطنت کان آزادي حاصل ڪئي (برلن جي معاهدي ذريعي رسمي طور تي). پهرين عالمي جنگ کان پوءِ. ٽرانسلوانيا، بانات، بوڪووينا ۽ بيسارابيا پراڻي بادشاهت ۾ شامل ٿيا. گريٽر رومانيا ٺاهي، جيڪو پنهنجي سڀ کان وڏي علائقائي حد تائين پهچي ويو. 1940 ۾، محور جي دٻاءُ هيٺ. رومانيا هنگري، بلغاريا ۽ سوويت يونين کان علائقا وڃائي ڇڏيا. 1944 جي روماني بغاوت جي پٺيان. رومانيا اتحادين ۾ شامل ٿيڻ لاءِ طرف تبديل ڪيا. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ. ان اتر ٽرانسلوانيا ٻيهر حاصل ڪيو. پيرس امن معاهدن ذريعي. سوويت قبضي هيٺ. بادشاهه مائيڪل پهرين کي دستبردار ٿيڻ تي مجبور ڪيو ويو. ۽ رومانيا هڪ سوشلسٽ جمهوريه ۽ وارسا پيڪٽ جو ميمبر بڻجي ويو. ڊسمبر 1989 ۾ پرتشدد روماني انقلاب کان پوءِ. رومانيا لبرل جمهوريت ۽ مارڪيٽ معيشت ڏانهن منتقلي شروع ڪئي.

== تعارف ==

ھي رياست يورپ جي اوڏکڻ اوڀر ۾ واقع آهي. ان جون سرحدون ڪاري سمنڊ، بلغاريہ، يوڪرائن،ھنگري سربيا ۽ مالدووا سان ملن ٿيون.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:اوڀر يورپي ملڪ]]
[[زمرو:بلقان جا ملڪ]]
[[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]]
[[زمرو:لوا تي ٻَڌل سانچا]]
[[زمرو:يورپي اتحاد جا رڪن ملڪ]]
[[زمرو:يورپي ملڪ]]
[[زمرو:زمين بند ملڪ]]</text>
      <sha1>6v7xxqhwtr8y97a3usss7b8kfjc566q</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ادبي اوطاق</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40004</id>
    <revision>
      <id>369270</id>
      <parentid>269539</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:50:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369270</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="803" sha1="15lfh1ic73x8dktyitinqu87ctd7tpv" xml:space="preserve">'''ادبي اوطاق''' (Literary Guest House) [[اوطاق]]، [[سنڌ]] جي ٻھراڙي ءَ ۾ مھمانن جي ويھڻ، رهڻ جي جاءِ هوندي آهي. پر اهڙي ڪنھن هنڌ تي [[اديب|اديبن]] جي گڏجاڻين، [[مشاعرو|مشاعرن]] ۽ ويھڪن جي مرڪز کي ادبي اوطاق سڏيو ويندو آهي. خاص طور تي ادب پرور ماڻهو پنھنجي اوطاقن ۽ اڱڻن ۾ [[لوڪ ادب]] ۽ [[ادب]] جون محفلون سجائيندا آهن.&lt;ref&gt;ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[مشاعرو|مشاعرن]]</text>
      <sha1>15lfh1ic73x8dktyitinqu87ctd7tpv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ادبي ٻولي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40005</id>
    <revision>
      <id>369269</id>
      <parentid>245792</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:50:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369269</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2471" sha1="34wg0tsusnh9uwbmzbd739zkve5f0gz" xml:space="preserve">'''ادبي ٻولي''' (Literary Language) اھا چئبي، جنھن جي حرفن ۽ لفظن جا آواز رواجي آوازن جھڙا نہ ھجن، بلڪ سھڻا، سريلا ۽ سوادي ھجن. ادبي زبان ۾ [[اصطلاح]]، [[محاورو|محاورا]]، [[تشبيھ|تشبيھون]]، [[ڪنايو|ڪنايا]]، مثال ۽ [[پهاڪو|پھاڪا]] گهڻا ھوندا آھن. انھيءَ ڪري منجهس فصاحت ۽ بلاغت جون خوبيون ججهيون ھونديون آھن. ادبي زبان ۾ ھڪ معنيٰ لاءِ گهڻا لفظ ۽ ھڪ لفظ جون گهڻيون معنائون ھونديون آھن. دنيا جي ھر ڪنھن شيءِ جا نالا ۽ ھر ھڪ معنيٰ جا لفظ ادبي زبان ۾ لڀندا اھن. ھم قافيہ، تجنيس ۽ لفظي اظھار حرفيءَ وارا لفظ ادبي زبان جي خاص خوبي هوندا آھن. ادبي ٻولي، ڌارين ٻولين مان ڪيترا لفظ پاڻ وٽ آڻي پنھنجا بنائي ڇڏيندي آھي. ادبي زبان ۾ صرف نحو جا قاعدا ۽ قانون قدرت طرفان موجود ھوندا آھن. سڌريل ۽ ادبي زبان ۾ ”علم بديع و بيان“ ۽ ”علم معانيءَ“ جو خزانو خوب ڀريل ھوندو آھي. ادبي ٻوليءَ جي ھيءَ بہ خاصيت ھوندي اھي، جو ٻين ٻولين کي پنھنجي ذخيري ۽ خزاني مان مدد ڏيڻ ۾ ڪوتاھي ۽ ڪنجوسي نہ ڪندي آهي، بلڪہ ڪشاديءَ دل سان سخاوت جو ھٿ ڊگهيري پنھنجو مال، ٻين جي اڳيان رکندي آهي. جيئن جيئن دنيا ۾ علم ۽ ھنر پيا وڌندا سائنس جون ايجادون پيون ٿينديون نيون نيون شيون پيون معلوم ٿينديون. نوان نوان اصطلاح پيا گهڙبا، تيئن تيئن سڌريل ۽ ادبي زبان، اھڙن علمن ۽ ھنرن، اصطلاحن ۽ ايجادن جي معنائن لاءِ، پاڻ وٽان يا ٻين سڌريل ۽ ادبي ٻولين مان ڪي نہ ڪي لفظ کڻي پيش ڪري سگهندي ۽ انھيءَ ڏس ۾ پوئتي نہ پوندي. &lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== سنڌ ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>34wg0tsusnh9uwbmzbd739zkve5f0gz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ارپنا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40018</id>
    <revision>
      <id>369266</id>
      <parentid>127732</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:49:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369266</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="914" sha1="jw5rdp152l4cwlrvgbmywjtf6ittyz2" xml:space="preserve">ارپنا  __(Dedication):
[[فائل:Kuchhan kujaro.jpg|100px|thumb|کاٻو|ڪتاب [[ڪُڇان ڪُڄاڙو! خيال ۽ فڪر جي تجديد بابت مقالا|ڪُڇان ڪُڄاڙو!]] ۾ ليکڪ پاران ڪيل ارپنا]]


ڪا تصنيف، تحرير يا مڪمل ڪتاب، ڪنهن جي نالي ارپڻ يا منسوب ڪرڻ کي انتساب/ارپنا سڏبو آهي. انتساب يا ارپنا اڪثر ليکڪ پنهنجي ڪنهن پياري شخص يا جنهن مان متاثر هوندا آهن، تن جي نالي ڪندا آهن. &lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ڪتاب ڊزائين]]
[[زمرو:ڪتابي اصطلاعون]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:اشاعت]]
[[زمرو:ارپنا]]</text>
      <sha1>jw5rdp152l4cwlrvgbmywjtf6ittyz2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اقتباس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40037</id>
    <revision>
      <id>369264</id>
      <parentid>248281</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:48:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369264</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="529" sha1="lhgq324jqhgcps4lru1gp9bw1mszwti" xml:space="preserve">'''اقتباس''' چونڊ، [[انتخاب]]، [[نقل]]، ڪنهن [[تصنيف]] جو سسايل [[ٽڪرو]]، [[تت]]. [[لکت]] جي ڪن لفظن جي يا ڪنهن ٻئي جي لفظن لاءِ ورتل ڪجهه حصو حوالي طور استعمال ڪرڻ.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ بپبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>lhgq324jqhgcps4lru1gp9bw1mszwti</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٻاراڻو ادب</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40107</id>
    <revision>
      <id>369196</id>
      <parentid>355771</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:23:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369196</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4875" sha1="nr614bkaz7i6t6oxei9xda00lxvv3tw" xml:space="preserve">{{Short description|Stories, books, magazines, and poems primarily written for children}}
{{For|علمي جرنل|چلڊرين لٽريچر (جرنل)}}

[[File:Fairy Tales (Boston Public Library).jpg|thumb|هڪ ماءُ پنهنجي ٻارن کي جيسي ولڪوڪس سمٿ جي لکيل 19هين صدي جي وچ کان آخر تائين جي لکيل نسخي ۾ پڙهي لوڪ ڪهاڻي ٻڌائي رهي آهي.]]
[[File:Pinocchio.jpg|thumb|''[[The Adventures of Pinocchio]]'' (1883) &quot;دي ايڊونچرز آف پنوشيو&quot; (1883ع) ٻارن جي ادب جو هڪ روايتي ٽڪرو آهي ۽ شايع ٿيل بهترين وڪرو ٿيندڙ ڪتابن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;...remains the most translated Italian book and, after the Bible, the most widely read... by Francelia Butler, ''Children's Literature'', Yale University Press, 1972.&lt;/ref&gt;]]
'''ٻاراڻو ادب''' (&lt;small&gt;Children Literature&lt;/small&gt;) اهو ادب آهي، جيڪو ٻارن لاءِ لکيو وڃي ٿو. &lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد.&lt;/ref&gt; ٻارن جي ادب يا نوجوان ادب ۾ ڪهاڻيون، ڪتاب، رسالا ۽ نظمون شامل آهن، جيڪا روايتي ادبي صنفن کانسواء، خاص طور ٻارن لاءِ ٺاهيا ويا آهن. جديد ٻارن جي ادب جي حدن کي، پڙهندڙ جي عمر جي لحاظ کان، يعني تمام ننڍڙن ٻارن لاءِ تصويري ڪتابن کان وٺي نوجوان بالغن لاءِ جيڪا پختگي جي ويجهو آهن، درجه بندي  ڪيو ويندو آهي

ٻارن جي ادب کي روايتي ڪهاڻين جهڙوڪ پرين جون ڪهاڻيون، جيڪيون صرف سترهين صدي کان ٻارن جي ادب جي طور تي سڃاڻپ ڪيون ويون آهن ۽ گيت، هڪ وسيع زباني روايت جو حصو، جيڪا بالغ پنهنجي ٻارن سان، ان کان اڳ جو اهي شايع ٿيا هئا، زباني شيئر ڪندا هئا، تائين ڳولي سگهجو ٿا.  ڇپائي کان اڳ جي ابتدائي ٻارن جي ادب جي ترقي جو پتو لڳائڻ ڏکيو آهي. ڇپائي جي وسيع ٿيڻ کان پوءِ به ڪيتريون ئي ڪلاسيڪل &quot;ٻارن جون ڪهاڻيون&quot; اصل ۾ بالغن لاءِ ٺاهيون ويون هيون ۽ پوء ۾ ٻارن لاءِ ترتيب ڏنيون ويون. پندرهين صدي کان وٺي، گهڻو ادب، اڪثر اخلاقي يا مذهبي پيغام سان، خاص طور تي ٻارن لاءِ ٺاهيو ويو. ٻارن جي ادب کي مذهبي ذريعن، جهڙوڪ مذهبي روايتن يا چارلس ڊارون ۽ جان لاڪ جي اثرن سان وڌيڪ فلسفياتي ۽ سائنسي نقطه نظر سان شڪل ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/childrensliterat0000lere|title=Children's Literature: A Reader's History, from Aesop to Harry Potter|last=Lerer|first=Seth|date=15 June 2008|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-47300-0|location=Chicago|oclc=176980408|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; اڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات کي &quot;ٻاراڻي ادب جو سونهري دور&quot; سڏيو ويندو آهي، جئين ته ان وقت ڪيتريون ئي ٻارن جون ڪلاسيڪل ڪتابون شايع ٿيون هيون.

دنيا جي ڪنھن بہ ٻوليءَ جي ادب ۾ ’ٻاراڻي ادب‘ کي وڏي اھميت اھي. ٻاراڻي ادب کان سواءِ دنيا جو ڪو بہ ادب ترقي ڪري نہ ٿو سگھي، ڇو جو ٻار ائيندي جو ابو اھي. ٻاراڻي ادب جي ھڪ اھميت اھا اھي تہ ان سان مستقبل جي نئين ۽ ازاد انسان پيدا ڪرڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي. دنيا جي قومن جي تھذيبي ۽ اخلاقي ترقيءَ ۾ ٻاراڻي ادب جو وڏو ڪردار ھوندو آھي. ڏٺو وڃي تہ ٻاراڻي ادب جا ٽي مکيہ سرچشما ٿين ٿا. جن ۾ ماءُ، استاد ۽ اديب شامل اھن. ٻاراڻي ادب جي ابتدا ماءُ جي جھوليءَ واري لوليءَ ۽ ٻوليءَ سان ٿئي ٿي. استاد کيس دنيا جي علمن سان گڏ اخلاقي تربيت سيکاري ٿو ۽ ادب معاشري تي ھڪڙو اثر ڇڏي ٿو، جنھن کي ٻار بہ قبول ڪري ٿو. مطلب تہ جيئن ٻار ائيندي جو ابو اھي، تيئن ٻاراڻو ادب ائيندي جي پيڙھ اھي.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:ٻار]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]]</text>
      <sha1>nr614bkaz7i6t6oxei9xda00lxvv3tw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369321</id>
      <parentid>369196</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369321</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4885" sha1="22u1edulx39dpe2uknxxoct1fj7b0lb" xml:space="preserve">{{Short description|Stories, books, magazines, and poems primarily written for children}}
{{For|علمي جرنل|چلڊرين لٽريچر (جرنل)}}

[[File:Fairy Tales (Boston Public Library).jpg|thumb|هڪ ماءُ پنهنجي ٻارن کي جيسي ولڪوڪس سمٿ جي لکيل 19هين صدي جي وچ کان آخر تائين جي لکيل نسخي ۾ پڙهي لوڪ ڪهاڻي ٻڌائي رهي آهي.]]
[[File:Pinocchio.jpg|thumb|''[[The Adventures of Pinocchio]]'' (1883) &quot;دي ايڊونچرز آف پنوشيو&quot; (1883ع) ٻارن جي ادب جو هڪ روايتي ٽڪرو آهي ۽ شايع ٿيل بهترين وڪرو ٿيندڙ ڪتابن مان هڪ آهي.&lt;ref&gt;...remains the most translated Italian book and, after the Bible, the most widely read... by Francelia Butler, ''Children's Literature'', Yale University Press, 1972.&lt;/ref&gt;]]
'''ٻاراڻو ادب''' (&lt;small&gt;Children Literature&lt;/small&gt;) اهو ادب آهي، جيڪو ٻارن لاءِ لکيو وڃي ٿو. &lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد.&lt;/ref&gt; ٻارن جي ادب يا نوجوان ادب ۾ ڪهاڻيون، ڪتاب، رسالا ۽ نظمون شامل آهن، جيڪا روايتي ادبي صنفن کانسواء، خاص طور ٻارن لاءِ ٺاهيا ويا آهن. جديد ٻارن جي ادب جي حدن کي، پڙهندڙ جي عمر جي لحاظ کان، يعني تمام ننڍڙن ٻارن لاءِ تصويري ڪتابن کان وٺي نوجوان بالغن لاءِ جيڪا پختگي جي ويجهو آهن، درجه بندي  ڪيو ويندو آهي

ٻارن جي ادب کي روايتي ڪهاڻين جهڙوڪ پرين جون ڪهاڻيون، جيڪيون صرف سترهين صدي کان ٻارن جي ادب جي طور تي سڃاڻپ ڪيون ويون آهن ۽ گيت، هڪ وسيع زباني روايت جو حصو، جيڪا بالغ پنهنجي ٻارن سان، ان کان اڳ جو اهي شايع ٿيا هئا، زباني شيئر ڪندا هئا، تائين ڳولي سگهجو ٿا.  ڇپائي کان اڳ جي ابتدائي ٻارن جي ادب جي ترقي جو پتو لڳائڻ ڏکيو آهي. ڇپائي جي وسيع ٿيڻ کان پوءِ به ڪيتريون ئي ڪلاسيڪل &quot;ٻارن جون ڪهاڻيون&quot; اصل ۾ بالغن لاءِ ٺاهيون ويون هيون ۽ پوء ۾ ٻارن لاءِ ترتيب ڏنيون ويون. پندرهين صدي کان وٺي، گهڻو ادب، اڪثر اخلاقي يا مذهبي پيغام سان، خاص طور تي ٻارن لاءِ ٺاهيو ويو. ٻارن جي ادب کي مذهبي ذريعن، جهڙوڪ مذهبي روايتن يا چارلس ڊارون ۽ جان لاڪ جي اثرن سان وڌيڪ فلسفياتي ۽ سائنسي نقطه نظر سان شڪل ڏني وئي آهي.&lt;ref&gt;{{Cite book|url=https://archive.org/details/childrensliterat0000lere|title=Children's Literature: A Reader's History, from Aesop to Harry Potter|last=Lerer|first=Seth|date=15 June 2008|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-47300-0|location=Chicago|oclc=176980408|url-access=registration}}&lt;/ref&gt; اڻويهين صديءَ جي آخر ۽ ويهين صديءَ جي شروعات کي &quot;ٻاراڻي ادب جو سونهري دور&quot; سڏيو ويندو آهي، جئين ته ان وقت ڪيتريون ئي ٻارن جون ڪلاسيڪل ڪتابون شايع ٿيون هيون.

دنيا جي ڪنھن بہ ٻوليءَ جي ادب ۾ ’ٻاراڻي ادب‘ کي وڏي اھميت اھي. ٻاراڻي ادب کان سواءِ دنيا جو ڪو بہ ادب ترقي ڪري نہ ٿو سگھي، ڇو جو ٻار ائيندي جو ابو اھي. ٻاراڻي ادب جي ھڪ اھميت اھا اھي تہ ان سان مستقبل جي نئين ۽ ازاد انسان پيدا ڪرڻ ۾ وڏي مدد ملي ٿي. دنيا جي قومن جي تھذيبي ۽ اخلاقي ترقيءَ ۾ ٻاراڻي ادب جو وڏو ڪردار ھوندو آھي. ڏٺو وڃي تہ ٻاراڻي ادب جا ٽي مکيہ سرچشما ٿين ٿا. جن ۾ ماءُ، استاد ۽ اديب شامل اھن. ٻاراڻي ادب جي ابتدا ماءُ جي جھوليءَ واري لوليءَ ۽ ٻوليءَ سان ٿئي ٿي. استاد کيس دنيا جي علمن سان گڏ اخلاقي تربيت سيکاري ٿو ۽ ادب معاشري تي ھڪڙو اثر ڇڏي ٿو، جنھن کي ٻار بہ قبول ڪري ٿو. مطلب تہ جيئن ٻار ائيندي جو ابو اھي، تيئن ٻاراڻو ادب ائيندي جي پيڙھ اھي.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:ٻار]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>22u1edulx39dpe2uknxxoct1fj7b0lb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>تصنيف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40191</id>
    <revision>
      <id>369250</id>
      <parentid>313019</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:43:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369250</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="890" sha1="1q416nt5ncbygj9grog3ni6xnkr4umo" xml:space="preserve">[[فائل:Fountain pen writing (literacy).jpg|thumb|200px|لکڻ جو عمل]]
'''تصنيف''' (Writing) [[عربي]] زبان جو لفظ آهي، جنهن جي لغوي معنيٰ آهي ٺاهيل (جوڙيل). [[اصطلاح|اصطلاحي]] زبان ۾ علمي ڪارنامو يا لکيل [[ڪتاب]] کي ”تصنيف“ چئبو آهي. ڪو ماڻهو پنهنجي علمي [[ڄاڻ]] ۽ تجربي جي آڌار تي ڪو ڪتاب لکي تيار ڪري ته ان کي ان ماڻهوءَ جي تصنيف ۽ [[ليکڪ]] کي ان تصنيف جو [[مصنف]] سڏبو آهي. &lt;ref&gt;ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:رويا]]
[[زمرو:لکت]]
[[زمرو:لکت رابطو]]</text>
      <sha1>1q416nt5ncbygj9grog3ni6xnkr4umo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٽوٽڪو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40238</id>
    <revision>
      <id>369195</id>
      <parentid>168150</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:23:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369195</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="834" sha1="osqg3p9rgycr5ahunb6q5zfp1umu5r7" xml:space="preserve">ٽوٽڪو __(Anecdote):

ٽوٽڪي ۾ بظاهر [[کل ڀوڳ]] وارو نقل، پر انتهائي [[نصيحت]] آميز ڳالهه بيان ڪئي ويندي آهي. [[طنز]] ۽ [[مزاح]] سان [[سچ]] کي پيش ڪيو ويندو آهي. سنڌ جي تاريخ ۾ اهڙا ڪيترا ئي دانشمند ۽ ظريف پيدا ٿيا آهن، جن جا ٽوٽڪا [[آفاقي]] حيثيت رکن ٿا. [[وتايو فقير]]، [[فولاد فقير شر]]، [[ملان لٽر]] ۽ ٻيا ڪيترائي پنهنجي فڪري ٽوٽڪن جي ڪري مشهور آهن. &lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻي]]</text>
      <sha1>osqg3p9rgycr5ahunb6q5zfp1umu5r7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٽوڪزني</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40239</id>
    <revision>
      <id>369194</id>
      <parentid>323674</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369194</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1663" sha1="qbctxticvyvai0u2w5oppcm9p8aj8nc" xml:space="preserve">[[فائل:2014- 02 - Obama and Putin, by Ranan Lurie.png|thumb|200px|سياسي ٽوڪبازي تي هڪ ڪارٽون]]
'''طنزيه لکت''' (Satire)، ٽوڪبازي، [[ادب]] جي صنف، مزاح نگاري ۾ ھڪ اھم عنصر آھي، جنھن جو عام استعمال ٿيندو آهي. ھن جو مطلب &quot;مزاح براءِ اصلاح&quot; هوندو آهي، جنهن کي طنزيه مزاح به چئبو آهي. ھن ۾ لفظن جي بظاھر هڪ معنيٰ ھوندو آھي، پر تمثيلي طور ان جي مخالف معنيٰ ۾ پيش ڪيو ويندو آهي، بلڪ اھا معنيٰ اصل جو ضد ھوندو آھي. مثال طور چئجي ته فلاڻو ته ڪو بادشاھه آھي، پر هن جو مقصد، هنن کي بادشاهه نه بلڪ هڪ احمق ماڻهو طور بيان ڪرڻو آهي. [[سنڌي ادب]] ۾ [[طنز|ٽوڪ]] وارو ادب لکڻ وارا تمام گهڻا نالا موجود آهن، مثال طور، [[محمد عثمان ڏيپلائي]] پنهنجي لکتن ۾ [[صوفي|پيرن]] جي [[بدعت|بدعتن]] ۽ ڏاڍن تي ٽوڪ زني ڪئي آهي، [[شمس الدين بلبل]] پنھنجي [[شاعري|شاعريءَ]] ۾ معاشرتي حماقتن تي ٽوڪ ڪئي آهي ۽ ممتاز ليکڪ، [[امر جليل]] پنهنجي ڪهاڻين ۾ معاشرتي روين تي ٽوڪ ڪيو آهي.&lt;ref&gt; ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح، پبلشر: سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ادبي صنفون]]</text>
      <sha1>qbctxticvyvai0u2w5oppcm9p8aj8nc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ٽيڙو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40242</id>
    <revision>
      <id>369193</id>
      <parentid>333663</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:22:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369193</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1241" sha1="tt16r4ak5nvywtte6h75juu83qi7exc" xml:space="preserve">'''ٽيڙو''' (Tercet) شاعري جي هڪ صنف آهي، جيڪا ٽن سٽن واري [[شعر]] تي مشتمل هوندي آهي يا ايئن چئجي ته ٽن سٽن واري شعر کي ٽيڙو چيو وڃي ٿو. ٽيڙُو ۾ پهرين ۽ ٽين سٽ پاڻ ۾ هم قافيا هونديون آهن ۽ وچين سٽ قافيا کان آزاد هوندي آهي. ٽيڙو جي صنف جاپاني شاعري ۾ [[هائيڪو]] جي صورت ۾ موجود آھي، جن کي پڻ سنڌي ۾ ٽيڙُو سڏيو ويو آهي. [[سنڌي ادب]] جي شاعري ۾ به هي صنف موجود آهي. هن جي مٿال [[سنڌي شاعري]] ۾ [[شيخ اياز]] جو هي ٽيڙو/هائيڪو آهي: 
 &quot;'''''&lt;big&gt;&lt;span lang=&quot;sd&quot; dir=&quot;rtl&quot;&gt;آءُ درازا هل&lt;br&gt;تنهنجا سارا مولوي&lt;br /&gt;منهنجو هڪ سچل&lt;/span&gt;&lt;/big&gt;'''''&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=%D9%BD%D9%8A%DA%99%D9%88|title=ٽيڙو {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون|website=dic.sindhila.edu.pk|access-date=2019-12-25}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:شاعري جي صنفون]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>tt16r4ak5nvywtte6h75juu83qi7exc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پبلشر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40254</id>
    <revision>
      <id>369192</id>
      <parentid>266067</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369192</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="755" sha1="9wn93scm0dz9kfsypxp7j3xiwkd58h5" xml:space="preserve">[[فائل:The Caxton Celebration - William Caxton showing specimens of his printing to King Edward IV and his Queen.jpg|thumb|پندرھين صديءَ ۾ گٽن برگ ۾ ليٽر پريس]]
'''پبلشر''' (Publisher) رسالن يا ڪتابن، اخبارن ۽ ٻئي ادبي مواد جي ڇپيندڙ کي چيو ويندو آھي. سنڌ ۾ ادبي ۽ غير ادبي مواد جا ڪيترائي پبلشر آهن، جن ۾ سرڪاري ۽ غير سرڪاري ادارا شامل آهن.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>9wn93scm0dz9kfsypxp7j3xiwkd58h5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پيش لفظ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40281</id>
    <revision>
      <id>369188</id>
      <parentid>269549</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369188</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2578" sha1="cpi5x55v9jqg28ifclxzp2vq6y2ozxl" xml:space="preserve">{{فرق|تمھيد|ديباچو|ارپنا}}
[[File:Hamilton_Men_I_Have_Painted_007.jpg | thumb | 220x124px | right | ھيملٽن جي ھڪ ڪتاب جا پيش لفظ]]
'''پيش لفظ''' {{ٻيا نالا|انگريزي='''Foreword'''}}،ڪنهن [[ڪتاب]] يا [[ادب|ادبي تصنيف]] جي شروع ۾ لکيل [[مضمون]] کي چئبو آهي. پيش لفظ اڪثر [[ليکڪ]] کان سواءِ ڪو ٻيو ڪتاب جي باري ۾ لکندو آهي. پيش لفظ لکندڙ ڪتاب جي ليکڪ جي وچ ۾ ڪتاب بابت ڳالهه ٻولهه کي لکندو آهي. جيڪڏهن ڪتاب جو [[ايڊيشن|نئين ايڊيشن]] اچي  ته ان ۾ ممڪن آهي نئون پيش لفظ هجي جيڪو اڳي کان مختلف هجي، ۽ نئون پيش لفظ پهرين لڳايو ويندو آهي ۽ پوءِ پراڻو پيش لفظ لڳايو ويندو آهي.

جيڪڏهن پيش لفظ ليکڪ خود لکڻ چاهي ته ان ۾ انهن جا ٿورا مڃيندو آهي جن جي مدد سان ڪتاب ممڪن بڻيو، [[ديباچو|ديباچي]] ۾ ليکڪ جي صحيح جي ضرورت ناهي پر جيڪڏهن ليکڪ پاڻ پيش لفظ لکي ته [[دستخط|صحيح]] ڪرڻ لازمي آهي.&lt;ref&gt;{{cite web | last = Pope| first = Geoff| authorlink = | coauthors = | title = &quot;Foreword&quot; Versus &quot;Forward&quot; | work = Grammar Girl's Quick and Dirty Tips| publisher = Macmillan Holdings, LLC| date = 18 November 2010| url = http://grammar.quickanddirtytips.com/forward-versus-foreword.aspx| format = | doi = | accessdate = 10 August 2012}}&lt;/ref&gt; 

ڪتاب جي شروعات ۾ پيش لفظ، [[ديباچو]]، يا [[ارپنا (تحرير)|ارپنا]] جي صفحن کي ڪتاب جي صفحن سان نه ڳڻيو ويندو آهي اهڙي صفحن جي هيٺ صفحو نمبر [[رومن انگ|رومن انگن]] ۾ ڏنل هوندو آهي ۽ باقي سموري ڪتاب جي صفحن کي [[عربي انگ|عربي انگن]] سان ڏيکاريو ويندو آهي. جيڪڏهن ڪتاب ۾ [[ديباچو]] ۽ پيش لفظ موجود هجن ته پهرين پهرين پيش لفظ جو صفحو هوندو آهي پوءِ ديباچو، ان کان اڳ جيڪو صفحو ايندو آهي ان کي [[تعارف (تحرير)|ڪتاب جو تعارف]] چيو ويندو آهي.

== وڌيڪ ڏسو ==
* [[تمهيد]]
* [[ديباچو]]
* [[ارپنا]]

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ڪتاب ڊزائين]]
[[زمرو:ڪتابي اصطلاعون]]</text>
      <sha1>cpi5x55v9jqg28ifclxzp2vq6y2ozxl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پيئروڊي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40284</id>
    <revision>
      <id>369189</id>
      <parentid>351551</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:21:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369189</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1983" sha1="mop60yqsw7cajt3z3y940pjp5zq2vzc" xml:space="preserve">'''پيئروڊي''' (انگريزي: ''Parody'') هڪ ادبي صنف آهي، جنهن ۾ مضحڪہ خيز (کل جوڳي) نقل پيش ڪئي ويندي آهي.&lt;ref name=&quot;SindhiDict&quot;&gt;ڪتاب: ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt; شاعريءَ جي ڪنهن بہ صنف تي لکيل شعر کي ساڳي صنف ۾ پر طنزيه ۽ مزاحيه انداز ۾ پيش ڪرڻ ۽ ساڳي وزن ۽ بحر ۾ پيش ڪرڻ کي پئروڊي چيو ويندو آهي. مطلب تہ شعر جي حرف بہ حرف ٻين لفظن ۾ طنز يا مزاح سان نقل ڪيو وڃي.

سنڌ ۾ رند [[ڪيفي]] هن رجحان کي عام ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. [[رشيد ڀٽي]] بہ هن صنف ۾ هڪ وڏو نالو رکندو آهي. [[شمشير الحيدري]] ۽ [[نياز همايوني]] پئروڊي جا بي مثال شاعر رهيا آهن &lt;ref name=&quot;SindhiDict&quot; /&gt;.

== خصوصيتون ==
* پئروڊي اصل مواد کي طنزيہ انداز ۾ پيش ڪندي آهي.  
* وزن، بحر ۽ صنف جي پابندي لازمي آهي.  
* پڙهندڙ يا سامعين ۾ مزاح ۽ تنقيد پيدا ڪرڻ مقصد هوندو آهي.  

== استعمال ==
پئروڊي عام طور تي:
* شاعريءَ ۾ [[مزاح]] ۽ [[طنز]] لاءِ استعمال ٿيندي آهي  
* ادبي ۽ ثقافتي تقريبن ۾ مزاحيہ مظاهرو لاءِ  
* اخلاقي يا سماجي مسئلن تي طنز پيش ڪرڻ لاءِ  

== حوالا ==
&lt;references&gt;
&lt;ref name=&quot;SindhiDict&quot;&gt;ڪتاب: ''ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت''؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;
&lt;/references&gt;

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:مزاح]]
[[زمرو:طنز]]</text>
      <sha1>mop60yqsw7cajt3z3y940pjp5zq2vzc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جامد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40286</id>
    <revision>
      <id>369247</id>
      <parentid>267812</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:41:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369247</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="778" sha1="aum1ar3cv1bytjw9kwwvbrb28c12evp" xml:space="preserve">'''جامد''' لفظ جي معنيٰ آهي غير متحرڪ، ادبي اصطلاح جي لحاظ کان هن نظريي ۾ طرز عمل، ڪردار، [[فن]]، [[ٻولي|زبان]]، [[ادب]] يا ٻي ادبي صنف کي جامد چيو ويندو، جنهن ۾ بدليل حالتن ۽ ماحول جي گهرجن مطابق پاڻ بدلائي. نون تصورن کي نہ وٺڻ، نوان تجربا نہ ڪرڻ، نيون راهون تلاش نہ ڪرڻ، وغيره ’جامد‘ هجڻ جو علامتون آهن.&lt;ref&gt;ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>aum1ar3cv1bytjw9kwwvbrb28c12evp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جدليات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40293</id>
    <revision>
      <id>369245</id>
      <parentid>314414</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:41:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369245</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1988" sha1="i5oz63a9dzndqcuk67h4ef8jq1cb7o0" xml:space="preserve">'''جدليات''' (Dialectical) جو متبادل لفظ يوناني لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جي معنٰي آهي بحث مباحثو ڪرڻ. پراڻي زماني ۾ ’جدليات‘ ان فن جو نالو هو، جنهن جي ذريعي مد مقابل جي دليلن جو تضاد ظاهر ڪري ۽ ان کي ختم ڪري حقيقت تائين پهچڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي هئي. ڪن فلاسافرن جو خيال هو ته حقيقت کي ڳولڻ جو بهترين طريقو هي آهي ته خيالن جي تضاد کي ظاهر ڪيو وڃي ۽ متضاد راين کي هڪ ٻئي سان ٽڪرايو وڃي. اهو جدلي طريقو جيڪو خيالن کي پرکڻ لاءِ استعال ٿيندو هو، جڏهن فطرت جي مظاهر کي سمجهڻ لاءِ استعمال ڪيو ويو ته معلوم ٿيو ته [[فطرت]] ۽ ان جي مظاهر ۾ هميشه کان ٻن قوتن ۾ باهمي [[جدوجهد]] ٿيندي رهي ٿي، اهي ٻه قوتون: [[ٿيسز (فلسفو)|ٿيسز ]](Thesis) ۽ ان جي مخالف ’[[ائنٽي ٿيسز]]‘(Anti-thesis) جي نالي سان سڏجن ٿيون . انهن ٻنهي قوتن جي ٽڪرائجڻ جي نتيجي ۾ هڪ ٽين طاقت ظاهر ٿئي ٿي، جنهن کي ’[[سن ٿيسز]]‘ (Syn thesis) چئجي ٿو. جا ڪجهه عرصي بعد ٿيسز (Thesis) بڻجي، پنهنجي مخالف قوت ( Anti thesis) پيدا ڪريو وٺي ۽ اهڙيءَ طرح هي ٻه قوتون مسلسل عمل ڪنديون رهن ٿيون . انهن جي عمل ڪري هن [[ڪائنات]] ۾ ۽ [[انساني شعور]] ۾ تغير ، تبديلي ۽ ترقي ٿيندي رهي ٿي.&lt;ref&gt;.ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:فلسفي طريقو]]</text>
      <sha1>i5oz63a9dzndqcuk67h4ef8jq1cb7o0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>داستان</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40369</id>
    <revision>
      <id>369240</id>
      <parentid>349838</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369240</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2565" sha1="8r99rvtrn2yockuigjj5a9woa3vh4cv" xml:space="preserve">داستان__قصا__ (Tales):

[[سنڌي ناول]] يا [[سنڌي ڪھاڻي|ڪھاڻيءَ]] جو سفر [[آکاڻي]]، [[داستان]] ۽ قصي کان شروع ٿيو آھي. داستان/قصن جو پلاٽ ناول وانگر منظم ھئڻ بدران پيچيده ۽ منجھيل ھوندو اھي. ليڪن ان پيچيدگيءَ ۾ بہ دلڪشي ھوندي اھي. ٻئي طرف داستان/قصي ۾ ماحول اجنبي ۽ اوپرو ھوندو اھي. خيالي واقعن کان علاوه ھن ۾ عجيب دنيا جھڙوڪ، [[پري|پريون]]، [[ڪوھ قاف]] واري دنيا ھوندي آھي.قصن جا ڪردار عشقيه، سٺائي ۽ بدڪاري تي مشتمل ھوندا اھن. قصن ۾ [[ڪردار نگاري]] ھميشہ [[مافوق الفطرت]] ھوندي اھي. جڏھن تہ ناول ۾ ڪرداري نگاري ھميشہ اصل ۽ عام زندگيءَ مان ھوندي اھي. قصن ۾ عام طور تي [[ديو]]، [[بادشاھ]]، شھزادا وغيره ٿين ٿا، جڏھن تہ ناول ۾ ھر انسان پوءِ ڀلي ڪھڙي بہ طبقي سان تعلق رکي، اھو ڪردار ھوندو اھي. قصن ۾ نمودار ٿيندڙ واقعا ھميشہ غير فطري ھوندا اھن. قصا قديم دور کان ھر ٻوليءَ ۾ رائج ھوندا اھن. سندن مقصد [[اخلاقيات]] جي تبليغ ۽ بھادرن جا ڪارناما ۽ [[عشقيہ داستان]] ھوندا آھن. قصو نثر ۾ بہ لکي سگھجي ٿو تھ نظم ۾ بہ. سنڌي ٻوليءَ ۾ ”[[گل خندان]]“، ”[[الف ليليٰ]]“، ”[[داستان امير حمزه]]“، ”[[چار درويش]]“، ”[[طوطي نامو]]“، ”[[سيف الملوڪ]]“، ”[[حاتم طائي]]“، ”[[گل بڪا ولي]]“ ۽ ٻيا ڪيترائي [[عشقيہ قصا]] ۽ [[رزميہ قصا]] مقبول اھن. ان کانسواءِ ”[[سسئي پنهون]]“، ”[[سهڻي ميهار]]“ ۽ ”[[ليلا چنيسر]]“ جا به قصا مشهور رهيا آهن. جن مان شاهه لطيف به استفادو ڪيو. &lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:داستان]]
[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]]
[[زمرو:نثر بلحاظ صنف]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا]]
[[زمرو:سلجھائپ صفحا]]</text>
      <sha1>8r99rvtrn2yockuigjj5a9woa3vh4cv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369325</id>
      <parentid>369240</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:34:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369325</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2575" sha1="fpw7iar6mddbvsqht18mdl44loyphj7" xml:space="preserve">داستان__قصا__ (Tales):

[[سنڌي ناول]] يا [[سنڌي ڪھاڻي|ڪھاڻيءَ]] جو سفر [[آکاڻي]]، [[داستان]] ۽ قصي کان شروع ٿيو آھي. داستان/قصن جو پلاٽ ناول وانگر منظم ھئڻ بدران پيچيده ۽ منجھيل ھوندو اھي. ليڪن ان پيچيدگيءَ ۾ بہ دلڪشي ھوندي اھي. ٻئي طرف داستان/قصي ۾ ماحول اجنبي ۽ اوپرو ھوندو اھي. خيالي واقعن کان علاوه ھن ۾ عجيب دنيا جھڙوڪ، [[پري|پريون]]، [[ڪوھ قاف]] واري دنيا ھوندي آھي.قصن جا ڪردار عشقيه، سٺائي ۽ بدڪاري تي مشتمل ھوندا اھن. قصن ۾ [[ڪردار نگاري]] ھميشہ [[مافوق الفطرت]] ھوندي اھي. جڏھن تہ ناول ۾ ڪرداري نگاري ھميشہ اصل ۽ عام زندگيءَ مان ھوندي اھي. قصن ۾ عام طور تي [[ديو]]، [[بادشاھ]]، شھزادا وغيره ٿين ٿا، جڏھن تہ ناول ۾ ھر انسان پوءِ ڀلي ڪھڙي بہ طبقي سان تعلق رکي، اھو ڪردار ھوندو اھي. قصن ۾ نمودار ٿيندڙ واقعا ھميشہ غير فطري ھوندا اھن. قصا قديم دور کان ھر ٻوليءَ ۾ رائج ھوندا اھن. سندن مقصد [[اخلاقيات]] جي تبليغ ۽ بھادرن جا ڪارناما ۽ [[عشقيہ داستان]] ھوندا آھن. قصو نثر ۾ بہ لکي سگھجي ٿو تھ نظم ۾ بہ. سنڌي ٻوليءَ ۾ ”[[گل خندان]]“، ”[[الف ليليٰ]]“، ”[[داستان امير حمزه]]“، ”[[چار درويش]]“، ”[[طوطي نامو]]“، ”[[سيف الملوڪ]]“، ”[[حاتم طائي]]“، ”[[گل بڪا ولي]]“ ۽ ٻيا ڪيترائي [[عشقيہ قصا]] ۽ [[رزميہ قصا]] مقبول اھن. ان کانسواءِ ”[[سسئي پنهون]]“، ”[[سهڻي ميهار]]“ ۽ ”[[ليلا چنيسر]]“ جا به قصا مشهور رهيا آهن. جن مان شاهه لطيف به استفادو ڪيو. &lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:داستان]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]
[[زمرو:نثر بلحاظ صنف]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:جڳھ جو نالو سلجھائپ صفحا]]
[[زمرو:سلجھائپ صفحا]]</text>
      <sha1>fpw7iar6mddbvsqht18mdl44loyphj7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دستاڳ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40377</id>
    <revision>
      <id>369239</id>
      <parentid>139451</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:38:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369239</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="570" sha1="6pqss85m52ladi67yazikpfod0tyjcx" xml:space="preserve">'''دستاڳ''' (Destag) ڪوهستاني علائقي جي خاص پرولي. اھا پرولي جنھن ۾ پھريائين ڀڃڻي واري چيز جا اھڃاڻ ۽ اشارا آيل ھجن، پر اڳتي ھلي ان تان ڦري وڃجي. مثال طور: ”نچي ٿو ناچو خان، پر ناچو بہ ناھي.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:Adb]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>6pqss85m52ladi67yazikpfod0tyjcx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پڄاڻي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40491</id>
    <revision>
      <id>369187</id>
      <parentid>277869</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:20:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369187</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="889" sha1="d7ua7fl93nwopx04pol3m7mx45n4iv5" xml:space="preserve">[[فائل:Transcript_of_Epilogue.jpg|thumb|&lt;center&gt;{{PAGENAME}}&lt;/center&gt;]]
'''سبق آموز''' / '''پڄاڻي''' (Epilogue) ناول يا ڊرامي جو آخري باب، جنھن ۾ ليکڪ سڄي ڪھاڻيءَ جو اخلاقي پھلو بيان ڪندو آهي، هن قسم جا ناول ۽ ڊراما اوائلي دؤر۾ عام هوندا هئا، جن ۾ [[شيڪسپيئر]] جا ڊراما بہ اچي وڃن ٿا. [[مرزا قليچ بيگ]] (1853-1929ع) جي اڪثر ڊرامن ۽ ناولن جي آخر ۾ سبق آموز باب ضرور ملندو.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:افسانو]]
[[زمرو:ڪتاب ڊزائين]]</text>
      <sha1>d7ua7fl93nwopx04pol3m7mx45n4iv5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>خودڪلامي (سودائي پڻو)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40527</id>
    <revision>
      <id>369243</id>
      <parentid>270135</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:40:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369243</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1434" sha1="oca0y5m4wohq5t31hndspoq2swc00mp" xml:space="preserve">'''سودائي پڻو''' يا '''خود ڪلامي''' (Soliloquy) سالي لاڪي جو سنڌيءَ ۾ ملندڙ جلندڙ مطلب ’خود ڪلامي‘ آهي يا ’سودائي پڻو‘ آهي. هي لفظ اصل ۾ [[لاطيني]] (Latin) ٻوليءَ جو لفظ آهي، جيڪو ٻن لاطيني ٻوليءَ جي لفظن جو مرڪب آهي، يعني سولس (Solus) يا سالي (Soli) يعني اڪيلو ۽ (Loqui) يعني ڳالھائڻ. ساڳي معنيٰ جو لفظ ’مونو لاگ‘ موجود آهي. فرق صرف اهو آهي تہ Monologue ۾ هڪ ماڻهوءَ جي ڳالهائڻ ذريعي [[ڪھاڻي]]ءَ کي پڌرو ڪيو ويندو آهي، ان کي ’يڪ ڪلامي‘ بہ چئبو آهي. جڏهن تہ Soliloquy جي معنيٰ ’خود ڪلامي‘ آهي، جنهن ۾ ڪردار پنھنجو پاڻ سان ڳالھائيندو آهي. ائين ڪھاڻي پڌري ٿيندي آهي. سالي لوڪي جو نمونو [[ڊرامو|ڊرامن]] ۽ [[شاعري]]ءَ ۾ استعمال ڪيو ويندو آهي. رابرٽ برائوننگ (1812-1889ع) جو نظم My Last Dutuchess ان جو بھترين مثال آهي.&lt;ref&gt;ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>oca0y5m4wohq5t31hndspoq2swc00mp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شاعري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40552</id>
    <revision>
      <id>369228</id>
      <parentid>349837</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:34:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369228</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3724" sha1="jzjdpi3oqywz9dg1eurvdr18hnfkpl8" xml:space="preserve">'''شاعري''' (Poetry) کي سنڌيءَ ۾ ’ڪويتا‘ بہ چئبو آهي. شاعري جذبن جي اظھار جو نالو آهي، جيڪا بي ساختہ ڪئي ويندي آهي. وليم وزڊس ورٿ چيو هو تہ ”شاعري اندر جي اڌمن جو بي ساختہ اظھار آهي.“ شاعري قدرتي ڏات هوندي آهي، جنھن سان اندر جي ترجماني ٿئي ٿي. شاعر جي ھڪ اھڙي تخليق جيڪا انسان جي جذبن ۽ احساسن سان واسطو رکي ٿي. پر ان ۾ خيال جي پرواز بہ اعليٰ هوندي آهي. شاعري انساني زندگيءَ جي تصوير ۽ اندروني ڪيفيتن جو اظھار آھي. شاعري قدرت جي دلفريب ۽ دلڪش منظرن جو عڪس بہ ڪري ٿي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي زبان]] ۾ شاعري عام طرح ٽن نمونن جو آهي، جھڙوڪ&lt;ref name=&quot;ملاح&quot;&gt;ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;:
*قديم شاعري.
*عروضي شاعري.
*جديد شاعري.

#[[سنڌي ادب]] ۾ شاعريءَ جي صنف تمام قديم اھي. عربن جي زماني کان بہ گهڻو اڳ سنڌ ۾ شعر چيو ويندو ھو. قديم شاعري ۾ [[گنان]]، [[ڪبت]] ([[الف اشباع]])، ڏوهيڙو، [[بيت]]، [[وائي]]، [[ڪافي (شعري صنف)|ڪافي]] ۽ [[سلوڪ]]، وغيره شامل آهن. شاعريءَ جون هي صنفون هندي ڇند وديا ۽ موسيقيءَ جي ماترائن تي ٻڌل هونديون آهن. ۽ منجهن سٽون موزون ۽ قافيي واريون ٿينديون آهن. هن ۾ لوڪ، لوڪ-ڪلاسيڪل ۽ ڪلاسيڪل شاعري اچي وڃي ٿي.
#عروضي شعر اهو آهي، جو علم عروض جي قانونن پٽاندڙ جوڙيل هجي؛ يعني شعر ۾ مصرعون نہ رڳو وزن ۽ قافيي واريون هجن، پر ان سان گڏ اهي مقرر بحر جي وزنن ۽ ارڪانن موجب هئڻ کپن. اهڙي شعر ۾ قافيي سان گڏ ”رديف“ بہ ڪم آندو ويندو آهي. هن قسم جي شعر ۾، [[حمد]]، [[نعت]]، [[قصيدو]]، [[غزل]]، [[نظم]]، [[مثنوي]]، [[رباعي]]، [[قطعو]]، [[مستزاد]]، [[فرد]]، مسمط، [[ترجيح بند|ترجيع بند]]، ۽ [[ترڪيب بند]]، وغيره اچي وڃن ٿا.

اهي لفظ، جيڪي ڪو [[شاعر]]، شاعريءَ/نظم لاءِ مناسب سمجهي ڪم آڻي، تن کي ”شاعراڻا لفظ“ چئبو آهي. انهن لفظن ۾ ردم، تجنيس ۽ [[موسيقي]] هوندي آهي. جديد سنڌي شعر اهو آهي، جو جديد لاڙن، جدت، ترقي پسندي ۽ روشن خيال جو آئينہ دار آهي. هن ۾ بيت، [[دوھو|دوهو]]، [[گيت]]، نظم، غزل، [[آزاد نظم]] ۽ ڪي نيون طرزون، جھڙوڪ؛ [[ماھيا|ماهيا]]، [[ھائيڪو|هائيڪو]]، [[سانيٽ]]، [[ترائيل]]، [[پنجڪڙا]] ۽ [[چوسٽو|چوسٽا]]، وغيره شامل آهن. شاعريءَ جون هي نيون صنفون سٽاءَ ۽ جوڙجڪ جي لحاظ کان بلڪل مختلف ۽ نياريون آهن. سنڌ جا نوجوان شاعر بہ انهن طرزن تي طبع آزمائي ڪندا رهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ملاح&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]]
[[زمرو:Articles with short description]]</text>
      <sha1>jzjdpi3oqywz9dg1eurvdr18hnfkpl8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369323</id>
      <parentid>369228</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:33:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369323</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3734" sha1="tu2y2lkq0vshemynabi17wd94lmrdze" xml:space="preserve">'''شاعري''' (Poetry) کي سنڌيءَ ۾ ’ڪويتا‘ بہ چئبو آهي. شاعري جذبن جي اظھار جو نالو آهي، جيڪا بي ساختہ ڪئي ويندي آهي. وليم وزڊس ورٿ چيو هو تہ ”شاعري اندر جي اڌمن جو بي ساختہ اظھار آهي.“ شاعري قدرتي ڏات هوندي آهي، جنھن سان اندر جي ترجماني ٿئي ٿي. شاعر جي ھڪ اھڙي تخليق جيڪا انسان جي جذبن ۽ احساسن سان واسطو رکي ٿي. پر ان ۾ خيال جي پرواز بہ اعليٰ هوندي آهي. شاعري انساني زندگيءَ جي تصوير ۽ اندروني ڪيفيتن جو اظھار آھي. شاعري قدرت جي دلفريب ۽ دلڪش منظرن جو عڪس بہ ڪري ٿي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي زبان]] ۾ شاعري عام طرح ٽن نمونن جو آهي، جھڙوڪ&lt;ref name=&quot;ملاح&quot;&gt;ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;:
*قديم شاعري.
*عروضي شاعري.
*جديد شاعري.

#[[سنڌي ادب]] ۾ شاعريءَ جي صنف تمام قديم اھي. عربن جي زماني کان بہ گهڻو اڳ سنڌ ۾ شعر چيو ويندو ھو. قديم شاعري ۾ [[گنان]]، [[ڪبت]] ([[الف اشباع]])، ڏوهيڙو، [[بيت]]، [[وائي]]، [[ڪافي (شعري صنف)|ڪافي]] ۽ [[سلوڪ]]، وغيره شامل آهن. شاعريءَ جون هي صنفون هندي ڇند وديا ۽ موسيقيءَ جي ماترائن تي ٻڌل هونديون آهن. ۽ منجهن سٽون موزون ۽ قافيي واريون ٿينديون آهن. هن ۾ لوڪ، لوڪ-ڪلاسيڪل ۽ ڪلاسيڪل شاعري اچي وڃي ٿي.
#عروضي شعر اهو آهي، جو علم عروض جي قانونن پٽاندڙ جوڙيل هجي؛ يعني شعر ۾ مصرعون نہ رڳو وزن ۽ قافيي واريون هجن، پر ان سان گڏ اهي مقرر بحر جي وزنن ۽ ارڪانن موجب هئڻ کپن. اهڙي شعر ۾ قافيي سان گڏ ”رديف“ بہ ڪم آندو ويندو آهي. هن قسم جي شعر ۾، [[حمد]]، [[نعت]]، [[قصيدو]]، [[غزل]]، [[نظم]]، [[مثنوي]]، [[رباعي]]، [[قطعو]]، [[مستزاد]]، [[فرد]]، مسمط، [[ترجيح بند|ترجيع بند]]، ۽ [[ترڪيب بند]]، وغيره اچي وڃن ٿا.

اهي لفظ، جيڪي ڪو [[شاعر]]، شاعريءَ/نظم لاءِ مناسب سمجهي ڪم آڻي، تن کي ”شاعراڻا لفظ“ چئبو آهي. انهن لفظن ۾ ردم، تجنيس ۽ [[موسيقي]] هوندي آهي. جديد سنڌي شعر اهو آهي، جو جديد لاڙن، جدت، ترقي پسندي ۽ روشن خيال جو آئينہ دار آهي. هن ۾ بيت، [[دوھو|دوهو]]، [[گيت]]، نظم، غزل، [[آزاد نظم]] ۽ ڪي نيون طرزون، جھڙوڪ؛ [[ماھيا|ماهيا]]، [[ھائيڪو|هائيڪو]]، [[سانيٽ]]، [[ترائيل]]، [[پنجڪڙا]] ۽ [[چوسٽو|چوسٽا]]، وغيره شامل آهن. شاعريءَ جون هي نيون صنفون سٽاءَ ۽ جوڙجڪ جي لحاظ کان بلڪل مختلف ۽ نياريون آهن. سنڌ جا نوجوان شاعر بہ انهن طرزن تي طبع آزمائي ڪندا رهن ٿا.&lt;ref name=&quot;ملاح&quot;/&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]
[[زمرو:Articles with short description]]</text>
      <sha1>tu2y2lkq0vshemynabi17wd94lmrdze</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>صنف</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40572</id>
    <revision>
      <id>369226</id>
      <parentid>350224</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:34:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369226</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1067" sha1="0btu0si0l4eu4xawi3hg704thuxw9n7" xml:space="preserve">'''صنف''' (Genre) جو جمع اصناف/صنفون آهي. هر علم ۽ ادب ۾ مختلف صنفون ٿينديون آهن، جن جون الڳ شاخون بہ نڪرنديون آهن. مثال طور شاعريءَ جي صنفن ۾ بيت وائي، ڪافي، نظم، غزل، هائيڪو، سانيٽ آزاد نظم وغيره ۽ نثر ۾ ناول، ڊرامو، ڪھاڻي، تنقيد، سفرناما، سوانحي، ادب وغيره جون صنفون اچي وڃن ٿيون. صنف جو هڪ ٻيو مفھوم مذڪر ۽ مؤنث وارو بہ آهي، جنهن کي انگريزيءَ ۾ Gender چئبو آهي، شاعريءَ ۾ عورت جي ڪردار کي اڪثر ”صنف نازڪ“ طور پيش ڪيو ويو آهي. &lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ادبي صنفون]]
[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]]</text>
      <sha1>0btu0si0l4eu4xawi3hg704thuxw9n7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369322</id>
      <parentid>369226</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:33:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369322</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1077" sha1="q9x53nmk38bflwq1szdbrsepvcsfwfz" xml:space="preserve">'''صنف''' (Genre) جو جمع اصناف/صنفون آهي. هر علم ۽ ادب ۾ مختلف صنفون ٿينديون آهن، جن جون الڳ شاخون بہ نڪرنديون آهن. مثال طور شاعريءَ جي صنفن ۾ بيت وائي، ڪافي، نظم، غزل، هائيڪو، سانيٽ آزاد نظم وغيره ۽ نثر ۾ ناول، ڊرامو، ڪھاڻي، تنقيد، سفرناما، سوانحي، ادب وغيره جون صنفون اچي وڃن ٿيون. صنف جو هڪ ٻيو مفھوم مذڪر ۽ مؤنث وارو بہ آهي، جنهن کي انگريزيءَ ۾ Gender چئبو آهي، شاعريءَ ۾ عورت جي ڪردار کي اڪثر ”صنف نازڪ“ طور پيش ڪيو ويو آهي. &lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ادبي صنفون]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>q9x53nmk38bflwq1szdbrsepvcsfwfz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فطرت نگاري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40635</id>
    <revision>
      <id>369218</id>
      <parentid>323389</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:31:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369218</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1395" sha1="kf3lb6hj14hj6d862370bpo03axmgg7" xml:space="preserve">'''فطرت نگاري''' (Naturalism) قدرتي، فطري جايون، منظر، ماڳ، پاڻي، وڻ، ٻوٽا، جبل، ڍنڍون ڍورا وغيره. مطلب تہ اهي سڀ منظر جيڪي هٿرادو ٺهيل نہ هجن ، بلڪہ قدرت جا جوڙيل هجن. اهي فطرت جو حصو هوندا آهن. رومانوي شاعر ۽ اديب اڪثر ڪري فطرت جي مظهرن کان اتساهه وٺي لکندا آهن. ادب ۽ فن ۾ فطرت يا قدرتي ماحول جو تفصيل. 19 صديءَ جي مشهور ناول نگار بالزاق (Balzac) (1799-1850ع) کي فرانس ۾ فطري ناول جو باني تصور ڪيو وڃي ٿو. فطرت نگاريءَ ۾ فطرت جي مظاهرن جي عڪاسي ٿيندي آهي. [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] شاعريءَ ۾ وليم ورڊس ورٿ فطري منظرن کي پنهنجي شاعري جو موضوع بڻايو. سنڌيءَ ۾ شاھ عبداللطيف ڀٽائيءَ ۽ [[شيخ اياز]] قدرتي منظرن جا بهترين عڪاس شاعر سمجهايو وڃي ٿو.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ادبي صنفون]]</text>
      <sha1>kf3lb6hj14hj6d862370bpo03axmgg7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فطرتي تنقيد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40636</id>
    <revision>
      <id>369217</id>
      <parentid>349453</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:30:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369217</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1434" sha1="296fiiszecdksix5sdcr3a8itsc9ozz" xml:space="preserve">'''فطرتي تنقيد''' (Naturalistic Criticism) ادبي تنقيد ۾ جيڪو لفظ گهڻو ڪري حقيقت پسنديءَ جي نعم البدل طور ڪم اچي يا جنهن سان ادبي يا فني شهپاري بابت خود بخود اها راءِ قائم ٿئي ٿي ته انهيءَ فطرتي سونهن بابت محبت يا دلچسپي موجود آهي، تنهن کي فطرت پسندي چئجي ٿو. هن لفظ جي استعمال سان اهڙي ادب يا ادبي پورهئي جي نشاندهي ٿئي ٿي. جنهن جي تخليق ۾ حقيقت پسندانه طريقا ڪم آندا ويا هجن ۽ جنهن جو موضوع فطرت پسنديءَ جي فلسفيانه نموني يا نوع جو اظهار ڪري. هن نظرئي جو بنياد انهيءَ ڳالهه تي رکيل آهي ته هر اها شيءِ جيڪا وجود رکي ٿي، سا فطرت جو حصو آهي ۽ فطرت سان ئي ان جي وضاحت ڪري سگهجي ٿي ۽ انهيءَ شيءِ کي ڪڏهن مافوق الفطرت ۽ ڪڏهن، روحاني ۽ وسيلن سان واضح ڪري نٿو سگهجي. &lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:فطرت پرستي]]</text>
      <sha1>296fiiszecdksix5sdcr3a8itsc9ozz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فن شاعري</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40643</id>
    <revision>
      <id>369215</id>
      <parentid>168192</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:30:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369215</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="900" sha1="ag7rfocyrhp8f7ufwixwpmct01ykgzd" xml:space="preserve">'''فن شاعري''' پوئيٽڪا (Poetics) تنقيدي شاعريءَ جو علم، جنهن ۾ شاعري جي علم، فطرت ۽ شاعري جي فن جو اڀياس ڪيو ويندو آهي. ارسطو جي لکيل ڪتاب ”Poetics“ کي ترجمي ۾ ”پوئيٽڪا“ جو نالو ڏنو ويو آهي. هن ڪتاب کي تنقيدي ادب ۾ بنيادي حيثيت حاصل ۽ ”بوطيقا“ آهي. هي ڪتاب دراصل ڊرامي جي فن کي کولي بيان ڪري ٿو، خاص طور تي ڊرامي کي. قديم يونان ۾ هر ادبي صنف کي ڊرامي سان منسوب ڪيو ويندو هو.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعري]]</text>
      <sha1>ag7rfocyrhp8f7ufwixwpmct01ykgzd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>محاڪات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40792</id>
    <revision>
      <id>369209</id>
      <parentid>171362</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:27:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369209</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1193" sha1="8ueet6tc883uq3xcdg0h70z6olmv8cx" xml:space="preserve">'''محاڪات''' (Imagery) ڪنهن شيءَ يا ڪنهن حالت جي جيئري جاڳندي نقشي کي جنهن کان انهيءَ شيءِ يا انهيءَ حالت جي تصوير اکين اڳيان ڦري وڃي، تنهن کي محاڪات چوندا آهن. شاعر پنهنجي محاڪات جي قوت سان پنهنجن خيالن ۽ مشاهدن جو فوٽو ڪڍي ٿو. جهڙي طرح هڪڙي مصور کي تصوير ڪڍڻ جي لاءِ جدا جدا شين جي ضرورت پوندي آهي، تهڙيءَ طرح شاعر کي محاڪات يا عڪسيت بہ جي لاءِ تشبيھ ۽ تمثيل جي ضرورت ٿيندي آهي، پر فرق اهو آهي جو مصور رڳو محسوس شين کي پنهنجي رنگ ۽ روغن سان چمڪائي ٿو سگهي ۽ شاعر پنهنجي محاڪات سان غير محسوس شين کي پڻ ڏيکاري سگهي ٿو.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:افسانو]]</text>
      <sha1>8ueet6tc883uq3xcdg0h70z6olmv8cx</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مقدمو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40826</id>
    <revision>
      <id>369207</id>
      <parentid>184398</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:27:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369207</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12388" sha1="jghxaelly4ky17desji8bkaqa9k2osg" xml:space="preserve">'''مقدمو''' {{ٻيا نالا|انگريزي= ''' Prelegomenon  '''}} ادبي دنيا ۾ مقدمي جو مقصد آهي ڪنهن به ڪتاب تي دليلن ، حوالن ۽ ذاتي تجربي آهر ڀرپور نموني راءِ ڏيڻ. ڪنهن تصنيف يا ترتيب ڏنل ڪتاب تي مصنف، مرتب يا ٻيو ڏاهو يا ڄاڻو اديب مقدمو لکندو آهي. مقدمو، مهاڳ کان وڌيڪ تحقيقي ۽ اثرائتو هوندو آهي. &lt;ref&gt;.ڪتاب:ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛مرتب: مختيار احمد ملاح؛پبلشر:سنڌ لئنگئيج اٿارٽي&lt;/ref&gt;مقدمي نگاري کي اڄ تائين تحقيق جي ميدان ۾ نه فن ڪري مڃيو ويو آهي. نه ڪي هن جي لاءِ ڪي خاص اصول ئي مقرر ڪيا ويا آهن، جيتوڻيڪ هر تحقيقي ڪتاب جي لاءِ مقدمو ضروري هوندو آهي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;. سنڌي ڪتابن ۾ مقدمي جي بدران ٻيا ڪيترا لفظ ڪم آندا آهن وڃن ٿا، جيئن ديباچو، تعارف، ٻه لفظ، پيش لفظ، وغيرهه، مولوي حڪيم محمد صادق راڻيپور واري سچل سرمست جي سرائڪي ڪلام کي ترتيب ڏيندي ڪلام جي اڳيان پريفيس &lt;ref&gt; preface &lt;/ref&gt; کي مولف جي گذارش ۽ انٽروڊڪشن &lt;ref&gt; introduction &lt;/ref&gt; کي تعارف ڪري لکيو آهي، جنهن ۾ سچل سرمست جي زندگي  ۽ شاعري تي تفصيلي روشني وڌي اٿس! اهڙي طرح سنڌي ڪتابن ۾ انٽروڊڪشن&lt;ref&gt;  introduction&lt;/ref&gt;  لاءِ ڪوبه هڪ خاص لفظ مقرر نه آهي. تنهن ڪري پڙهندڙن جي نظر ۾ مقدمو ، ديباچو، تعارف، ٻه لفظ ۽  ٻه اکر وغيره سڀ هڪ ڳالهه ڪري سمجھيا وڃن ٿا؛ ۽ انهن ۾ جيڪو مواد ڏنو وڃي ٿو انهيءَ ۾ به گهڻو ڪري فرق نه هوندو آهي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;. انگريزي ۾ لکيل تحقيقي ڪتابن جي اڳيان پريفيس ۽ انٽروڊڪشن &lt;ref&gt;preface ۽  introduction  &lt;/ref&gt; ضروري هوندو آهي ۽ ٻنهي جو مقصد بلڪل جداگانه ۽  انداز بلڪل مختلف هوندو آهي. پر جيڪڏهن غور سان ڏٺو وڃي ته پريفيس &lt;ref&gt;preface  &lt;/ref&gt;  لاءِ سنڏي ۾ لفظ ”مصنف جي گذارش“يا رڳو لفظ ”گذارش“ هئڻ گهرجي ۽ انٽروڊڪشن  لاءِ مقدمو يا تعارف هئڻ گھرجي، جيڪي مقصد ۽ موضوع  جي لحاظ کان ٺهڪي اچن ٿا&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.
Preface ۾ مصنف پنهنجي ڪيل جدوجهد، مشڪلاتن ، ڪتاب جي ضرورت ۽ همدردن مددگارن جي مڃتا جو ذڪر ڪري ٿو، تنهن ڪري هر ڪتاب لاءِ ضروري آهي. پر جيڪڏهن مصنف چاهي ته ڪتاب بابت مختصر بيان به ڪري سگھي ٿو. پر مقدمو (Introduction)  خاص  تحقيقي ڪتابن لاءِ ضروري آهي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.
جنهن ۾ ڪتاب جي تحقيقي مقصد تجزئي ۽ مواد جي مختصر بيان کي جامع انداز ۾ پيش ڪيو وڃي ٿو، جيئن پڙهندڙن کي پوري ڪتاب جي اهميت ۽ ضرورت جو پتو پوي ۽ پڙهندڙن ۾ ڪتاب پڙهڻ جي دلچسپي پئدا ڪري&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.
سنڌي ادب جي ڪتابن ۾ هونءَ ته ڪيترائي مقدما لکيا ويا آهن، جيڪي پنهنجي الڳ حيثيت رکن ٿا. پر گربخشاڻي جي مقدمي لطيفي ۽ ڊاڪٽر بلوچ صاحب جن جي ڪتابن جي مقدمن کي جيڪڏهن غور سان ڏسنداسين ته اهي مقدما فني توڙي ادبي لحاظ کان پنهنجي خصوصيتن جي ڪري وڏي اهمت رکن ٿا&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;. انگريزي ڪتابن ۾ جيڪو مقدمي جو انداز ۽ سٽاءَ پيش ٿيل هوندي آهي تنهن کان مٿئين صاحبن جا لکيل مقدمان گهڻو اڳتي وڌيل نظر اچن ٿا، ڊاڪٽر بلوچ صاحب هر ڪتاب جو مقدمو اهڙي انداز سان لکيو آهي جو مقدمي جو مواد، مقصد، تحقيق ڪندي جيڪي نيون کوجنائون ڪيون آهن، تن کي بلڪل مختصر انداز ۾ پڙهندڙن جي اڳيان هڪ ئي نظر ۾ آڻيو ڇڏي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;. ائين کڻي چئجي ته ڊاڪٽر صاحب جا مقدما سندس تحقيق جو روح هوندا آهن. سندس انهيءَ انداز بيان ۽ سٽاءَ مان مقدمي نگاري جي فني حيثيت ۽ اصول ظاهر نظر اچن ٿا&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.
جيڪڏهن لکيل مقدمن جو غور سان مطالعو ڪيو وڃي ته معلوم ٿيندو ته مقدمي نگاري هڪ مڪمل فن آهي ۽ انهيءَ جا ڪي منطقي اصول آهن، جن کي مقدمي لکڻ وقت مصنف کي پنهنجي خيالن ۾ ضرور رکڻ گھرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;. اهڙي طرح ڪن ضروري ڳالهين ۽ اصولن جي مجموعي امتزاج سان، هن فن جي تشڪيل ۽ تعمير ٿي سگھي ٿي۽ مقدمو ادبي دنيا ۾ وڌيڪ اهميت حاصل ڪري سگھي ٿو.
مقدمو ڪنهن ڪتاب جي باري ۾ محص تعارف جي صورت ۾ لکيو ويندو آهي، انهيءَ ڪري مقدمي نگاري جي حيثيت نڪي ڪنهن مستقل ادبي صنف جي لکي ويئي آهي، نڪي ڪنهن زبان جي ادب ۾ هڪ باقاعدي ادب جي شاخ سمجھي وڃي ٿي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;. عام طور ڪنهن به ڪتاب جو مقدم رسمي هوندو آهي، جيڪو ڪڏهن مصنف خود لکي ٿو ۽ ڪڏهن ڪنهن جي فرمائش تي لکيو ويندو آهي. پر اهڙن فرمائشي مقدمن ۾ ڪابه اهڙي ڳالهه ڪانه هوندي آهي، جيڪا ڪنهن ادبي تحقيقي صنف لاءِ ضروري هوندي آهي. اهڙا مقدما تعريفي هوندا آهن&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;. ڪنهن به ڪتاب جي مقدمي ۾ جيڪي اهميت واريون ڳالهيون تفصيلي بيان ڪيون وينديون آهي، تن جو تحقيق ڪندڙ مسئلي کي حل ڪرڻ کانپوءِ تفصيل ڏيندو آهي، پر انهن اهم مسئلن کي، هن جي نڪتي نگاهه کان ايتري اهميت هوندي آهي جو هو انهن کي مسئلي جي شروعات ۾ ڏيندو آهي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;. اهڙي طرح تحقيق ڪندڙ اهو مناسب سمجھندو آهي ته پري تحقيق ۾ جيڪا ضروري معلومات پيش ٿيل آهي تنهن کي مختصر ڪري پڙهندڙن جي پيش نظر رکي. انهيءَ ڪري چيو ويو آهي ته ”مقدمي نگار جو ڪم آهي ته ڪنهن تدوين جي انهن مختلف شعبن کي پڙهندڙن جي نگاهه ۾ آڻي، جن مان انهن کي معلوم ٿئي ته لکندڙ جو مقصد اصل تحقيق ۽ اصل تنقيد لاءِ، صحيح ترين مواد، عام ضروري تفصيلات سان پيش ڪرڻ آهي“ يعني مقدمو ڪتاب جو هڪ قسم جو روح هوندو آهي جيڪو سڄي جسم مڪمل ٿيڻ کانپوءِ لکيو ويندو آهي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;. جنهن ۾ پوري مواد کي نچوڙي انهيءَ جو خاص مقصد ڏنو ويندو آهي. ”۽ انهي لاءِ ته ڪتاب پڙهڻ کان اڳي پڙهندڙن جي ذهن ۾ ڪتاب جو مقصد ۽ اهميت واضح هجي ته جيئن ڪتاب جي مطالعي وقت موجھارو نه ٿئي. اهڙي طرح ”مقدمو“ ڪتاب جو پهريون حصو آهي جيڪو پنهنجي وجود جي اعتبار کان آخري ليڪن ڪم جي لحاظ کان اولين هوندو آهي“&lt;ref&gt;
Edgar H. Sturtevent. An}
  Introduction to Linguistic Science. New Haven! Yale University Press, 1947- P-2.}
&lt;/ref&gt;  يا ائين چئجي ته مقدمو پوري ڪتاب جو عڪس يا ايڪس ريز هوندي آهي جيڪا ڪتاب جي هر سٺائي ۽ خرابي کي هڪ ئي نظر ۾ اڳيان ڏئي ٿي. تحقيق ڪندڙ ڪهڙي طرح ۽ ڪهڙي انداز ۾ اهو مواد تنقيد ڪندڙ ۽ پڙهندڙن جي اڳيان پيش ڪري، جو هو بنا ڪنهن وڌيڪ جدوجهد ۽ محنت جي ڪتاب جي اهميت ۽ مقصد کان ڪتاب پڙهڻ کان اڳي واقف ٿي وڃن. مقدمي بابت حبيب الرحمان خان شيرواني لکي ٿو ته: ”توهين جڏهن ڪاروبار جي ڪنهن وڏي مرڪز جي ڀرسان لنگھندا ته ڏسندا ته دڪان جي سامهون حصو سڀني کان اڳيان سليقي ۽ دل فريب طريقي سان سينگاريل هوندو آهي، جيڪو پنهنجي دل فريبي سان نگاهن کي پنهنجي طرف متوجهه ڪندو آهي ۽ متوجهه ٿيڻ تي جڏهن نگاهون تفصيل سان وجھيون ته ٻڌائينديون ته توهان کي جيڪي شيون ملنديون اهي ڪهڙيون آهن. اهوئي حال ڪتاب جي مقدمي جو هوندو آهي جو توهانکي دلڪش نموني ذهن نشين ڪرائيندو آهي ته ڪتاب ڇا آهي“ &lt;ref&gt;
 {جتوئي علي نواز حاجي خان، علم لسان ۽ سنڌي زبان. ص - 29}&lt;/ref&gt; .

==مقدمي جا لوازمات== 
#مقدمي ۾ ترتيب هئڻ گهرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;. 
#مقدمو ادبي ۽ لساني تحقيقي هئڻ گهرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.  
#مقدمي ۾ وسعت ۽ گهرائي هئڻ گهرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.
#مقدمون لکڻ کان اڳي موضوع جو واضح تصور ذهن ۾ هئڻ گهرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.
#مقدمو ادبي تنقيد ۽ تبصرو هئڻ گهجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.
#مقدمي ۾ خيال، نظريا، فڪر ۽ تصور هئڻ گهرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.
#  مقدمي ۾ مرڪزي خيال جي نوعيت قومي، معاشرتي تهذيبي هئڻ گهجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.
#  مقدمو ڪتاب جي اهميت جو مڪمل اظهار هئڻ گهرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.
#  مقدمي ۾ بلڪل مفصل ۽ تفصيل سان مختصر بيان هئڻ گهرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.
#مقدمي ۾ صداقت بيان ٿيل هئڻ گهرجي، نڪي مداح هئڻ گھرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.
#مقدمو اعليٰ درجي جو تحقيقي ۽ تنقيدي مقالو هئڻ گهرجي جنهن ۾ تاريخي، مذهبي، معاشرتي، تهذيبي، لساني، ادبي ۽ تنقيدي موضوع تي تمام عالمانه بحث هئڻ گهرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;. 
#اهم پيچيدھ پهلو مقدمي ۾ پڙهندڙن جي اڳيان اچڻ گهرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;. 
#مقدمي ۾ نئين معلومات هئڻ گهرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.                      #مقدمي ۾ نئون تنقيدي شعور هئڻ گهرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;. 
#مقدمي جي اسلوب ۾ نئون جمالياتي شان هئڻ گهرجي&lt;ref name=&quot;ڊاڪٽر غلام حسين&quot;/&gt;.
#مقدمي ۾ فني انفراديت نظر اچڻ گهرجي&lt;ref name =&quot;ڊاڪٽر غلام حسين &quot;&gt; {ڪتاب: تحقيق جو فن؛ از: ڊاڪٽر غلام حسين ؛ پھريون ايڊيشن 1983، پبلشر: سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو {{cite web |url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book48/Book_page20.html}}}-   &lt;/ref&gt;.

== حوالا ==
{{حوالا|2}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:لکت]]</text>
      <sha1>jghxaelly4ky17desji8bkaqa9k2osg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>مڪتبہ فڪر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40829</id>
    <revision>
      <id>369204</id>
      <parentid>312924</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:26:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369204</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="610" sha1="mwno08mvso52re8bzih19kr7x2f5hok" xml:space="preserve">'''مڪتبۂ فڪر''' (School of thought) فڪر مان مراد ڪنهن علم يا فڪر، نظريي يا انداز فڪر سان واسطو رکندڙ ڄاڻو ۽ پوئلڳ، نظريو، ادارو، دبستان وغيره جن جي سوچ ۽ نقطۂ نظر ساڳيو هجي.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:انگريزي ٻولي]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:مڪتب فڪر]]</text>
      <sha1>mwno08mvso52re8bzih19kr7x2f5hok</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميڪانيت</title>
    <ns>0</ns>
    <id>40856</id>
    <revision>
      <id>369205</id>
      <parentid>290337</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:26:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369205</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="781" sha1="6a50tzdsb4d3xg254ginur7julc5p0w" xml:space="preserve">'''ميڪانيت''' (Mechanism) مشين وانگر پاڻ ۾ ڳنڍيل نظام، پر ادبي دنيا ۾ اهڙو رويو، عمل، زندگي، ڪردار يا شاعري، ميڪانڪي چئي ويندي آهي، جيڪا مشيني نظام وانگر ڳنڍيل هجي. مشيني نظام تخليقي عمل تي اثر ۽ تخليق ۾ فقدان وجهندي آهي، اهو ئي سبب آهي جو ميڪانيت کي ادبي دنيا ۾ مسترد ڪيو ويو آهي.&lt;ref&gt;ڪتاب: ادبي اصطلاحن جي تشريحي لغت؛ مرتب: مختيار احمد ملاح؛ پبلشر: [[سنڌي لئنگئيج اٿارٽي]]، حيدرآباد، سنڌ.&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:قدرتي فلاسفي]]</text>
      <sha1>6a50tzdsb4d3xg254ginur7julc5p0w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ليفٽيننٽ جنرل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>41780</id>
    <revision>
      <id>369293</id>
      <parentid>364425</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T22:49:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ziv</username>
        <id>19611</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:Genlt OF8 Feldanzug AT.gif]] → [[File:GenLt OF8 Feldanzug AT.gif]] [[c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Fehler Kurzbezeichnung korrigiert.</comment>
      <origin>369293</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3248" sha1="qrs6tp3al51hl2ji51l13k45mvp0qev" xml:space="preserve">{{مبسس4}}
ليفٽيننٽ جنرل ڪنهن به فوج جي خاص عهدن مان هڪ عهدو هوندو آهي.  ليفٽيننٽ جنرل، [[ميجر جنرل]] کان مٿاهون ۽ [[جنرل آفيسر]] کان هيٺيائون فوجي عهدو آهي. اڪثر ڪري [[ڪور ڪمانڊر]] جي زميواري پڻ هن عهدي جي آفيسرن کي ڏني ويندي آهي. هي [[فوج]] جو ٽن ستارن وارو آفيسر هوندو آهي.

==نشانيو==
===زميني فوج===
&lt;gallery&gt;
&lt;!-- In sort by Country --&gt;|
فائل:Afgn-Army-Dagar Jenral(LtGen).svg   | افغانستان
فائل:Australian Army OF-8.svg           |  آسٽرليا
فائل:GenLt OF8 Feldanzug AT.gif             |  آسٽريا
فائل:Bangladesh-army-OF-8.svg                   | بنگلاديش
فائل:Bosnia and Herzegovina 1st Lieutenant Insignia.svg |  بوسنيا
فائل:Rank insignia of Генерал-лейтенант of the Bulgarian Army.png | بالغاريا
فائل:CDN-Army-LGen-Shoulder.svg          | ڪينڊا
فائل:PLA Lieutenant General.svg          | چين
فائل:CzArmy 2011 OF8-Generalporucik shoulder.svg | چيڪ ريپبلڪ
فائل:EgyptianArmyInsignia-LieutenantGeneral.svg  | مصر
فائل:Georgia-Army-OF-8.svg               | جارجيا
فائل:331-Generalleutnant.png             | جرمني
فائل:Army-GRE-OF-08.svg                  | يونان
فائل:Lieutenant_General_of_the_Indian_Army.svg |انڊيا
فائل:21-TNI Army-LG.svg                  |انڊونيشيا
فائل:Sepahbod.png                        |ايران
فائل:Gjenerallejtenant.jpg               |ڪوسوو
فائل:Nl-landmacht-luitenant generaal.svg | هالينڊ
فائل:OF-8 PakistanArmy.svg               |پاڪستان
فائل:PHIL_ARMY_LTGEN_WOODLAND.svg        |فلپائين
فائل:Army-POL-OF-08.svg                  |پولينڊ
فائل:RAF A F7LtGen after2010.png         |روس
فائل:3ej.png                             |اسپين
فائل:OF-8_Generallöjtnant_M87.png        |سوئيڊن
فائل:CHE OF8 KKdt.svg                    |سوئيزرلينڊ
فائل:RTA OF-8 (Lieutenant General).svg   |ٿائيلينڊ
فائل:Turkey-army-OF-8.svg                |ترڪي
فائل:British Army OF-8.svg               |برطانيا
فائل:Army-USA-OF-08.svg                  |آمريڪا
فائل:US_Army_O9.svg                      | آمريڪا (1959 کان 2015 تائين)
&lt;/gallery&gt;
===هوائي فوج===
&lt;gallery&gt;
فائل:BE-Air Force-OF8.svg                                               | بلغاريا
فائل:16 - FAE - Pala de Teniente General - Lieutenant General.jpg       |آڪواڊور
فائل:Georgia Air Force OF-9.png                                         |جارجيا
فائل:Nl-luchtmacht-luitenant generaal.svg                               |هالينڊ
فائل:SP-08 Teniente General EA.svg                                      |اسپين
فائل:OF-8_Generallöjtnant_FV.jpg                                        |سوئيڊن
فائل:Turkey-air-force-OF-8.svg                                          |ترڪي
فائل:US Air Force O9 shoulderboard.svg                                  |آمريڪا
&lt;/gallery&gt;</text>
      <sha1>qrs6tp3al51hl2ji51l13k45mvp0qev</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ايڇ ٽي ٽي پي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>42629</id>
    <revision>
      <id>369368</id>
      <parentid>352701</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T08:11:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369368</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58460" sha1="6p56kbhyh3emsro1i8uk3txlkjg062a" xml:space="preserve">'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (Hypertext transfer protocol; HTTP)

{{Short description|Application layer protocol}}
{{pp-pc}}
{{Infobox protocol
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
{{HTTP}}
{{IPstack}}

'''HTTP''' ('''Hypertext Transfer Protocol''') is an [[application layer]] protocol in the [[Internet protocol suite]] for distributed, collaborative, [[hypermedia]] information systems.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; HTTP is the foundation of data communication for the [[World Wide Web]], where [[hypertext]] documents include [[hyperlink]]s to other resources that the user can easily access, for example by a [[Computer mouse|mouse]] click or by tapping the screen in a [[web browser]].

HTTP is a [[request–response]] protocol in the [[client–server model]]. A transaction starts with a client submitting a request to the server, the server attempts to satisfy the request and returns a response to the client that describes the disposition of the request and optionally contains a requested resource such as an [[HTML]] document or other content.

In a common scenario, a [[web browser]] acts as the [[client (computing)|client]], and a [[web server]], [[Host (network)|hosting]] one or more [[website]]s, is the [[server (computing)|server]]. A web browser is an example of a [[user agent]] (UA). Other types of user agent include the indexing software used by search providers ([[web crawler]]s), [[voice browser]]s, [[mobile app]]s, and other [[software]] that accesses, consumes, or displays web content.

HTTP is designed to permit intermediate network elements to improve or enable communications between clients and servers. High-traffic websites often benefit from [[web cache]] servers that deliver content on behalf of [[upstream server]]s to improve response time. Web browsers cache previously accessed web resources and reuse them, whenever possible, to reduce network traffic. HTTP [[proxy server]]s at [[private network]] boundaries can facilitate communication for clients without a globally routable address, by relaying messages with external servers.

To allow intermediate HTTP nodes (proxy servers, web caches, etc.) to accomplish their functions, some of the [[List of HTTP header fields|HTTP headers]] (found in HTTP requests/responses) are managed [[hop-by-hop transport|hop-by-hop]] whereas other HTTP headers are managed [[end-to-end principle|end-to-end]] (managed only by the source client and by the target web server).

A [[web resource]] is located by a [[uniform resource locator]] (URL), using the [[Uniform Resource Identifier]] (URI) schemes ''http'' and ''[[https]]''. URIs are encoded as [[hyperlink]]s in [[HTML]] documents, so as to form interlinked [[hypertext]] documents.{{Ref RFC|3986}}

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== History ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|[[Tim Berners-Lee]] ]]

[[Tim Berners-Lee]] and his team at [[CERN]] are credited with inventing HTTP, along with HTML and the associated technology for a [[web server]] and a client [[user interface]] called [[web browser]]. Berners-Lee designed HTTP in order to help with the adoption of his other idea: the &quot;WorldWideWeb&quot; project, which was first proposed in 1989, now known as the [[World Wide Web]]. Development of HTTP was initiated in 1989 and summarized in a simple document describing the behavior of a client and a server using the first HTTP version, named 0.9.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; That version was subsequently developed, eventually becoming the public 1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; Development of early HTTP [[Request for Comments]] (RFC) documents started a few years later in a coordinated effort by the [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) and the [[World Wide Web Consortium]] (W3C), with work later moving to the IETF.

[[CERN httpd|The first web server]] went live in 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server |url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm |access-date=2021-08-11 |website=LivingInternet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berners-Lee| first=Tim| date=1990-10-02| title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText |url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c |access-date=2021-08-11 |website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; The protocol used had only one method, namely GET, which would request a page from a server.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Berners-Lee |first=Tim |title=HyperText Transfer Protocol |url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]] |access-date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; The response from the server was always an HTML page.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;/&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

== See also ==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

== Notes ==
{{reflist|group=note}}

== References ==
{{reflist}}

== External links ==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|Hypertext Transfer Protocol}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.

{{Web browsers|fsp}}
{{Semantic Web}}
{{URI scheme}}
{{Web interfaces}}

{{Authority control}}

[[Category:Hypertext Transfer Protocol| ]]
[[Category:Application layer protocols]]
[[Category:Internet properties established in 1991]]
[[Category:World Wide Web Consortium standards]]</text>
      <sha1>6p56kbhyh3emsro1i8uk3txlkjg062a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369369</id>
      <parentid>369368</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T08:30:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369369</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62560" sha1="68hu44sgywix34x87voc8wgk0dqcqdr" xml:space="preserve">'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (HTTP)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪيون انٽرنيٽ تي اپلوڊ ڪري سگهجن ٿيون. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي. اها ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست  پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي، سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (HTML) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ (UA) جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن. * HTTP

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي HTTP پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ HTTP نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب ڪيش، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه HTTP هيڊرز (HTTP درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا HTTP هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (URL) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (URI) اسڪيمن http ۽ https کي استعمال ڪندي آهي. URIs کي HTML دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.

{{Infobox Book
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
{{HTTP}}
{{IPstack}}

'''HTTP''' ('''Hypertext Transfer Protocol''') is an [[application layer]] protocol in the [[Internet protocol suite]] for distributed, collaborative, [[hypermedia]] information systems.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; HTTP is the foundation of data communication for the [[World Wide Web]], where [[hypertext]] documents include [[hyperlink]]s to other resources that the user can easily access, for example by a [[Computer mouse|mouse]] click or by tapping the screen in a [[web browser]].

HTTP is a [[request–response]] protocol in the [[client–server model]]. A transaction starts with a client submitting a request to the server, the server attempts to satisfy the request and returns a response to the client that describes the disposition of the request and optionally contains a requested resource such as an [[HTML]] document or other content.

In a common scenario, a [[web browser]] acts as the [[client (computing)|client]], and a [[web server]], [[Host (network)|hosting]] one or more [[website]]s, is the [[server (computing)|server]]. A web browser is an example of a [[user agent]] (UA). Other types of user agent include the indexing software used by search providers ([[web crawler]]s), [[voice browser]]s, [[mobile app]]s, and other [[software]] that accesses, consumes, or displays web content.

HTTP is designed to permit intermediate network elements to improve or enable communications between clients and servers. High-traffic websites often benefit from [[web cache]] servers that deliver content on behalf of [[upstream server]]s to improve response time. Web browsers cache previously accessed web resources and reuse them, whenever possible, to reduce network traffic. HTTP [[proxy server]]s at [[private network]] boundaries can facilitate communication for clients without a globally routable address, by relaying messages with external servers.

To allow intermediate HTTP nodes (proxy servers, web caches, etc.) to accomplish their functions, some of the [[List of HTTP header fields|HTTP headers]] (found in HTTP requests/responses) are managed [[hop-by-hop transport|hop-by-hop]] whereas other HTTP headers are managed [[end-to-end principle|end-to-end]] (managed only by the source client and by the target web server).

A [[web resource]] is located by a [[uniform resource locator]] (URL), using the [[Uniform Resource Identifier]] (URI) schemes ''http'' and ''[[https]]''. URIs are encoded as [[hyperlink]]s in [[HTML]] documents, so as to form interlinked [[hypertext]] documents.{{Ref RFC|3986}}

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== History ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|[[Tim Berners-Lee]] ]]

[[Tim Berners-Lee]] and his team at [[CERN]] are credited with inventing HTTP, along with HTML and the associated technology for a [[web server]] and a client [[user interface]] called [[web browser]]. Berners-Lee designed HTTP in order to help with the adoption of his other idea: the &quot;WorldWideWeb&quot; project, which was first proposed in 1989, now known as the [[World Wide Web]]. Development of HTTP was initiated in 1989 and summarized in a simple document describing the behavior of a client and a server using the first HTTP version, named 0.9.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; That version was subsequently developed, eventually becoming the public 1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; Development of early HTTP [[Request for Comments]] (RFC) documents started a few years later in a coordinated effort by the [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) and the [[World Wide Web Consortium]] (W3C), with work later moving to the IETF.

[[CERN httpd|The first web server]] went live in 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server |url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm |access-date=2021-08-11 |website=LivingInternet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berners-Lee| first=Tim| date=1990-10-02| title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText |url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c |access-date=2021-08-11 |website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; The protocol used had only one method, namely GET, which would request a page from a server.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Berners-Lee |first=Tim |title=HyperText Transfer Protocol |url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]] |access-date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; The response from the server was always an HTML page.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;/&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

== See also ==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

== Notes ==
{{reflist|group=note}}

== References ==
{{reflist}}

== External links ==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|Hypertext Transfer Protocol}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.

{{Web browsers|fsp}}
{{Semantic Web}}
{{URI scheme}}
{{Web interfaces}}

{{Authority control}}

[[Category:Hypertext Transfer Protocol| ]]
[[Category:Application layer protocols]]
[[Category:Internet properties established in 1991]]
[[Category:World Wide Web Consortium standards]]</text>
      <sha1>68hu44sgywix34x87voc8wgk0dqcqdr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369370</id>
      <parentid>369369</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T08:31:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369370</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62561" sha1="e2cdr6tx32z8y4z9gdwg9oozqlkr3iy" xml:space="preserve">'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (HTTP)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪيون انٽرنيٽ تي اپلوڊ ڪري سگهجن ٿيون. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي. اها ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست  پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي، سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (HTML) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ (UA) جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن. * HTTP

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي HTTP پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ HTTP نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب ڪيش، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه HTTP هيڊرز (HTTP درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا HTTP هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (URL) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (URI) اسڪيمن http ۽ https کي استعمال ڪندي آهي. URIs کي HTML دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.

{{Infobox tools
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
{{HTTP}}
{{IPstack}}

'''HTTP''' ('''Hypertext Transfer Protocol''') is an [[application layer]] protocol in the [[Internet protocol suite]] for distributed, collaborative, [[hypermedia]] information systems.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; HTTP is the foundation of data communication for the [[World Wide Web]], where [[hypertext]] documents include [[hyperlink]]s to other resources that the user can easily access, for example by a [[Computer mouse|mouse]] click or by tapping the screen in a [[web browser]].

HTTP is a [[request–response]] protocol in the [[client–server model]]. A transaction starts with a client submitting a request to the server, the server attempts to satisfy the request and returns a response to the client that describes the disposition of the request and optionally contains a requested resource such as an [[HTML]] document or other content.

In a common scenario, a [[web browser]] acts as the [[client (computing)|client]], and a [[web server]], [[Host (network)|hosting]] one or more [[website]]s, is the [[server (computing)|server]]. A web browser is an example of a [[user agent]] (UA). Other types of user agent include the indexing software used by search providers ([[web crawler]]s), [[voice browser]]s, [[mobile app]]s, and other [[software]] that accesses, consumes, or displays web content.

HTTP is designed to permit intermediate network elements to improve or enable communications between clients and servers. High-traffic websites often benefit from [[web cache]] servers that deliver content on behalf of [[upstream server]]s to improve response time. Web browsers cache previously accessed web resources and reuse them, whenever possible, to reduce network traffic. HTTP [[proxy server]]s at [[private network]] boundaries can facilitate communication for clients without a globally routable address, by relaying messages with external servers.

To allow intermediate HTTP nodes (proxy servers, web caches, etc.) to accomplish their functions, some of the [[List of HTTP header fields|HTTP headers]] (found in HTTP requests/responses) are managed [[hop-by-hop transport|hop-by-hop]] whereas other HTTP headers are managed [[end-to-end principle|end-to-end]] (managed only by the source client and by the target web server).

A [[web resource]] is located by a [[uniform resource locator]] (URL), using the [[Uniform Resource Identifier]] (URI) schemes ''http'' and ''[[https]]''. URIs are encoded as [[hyperlink]]s in [[HTML]] documents, so as to form interlinked [[hypertext]] documents.{{Ref RFC|3986}}

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== History ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|[[Tim Berners-Lee]] ]]

[[Tim Berners-Lee]] and his team at [[CERN]] are credited with inventing HTTP, along with HTML and the associated technology for a [[web server]] and a client [[user interface]] called [[web browser]]. Berners-Lee designed HTTP in order to help with the adoption of his other idea: the &quot;WorldWideWeb&quot; project, which was first proposed in 1989, now known as the [[World Wide Web]]. Development of HTTP was initiated in 1989 and summarized in a simple document describing the behavior of a client and a server using the first HTTP version, named 0.9.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; That version was subsequently developed, eventually becoming the public 1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; Development of early HTTP [[Request for Comments]] (RFC) documents started a few years later in a coordinated effort by the [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) and the [[World Wide Web Consortium]] (W3C), with work later moving to the IETF.

[[CERN httpd|The first web server]] went live in 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server |url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm |access-date=2021-08-11 |website=LivingInternet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berners-Lee| first=Tim| date=1990-10-02| title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText |url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c |access-date=2021-08-11 |website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; The protocol used had only one method, namely GET, which would request a page from a server.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Berners-Lee |first=Tim |title=HyperText Transfer Protocol |url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]] |access-date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; The response from the server was always an HTML page.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;/&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

== See also ==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

== Notes ==
{{reflist|group=note}}

== References ==
{{reflist}}

== External links ==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|Hypertext Transfer Protocol}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.

{{Web browsers|fsp}}
{{Semantic Web}}
{{URI scheme}}
{{Web interfaces}}

{{Authority control}}

[[Category:Hypertext Transfer Protocol| ]]
[[Category:Application layer protocols]]
[[Category:Internet properties established in 1991]]
[[Category:World Wide Web Consortium standards]]</text>
      <sha1>e2cdr6tx32z8y4z9gdwg9oozqlkr3iy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369371</id>
      <parentid>369370</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T08:31:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369371</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62560" sha1="bu87vpicy228xnwmm1n4j9msqdd453o" xml:space="preserve">'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (HTTP)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪيون انٽرنيٽ تي اپلوڊ ڪري سگهجن ٿيون. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي. اها ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست  پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي، سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (HTML) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ (UA) جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي HTTP پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ HTTP نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب ڪيش، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه HTTP هيڊرز (HTTP درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا HTTP هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (URL) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (URI) اسڪيمن http ۽ https کي استعمال ڪندي آهي. URIs کي HTML دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.

{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
{{HTTP}}
{{IPstack}}

'''HTTP''' ('''Hypertext Transfer Protocol''') is an [[application layer]] protocol in the [[Internet protocol suite]] for distributed, collaborative, [[hypermedia]] information systems.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; HTTP is the foundation of data communication for the [[World Wide Web]], where [[hypertext]] documents include [[hyperlink]]s to other resources that the user can easily access, for example by a [[Computer mouse|mouse]] click or by tapping the screen in a [[web browser]].

HTTP is a [[request–response]] protocol in the [[client–server model]]. A transaction starts with a client submitting a request to the server, the server attempts to satisfy the request and returns a response to the client that describes the disposition of the request and optionally contains a requested resource such as an [[HTML]] document or other content.

In a common scenario, a [[web browser]] acts as the [[client (computing)|client]], and a [[web server]], [[Host (network)|hosting]] one or more [[website]]s, is the [[server (computing)|server]]. A web browser is an example of a [[user agent]] (UA). Other types of user agent include the indexing software used by search providers ([[web crawler]]s), [[voice browser]]s, [[mobile app]]s, and other [[software]] that accesses, consumes, or displays web content.

HTTP is designed to permit intermediate network elements to improve or enable communications between clients and servers. High-traffic websites often benefit from [[web cache]] servers that deliver content on behalf of [[upstream server]]s to improve response time. Web browsers cache previously accessed web resources and reuse them, whenever possible, to reduce network traffic. HTTP [[proxy server]]s at [[private network]] boundaries can facilitate communication for clients without a globally routable address, by relaying messages with external servers.

To allow intermediate HTTP nodes (proxy servers, web caches, etc.) to accomplish their functions, some of the [[List of HTTP header fields|HTTP headers]] (found in HTTP requests/responses) are managed [[hop-by-hop transport|hop-by-hop]] whereas other HTTP headers are managed [[end-to-end principle|end-to-end]] (managed only by the source client and by the target web server).

A [[web resource]] is located by a [[uniform resource locator]] (URL), using the [[Uniform Resource Identifier]] (URI) schemes ''http'' and ''[[https]]''. URIs are encoded as [[hyperlink]]s in [[HTML]] documents, so as to form interlinked [[hypertext]] documents.{{Ref RFC|3986}}

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== History ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|[[Tim Berners-Lee]] ]]

[[Tim Berners-Lee]] and his team at [[CERN]] are credited with inventing HTTP, along with HTML and the associated technology for a [[web server]] and a client [[user interface]] called [[web browser]]. Berners-Lee designed HTTP in order to help with the adoption of his other idea: the &quot;WorldWideWeb&quot; project, which was first proposed in 1989, now known as the [[World Wide Web]]. Development of HTTP was initiated in 1989 and summarized in a simple document describing the behavior of a client and a server using the first HTTP version, named 0.9.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; That version was subsequently developed, eventually becoming the public 1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; Development of early HTTP [[Request for Comments]] (RFC) documents started a few years later in a coordinated effort by the [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) and the [[World Wide Web Consortium]] (W3C), with work later moving to the IETF.

[[CERN httpd|The first web server]] went live in 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server |url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm |access-date=2021-08-11 |website=LivingInternet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berners-Lee| first=Tim| date=1990-10-02| title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText |url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c |access-date=2021-08-11 |website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; The protocol used had only one method, namely GET, which would request a page from a server.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Berners-Lee |first=Tim |title=HyperText Transfer Protocol |url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]] |access-date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; The response from the server was always an HTML page.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;/&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

== See also ==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

== Notes ==
{{reflist|group=note}}

== References ==
{{reflist}}

== External links ==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|Hypertext Transfer Protocol}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.

{{Web browsers|fsp}}
{{Semantic Web}}
{{URI scheme}}
{{Web interfaces}}

{{Authority control}}

[[Category:Hypertext Transfer Protocol| ]]
[[Category:Application layer protocols]]
[[Category:Internet properties established in 1991]]
[[Category:World Wide Web Consortium standards]]</text>
      <sha1>bu87vpicy228xnwmm1n4j9msqdd453o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369372</id>
      <parentid>369371</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T08:33:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369372</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62547" sha1="3y7v8giuji68mi8n2tdirabzo0k0ziu" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
{{HTTP}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (HTTP)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪيون انٽرنيٽ تي اپلوڊ ڪري سگهجن ٿيون. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي. اها ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست  پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي، سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (HTML) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ (UA) جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي HTTP پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ HTTP نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب ڪيش، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه HTTP هيڊرز (HTTP درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا HTTP هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (URL) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (URI) اسڪيمن http ۽ https کي استعمال ڪندي آهي. URIs کي HTML دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.

'''HTTP''' ('''Hypertext Transfer Protocol''') is an [[application layer]] protocol in the [[Internet protocol suite]] for distributed, collaborative, [[hypermedia]] information systems.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; HTTP is the foundation of data communication for the [[World Wide Web]], where [[hypertext]] documents include [[hyperlink]]s to other resources that the user can easily access, for example by a [[Computer mouse|mouse]] click or by tapping the screen in a [[web browser]].

HTTP is a [[request–response]] protocol in the [[client–server model]]. A transaction starts with a client submitting a request to the server, the server attempts to satisfy the request and returns a response to the client that describes the disposition of the request and optionally contains a requested resource such as an [[HTML]] document or other content.

In a common scenario, a [[web browser]] acts as the [[client (computing)|client]], and a [[web server]], [[Host (network)|hosting]] one or more [[website]]s, is the [[server (computing)|server]]. A web browser is an example of a [[user agent]] (UA). Other types of user agent include the indexing software used by search providers ([[web crawler]]s), [[voice browser]]s, [[mobile app]]s, and other [[software]] that accesses, consumes, or displays web content.

HTTP is designed to permit intermediate network elements to improve or enable communications between clients and servers. High-traffic websites often benefit from [[web cache]] servers that deliver content on behalf of [[upstream server]]s to improve response time. Web browsers cache previously accessed web resources and reuse them, whenever possible, to reduce network traffic. HTTP [[proxy server]]s at [[private network]] boundaries can facilitate communication for clients without a globally routable address, by relaying messages with external servers.

To allow intermediate HTTP nodes (proxy servers, web caches, etc.) to accomplish their functions, some of the [[List of HTTP header fields|HTTP headers]] (found in HTTP requests/responses) are managed [[hop-by-hop transport|hop-by-hop]] whereas other HTTP headers are managed [[end-to-end principle|end-to-end]] (managed only by the source client and by the target web server).

A [[web resource]] is located by a [[uniform resource locator]] (URL), using the [[Uniform Resource Identifier]] (URI) schemes ''http'' and ''[[https]]''. URIs are encoded as [[hyperlink]]s in [[HTML]] documents, so as to form interlinked [[hypertext]] documents.{{Ref RFC|3986}}

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== History ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|[[Tim Berners-Lee]] ]]

[[Tim Berners-Lee]] and his team at [[CERN]] are credited with inventing HTTP, along with HTML and the associated technology for a [[web server]] and a client [[user interface]] called [[web browser]]. Berners-Lee designed HTTP in order to help with the adoption of his other idea: the &quot;WorldWideWeb&quot; project, which was first proposed in 1989, now known as the [[World Wide Web]]. Development of HTTP was initiated in 1989 and summarized in a simple document describing the behavior of a client and a server using the first HTTP version, named 0.9.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; That version was subsequently developed, eventually becoming the public 1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; Development of early HTTP [[Request for Comments]] (RFC) documents started a few years later in a coordinated effort by the [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) and the [[World Wide Web Consortium]] (W3C), with work later moving to the IETF.

[[CERN httpd|The first web server]] went live in 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server |url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm |access-date=2021-08-11 |website=LivingInternet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berners-Lee| first=Tim| date=1990-10-02| title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText |url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c |access-date=2021-08-11 |website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; The protocol used had only one method, namely GET, which would request a page from a server.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Berners-Lee |first=Tim |title=HyperText Transfer Protocol |url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]] |access-date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; The response from the server was always an HTML page.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;/&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

== See also ==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

== Notes ==
{{reflist|group=note}}

== References ==
{{reflist}}

== External links ==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|Hypertext Transfer Protocol}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.

{{Web browsers|fsp}}
{{Semantic Web}}
{{URI scheme}}
{{Web interfaces}}

{{Authority control}}

[[Category:Hypertext Transfer Protocol| ]]
[[Category:Application layer protocols]]
[[Category:Internet properties established in 1991]]
[[Category:World Wide Web Consortium standards]]</text>
      <sha1>3y7v8giuji68mi8n2tdirabzo0k0ziu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369373</id>
      <parentid>369372</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T08:35:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369373</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62553" sha1="o6gn2usv86j8qrgzwx6wm1zhars59mh" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي، جيڪيون انٽرنيٽ تي اپلوڊ ڪري سگهجن ٿيون. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي. اها ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست  پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي، سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (HTML) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ (UA) جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي HTTP پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ HTTP نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب ڪيش، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه HTTP هيڊرز (HTTP درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا HTTP هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (URL) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (URI) اسڪيمن http ۽ https کي استعمال ڪندي آهي. URIs کي HTML دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.

'''HTTP''' ('''Hypertext Transfer Protocol''') is an [[application layer]] protocol in the [[Internet protocol suite]] for distributed, collaborative, [[hypermedia]] information systems.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; HTTP is the foundation of data communication for the [[World Wide Web]], where [[hypertext]] documents include [[hyperlink]]s to other resources that the user can easily access, for example by a [[Computer mouse|mouse]] click or by tapping the screen in a [[web browser]].

HTTP is a [[request–response]] protocol in the [[client–server model]]. A transaction starts with a client submitting a request to the server, the server attempts to satisfy the request and returns a response to the client that describes the disposition of the request and optionally contains a requested resource such as an [[HTML]] document or other content.

In a common scenario, a [[web browser]] acts as the [[client (computing)|client]], and a [[web server]], [[Host (network)|hosting]] one or more [[website]]s, is the [[server (computing)|server]]. A web browser is an example of a [[user agent]] (UA). Other types of user agent include the indexing software used by search providers ([[web crawler]]s), [[voice browser]]s, [[mobile app]]s, and other [[software]] that accesses, consumes, or displays web content.

HTTP is designed to permit intermediate network elements to improve or enable communications between clients and servers. High-traffic websites often benefit from [[web cache]] servers that deliver content on behalf of [[upstream server]]s to improve response time. Web browsers cache previously accessed web resources and reuse them, whenever possible, to reduce network traffic. HTTP [[proxy server]]s at [[private network]] boundaries can facilitate communication for clients without a globally routable address, by relaying messages with external servers.

To allow intermediate HTTP nodes (proxy servers, web caches, etc.) to accomplish their functions, some of the [[List of HTTP header fields|HTTP headers]] (found in HTTP requests/responses) are managed [[hop-by-hop transport|hop-by-hop]] whereas other HTTP headers are managed [[end-to-end principle|end-to-end]] (managed only by the source client and by the target web server).

A [[web resource]] is located by a [[uniform resource locator]] (URL), using the [[Uniform Resource Identifier]] (URI) schemes ''http'' and ''[[https]]''. URIs are encoded as [[hyperlink]]s in [[HTML]] documents, so as to form interlinked [[hypertext]] documents.{{Ref RFC|3986}}

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== History ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|[[Tim Berners-Lee]] ]]

[[Tim Berners-Lee]] and his team at [[CERN]] are credited with inventing HTTP, along with HTML and the associated technology for a [[web server]] and a client [[user interface]] called [[web browser]]. Berners-Lee designed HTTP in order to help with the adoption of his other idea: the &quot;WorldWideWeb&quot; project, which was first proposed in 1989, now known as the [[World Wide Web]]. Development of HTTP was initiated in 1989 and summarized in a simple document describing the behavior of a client and a server using the first HTTP version, named 0.9.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; That version was subsequently developed, eventually becoming the public 1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; Development of early HTTP [[Request for Comments]] (RFC) documents started a few years later in a coordinated effort by the [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) and the [[World Wide Web Consortium]] (W3C), with work later moving to the IETF.

[[CERN httpd|The first web server]] went live in 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server |url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm |access-date=2021-08-11 |website=LivingInternet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berners-Lee| first=Tim| date=1990-10-02| title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText |url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c |access-date=2021-08-11 |website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; The protocol used had only one method, namely GET, which would request a page from a server.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Berners-Lee |first=Tim |title=HyperText Transfer Protocol |url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]] |access-date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; The response from the server was always an HTML page.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;/&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

== See also ==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

== Notes ==
{{reflist|group=note}}

== References ==
{{reflist}}

== External links ==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|Hypertext Transfer Protocol}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.

{{Web browsers|fsp}}
{{Semantic Web}}
{{URI scheme}}
{{Web interfaces}}

{{Authority control}}

[[Category:Hypertext Transfer Protocol| ]]
[[Category:Application layer protocols]]
[[Category:Internet properties established in 1991]]
[[Category:World Wide Web Consortium standards]]</text>
      <sha1>o6gn2usv86j8qrgzwx6wm1zhars59mh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369374</id>
      <parentid>369373</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:01:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369374</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60202" sha1="jaalk4e20c8b4y8p3gl7oolvgigpr8z" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== History ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|[[Tim Berners-Lee]] ]]

[[Tim Berners-Lee]] and his team at [[CERN]] are credited with inventing HTTP, along with HTML and the associated technology for a [[web server]] and a client [[user interface]] called [[web browser]]. Berners-Lee designed HTTP in order to help with the adoption of his other idea: the &quot;WorldWideWeb&quot; project, which was first proposed in 1989, now known as the [[World Wide Web]]. Development of HTTP was initiated in 1989 and summarized in a simple document describing the behavior of a client and a server using the first HTTP version, named 0.9.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; That version was subsequently developed, eventually becoming the public 1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; Development of early HTTP [[Request for Comments]] (RFC) documents started a few years later in a coordinated effort by the [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) and the [[World Wide Web Consortium]] (W3C), with work later moving to the IETF.

[[CERN httpd|The first web server]] went live in 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server |url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm |access-date=2021-08-11 |website=LivingInternet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berners-Lee| first=Tim| date=1990-10-02| title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText |url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c |access-date=2021-08-11 |website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; The protocol used had only one method, namely GET, which would request a page from a server.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Berners-Lee |first=Tim |title=HyperText Transfer Protocol |url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]] |access-date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; The response from the server was always an HTML page.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;/&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

== See also ==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

== Notes ==
{{reflist|group=note}}

== References ==
{{reflist}}

== External links ==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|Hypertext Transfer Protocol}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.

{{Web browsers|fsp}}
{{Semantic Web}}
{{URI scheme}}
{{Web interfaces}}

{{Authority control}}

[[Category:Hypertext Transfer Protocol| ]]
[[Category:Application layer protocols]]
[[Category:Internet properties established in 1991]]
[[Category:World Wide Web Consortium standards]]</text>
      <sha1>jaalk4e20c8b4y8p3gl7oolvgigpr8z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369375</id>
      <parentid>369374</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:02:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369375</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60202" sha1="boe4i1aoz7oc8mgqbymtc7rk6doi2b5" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== History ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|[[Tim Berners-Lee]] ]]

[[Tim Berners-Lee]] and his team at [[CERN]] are credited with inventing HTTP, along with HTML and the associated technology for a [[web server]] and a client [[user interface]] called [[web browser]]. Berners-Lee designed HTTP in order to help with the adoption of his other idea: the &quot;WorldWideWeb&quot; project, which was first proposed in 1989, now known as the [[World Wide Web]]. Development of HTTP was initiated in 1989 and summarized in a simple document describing the behavior of a client and a server using the first HTTP version, named 0.9.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; That version was subsequently developed, eventually becoming the public 1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; Development of early HTTP [[Request for Comments]] (RFC) documents started a few years later in a coordinated effort by the [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) and the [[World Wide Web Consortium]] (W3C), with work later moving to the IETF.

[[CERN httpd|The first web server]] went live in 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server |url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm |access-date=2021-08-11 |website=LivingInternet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berners-Lee| first=Tim| date=1990-10-02| title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText |url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c |access-date=2021-08-11 |website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; The protocol used had only one method, namely GET, which would request a page from a server.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Berners-Lee |first=Tim |title=HyperText Transfer Protocol |url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]] |access-date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; The response from the server was always an HTML page.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;/&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

== See also ==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

== Notes ==
{{reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{reflist}}

== External links ==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|Hypertext Transfer Protocol}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.

{{Web browsers|fsp}}
{{Semantic Web}}
{{URI scheme}}
{{Web interfaces}}

{{Authority control}}

[[Category:Hypertext Transfer Protocol| ]]
[[Category:Application layer protocols]]
[[Category:Internet properties established in 1991]]
[[Category:World Wide Web Consortium standards]]</text>
      <sha1>boe4i1aoz7oc8mgqbymtc7rk6doi2b5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369376</id>
      <parentid>369375</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:03:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>369376</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60211" sha1="0tomxx3qem9hhbybwm485tv7lyanqpl" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== History ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|[[Tim Berners-Lee]] ]]

[[Tim Berners-Lee]] and his team at [[CERN]] are credited with inventing HTTP, along with HTML and the associated technology for a [[web server]] and a client [[user interface]] called [[web browser]]. Berners-Lee designed HTTP in order to help with the adoption of his other idea: the &quot;WorldWideWeb&quot; project, which was first proposed in 1989, now known as the [[World Wide Web]]. Development of HTTP was initiated in 1989 and summarized in a simple document describing the behavior of a client and a server using the first HTTP version, named 0.9.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; That version was subsequently developed, eventually becoming the public 1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; Development of early HTTP [[Request for Comments]] (RFC) documents started a few years later in a coordinated effort by the [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) and the [[World Wide Web Consortium]] (W3C), with work later moving to the IETF.

[[CERN httpd|The first web server]] went live in 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server |url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm |access-date=2021-08-11 |website=LivingInternet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berners-Lee| first=Tim| date=1990-10-02| title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText |url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c |access-date=2021-08-11 |website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; The protocol used had only one method, namely GET, which would request a page from a server.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Berners-Lee |first=Tim |title=HyperText Transfer Protocol |url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]] |access-date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; The response from the server was always an HTML page.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;/&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

== See also ==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

== Notes ==
{{reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|Hypertext Transfer Protocol}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.

{{Web browsers|fsp}}
{{Semantic Web}}
{{URI scheme}}
{{Web interfaces}}

{{Authority control}}

[[Category:Hypertext Transfer Protocol| ]]
[[Category:Application layer protocols]]
[[Category:Internet properties established in 1991]]
[[Category:World Wide Web Consortium standards]]</text>
      <sha1>0tomxx3qem9hhbybwm485tv7lyanqpl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369377</id>
      <parentid>369376</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369377</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60915" sha1="pirsqomjm47t18w5kzhez0r0ex0j3zp" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== History ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|[[Tim Berners-Lee]] ]]

[[Tim Berners-Lee]] and his team at [[CERN]] are credited with inventing HTTP, along with HTML and the associated technology for a [[web server]] and a client [[user interface]] called [[web browser]]. Berners-Lee designed HTTP in order to help with the adoption of his other idea: the &quot;WorldWideWeb&quot; project, which was first proposed in 1989, now known as the [[World Wide Web]]. Development of HTTP was initiated in 1989 and summarized in a simple document describing the behavior of a client and a server using the first HTTP version, named 0.9.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; That version was subsequently developed, eventually becoming the public 1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; Development of early HTTP [[Request for Comments]] (RFC) documents started a few years later in a coordinated effort by the [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) and the [[World Wide Web Consortium]] (W3C), with work later moving to the IETF.

[[CERN httpd|The first web server]] went live in 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server |url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm |access-date=2021-08-11 |website=LivingInternet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berners-Lee| first=Tim| date=1990-10-02| title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText |url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c |access-date=2021-08-11 |website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; The protocol used had only one method, namely GET, which would request a page from a server.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Berners-Lee |first=Tim |title=HyperText Transfer Protocol |url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]] |access-date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; The response from the server was always an HTML page.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;/&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

== See also ==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

== Notes ==
{{reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.


* {{سرڪاري ويب سائيٽ}} 
* {{github|httpwg|IETF HTTP ورڪنگ گروپ}} 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} ايڇ ٽي ٽي پي جي هڪ تفصيلي ٽيڪنيڪل تاريخ 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=HTTP لاءِ ڊيزائن جا مسئلا |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} برنرز-لي پاران پروٽوڪول ڊيزائن ڪرڻ وقت ڊيزائن جا مسئلا. 

{{Authority control}}

[[زمرو:انٽرنيٽ]] 
[[زمرو:ويب سائيٽون]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]
[[زمرو:هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول]]  [[زمرو:ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون جيڪا 1991ع ۾ قائم ڪيون ويون]]</text>
      <sha1>pirsqomjm47t18w5kzhez0r0ex0j3zp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369378</id>
      <parentid>369377</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:13:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:ڪمپيوٽر ڪنيڪٽرز]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>369378</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60958" sha1="oijmoy3p7ieygp71q961mzji6765czx" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== History ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|[[Tim Berners-Lee]] ]]

[[Tim Berners-Lee]] and his team at [[CERN]] are credited with inventing HTTP, along with HTML and the associated technology for a [[web server]] and a client [[user interface]] called [[web browser]]. Berners-Lee designed HTTP in order to help with the adoption of his other idea: the &quot;WorldWideWeb&quot; project, which was first proposed in 1989, now known as the [[World Wide Web]]. Development of HTTP was initiated in 1989 and summarized in a simple document describing the behavior of a client and a server using the first HTTP version, named 0.9.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; That version was subsequently developed, eventually becoming the public 1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; Development of early HTTP [[Request for Comments]] (RFC) documents started a few years later in a coordinated effort by the [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) and the [[World Wide Web Consortium]] (W3C), with work later moving to the IETF.

[[CERN httpd|The first web server]] went live in 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server |url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm |access-date=2021-08-11 |website=LivingInternet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berners-Lee| first=Tim| date=1990-10-02| title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText |url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c |access-date=2021-08-11 |website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; The protocol used had only one method, namely GET, which would request a page from a server.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Berners-Lee |first=Tim |title=HyperText Transfer Protocol |url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]] |access-date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; The response from the server was always an HTML page.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;/&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

== See also ==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

== Notes ==
{{reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.


* {{سرڪاري ويب سائيٽ}} 
* {{github|httpwg|IETF HTTP ورڪنگ گروپ}} 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} ايڇ ٽي ٽي پي جي هڪ تفصيلي ٽيڪنيڪل تاريخ 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=HTTP لاءِ ڊيزائن جا مسئلا |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} برنرز-لي پاران پروٽوڪول ڊيزائن ڪرڻ وقت ڊيزائن جا مسئلا. 

{{Authority control}}

[[زمرو:انٽرنيٽ]] 
[[زمرو:ويب سائيٽون]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]
[[زمرو:هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول]]  [[زمرو:ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون جيڪا 1991ع ۾ قائم ڪيون ويون]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر ڪنيڪٽرز]]</text>
      <sha1>oijmoy3p7ieygp71q961mzji6765czx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369379</id>
      <parentid>369378</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:14:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* نوٽس */</comment>
      <origin>369379</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60959" sha1="g6e5hld28jljn0r9f5kgoesw1hv7ymf" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== History ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|[[Tim Berners-Lee]] ]]

[[Tim Berners-Lee]] and his team at [[CERN]] are credited with inventing HTTP, along with HTML and the associated technology for a [[web server]] and a client [[user interface]] called [[web browser]]. Berners-Lee designed HTTP in order to help with the adoption of his other idea: the &quot;WorldWideWeb&quot; project, which was first proposed in 1989, now known as the [[World Wide Web]]. Development of HTTP was initiated in 1989 and summarized in a simple document describing the behavior of a client and a server using the first HTTP version, named 0.9.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; That version was subsequently developed, eventually becoming the public 1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; Development of early HTTP [[Request for Comments]] (RFC) documents started a few years later in a coordinated effort by the [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) and the [[World Wide Web Consortium]] (W3C), with work later moving to the IETF.

[[CERN httpd|The first web server]] went live in 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server |url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm |access-date=2021-08-11 |website=LivingInternet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berners-Lee| first=Tim| date=1990-10-02| title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText |url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c |access-date=2021-08-11 |website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; The protocol used had only one method, namely GET, which would request a page from a server.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Berners-Lee |first=Tim |title=HyperText Transfer Protocol |url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]] |access-date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; The response from the server was always an HTML page.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;/&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

== See also ==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

==نوٽس==
{{reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.


* {{سرڪاري ويب سائيٽ}} 
* {{github|httpwg|IETF HTTP ورڪنگ گروپ}} 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} ايڇ ٽي ٽي پي جي هڪ تفصيلي ٽيڪنيڪل تاريخ 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=HTTP لاءِ ڊيزائن جا مسئلا |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} برنرز-لي پاران پروٽوڪول ڊيزائن ڪرڻ وقت ڊيزائن جا مسئلا. 

{{Authority control}}

[[زمرو:انٽرنيٽ]] 
[[زمرو:ويب سائيٽون]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]
[[زمرو:هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول]]  [[زمرو:ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون جيڪا 1991ع ۾ قائم ڪيون ويون]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر ڪنيڪٽرز]]</text>
      <sha1>g6e5hld28jljn0r9f5kgoesw1hv7ymf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369380</id>
      <parentid>369379</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:15:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* پڻ ڏسو */</comment>
      <origin>369380</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60960" sha1="3mzayzeu3hcqzesd9ar3qzaqn2n70z6" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== History ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|[[Tim Berners-Lee]] ]]

[[Tim Berners-Lee]] and his team at [[CERN]] are credited with inventing HTTP, along with HTML and the associated technology for a [[web server]] and a client [[user interface]] called [[web browser]]. Berners-Lee designed HTTP in order to help with the adoption of his other idea: the &quot;WorldWideWeb&quot; project, which was first proposed in 1989, now known as the [[World Wide Web]]. Development of HTTP was initiated in 1989 and summarized in a simple document describing the behavior of a client and a server using the first HTTP version, named 0.9.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; That version was subsequently developed, eventually becoming the public 1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; Development of early HTTP [[Request for Comments]] (RFC) documents started a few years later in a coordinated effort by the [[Internet Engineering Task Force]] (IETF) and the [[World Wide Web Consortium]] (W3C), with work later moving to the IETF.

[[CERN httpd|The first web server]] went live in 1990.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server |url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm |access-date=2021-08-11 |website=LivingInternet |language=en-US}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Berners-Lee| first=Tim| date=1990-10-02| title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText |url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c |access-date=2021-08-11 |website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; The protocol used had only one method, namely GET, which would request a page from a server.&lt;ref&gt;{{cite web |last=Berners-Lee |first=Tim |title=HyperText Transfer Protocol |url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]] |access-date=31 August 2010 }}&lt;/ref&gt; The response from the server was always an HTML page.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;/&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

==پڻ ڏسو==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

==نوٽس==
{{reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.


* {{سرڪاري ويب سائيٽ}} 
* {{github|httpwg|IETF HTTP ورڪنگ گروپ}} 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} ايڇ ٽي ٽي پي جي هڪ تفصيلي ٽيڪنيڪل تاريخ 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=HTTP لاءِ ڊيزائن جا مسئلا |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} برنرز-لي پاران پروٽوڪول ڊيزائن ڪرڻ وقت ڊيزائن جا مسئلا. 

{{Authority control}}

[[زمرو:انٽرنيٽ]] 
[[زمرو:ويب سائيٽون]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]
[[زمرو:هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول]]  [[زمرو:ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون جيڪا 1991ع ۾ قائم ڪيون ويون]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر ڪنيڪٽرز]]</text>
      <sha1>3mzayzeu3hcqzesd9ar3qzaqn2n70z6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369381</id>
      <parentid>369380</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:31:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369381</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62501" sha1="iy91nydzpxyt7oqo17mj53h841nfajk" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

== تاريخ ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي ]]

ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي. &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

==پڻ ڏسو==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

==نوٽس==
{{reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.


* {{سرڪاري ويب سائيٽ}} 
* {{github|httpwg|IETF HTTP ورڪنگ گروپ}} 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} ايڇ ٽي ٽي پي جي هڪ تفصيلي ٽيڪنيڪل تاريخ 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=HTTP لاءِ ڊيزائن جا مسئلا |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} برنرز-لي پاران پروٽوڪول ڊيزائن ڪرڻ وقت ڊيزائن جا مسئلا. 

{{Authority control}}

[[زمرو:انٽرنيٽ]] 
[[زمرو:ويب سائيٽون]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]
[[زمرو:هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول]]  [[زمرو:ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون جيڪا 1991ع ۾ قائم ڪيون ويون]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر ڪنيڪٽرز]]</text>
      <sha1>iy91nydzpxyt7oqo17mj53h841nfajk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369382</id>
      <parentid>369381</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:33:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369382</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62496" sha1="pxl10om1lyxoozhtzbh1e61336umhlc" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==Versions==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

==پڻ ڏسو==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

==نوٽس==
{{reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.


* {{سرڪاري ويب سائيٽ}} 
* {{github|httpwg|IETF HTTP ورڪنگ گروپ}} 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} ايڇ ٽي ٽي پي جي هڪ تفصيلي ٽيڪنيڪل تاريخ 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=HTTP لاءِ ڊيزائن جا مسئلا |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} برنرز-لي پاران پروٽوڪول ڊيزائن ڪرڻ وقت ڊيزائن جا مسئلا. 

{{Authority control}}

[[زمرو:انٽرنيٽ]] 
[[زمرو:ويب سائيٽون]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]
[[زمرو:هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول]]  [[زمرو:ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون جيڪا 1991ع ۾ قائم ڪيون ويون]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر ڪنيڪٽرز]]</text>
      <sha1>pxl10om1lyxoozhtzbh1e61336umhlc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369383</id>
      <parentid>369382</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:34:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369383</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76406" sha1="1fxvv7wzg472pwjzv82i79mv05o54pj" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}
==ورزن==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

==پڻ ڏسو==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

==نوٽس==
{{reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.


* {{سرڪاري ويب سائيٽ}} 
* {{github|httpwg|IETF HTTP ورڪنگ گروپ}} 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} ايڇ ٽي ٽي پي جي هڪ تفصيلي ٽيڪنيڪل تاريخ 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=HTTP لاءِ ڊيزائن جا مسئلا |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} برنرز-لي پاران پروٽوڪول ڊيزائن ڪرڻ وقت ڊيزائن جا مسئلا. 

{{Authority control}}

[[زمرو:انٽرنيٽ]] 
[[زمرو:ويب سائيٽون]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]
[[زمرو:هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول]]  [[زمرو:ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون جيڪا 1991ع ۾ قائم ڪيون ويون]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر ڪنيڪٽرز]]</text>
      <sha1>1fxvv7wzg472pwjzv82i79mv05o54pj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369384</id>
      <parentid>369383</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:34:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369384</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75789" sha1="ddx0rqsca6iyw1wcn8r5y15fz44t9ss" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}
==ورزن==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

==پڻ ڏسو==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

==نوٽس==
{{reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.


* {{سرڪاري ويب سائيٽ}} 
* {{github|httpwg|IETF HTTP ورڪنگ گروپ}} 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} ايڇ ٽي ٽي پي جي هڪ تفصيلي ٽيڪنيڪل تاريخ 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=HTTP لاءِ ڊيزائن جا مسئلا |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} برنرز-لي پاران پروٽوڪول ڊيزائن ڪرڻ وقت ڊيزائن جا مسئلا. 

{{Authority control}}

[[زمرو:انٽرنيٽ]] 
[[زمرو:ويب سائيٽون]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]
[[زمرو:هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول]]  [[زمرو:ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون جيڪا 1991ع ۾ قائم ڪيون ويون]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر ڪنيڪٽرز]]</text>
      <sha1>ddx0rqsca6iyw1wcn8r5y15fz44t9ss</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369385</id>
      <parentid>369384</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:35:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369385</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75166" sha1="9ucgmpzd4dcpmtmkbqbe0uqh1h1wxki" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}
==ورزن==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

==پڻ ڏسو==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

==نوٽس==
{{reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.


* {{سرڪاري ويب سائيٽ}} 
* {{github|httpwg|IETF HTTP ورڪنگ گروپ}} 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} ايڇ ٽي ٽي پي جي هڪ تفصيلي ٽيڪنيڪل تاريخ 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=HTTP لاءِ ڊيزائن جا مسئلا |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} برنرز-لي پاران پروٽوڪول ڊيزائن ڪرڻ وقت ڊيزائن جا مسئلا. 

{{Authority control}}

[[زمرو:انٽرنيٽ]] 
[[زمرو:ويب سائيٽون]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]
[[زمرو:هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول]]  [[زمرو:ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون جيڪا 1991ع ۾ قائم ڪيون ويون]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر ڪنيڪٽرز]]</text>
      <sha1>9ucgmpzd4dcpmtmkbqbe0uqh1h1wxki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369386</id>
      <parentid>369385</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:36:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* تاريخ */</comment>
      <origin>369386</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="65997" sha1="2xvllyp8e2171qn8089ktulqrqqs094" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

==ورزن==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

==پڻ ڏسو==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

==نوٽس==
{{reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.


* {{سرڪاري ويب سائيٽ}} 
* {{github|httpwg|IETF HTTP ورڪنگ گروپ}} 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} ايڇ ٽي ٽي پي جي هڪ تفصيلي ٽيڪنيڪل تاريخ 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=HTTP لاءِ ڊيزائن جا مسئلا |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} برنرز-لي پاران پروٽوڪول ڊيزائن ڪرڻ وقت ڊيزائن جا مسئلا. 

{{Authority control}}

[[زمرو:انٽرنيٽ]] 
[[زمرو:ويب سائيٽون]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]
[[زمرو:هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول]]  [[زمرو:ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون جيڪا 1991ع ۾ قائم ڪيون ويون]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر ڪنيڪٽرز]]</text>
      <sha1>2xvllyp8e2171qn8089ktulqrqqs094</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369387</id>
      <parentid>369386</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:38:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>removed [[Category:ڪمپيوٽر ڪنيڪٽرز]]; added [[Category:ڪمپيوٽر سائنس جون ذيلي شاخون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>369387</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66020" sha1="db5h4gslzwfrgbhxmcww5h3c27pdeor" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

==ورزن==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

==پڻ ڏسو==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

==نوٽس==
{{reflist|group=note}}

== حوالا ==
{{reflist}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.


* {{سرڪاري ويب سائيٽ}} 
* {{github|httpwg|IETF HTTP ورڪنگ گروپ}} 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} ايڇ ٽي ٽي پي جي هڪ تفصيلي ٽيڪنيڪل تاريخ 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=HTTP لاءِ ڊيزائن جا مسئلا |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} برنرز-لي پاران پروٽوڪول ڊيزائن ڪرڻ وقت ڊيزائن جا مسئلا. 

{{Authority control}}

[[زمرو:انٽرنيٽ]] 
[[زمرو:ويب سائيٽون]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]
[[زمرو:هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول]]  [[زمرو:ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون جيڪا 1991ع ۾ قائم ڪيون ويون]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس جون ذيلي شاخون]]</text>
      <sha1>db5h4gslzwfrgbhxmcww5h3c27pdeor</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369388</id>
      <parentid>369387</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:39:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369388</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66021" sha1="bvjj44kkm9dn3bpftgoepokm24oi36q" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

==ورزن==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

==پڻ ڏسو==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

==نوٽس==
{{reflist|group=note}}

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.


* {{سرڪاري ويب سائيٽ}} 
* {{github|httpwg|IETF HTTP ورڪنگ گروپ}} 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} ايڇ ٽي ٽي پي جي هڪ تفصيلي ٽيڪنيڪل تاريخ 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=HTTP لاءِ ڊيزائن جا مسئلا |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} برنرز-لي پاران پروٽوڪول ڊيزائن ڪرڻ وقت ڊيزائن جا مسئلا. 

{{Authority control}}

[[زمرو:انٽرنيٽ]] 
[[زمرو:ويب سائيٽون]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]
[[زمرو:هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول]]  [[زمرو:ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون جيڪا 1991ع ۾ قائم ڪيون ويون]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس جون ذيلي شاخون]]</text>
      <sha1>bvjj44kkm9dn3bpftgoepokm24oi36q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369389</id>
      <parentid>369388</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T09:41:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369389</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66069" sha1="le2d7q9ngjvyfu7z3fecmilslpyjxdu" xml:space="preserve">{{Infobox settlement 
| image       = HTTP logo.svg{{!}}180px
| standard    = {{indented plainlist|
* {{IETF RFC|1945}} HTTP/1.0
* {{IETF RFC|9110}} HTTP Semantics
* {{IETF RFC|9111}} HTTP Caching
* {{IETF RFC|9112}} HTTP/1.1
* {{IETF RFC|9113}} [[HTTP/2]]
* {{IETF RFC|7541}} HTTP/2: HPACK Header Compression
* {{IETF RFC|8164}} HTTP/2: Opportunistic Security for HTTP/2
* {{IETF RFC|8336}} HTTP/2: The ORIGIN HTTP/2 Frame
* {{IETF RFC|8441}} HTTP/2: Bootstrapping WebSockets with HTTP/2
* {{IETF RFC|9114}} [[HTTP/3]]
* {{IETF RFC|9204}} HTTP/3: QPACK: Field Compression
}}
| developer   = Initially [[CERN]]; [[IETF]], [[W3C]]
| introdate   = {{Start date and age|1991|df=yes}}
| newer       =
|website={{URL|https://httpwg.org/specs/}}}}
'''هائپرٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول''' (Hypertext transfer protocol) مختصر طور تي يا '''ايڇ ٽي ٽي پي''' (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;)، هڪ اوزار آهي جيڪو انٽرنيٽ ويب سائيٽون ٺاهڻ لاء استعمال ڪيو ويندو آهي. ويب ڊولپر ويب سائيٽون ٺاهڻ لاءِ هن اوزار کي استعمال ڪرڻ ٿا. اهو ورهايل، تعاون ڪندڙ، هائپر ميڊيا انفارميشن سسٽم لاءِ انٽرنيٽ پروٽوڪول سوٽ ۾ اها هڪ ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول آهي ۽ ورلڊ وائڊ ويب لاءِ ڊيٽا ڪميونيڪيشن جو بنياد آهي، جتي هائپر ٽيڪسٽ دستاويزن ۾ ٻين وسيلن جا هائپر لنڪ شامل آهن جن تائين صارف آساني سان رسائي ڪري سگهي ٿو، مثال طور مائوس ڪلڪ ذريعي يا ويب برائوزر ۾ اسڪرين کي ٽيپ ڪندي. 

ايخ ٽي ٽي پي ڪلائنٽ-سرور ماڊل ۾ هڪ درخواست-جواب پروٽوڪول آهي. هڪ ٽرانزيڪشن هڪ ڪلائنٽ جي سرور تي درخواست جمع ڪرائڻ سان شروع ٿئي ٿي ۽ سرور درخواست کي پورو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو ۽ ڪلائنٽ کي هڪ جواب واپس ڪري ٿو جيڪو درخواست جي ترتيب کي بيان ڪري ٿو ۽ اختياري طور تي هڪ گهربل وسيلو شامل آهي جهڙوڪ ايخ ٽي ايم ايل (&lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt;) دستاويز يا ٻيو مواد. هڪ عام منظرنامي ۾، هڪ ويب برائوزر ڪلائنٽ طور ڪم ڪري ٿو ۽ هڪ ويب سرور، هڪ يا وڌيڪ ويب سائيٽن کي هوسٽ ڪندڙ سرور آهي. هڪ ويب برائوزر هڪ صارف ايجنٽ جي مثال آهي. ٻين قسمن جي استعمال ڪندڙ ايجنٽ ۾ انڊيڪسنگ سافٽ ويئر شامل آهن جيڪا انٽرنيٽ تي سرچ فراهم ڪندڙن (web browser)، وائس برائوزرز، موبائل ايپ ۽ ٻيا سافٽ ويئر استعمال ڪندا آهن جيڪي ويب مواد تائين رسائي، استعمال، يا ڊسپلي ڪندا آهن.

ايخ ٽي ٽي پي کي انٽرميڊيٽ نيٽ ورڪ عنصرن کي اجازت ڏيڻ لاءِ ٺاهيو ويو آهي ته جيئن ڪلائنٽ ۽ سرورز جي وچ ۾ رابطي کي بهتر يا فعال ڪري سگهجي. هاءِ ٽريفڪ ويب سائيٽون اڪثر ڪري ويب ڪيش سرورز مان فائدو حاصل ڪن ٿيون جيڪي اپ اسٽريم سرورز جي طرفان مواد پهچائين ٿيون ته جيئن جوابي وقت کي بهتر بڻائي سگهجي. ويب برائوزر اڳ ۾ رسائي ڪيل ويب وسيلن کي ڪيش ڪن ٿا ۽ جڏهن به ممڪن هجي، نيٽ ورڪ ٽرئفڪ کي گهٽائڻ لاءِ انهن کي ٻيهر استعمال ڪن ٿا. پرائيويٽ نيٽ ورڪ جي حدن تي &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; پراڪسي سرور ڪلائنٽ لاءِ عالمي سطح تي روٽيبل ايڊريس کان سواءِ رابطي کي آسان بڻائي سگهن ٿا، ٻاهرين سرورز سان پيغامن کي رليز ڪندي.

انٽرميڊيٽ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; نوڊس (پراڪسي سرورز، ويب Web &lt;small&gt;Cache&lt;/small&gt;، وغيره) کي انهن جي ڪمن کي پورو ڪرڻ جي اجازت ڏيڻ لاءِ، ڪجهه &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; درخواستن/جوابن) کي هاپ-بائي-هاپ منظم ڪيو ويندو آهي جڏهن ته ٻيا &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; هيڊرز اينڊ-ٽو-اينڊ منظم ڪيا ويندا آهن (صرف سورس ڪلائنٽ ۽ ٽارگيٽ ويب سرور پاران منظم ڪيو ويندو آهي).

هڪ ويب وسيلو هڪ يونيفارم ريسورس لوڪيٽر (&lt;small&gt;Uniform Resource Locator؛ URL&lt;/small&gt;) ذريعي ڳولهيو ويندو آهي، جيڪو يونيفارم ريسورس آئيڊينٽيفائر (&lt;small&gt;URI&lt;/small&gt;) اسڪيمن &lt;small&gt;http&lt;/small&gt; ۽ &lt;small&gt;https&lt;/small&gt; کي استعمال ڪندي آهي. &lt;small&gt;URIs&lt;/small&gt; کي &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; دستاويزن ۾ هائپر لنڪس جي طور تي انڪوڊ ڪيو ويندو آهي، ته جيئن انٽر لنڪ ٿيل هائپر ٽيڪسٽ دستاويز ٺاهي سگهجن.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt; 

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

==ورزن==
{{See also|CERN httpd}}
The protocol has been revised over time. A version is identified as HTTP/# where # is the version number. This article covers aspects of all versions but provides primary coverage for HTTP/0.9, HTTP/1.0, and HTTP/1.1. Separate articles cover [[HTTP/2]] and [[HTTP/3]] in detail.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
!Version
!Introduced
!Status
|-
|0.9
|1991
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.0
|1996
|{{no|Obsolete}}
|-
|1.1
|1997
|{{yes|Standard}}
|-
|2
|2015
|{{yes|Standard}}
|-
|3
|2022
|{{yes|Standard}}
|}

In HTTP/1.0, a separate TCP [[connection-oriented communication|connection]] to the same server is made for every resource request.{{Ref RFC|1945|rsection=1.3}}

In HTTP/1.1, instead a TCP connection can be reused to make multiple resource requests (i.e. of HTML pages, frames, images, [[Client-side scripting|scripts]], [[Cascading Style Sheets|stylesheets]], etc.).{{Ref RFC|9112|rsection=9.1,9.3}} HTTP/1.1 communications therefore experience less [[network latency|latency]] as the establishment of TCP connections presents considerable overhead, especially under high traffic conditions.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/Classic.html |title=Classic HTTP Documents |publisher=W3.org |date=1998-05-14 |access-date=2010-08-01}}&lt;/ref&gt;

Enhancements added with HTTP/2 allow for less latency and, in most cases, higher speeds than HTTP/1.1 communications. HTTP/2 adds support for:

* a compressed binary representation of metadata (HTTP headers) instead of a textual one, so that headers require much less space;
* a single [[Internet Protocol suite|TCP/IP]] (usually [[encryption|encrypted]]) connection per accessed server domain instead of 2 to 8 TCP/IP connections;
* one or more bidirectional streams per TCP/IP connection in which HTTP requests and responses are broken down and transmitted in small packets to almost solve the problem of the HOLB ([[head-of-line blocking]]);{{refn|group=note|In practice, these streams are used as multiple TCP/IP sub-connections to [[multiplexing|multiplex]] concurrent requests/responses, thus greatly reducing the number of real TCP/IP connections on server side, from 2..8 per client to 1, and allowing many more clients to be served at once.}}
* a push capability to allow server application to send data to clients whenever new data is available (without forcing clients to request periodically new data to server by using [[Polling (computer science)|polling]] methods).{{Ref RFC|9113|rsection=2}}

HTTP/3 uses [[QUIC]] + UDP transport protocols instead of TCP. Only the IP layer is used (which UDP, like TCP, builds on). This slightly improves the average speed of communications and avoids the occasional problem of TCP connection [[TCP congestion control |congestion]] that can temporarily block or slow down the data flow of all its streams (another form of &quot;''head of line blocking''&quot;).

==Use==

HTTP/2 is supported by 71% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/2 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http2|access-date=2026-01-21|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=Usage Statistics of HTTP/3 for Websites, January 2026 |url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3 |access-date=2026-01-21 |website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; (34.1% HTTP/2 + 36.9% HTTP/3 with backwards compatibility) and supported by almost all web browsers (over 98% of users).&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http2|access-date=2024-01-05|website=caniuse.com}}&lt;/ref&gt; It is also supported by major web servers over [[Transport Layer Security]] (TLS) using an [[Application-Layer Protocol Negotiation]] (ALPN) extension{{Ref RFC|7301}} where [[TLS 1.2]] or newer is required.{{Ref RFC|9113}}

HTTP/3 is used on 36.9% of websites&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of HTTP/3 for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-http3|access-date=2026-01-18|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt; and is supported by most web browsers, i.e. (at least partially) supported by 97% of users.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Can I use... Support tables for HTML5, CSS3, etc|url=https://caniuse.com/?search=http3|access-date=2024-01-08|website=canIuse.com}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 uses [[QUIC]] instead of [[Transmission Control Protocol|TCP]] for the underlying transport protocol. Like HTTP/2, it does not obsolete previous major versions of the protocol. In 2019, support for HTTP/3 was first added to [[Cloudflare]] and [[Google Chrome|Chrome]]&lt;ref&gt;{{cite web|url=https://www.zdnet.com/article/cloudflare-google-chrome-and-firefox-add-http3-support/|title=Cloudflare, Google Chrome, and Firefox add HTTP/3 support|website=ZDNet|date=26 September 2019|access-date=27 September 2019|df=dmy-all|first=Catalin|last=Cimpanu}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://blog.cloudflare.com/http3-the-past-present-and-future/|title=HTTP/3: the past, the present, and the future|date=2019-09-26|website=The Cloudflare Blog|language=en|access-date=2019-10-30}}&lt;/ref&gt; and also enabled in [[Firefox]].&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://community.cloudflare.com/t/firefox-nightly-supports-http-3/127778 |title=Firefox Nightly supports HTTP 3 – General – Cloudflare Community |date=2019-11-19 |access-date=2020-01-23}}&lt;/ref&gt; HTTP/3 has lower latency for real-world web pages and loads faster than HTTP/2, in some cases over three times faster than HTTP/1.1, which is still commonly the only protocol enabled.&lt;!-- The article written before HTTP/3 standardization, but after OUIC standardized, and that part of the article (and the link there links to older standard: &quot;0-RTT should not be blindly enabled. There are some possible security concerns depending on your threat model.&quot; --&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP/3 is Fast |url=https://requestmetrics.com/web-performance/http3-is-fast |access-date=2022-07-01 |website=Request Metrics |language=en}}&lt;/ref&gt;

[[HTTPS]], the secure variant of HTTP, is used by more than 85% of websites.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Usage Statistics of Default protocol https for websites|url=https://w3techs.com/technologies/details/ce-httpsdefault|access-date=2024-01-05|website=w3techs.com}}&lt;/ref&gt;

==Technology==

===Transport layer===
HTTP presumes an underlying and reliable [[transport layer]] protocol.{{Ref RFC|9110|rsection=3.3}} The standard choice of the underlying protocol prior to HTTP/3 is [[Transmission Control Protocol]] (TCP). HTTP/3 uses a different transport layer called [[QUIC]], which provides reliability on top of the unreliable [[User Datagram Protocol]] (UDP). HTTP/1.1 and earlier have been adapted to be used over plain unreliable UDP in [[multicast]] and [[unicast]] situations, forming HTTPMU and HTTPU. They are used in [[UPnP]] and [[Simple Service Discovery Protocol]] (SSDP), two protocols usually run on a [[local area network]].

===Data exchange===
HTTP is a [[stateless protocol|stateless]] application-level protocol and it requires a reliable network transport connection to exchange data between client and server.&lt;ref name=&quot;Connections&quot;&gt;{{cite IETF |rfc=9110 |section=3.3 |sectionname=Connections, Clients, and Servers |title=RFC 9110, HTTP Semantics}}&lt;/ref&gt; In HTTP implementations, [[Transmission Control Protocol|TCP/IP]] connections are used using [[List of TCP and UDP port numbers#Well-known ports|well-known ports]] (typically [[TCP port|port 80]] if the connection is unencrypted or port 443 if the connection is encrypted, see also [[List of TCP and UDP port numbers]]).{{Ref RFC|9110|rsection=4.2.1,4.2.2}} In HTTP/2, a TCP/IP connection plus multiple protocol channels are used. In HTTP/3, the application transport protocol [[QUIC]] over UDP is used.

====Request and response messages through connections====
Data is exchanged through a sequence of [[Request-response|request–response messages]] which are exchanged by a [[session layer]] transport connection.&lt;ref name=&quot;Connections&quot; /&gt; An HTTP client initially tries to establish a connection, real or virtual, with a server. An HTTP server listening on the port accepts the connection and then waits for a client's request message. The client sends its HTTP request message. Upon receiving the request the server sends back an HTTP response message, which includes header(s) plus a body if it is required. The body of this response message is typically the requested resource, although an error message or other information may also be returned. At any time and for many reasons, either the client or server can close the connection. Closing a connection is usually advertised by one or more HTTP headers in the last request or response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

====Persistent connections====
{{Main|HTTP persistent connection}}
In HTTP/0.9, the TCP/IP connection is always closed after server response has been sent, so it is never persistent.

In HTTP/1.0, the TCP/IP connection should always be closed by server after a response has been sent.{{Ref RFC|1945}}{{refn|group=note|Since late 1996, some developers of popular HTTP/1.0 browsers and servers (specially those who had planned support for HTTP/1.1 too), started to deploy (as an unofficial extension) a sort of keep-alive-mechanism (by using new HTTP headers) in order to keep the TCP/IP connection open for more than a request/response pair and so to speed up the exchange of multiple requests/responses.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;&gt;{{Cite book|url=https://www.oreilly.com/library/view/http-the-definitive/1565925092/ch04s05.html|title=HTTP: The Definitive Guide. (excerpt of chapter: &quot;Persistent Connections&quot;)|author1=David Gourley|author2=Brian Totty|author3=Marjorie Sayer|author4=Anshu Aggarwal|author5=Sailu Reddy|language=en|publisher=O'Reilly Media, inc.|isbn=978-1-56592-509-0|year=2002|access-date=2021-10-18}}&lt;/ref&gt;}}

In HTTP/1.1, a keep-alive-mechanism was officially introduced so that a connection could be reused for more than one request/response. Such persistent connections reduce request [[Network latency|latency]] perceptibly because the client does not need to re-negotiate the [[Transmission Control Protocol#Connection establishment|TCP 3-Way-Handshake connection]] after the first request has been sent. Another positive side effect is that, in general, the connection becomes faster with time due to TCP's [[TCP congestion control#Slow start|slow-start]]-mechanism.

HTTP/1.1 added also [[HTTP pipelining]] in order to further reduce lag time when using persistent connections by allowing clients to send multiple requests before waiting for each response.  This optimization was never considered really safe because a few web servers and many [[proxy server]]s, specially transparent proxy servers placed in Internet / [[Intranet]]s between clients and servers, did not handle pipelined requests properly (they served only the first request discarding the others, they closed the connection because they saw more data after the first request or some proxies even returned responses out of order etc.).  Because of this, only HEAD and some GET requests (i.e. limited to real file requests and so with [[URL]]s without query string used as a command, etc.) could be pipelined in a [[#Safe method|safe]] and [[#Idempotent method|idempotent]] mode.  After many years of struggling with the problems introduced by enabling pipelining, this feature was first disabled and then removed from most browsers also because of the announced adoption of HTTP/2.

HTTP/2 extended the usage of persistent connections by multiplexing many concurrent requests/responses through a single TCP/IP connection.

HTTP/3 does not use TCP/IP connections but QUIC + UDP.

====Content retrieval optimizations====
In HTTP/0.9, a requested resource was always sent in its entirety.

HTTP/1.0 added headers to manage resources cached by a client in order to allow conditional GET requests. 

* A server must return the entire content of the requested resource only if its last modified time is not known by the client or if it changed since the last full response to a GET request. 

* Header {{code |Content-Encoding}} was added to specify whether the returned content is [[HTTP compression |compressed]]. 

* If the size of the content is not known in advance (i.e. because it is dynamically generated) then the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; would ''not'' be included. The client would assume that transfer was complete when the connection closed, but a premature close would leave the client with partial content yet the client would not know it's partial.

HTTP/1.1 introduced and later versions provide:

* Headers to better manage the conditional retrieval of cached resources.

* [[Chunked transfer encoding]] allows content to be streamed in chunks in order to reliably send it even when the server does not know its length in advance (i.e. because it is dynamically generated, etc.).

* [[Byte serving |Byte range serving]] allows a client to request portions (ranges of bytes) of a resource. This is useful to resume an interrupted download (when a file is very large), when only a part of a content has to be shown or dynamically added to the already visible part by a browser (i.e. only the first or the following n comments of a web page) in order to spare time, bandwidth and system resources, etc.

===Application session {{anchor |HTTP session}}===
As a [[stateless protocol]], HTTP does not require the web server to retain information or status about each user for the duration of multiple requests. If a [[web application]] needs an [[Session (computer science)|application session]], it implements it via [[HTTP cookie]]s,&lt;ref&gt;{{Cite journal |last1=Lee |first1=Wei-Bin |last2=Chen |first2=Hsing-Bai |last3=Chang |first3=Shun-Shyan |last4=Chen |first4=Tzung-Her |date=2019-01-25 |title=Secure and efficient protection for HTTP cookies with self-verification |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/dac.3857 |journal=International Journal of Communication Systems |language=en |volume=32 |issue=2 |article-number=e3857 |doi=10.1002/dac.3857|s2cid=59524143 |url-access=subscription }}&lt;/ref&gt; hidden [[variable (computer science)|variable]]s in a [[Form (web)|web form]] or another mechanism.

Typically, to start a session, an interactive [[login]] is performed, and to end a session, a [[logout]] is requested by the user. These kind of operations use a custom [[authentication]] mechanism, not [[#Authentication|HTTP authentication]].

===Authentication===
HTTP provides multiple authentication schemes such as [[basic access authentication]] and [[digest access authentication]] which operate via a challenge–response mechanism whereby the server identifies and issues a challenge before serving the requested content.

HTTP provides a general framework for access control and authentication, via an extensible set of challenge–response authentication schemes, which can be used by a server to challenge a client request and by a client to provide authentication information.{{Ref RFC|9110}}

The authentication mechanisms described above belong to the HTTP protocol and are managed by client and server HTTP software (if configured to require authentication before allowing client access to one or more web resources), and not by the web applications using an [[#Application session|application session]].

The HTTP authentication specification includes realms that provide an arbitrary, implementation-specific construct for further dividing resources common to a given root [[Uniform Resource Identifier|URI]]. The realm value string, if present, is combined with the canonical root URI to form the protection space component of the challenge. This in effect allows the server to define separate authentication scopes under one root URI.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot; /&gt;

===Encrypted connection===
The most popular way of establishing an encrypted HTTP connection is [[HTTPS]].&lt;ref&gt;{{cite book |last=Canavan |first=John |title=Fundamentals of Networking Security |year=2001 |publisher=Artech House |location=Norwood, MA |isbn=978-1-58053-176-4 |pages=82–83}}&lt;/ref&gt; Two other methods for establishing an encrypted HTTP connection also exist: [[Secure Hypertext Transfer Protocol]], and using the [[HTTP/1.1 Upgrade header]] to specify an upgrade to TLS. Browser support for these two is, however, nearly non-existent.&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Zalewski |first1=Michal |title=Browser Security Handbook |url=https://code.google.com/p/browsersec/wiki/Part1#True_URL_schemes |access-date=30 April 2015|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Chromium Issue 4527: implement RFC 2817: Upgrading to TLS Within HTTP/1.1 |url=https://code.google.com/p/chromium/issues/detail?id=4527 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |title=Mozilla Bug 276813 – [RFE] Support RFC 2817 / TLS Upgrade for HTTP 1.1 |url=https://bugzilla.mozilla.org/show_bug.cgi?id=276813 |access-date=30 April 2015}}&lt;/ref&gt;

==Message format{{anchor |message-format}}==
[[File:Http request telnet ubuntu.png|thumb|right|An HTTP/1.1 request made using telnet. The parts of the transaction are shown in different colors: request in red, response header in purple, and response body in green.]]

This section describes messages for HTTP/1.1. Later versions, [[HTTP/2]]&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=9113 |title=HTTP/2 |date=June 2022}}&lt;/ref&gt; and [[HTTP/3]], use a [[Communication protocol#Binary|binary protocol]], where headers are encoded in a single &lt;code&gt;HEADERS&lt;/code&gt; and zero or more &lt;code&gt;CONTINUATION&lt;/code&gt; frames using HPACK&lt;ref&gt;{{cite ietf |rfc=7541 |title=HPACK: Header Compression for HTTP/2 |date=May 2015 |last1=Peon |first1=R. |last2=Ruellan |first2=H.}}&lt;/ref&gt; (HTTP/2) or QPACK (HTTP/3), which both provide efficient header compression. The request or response line from HTTP/1 has also been replaced by several pseudo-header fields, each beginning with a colon (&lt;code&gt;:&lt;/code&gt;).

At the highest level, a message consists of a header followed by a body.

===Header{{anchor |message-header}}===
A header consists of lines of [[ASCII]] [[plain text|text]]; each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The layout for both a request and a response header is:

; Start line: Structured data that differs for request vs. response.
; Header fields: Zero or more [[HTTP request header field|header field]] lines (at least 1 for HTTP/1.1); see below.
; Empty line: Marks the end of the header.

===Body{{anchor |message-body}}===
A body consists of data in any format; not limited to ASCII. The format must match that specified by the {{code |Content-Type}} header field if the message contains one. A body is optional or, in other words, can be blank.

===Entity{{anchor |message-entity}}===
Before HTTP/2, the term ''entity'' was used to mean the body plus header fields that describe the body. In particular, not all headers were considered part of the entity. The term ''entity header'' referred to a header that was considered part of the entity, and sometimes the body was called the ''entity body''. Modern documentation uses ''body'' and ''header'' without using ''entity''.

===Header field{{anchor |message-header-field}}===
{{See also |List of HTTP header fields}}
A header field represents [[metadata]] about the containing message. Examples include how the body is encoded (via [[HTTP compression#Content-Encoding tokens|Content-Encoding]]), session verification and identification of the client (as in [[browser cookies]], IP address, [[user-agent]]) or their anonymity thereof (VPN or proxy masking, user-agent spoofing), how the server should handle data (as in [[Do-Not-Track]] or [[Global Privacy Control]]), and the age (the time it has resided in a shared [[web cache|cache]]) of the document being downloaded. Generally, the information of a header field is used by [[software]] and not shown to the [[User (computing)|user]].

A header field line is formatted as a [[name-value pair]] with a colon separator. [[Whitespace (computer science)|Whitespace]] is not allowed around the name, but leading and trailing whitespace is ignored for the value part. Unlike a method name that must match exactly (case-sensitive),&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=9.1  |sectionname=Methods: Overview}}&lt;/ref&gt; a header field name is matched ignoring case although often shown with each word capitalized.&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2022 |rfc=9110 |title=HTTP Semantics |section=5.1 |sectionname=Field Names}}&lt;/ref&gt; For example, the following are header fields for {{code |Host}} and {{code |Accept-Language}}.

 Host: www.example.com
 Accept-Language: en

The standards do not limit the size of a header field or the number of fields in a message. However, most servers, clients, and proxy software impose limits for practical and security reasons. For example, the Apache 2.3 server by default limits the size of each field to 8190 bytes, and there can be at most 100 header fields in a single request.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-url=https://web.archive.org/web/20120509104709/https://httpd.apache.org/docs/2.3/mod/core.html#limitrequestfieldsize|archive-date=2012-05-09 |title=core - Apache HTTP Server |publisher=Httpd.apache.org |access-date=2012-03-13}}&lt;/ref&gt;

Although deprecated by RFC 7230,&lt;ref&gt;{{Cite ietf |date=June 2014 |rfc=7230 |title=Hypertext Transfer Protocol (HTTP/1.1): Message Syntax and Routing |section=3.2.4 |sectionname=Field Parsing}}&lt;/ref&gt; in the past, long lines could be split into multiple lines with a continuation line starting with a [[Space (punctuation)|space]] or [[tab character|tab]] character.

===Request{{anchor |Request_message}}===
A request is sent by a client to a server. The start line includes a method name, a request URI and the protocol version with a single space between each field.&lt;ref&gt;{{cite IETF |rfc=9112 |sectionname=Message format |section=2.1 |title=RFC 9112: HTTP/1.1}}&lt;/ref&gt; The following request start line specifies method {{code |GET}}, URI {{code |/customer/123}} and protocol version {{code |HTTP/1.1}}:

 GET /customer/123 HTTP/1.1

[[List of HTTP header fields#Request fields|Request header fields]] allow the client to pass additional information beyond the request line, acting as request modifiers (similarly to the parameters of a procedure). They give information about the client, about the target resource, or about the expected handling of the request. In the HTTP/1.1 protocol, all header fields except &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; are optional.

A request line containing only the path name is accepted by servers to maintain compatibility with HTTP clients before the HTTP/1.0 specification in {{IETF RFC|1945}}.&lt;ref&gt;{{cite web |title=Apache Week. HTTP/1.1 |url=https://www.apacheweek.com/features/http11 |access-date=2021-05-03 |archive-date=2021-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210602213136/http://www.apacheweek.com/features/http11 }} 090502 apacheweek.com&lt;/ref&gt;

====Resource{{anchor |request-resource}}====
The protocol structures transaction as operating on resources. What a resource represents, whether pre-existing data or data that is generated dynamically, depends on the implementation of the server. Often, the resource corresponds to a file or the output of an executable running on the server.

====Method{{anchor|request-method|Request_methods}}====
A request identifies a method (sometimes informally called ''verb'') to classify the desired action to be performed on a resource. The HTTP/1.0 specification{{Ref RFC|1945|rsection=8}} defined the GET, HEAD, and POST methods as well as listing the PUT, DELETE, LINK and UNLINK methods under additional methods. However, the HTTP/1.1 specification{{Ref RFC|2616|rsection=9}} added five new methods: PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, and TRACE. Any client can use any method and the server can be configured to support any combination of methods. If a method is unknown to an intermediate, it will be treated as an unsafe and [[idempotence|non-idempotent]] method. There is no limit to the number of methods that can be defined, which allows for future methods to be specified without breaking existing infrastructure. For example, [[WebDAV]] defined seven new methods and {{IETF RFC|5789}} specified the [[PATCH (HTTP)|PATCH]] method. A general-purpose web server is required to implement at least GET and HEAD, and all other methods are considered optional by the specification.{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}}

Method names are case sensitive.{{Ref RFC|9112|rsection=3}}{{Ref RFC|9110|rsection=9.1}} This is in contrast to HTTP header field names which are case-insensitive.{{Ref RFC|9110|rsection=6.3}}

{{anchor |GET method}}
; GET: The request is for a representation of a resource. The server should only [[Data retrieval|retrieve data]]; not modify state.&lt;ref name=&quot;Internet Engineering Task Force-2022&quot;/&gt; For retrieving without making changes, GET is preferred over POST, as it can be [[addressability|addressed]] through a [[URL]].{{clarify|how is GET addressable via a URL but POST is not?|date=November 2025}} This enables bookmarking and sharing and makes GET responses eligible for [[browser cache|caching]], which can save bandwidth. The [[W3C]] has published guidance principles on this distinction, saying, &quot;[[Web application]] design should be informed by the above principles, but also by the relevant limitations.&quot;&lt;ref&gt;{{cite web |last=Jacobs |first=Ian |title=URIs, Addressability, and the use of HTTP GET and POST |url=https://www.w3.org/2001/tag/doc/whenToUseGet.html#checklist |work=Technical Architecture Group finding |publisher=W3C |access-date=26 September 2010 |year=2004}}&lt;/ref&gt;

{{anchor |HEAD method}}
; HEAD: The request is like a GET except that the response should ''not'' include the representation data in the body. This is useful for retrieving the representation [[metadata]] in the response header, without having to transfer the entire representation. Uses include checking whether a page is available via the status code and getting the size of a [[computer file|file]] via header field &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt;.

{{anchor |POST method}}
; [[POST (HTTP)|POST]]: The request is to process a resource in some way. For example, it is used for posting a message to an [[Internet forum]], subscribing to a [[mailing list]], or completing an [[online shopping]] transaction.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.3}}

{{anchor |PUT method}}
; PUT: The request is to create or update a resource with the state in the request. A distinction from POST is that the client specifies the target location on the server.{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.4}}

{{anchor |DELETE method}}
; DELETE: The request is to delete a resource.

{{anchor |CONNECT method}}
; CONNECT: Requests that the intermediary establish a [[tunneling protocol|TCP/IP tunnel]] to the origin server identified by the request target. It is often used to secure connections through one or more [[HTTP proxy|HTTP proxies]] with [[Transport Layer Security|TLS]].{{Ref RFC|9110|rsection=9.3.6}}&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://www.kb.cert.org/vuls/id/150227 |title=Vulnerability Note VU#150227: HTTP proxy default configurations allow arbitrary TCP connections |access-date=2007-05-10 |date=2002-05-17 |publisher=[[CERT Coordination Center|US-CERT]]}}&lt;/ref&gt; See [[HTTP tunnel#HTTP CONNECT method|HTTP CONNECT method]].

{{anchor |OPTIONS method}}
; OPTIONS: Request is for a report of the HTTP methods that are supported for a resource. This can be used to check the functionality of a web server by requesting '*' instead of a specific resource.

{{anchor |TRACE method}}
; TRACE: Requests the server to respond with the received request in the response body. That way a client can see what (if any) changes or additions have been made by intermediaries. Useful for debugging.

{{anchor |PATCH method}}
; [[PATCH (HTTP)|PATCH]]: The request is to modify a resource according to its partial state in the request. Compared to PUT, this can save bandwidth by sending only part of a resource's representation instead of all of it.{{Ref RFC|5789}}

{{anchor|Properties of request methods table}}
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; style=&quot;text-align: center; width: auto; table-layout: fixed;&quot;
|+Properties of request methods
|-
!scope=&quot;col&quot;| Method
!scope=&quot;col&quot;| RFC
!scope=&quot;col&quot;| Request has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Response has &lt;br&gt; payload body
!scope=&quot;col&quot;| Safe
!scope=&quot;col&quot;| Idempotent
!scope=&quot;col&quot;| Cacheable
|-
!scope=&quot;row&quot;| GET
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| HEAD
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| POST
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{Yes}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PUT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| DELETE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| CONNECT
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| OPTIONS
| {{IETF RFC|9110}}
| {{Optional}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| TRACE
| {{IETF RFC|9110}}
| {{No}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
|-
!scope=&quot;row&quot;| PATCH
| {{IETF RFC|5789}}
| {{Yes}}
| {{Yes}}
| {{No}}
| {{No}}
| {{No}}
|}

=====Safe method=====
A request method is ''safe'' if a request with that method has no intended effect on the server. The methods GET, HEAD, OPTIONS, and TRACE are defined as safe. In other words, safe methods are intended to be [[Command–query separation|read-only]]. Safe methods can still have [[Side effect (computer science)|side effects]] not seen by the client, such as appending request information to a [[Server log|log file]] or charging an [[Web banner|advertising account]].

In contrast, the methods POST, PUT, DELETE, CONNECT, and PATCH are not safe. They may modify the state of the server or have other effects such as sending an [[email]]. Such methods are therefore not usually used by conforming [[Internet bot|web robots]] or web crawlers; some that do not conform tend to make requests without regard to context or consequences.

Despite the prescribed safety of GET requests, in practice their handling by the server is not technically limited in any way. Careless or deliberately irregular programming can allow GET requests to cause non-trivial changes on the server. This is discouraged because of the problems which can occur when [[web caching]], [[List of search engine software|search engines]], and other automated agents make unintended changes on the server. For example, a website might allow deletion of a resource through a URL such as ''&lt;nowiki&gt;https://example.com/article/1234/delete&lt;/nowiki&gt;'', which, if arbitrarily fetched, even using GET, would simply delete the article.&lt;ref name=&quot;Ediger-2007&quot;&gt;{{cite book |last=Ediger |first=Brad |date=2007-12-21 |title=Advanced Rails: Building Industrial-Strength Web Apps in Record Time |url=https://shop.oreilly.com/product/9780596510329.do |publisher=O'Reilly Media, Inc. |page=188 |isbn= 978-0-596-51972-8 |quote=A common mistake is to use GET for an action that updates a resource. [...] This problem came into the Rails public eye in 2005, when the Google Web Accelerator was released.}}&lt;/ref&gt; A properly coded website would require a DELETE or POST method for this action, which non-malicious bots would not make.

One example of this occurring in practice was during the short-lived [[Google Web Accelerator]] beta, which prefetched arbitrary URLs on the page a user was viewing, causing records to be automatically altered or deleted ''en masse''. The beta was suspended only weeks after its first release, following widespread criticism.&lt;ref&gt;{{cite web |url=https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |title=What Have We Learned From the Google Web Accelerator? |last=Cantrell |first=Christian |archive-url=https://web.archive.org/web/20170819161233/https://blogs.adobe.com/cantrell/archives/2005/06/what_have_we_le.html |archive-date=2017-08-19 |date=2005-06-01 |website=Adobe Blogs |publisher=Adobe |access-date=2018-11-19 }}&lt;/ref&gt;

=====Idempotent method=====
{{see also|Idempotence#Computer science meaning}}
A request method is ''idempotent'' if multiple identical requests with that method have the same effect as a single such request. The methods PUT and DELETE, and safe methods are defined as idempotent. Safe methods are trivially idempotent, since they are intended to have no effect on the server whatsoever; the PUT and DELETE methods, meanwhile, are idempotent since successive identical requests will be ignored. A website might, for instance, set up a PUT endpoint to modify a user's recorded email address. If this endpoint is configured correctly, any requests which ask to change a user's email address to the same email address which is already recorded—e.g. duplicate requests following a successful request—will have no effect. Similarly, a request to DELETE a certain user will have no effect if that user has already been deleted.

In contrast, the methods POST, CONNECT, and PATCH are not necessarily idempotent, and therefore sending an identical POST request multiple times may further modify the state of the server or have further effects, such as sending multiple [[email]]s. In some cases this is the desired effect, but in other cases it may occur accidentally. A user might, for example, inadvertently send multiple POST requests by clicking a button again if they were not given clear feedback that the first click was being processed. While [[web browser]]s may show [[alert dialog box]]es to warn users in some cases where reloading a page may re-submit a POST request, it is generally up to the web application to handle cases where a POST request should not be submitted more than once.

Note that whether or not a method is idempotent is not enforced by the protocol or web server. It is perfectly possible to write a web application in which (for example) a database insert or other non-idempotent action is triggered by a GET or other request. To do so against recommendations, however, may result in undesirable consequences, if a user agent assumes that repeating the same request is safe when it is not.

=====Cacheable method=====
{{see also|Web cache}}

A request method is ''cacheable'' if responses to requests with that method may be stored for future reuse. The methods GET, HEAD, and POST are defined as cacheable.

In contrast, the methods PUT, DELETE, CONNECT, OPTIONS, TRACE, and PATCH are not cacheable.

===Response &lt;span class=&quot;anchor&quot; id=&quot;Response_message&quot;&gt;&lt;/span&gt;===
A response is sent to the client by the server. The start line of a response consists of the protocol version, a status code and optionally a reason phrase with fields separated by a single space character. {{Ref RFC|9112|rsection=2.1}} The following response start line specifies protocol version {{code |HTTP/1.1}}, status code {{code|400}} and reason phrase {{code |Bad Request}}.

 HTTP/1.1 400 Bad Request

[[List of HTTP header fields#Response fields|Response header fields]] allow the server to pass additional information beyond the status line, acting as response modifiers. They give information about the server or about further access to the target resource or related resources. Each response header field has a defined meaning which can be further refined by the semantics of the request method or response status code.

====Status code{{anchor |response-status-code}}====
{{See also|List of HTTP status codes}}
The status code is a three-digit, decimal, integer value that represents the disposition of the server's attempt to satisfy the client's request. Generally, a client handles a response primarily based on the status code and secondarily on response header fields. A client may not understand each status code that a server reports but it must understand the class as indicated by the first digit and treat an unrecognized code as equivalent to the x00 code of that class. The classes are as follows:

; 1XX informational: The request was received, continuing process.
; 2XX successful: The request was successfully received, understood, and accepted.
; 3XX redirection: Further action needs to be taken in order to complete the request.
; 4XX client error: The request cannot be fulfilled due to an issue that the client might be able to control.
; 5XX server error: The server failed to fulfill an apparently valid request.

====Reason phrase{{anchor |response-reason-phrase}}====
The standard reason phrases are only recommendations. A web server is allowed to use a localized equivalent. If a status code indicates a problem, the user agent might display the reason phrase to the user to provide further information about the nature of the problem. The standard also allows the user agent to attempt to interpret the reason phrase, though this might be unwise since the standard explicitly specifies that status codes are machine-readable and reason phrases are [[human-readable]].

===Example===
The following demonstrates an HTTP/1.1 request-response transaction for a server at [[example.com|www.example.com]], port 80. HTTP/1.0 would use the same messages except for a few missing headers. HTTP/2 and HTTP/3 would use the same request-response mechanism but with different representations for HTTP headers.

The following is a request with no body. It consists of a start line, 6 header fields and a blank line {{endash}} each terminated with a [[carriage return]] and [[line feed]] sequence. The &lt;code&gt;Host&lt;/code&gt; header field distinguishes between various [[Domain Name System|DNS]] names sharing a single [[IP address]], allowing name-based [[virtual hosting]]. While optional in HTTP/1.0, it is mandatory in HTTP/1.1.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
GET / HTTP/1.1
Host: www.example.com
User-Agent: Mozilla/5.0
Accept: text/html,application/xhtml+xml,application/xml;q=0.9,image/avif,image/webp,*/*;q=0.8
Accept-Language: en-GB,en;q=0.5
Accept-Encoding: gzip, deflate, br
Connection: keep-alive

&lt;/syntaxhighlight&gt;

Although not clear in the representation above (due to limitations of this wiki), the blank line at the end results in ending in two line terminator sequences. Represented as a stream of characters, a shorted version of above shows this more clearly with &lt;code&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt; representing a line terminator sequence: &lt;code&gt;GET / HTTP/1.1&lt;CRLF&gt;Host: www.example.com&lt;CRLF&gt;&lt;CRLF&gt;&lt;/code&gt;.

In the following response, the [[HTTP ETag|ETag]] (entity tag) header field is used to determine if a cached version of the requested resource is identical to the current version of the resource on the server. The &lt;code&gt;Content-Type&lt;/code&gt; header field specifies the [[Internet media type]] of the data conveyed by the HTTP message, and &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; indicates its length in bytes. The HTTP/1.1 [[webserver]] publishes its ability to respond to requests for a byte range of the resource by including &lt;code&gt;Accept-Ranges: bytes&lt;/code&gt;. This is useful, if the client needs to have only certain portions&lt;ref&gt;{{cite IETF |draft=draft-ietf-http-range-retrieval-00 |title=Byte Range Retrieval Extension to HTTP |first1=Ari |last1=Luotonen |first2=John |last2=Franks |publisher=IETF |date=February 22, 1996}}&lt;/ref&gt; of a resource sent by the server, which is called [[byte serving]]. When &lt;code&gt;Connection: close&lt;/code&gt; is sent, it means that the [[web server]] will close the [[Transmission Control Protocol|TCP]] connection immediately after the end of the transfer of this response.{{Ref RFC|9112|rsection=9.1}}

Most of the header fields are optional but some are mandatory. When header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; is missing from a response with a body, then this should be considered an error in HTTP/1.0 but it may not be an error in HTTP/1.1 if header &lt;code&gt;Transfer-Encoding: chunked&lt;/code&gt; is present. Chunked transfer encoding uses a chunk size of 0 to mark the end of the content. Some old implementations of HTTP/1.0 omitted the header &lt;code&gt;Content-Length&lt;/code&gt; when the length of the body was not known at the beginning of the response and so the transfer of data to client continued until server closed the socket.

&lt;code&gt;Content-Encoding: gzip&lt;/code&gt; informs the client that the body is compressed per the [[gzip]] algorithm.

&lt;syntaxhighlight lang=&quot;http&quot;&gt;
HTTP/1.1 200 OK
Date: Mon, 23 May 2005 22:38:34 GMT
Content-Type: text/html; charset=UTF-8
Content-Length: 155
Last-Modified: Wed, 08 Jan 2003 23:11:55 GMT
Server: Apache/1.3.3.7 (Unix) (Red-Hat/Linux)
ETag: &quot;3f80f-1b6-3e1cb03b&quot;
Accept-Ranges: bytes
Connection: close

&lt;html&gt;
  &lt;head&gt;
    &lt;title&gt;An Example Page&lt;/title&gt;
  &lt;/head&gt;
  &lt;body&gt;
    &lt;p&gt;Hello World, this is a very simple HTML document.&lt;/p&gt;
  &lt;/body&gt;
&lt;/html&gt;
&lt;/syntaxhighlight&gt;

== Similar protocols ==
; [[Gopher (protocol)|Gopher protocol]]: A content delivery protocol that was displaced by HTTP in the early 1990s.
; [[SPDY]] protocol: An alternative to HTTP developed at [[Google]], superseded by [[HTTP/2]].
; [[Gemini (protocol)|Gemini protocol]]: A Gopher-inspired protocol which mandates privacy-related features.

==تاريخ==
[[File:Tim Berners-Lee CP 2.jpg|thumb|ٽم برنرز-لي]]
ٽم برنرز-لي ۽ سندس ٽيم کي &lt;small&gt;CERN&lt;/small&gt; ۾ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ايجاد ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو، &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; سان گڏ ۽ ويب سرور ۽ ڪلائنٽ يوزر انٽرفيس لاءِ لاڳاپيل ٽيڪنالاجي جنهن کي ويب برائوزر سڏيو ويندو آهي. برنرز-لي پنهنجي ٻئي خيال کي اپنائڻ ۾ مدد لاءِ &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ڊزائين ڪيو: &quot;ورلڊ وائڊ ويب&quot; منصوبو، جيڪو پهريون ڀيرو 1989ع ۾ تجويز ڪيو ويو هو، هاڻي ورلڊ وائڊ ويب جي نالي سان مشهور آهي.&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; جي ترقي &lt;small&gt;1989&lt;/small&gt;ع ۾ شروع ڪئي وئي ۽ هڪ سادي دستاويز ۾ خلاصو ڪيو ويو جنهن ۾ ڪلائنٽ ۽ سرور جي رويي کي بيان ڪيو ويو جيڪو پهريون &lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt; ورزن استعمال ڪندي، جن کي &lt;small&gt;'''0.9'''&lt;/small&gt; جو نالو ڏنو ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19912&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; اهو ورزن پوء ترقي ڪيو ۽ آخرڪار عوامي &lt;small&gt;'''1.0'''&lt;/small&gt; بڻجي ويو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19922&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt; شروعاتي ايخ ٽي ٽي پي (&lt;small&gt;HTTP&lt;/small&gt;) درخواست-ڪمنٽس (&lt;small&gt;RFC&lt;/small&gt;) دستاويزن جي ترقي ڪجهه سالن بعد &lt;small&gt;'''انٽرنيٽ انجنيئرنگ ٽاسڪ فورس'''&lt;/small&gt; (&lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt;) ۽ ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم (&lt;small&gt;W3C&lt;/small&gt;) جي هڪ مربوط ڪوشش ۾ شروع ٿي، جنهن جو ڪم بعد ۾ &lt;small&gt;IETF&lt;/small&gt; ڏانهن منتقل ٿيو.

پهريون ويب سرور 1990ع ۾ لائيو ٿيو.&lt;ref&gt;{{Cite web|title=Invention Of The Web, Web History, Who Invented the Web, Tim Berners-Lee, Robert Cailliau, CERN, First Web Server|url=https://www.livinginternet.com/w/wi_lee.htm|access-date=2021-08-11|website=LivingInternet|language=en-US}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|date=1990-10-02|title=daemon.c - TCP/IP based server for HyperText|url=https://www.w3.org/Daemon/old/V0.1/daemon.c|access-date=2021-08-11|website=www.w3.org}}&lt;/ref&gt; استعمال ٿيندڙ پروٽوڪول ۾ صرف هڪ طريقو هو يعني &lt;small&gt;GET&lt;/small&gt;، جيڪو سرور کان هڪ صفحي جي درخواست ڪندو هو.&lt;ref&gt;{{cite web|last=Berners-Lee|first=Tim|title=HyperText Transfer Protocol|url=https://www.w3.org/History/19921103-hypertext/hypertext/WWW/Protocols/HTTP.html|publisher=[[World Wide Web Consortium]]|access-date=31 August 2010}}&lt;/ref&gt; سرور کان جواب هميشه هڪ &lt;small&gt;HTML&lt;/small&gt; صفحو هوندو هو.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-19913&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/0.9===
In 1991, the first documented official version of HTTP was written as a plain document, less than 700 words long, and this version was named HTTP/0.9, which supported only GET method, allowing clients to only retrieve HTML documents from the server, but not supporting any other file formats or information upload.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/pub/WWW/Protocols/HTTP/AsImplemented.html|title=The Original HTTP as defined in 1991|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|date=1991-01-01|access-date=2010-07-24|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===HTTP/1.0-draft===
Since 1992, a new document was written to specify the evolution of the basic protocol towards its next full version. It supported both the simple request method of the 0.9 version and the full GET request that included the client HTTP version. This was the first of the many unofficial HTTP/1.0 drafts that preceded the final work on HTTP/1.0.&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1992&quot;&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP/HTTP2.html|title=Basic HTTP as defined in 1992|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1992|access-date=2021-10-19|language=en|author=Tim Berner-Lee}}&lt;/ref&gt;

===W3C HTTP Working Group===
After having decided that new features of HTTP protocol were required and that they had to be fully documented as official RFC documents, in early 1995, the HTTP Working Group (HTTP&amp;nbsp;WG, led by [[Dave Raggett]]) was constituted with the aim to standardize and expand the protocol with extended operations, extended negotiation, richer meta-information, tied with a security protocol which became more efficient by adding additional methods and [[List of HTTP header fields|header fields]].&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=Dave Raggett's Bio |url=https://www.w3.org/People/Raggett/profile.html|publisher=World Wide Web Consortium |access-date=11 June 2010}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web |last1=Raggett |first1=Dave |title=Hypertext Transfer Protocol Working Group |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgcharter.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010 |first2=Tim |last2=Berners-Lee}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned to revise and publish new versions of the protocol as HTTP/1.0 and HTTP/1.1 within 1995, but, because of the many revisions, that timeline lasted much more than one year.&lt;ref&gt;{{Cite web |last=Raggett |first=Dave |title=HTTP WG Plans |url=https://www.w3.org/Arena/webworld/httpwgplans.html |publisher=World Wide Web Consortium |access-date=29 September 2010}}&lt;/ref&gt;

The HTTP WG planned also to specify a far future version of HTTP called HTTP-NG (HTTP Next Generation) that would have solved all remaining problems, of previous versions, related to performances, low latency responses, etc. but this work started only a few years later and it was never completed.

===HTTP/1.0===
In May 1996, {{Sum RFC|1945|title=no|ref=yes}} was published as a final HTTP/1.0 revision of what had been used in previous 4 years as a pre-standard HTTP/1.0-draft which was already used by many web browsers and web servers.

In early 1996 developers started to even include unofficial extensions of the HTTP/1.0 protocol (i.e. keep-alive connections, etc.) into their products by using drafts of the upcoming HTTP/1.1 specifications.&lt;ref name=&quot;Sailu Reddy-2002&quot;/&gt;

===HTTP/1.1===
Since early 1996, major web browsers and web server developers also started to implement new features specified by pre-standard HTTP/1.1 drafts specifications.  End-user adoption of the new versions of browsers and servers was rapid. In March 1996, one web hosting company reported that over 40% of browsers in use on the Internet used the new HTTP/1.1 header &quot;Host&quot; to enable [[virtual hosting]], and that by June 1996, 65% of all browsers accessing their servers were pre-standard HTTP/1.1 compliant.&lt;ref&gt;{{Cite web |title=HTTP 1.1 Compliant Browsers |url=https://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-url=https://web.archive.org/web/19980204144926/http://www.webcom.com/glossary/http1.1.shtml |archive-date=1998-02-04 |access-date=2009-05-29 |work=webcom.com}}&lt;/ref&gt;

In January 1997, {{Sum RFC|2068|title=no|ref=yes}} was officially released as HTTP/1.1 specifications.

In June 1999, {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}} was released to include all improvements and updates based on previous (obsolete) HTTP/1.1 specifications.

===W3C HTTP-NG Working Group===
Resuming the old 1995 plan of previous HTTP Working Group, in 1997 an ''HTTP-NG Working Group'' was formed to develop a new HTTP protocol named HTTP-NG (HTTP New Generation).  A few proposals / drafts were produced for the new protocol to use [[multiplexing]] of HTTP transactions inside a single TCP/IP connection, but in 1999, the group stopped its activity passing the technical problems to IETF.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.w3.org/Protocols/HTTP-NG/|title=HTTP-NG Working Group|website=www.w3.org|publisher=World Wide Web Consortium|year=1997|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;

===IETF HTTP Working Group restarted===
In 2007, the IETF [https://httpwg.org/ HTTP Working Group] (HTTP WG bis or HTTPbis) was restarted firstly to revise and clarify previous HTTP/1.1 specifications and secondly to write and refine future HTTP/2 specifications (named httpbis).&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://httpwg.org/|title=HTTP Working Group|website=httpwg.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://datatracker.ietf.org/wg/httpbis/charter/|title=HTTP Working Group: charter httpbis|website=datatracker.ietf.org|publisher=IETF|year=2007|access-date=2021-10-19|language=en|author=Web Administrator}}&lt;/ref&gt;

===SPDY===
In 2009, [[Google]] announced [[SPDY]] {{endash}} a binary protocol they developed to speed up web traffic between browsers and servers. In many tests, using SPDY was indeed faster than using HTTP/1.1. SPDY was integrated into Google's [[Chromium (web browser)|Chromium]] and then into other major web browsers.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://dev.chromium.org/spdy/spdy-whitepaper|title=SPDY: An experimental protocol for a faster web|website=dev.chromium.org|publisher=Google|date=2009-11-01|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt; Some of the ideas about multiplexing HTTP streams over a single TCP connection were taken from various sources, including the work of W3C HTTP-NG Working Group.

===HTTP/2===
In 2012, HTTP Working Group (HTTPbis) announced the need for a new protocol; initially considering aspects of SPDY&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0098.html|title=Rechartering httpbis|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-01-24|access-date=2021-10-19|language=en|author=}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://lists.w3.org/Archives/Public/ietf-http-wg/2012JanMar/0902.html|title=WG Action: RECHARTER: Hypertext Transfer Protocol Bis (httpbis)|publisher=IETF; HTTP WG|date=2012-03-19|access-date=2021-10-19|language=en|author=IESG Secretary}}&lt;/ref&gt; and eventually deciding to derive the new protocol from SPDY.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://developers.google.com/web/fundamentals/performance/http2|title=High Performance Browser Networking: Introduction to HTTP/2|website=developers.google.com|publisher=Google Inc.|date=2019-09-03|access-date=2021-10-19|language=en|author1=Ilya Grigorik|author2=Surma}}&lt;/ref&gt; In May 2015, [[HTTP/2]] was published as {{Sum RFC|7540|title=no|ref=yes}}. The protocol was quickly adopted by web browsers already supporting SPDY and more slowly by web servers.

===2014 updates to HTTP/1.1===
In June 2014, the HTTP Working Group released an updated six-part HTTP/1.1 specification obsoleting {{Sum RFC|2616|title=no|ref=yes}}:
* {{Sum RFC|7230|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7231|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7232|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7233|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7234|ref=yes}}
* {{Sum RFC|7235|ref=yes}}

===HTTP/0.9 Deprecation===
In 2014, HTTP/0.9 was deprecated for servers supporting version HTTP/1.1 (and higher):{{Ref RFC|7230|rsection=Appendix A}}{{Blockquote |text=Since HTTP/0.9 did not support header fields in a request, there is no mechanism for it to support name-based virtual hosts (selection of resource by inspection of the Host header field).  '''Any server that implements name-based virtual hosts ought to disable support for HTTP/0.9'''.  Most requests that appear to be HTTP/0.9 are, in fact, badly constructed HTTP/1.x requests caused by a client failing to properly encode the request-target.
|multiline=yes |style=font-style: italic;}}

Since 2016 many product managers and developers of user agents (browsers, etc.) and web servers have begun planning to gradually deprecate and dismiss support for HTTP/0.9 protocol, mainly for the following reasons:&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://groups.google.com/a/chromium.org/g/blink-dev/c/OdKnpLlvVUo/m/1EpFGVUjAwAJ|title=Intent to Deprecate and Remove: HTTP/0.9 Support|website=groups.google.com|date=2016-06-30|access-date=2021-10-15|language=en|author=Matt Menke}}&lt;/ref&gt;
* it is so simple that an RFC document was never written (there is only the original document);&lt;ref name=&quot;Tim Berner-Lee-1991&quot;/&gt;
* it has no HTTP headers and lacks many other features that nowadays are required for minimal security reasons;
* it has not been widespread since 1999..2000 (because of HTTP/1.0 and HTTP/1.1) and is commonly used only by some very old network hardware, i.e. [[Router (computing)|routers]], etc.

As of 2022, HTTP/0.9 support has not been officially, completely deprecated and is still present in many web servers and browsers (for server responses only), even if usually disabled. It is unclear how long it will take to decommission HTTP/0.9.

===HTTP/3===
In 2020, the first drafts of [[HTTP/3]] were published and major web browsers and web servers started to adopt it. On 6 June 2022, IETF standardized HTTP/3 as {{Sum RFC|9114|title=no|ref=yes}}.

===Updates and refactoring in 2022===
In June 2022, RFC documents were published that deprecated many of the previous documents and introducing a few minor changes and a refactoring of HTTP semantics description into a separate document.
* {{Sum RFC|9110|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9111|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9112|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9113|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9114|ref=yes}} (See also the section above.)
* {{Sum RFC|9204|ref=yes}}
* {{Sum RFC|9218|ref=yes}}

==پڻ ڏسو==
* {{Annotated link| Comparison of file transfer protocols}}
* {{Annotated link| Constrained Application Protocol}}
* {{Annotated link| Content negotiation}}
* {{Annotated link| Digest access authentication}}
* {{Annotated link| InterPlanetary File System}}
* {{Annotated link| HTTP compression}}
* {{Annotated link| Representational state transfer}}
* {{Annotated link| Variant object}}
* {{Annotated link| Web cache}}
* {{Annotated link| WebSocket}}
* {{Annotated link| Wireless Application Protocol}}

==نوٽس==
{{reflist|group=note}}

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
{{wikibooks|Communication Networks/HTTP Protocol}}
{{Commons category|هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول}}
* {{Official website}}
* {{github|httpwg|IETF HTTP Working Group}}
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=Change History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} A detailed technical history of HTTP.
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=Design Issues for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} Design Issues by Berners-Lee when he was designing the protocol.

* {{سرڪاري ويب سائيٽ}} 
* {{github|httpwg|IETF HTTP ورڪنگ گروپ}} 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/History.html |title=History for HTTP |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} ايڇ ٽي ٽي پي جي هڪ تفصيلي ٽيڪنيڪل تاريخ 
* {{cite web |url=https://www.w3.org/Protocols/DesignIssues.html |title=HTTP لاءِ ڊيزائن جا مسئلا |publisher=W3.org |access-date=2010-08-01}} برنرز-لي پاران پروٽوڪول ڊيزائن ڪرڻ وقت ڊيزائن جا مسئلا. 

{{Authority control}}

[[زمرو:انٽرنيٽ]] 
[[زمرو:ويب سائيٽون]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]
[[زمرو:سافٽويئر انجنيئرنگ]]
[[زمرو:هائپر ٽيڪسٽ ٽرانسفر پروٽوڪول]]  [[زمرو:ايپليڪيشن ليئر پروٽوڪول]] 
[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار]]
[[زمرو:انٽرنيٽ ملڪيتون جيڪا 1991ع ۾ قائم ڪيون ويون]]
[[زمرو:ڪمپيوٽر سائنس جون ذيلي شاخون]]</text>
      <sha1>le2d7q9ngjvyfu7z3fecmilslpyjxdu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox settlement</title>
    <ns>10</ns>
    <id>43364</id>
    <revision>
      <id>369154</id>
      <parentid>362840</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T19:18:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>ضروري جاين تي سنڌيءَ ۾ نالا وڌا</comment>
      <origin>369154</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49310" sha1="fd72yz3tebuuy6i9wq5fikcebbk38y4" xml:space="preserve">

{{Infobox
| child = {{yesno|{{{embed|}}}}}
| bodyclass = geography vcard
| bodystyle = width:23em

| headerstyle = text-align:right

| abovestyle = font-size:1.25em; white-space:nowrap
| {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|title|above}} = {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|
    |&lt;span class=&quot;fn org&quot;&gt;{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/span&gt;
    }}{{#if:{{{native_name|}}}|&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/span&gt;}}{{#if:{{{other_name|}}}|&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;nickname&quot; style=&quot;font-size:78%&quot;&gt;{{{other_name}}}&lt;/span&gt;}}

&lt;!-- ** names, type, and transliterations ** --&gt;

| subheaderstyle = background-color:#cddeff; font-weight:bold;
| subheader = {{#if:{{both|{{{name|}}}{{{official_name|}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|&lt;span class=&quot;category&quot;&gt;{{{settlement_type|{{{type}}}}}}&lt;/span&gt;}}

| rowclass1 = mergedtoprow
| rowcellstyle1 = font-weight:bold;
| data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}}

&lt;!-- ***Transliteration language 1*** --&gt;
| rowclass2 = mergedtoprow
| header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}}&amp;nbsp;[[نقل نگاری]]}}

| rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label3 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type}}}
| data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}}

| rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label4 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type1}}}
| data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}}

| rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label5 =&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type2}}}
| data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}}

| rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label6 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type3}}}
| data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}}

| rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label7 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type4}}}
| data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}}

| rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label8 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type5}}}
| data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}}

| rowclass9 = mergedbottomrow
| label9 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type6}}}
| data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}}

&lt;!-- ***Transliteration language 2*** --&gt;
| rowclass10 = mergedtoprow
| header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}}&amp;nbsp;transcription(s)}}

| rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label11 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type}}}
| data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}}

| rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label12 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type1}}}
| data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}}

| rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label13 =&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type2}}}
| data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}}

| rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label14 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type3}}}
| data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}}

| rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label15 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type4}}}
| data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}}

| rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label16 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type5}}}
| data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}}

| rowclass17 = mergedbottomrow
| label17 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type6}}}
| data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}}
&lt;!-- end ** names, type, and transliterations ** --&gt;

&lt;!-- ***Skyline Image*** --&gt;
| rowclass18 = mergedtoprow
&lt;!-- | rowcellstyle18 = padding:0.7em 0.8em --&gt;
| data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}{{{image|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#if:{{{image_skyline|}}}|{{{image_skyline}}}|{{{image|}}}}}|size={{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}|sizedefault=250px|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}|title={{{image_caption|{{{caption|Skyline of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}}}}{{#if:{{{image_caption|{{{caption|}}}}}}|&lt;div&gt;{{{image_caption|{{{caption|}}}}}}&lt;/div&gt;}} }}

&lt;!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --&gt;
| rowclass19 = mergedtoprow
| class19 = maptable
|  data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}
|{{Infobox settlement/columns
| 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title= {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''{{Infobox settlement/link|type=پرچم|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}'''&lt;/small&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title={{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|مہر}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}'''&lt;/small&gt;}}
| 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title= {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''{{Infobox settlement/link|type=قومی نشان|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}'''&lt;/small&gt;}}
| 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title= {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}|لوگو}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}'''&lt;/small&gt;}}
| 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|&lt;br /&gt;{{{map_caption}}}}} }}
| 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}|
{{location map|{{{pushpin_map|}}}
|border = none
|alt = {{{pushpin_map_alt|}}}
|caption =
|float = center
|width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}}
|default_width = 250
|relief= {{{pushpin_relief|}}}
|AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}}
|overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}}
|coordinates = {{{coordinates|}}}
 |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }}
 |marksize =6
 |position = {{{pushpin_label_position|}}}
}}{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|&lt;small&gt;{{{pushpin_map_caption}}}&lt;/small&gt;|{{#if:{{{map_caption|}}}|&lt;small&gt;{{{map_caption}}}&lt;/small&gt;}}}}
}} }}
}} }}

&lt;!-- ***Etymology*** --&gt;
| rowclass20 = mergedtoprow
|  data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|اشتقاق: {{{etymology}}} }}
&lt;!-- ***Nickname*** --&gt;
| rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
|  data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|عرفیت: &lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{nickname}}}&lt;/span&gt;}}
&lt;!-- ***Motto*** --&gt;
| rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
|  data22 = {{#if:{{{motto|}}}|نعرو: {{{motto}}} }}
&lt;!-- ***Anthem*** --&gt;
| rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{motto|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
|  data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|ترانو: {{{anthem}}} }}
&lt;!-- ***Map*** --&gt;
| rowclass24 = mergedtoprow
|  data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}}
|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{{map_caption}}}&lt;/small&gt;}}
}}}}
| rowclass25 = mergedrow
|  data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{{map_caption1}}}&lt;/small&gt;}} }}

&lt;!-- ***Pushpin Map*** --&gt;
| rowclass26 = mergedtoprow
|  data26 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}|
{{location map|{{{pushpin_map|}}}
|border = none
|alt = {{{pushpin_map_alt|}}}
|caption =
|float = center
|width = {{{pushpin_mapsize|}}}
|default_width = 250
|relief= {{{pushpin_relief|}}}
|AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}}
|overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}}
|coordinates = {{{coordinates|}}}
 |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }}
 |marksize =6
 |position = {{{pushpin_label_position|}}}
}}{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|&lt;small&gt;{{{pushpin_map_caption}}}&lt;/small&gt;|{{#if:{{{map_caption|}}}|&lt;small&gt;{{{map_caption}}}&lt;/small&gt;}}}}
}} }}

&lt;!-- ***Coordinates*** --&gt;
| rowclass27 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{grid_position|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}}
|  data27 = {{#if:{{{coordinates|}}}
  |متناسقات{{#if:{{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}}|&amp;#32;({{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}})}}: {{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{{population_total}}}|R}})}}}}|{{#if:{{{subdivision_name|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{subdivision_name}}}|{{{subdivision_name1|{{{subdivision_name2|{{{subdivision_name3|}}}}}}}}} }} }} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }}

| rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}}
| label28 = {{ifempty|{{{grid_name|}}}|Grid&amp;nbsp;position}}
|  data28 = {{{grid_position|}}}

&lt;!-- ***Subdivisions*** --&gt;
| rowclass29 = mergedtoprow
| label29 = {{{subdivision_type}}}
|  data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }}

| rowclass30 = mergedrow
| label30 = {{{subdivision_type1}}}
|  data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }}

| rowclass31 = mergedrow
| label31 = {{{subdivision_type2}}}
|  data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }}

| rowclass32 = mergedrow
| label32 = {{{subdivision_type3}}}
|  data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }}

| rowclass33 = mergedrow
| label33 = {{{subdivision_type4}}}
|  data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }}

| rowclass34 = mergedrow
| label34 = {{{subdivision_type5}}}
|  data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }}

| rowclass35 = mergedrow
| label35 = {{{subdivision_type6}}}
|  data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }}

&lt;!-- ***Established*** --&gt;
| rowclass36 = mergedtoprow
| label36 = {{{established_title}}}
|  data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }}

| rowclass37 = mergedrow
| label37 = {{{established_title1}}}
|  data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }}

| rowclass38 = mergedrow
| label38 = {{{established_title2}}}
|  data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }}

| rowclass39 = mergedrow
| label39 = {{{established_title3}}}
|  data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }}

| rowclass40 = mergedrow
| label40 = {{{established_title4}}}
|  data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }}

| rowclass41 = mergedrow
| label41 = {{{established_title5}}}
|  data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }}

| rowclass42 = mergedrow
| label42 = {{{established_title6}}}
|  data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }}

| rowclass43 = mergedrow
| label43 = {{{established_title7}}}
|  data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }}

| rowclass44 = mergedrow
| label44 = {{{extinct_title}}}
|  data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }}

| rowclass45 = mergedrow
| label45 = باني 
|  data45 = {{{founder|}}}

| rowclass46 = mergedrow
| label46 = نالي ڪارڻ 
|  data46 = {{{named_for|}}}

&lt;!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --&gt;
| rowclass47 = mergedtoprow
| label47 = {{#if:{{{seat_type|}}}|{{{seat_type}}}|نشست}}
|  data47 = {{{seat|}}}

| rowclass48 = mergedrow
| label48 = {{# ڳوڻينشست}}
|  data48 = {{{seat1|}}}

| rowclass49 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
| label49 = {{#if:{{{parts_type|}}}|{{{parts_type}}}|[[ڀاڱا]] (انتظاميہ)}}
|  data49 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}}
|{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para
  |&lt;b&gt;{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|&amp;#58;&amp;nbsp;|}}&lt;/b&gt;{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}}
  |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}}
    |{{{parts}}}
    }}
  }} }}

&lt;!-- ***Government type and Leader*** --&gt;
| rowclass50 = mergedtoprow
| header50 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|حڪومت&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{government_footnotes|}}}&lt;/span&gt;}}
&lt;!-- ***Government*** --&gt;
| rowclass51 = mergedrow
| label51 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;قسم
|  data51 = {{{government_type|}}}

| rowclass52 = mergedrow
| label52 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;گڏجاڻي 
| class52 = agent
|  data52 = {{{governing_body|}}}

| rowclass53 = mergedrow
| label53 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{leader_title}}}
|  data53 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}}
| rowclass54 = mergedrow
| label54 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{leader_title1}}}
|  data54 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}}
| rowclass55 = mergedrow
| label55 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{leader_title2}}}
|  data55 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}}
| rowclass56 = mergedrow
| label56 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{leader_title3}}}
|  data56 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}}
| rowclass57 = mergedrow
| label57 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{leader_title4}}}
|  data57 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}}

&lt;!-- ***Geographical characteristics*** --&gt;
&lt;!-- ***Area*** --&gt;
| rowclass58 = mergedtoprow
| header58 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_metro_dunam|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}}{{{area_blank1_dunam|}}}{{{area_blank2_km2|}}}{{{area_blank2_ha|}}}{{{area_blank2_acre|}}}{{{area_blank2_sq_mi|}}}{{{area_blank2_dunam|}}}{{{area_rank|}}}{{{area_note|}}}{{{area_footnotes|}}}
|پکيڙ&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{area_footnotes|}}}&lt;/span&gt;}}

| rowclass59 = mergedrow
| label59 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|ڪل}}
| data59 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}
 |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_total_km2|}}}
   |ha   ={{{area_total_ha|}}}
   |acre ={{{area_total_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_total_dunam|}}}
   |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
   |mag  ={{{area_magnitude|}}}
 }}}}

| rowclass60 = mergedrow
| label60 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;زميني
| data60 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}}
 |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_land_km2|}}}
   |ha   ={{{area_land_ha|}}}
   |acre ={{{area_land_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_land_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}}}

| rowclass61 = mergedrow
| label61 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;پاڻي
| data61 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}}
 |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_water_km2|}}}
   |ha   ={{{area_water_ha|}}}
   |acre ={{{area_water_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_water_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}{{#if:{{{area_water_percent|}}}| &amp;nbsp;{{{area_water_percent}}}%}}}}

| rowclass62 = mergedrow
| label62 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;شهري&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{area_urban_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
| data62 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}}
 |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_urban_km2|}}}
   |ha   ={{{area_urban_ha|}}}
   |acre ={{{area_urban_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_urban_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}}}

| rowclass63 = mergedrow
| label63 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;ٻهراڙي&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{area_rural_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
| data63 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}}
 |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_rural_km2|}}}
   |ha   ={{{area_rural_ha|}}}
   |acre ={{{area_rural_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_rural_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}}}

| rowclass64 = mergedrow
| label64 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;ميٽرو&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{area_metro_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
| data64 = {{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_metro_dunam|}}}
 |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_metro_km2|}}}
   |ha   ={{{area_metro_ha|}}}
   |acre ={{{area_metro_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_metro_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|metro|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}}}

| rowclass65 = mergedrow
| label65 = پکيڙ ۾ درجو
| data65 = {{#if:{{{area_rank|}}}|{{{area_rank}}}}}

| rowclass66 = mergedrow
| label66 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{area_blank1_title}}}
| data66 = {{#if:{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}}{{{area_blank1_dunam|}}}
  |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_blank1_km2|}}}
   |ha   ={{{area_blank1_ha|}}}
   |acre ={{{area_blank1_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_blank1_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank1|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}}}

| rowclass67 = mergedrow
| label67 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{area_blank2_title}}}
| data67 = {{#if:{{{area_blank2_km2|}}}{{{area_blank2_ha|}}}{{{area_blank2_acre|}}}{{{area_blank2_sq_mi|}}}{{{area_blank2_dunam|}}}
  |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_blank2_km2|}}}
   |ha   ={{{area_blank2_ha|}}}
   |acre ={{{area_blank2_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_blank2_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank2|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}}}

| rowclass68 = mergedrow
| label68 = &amp;nbsp;
| data68 = {{#if:{{{area_note|}}}|&lt;small&gt;{{{area_note}}}&lt;/small&gt;}}
&lt;!-- ***Dimensions*** --&gt;
| rowclass69 = mergedtoprow
| header69 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|Dimensions&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{dimensions_footnotes|}}}&lt;/span&gt;}}

| rowclass70 = mergedrow
| label70 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;ڊيگھ 
|  data70 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}
 | {{infobox_settlement/lengthdisp
      |km  ={{{length_km|}}}
      |mi  ={{{length_mi|}}}
      |pref={{{unit_pref}}}
      |name={{{subdivision_name}}}
    }} }}

| rowclass71 = mergedrow
| label71 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;ويڪر 
|  data71 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}
 |{{infobox_settlement/lengthdisp
      |km  ={{{width_km|}}}
      |mi  ={{{width_mi|}}}
      |pref={{{unit_pref}}}
      |name={{{subdivision_name}}}
    }} }}

&lt;!-- ***Elevation*** --&gt;
| rowclass72 = mergedtoprow
| header72 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}{{{elevation_footnotes|}}}{{{elevation_max_footnotes|}}}{{{elevation_min_footnotes|}}}|بلندي}}

| rowclass73 = mergedrow
| label73 = بلندي&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&amp;#32;({{{elevation_point}}})}}&lt;/span&gt;
| data73 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}
 |{{infobox_settlement/lengthdisp
      |m   ={{{elevation_m|}}}
      |ft  ={{{elevation_ft|}}}
      |pref={{{unit_pref}}}
      |name={{{subdivision_name}}}
    }} }}
&lt;!-- ***Elevation max rank*** --&gt;
| rowclass74 = mergedrow
| label74 = بلند ترين بلندي&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}|&amp;#32;({{{elevation_max_point}}})}}&lt;/span&gt;
| data74 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}
 |{{infobox_settlement/lengthdisp
      |m   ={{{elevation_max_m|}}}
      |ft  ={{{elevation_max_ft|}}}
      |pref={{{unit_pref}}}
      |name={{{subdivision_name}}}
    }} }}

| rowclass75 = mergedrow
| label75 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;درجو
| data75 = {{#if:{{{elevation_max_rank|}}}|{{{elevation_max_rank}}}}}
&lt;!-- ***Elevation min rank*** --&gt;
| rowclass76 = mergedrow
| label76 = پست ترين بلندي&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}|&amp;#32;({{{elevation_min_point}}})}}&lt;/span&gt;
| data76 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}
  |{{infobox_settlement/lengthdisp
      |m   ={{{elevation_min_m|}}}
      |ft  ={{{elevation_min_ft|}}}
      |pref={{{unit_pref}}}
      |name={{{subdivision_name}}}
    }} }}{{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|&lt;br /&gt;درجو: {{{elevation_min_rank}}}}}

&lt;!-- *| rowclass77 = mergedtoprow
| label77 = آبادی &lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{#if:{{{population_as_of|}}}|({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data77 = {{#if:{{{population|}}}
  | {{formatnum:{{{population}}}}}
  | {{#ifeq:{{{total_type}}}|&amp;nbsp;
    | {{#if:{{{population_total|}}}
      | {{formatnum:{{{population_total}}}}}
      }}
    }}
  }}

| rowclass78 = mergedtoprow
| header78 = {{#if:{{{population|}}}
  |
  |{{#ifeq:{{{total_type}}}|&amp;nbsp;
     |
     |{{#if:{{{population_total|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_blank1|}}}{{{population_blank2|}}}{{{population_est|}}}
       |آبادی &lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{#if:{{{population_as_of|}}}|({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
      }}
    }}
  }}

| rowclass79 = mergedrow
| label79 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}|{{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|{{{settlement_type|{{{type}}}}}}|شھر}}|ڪل}}}}
|  data79 = {{#if:{{{population|}}}
  |
  |{{#ifeq:{{{total_type}}}|&amp;nbsp;
     |
     |{{#if:{{{population_total|}}}
       | {{formatnum:{{{population_total}}}}}
      }}
    }}
  }}

| rowclass80 = mergedrow
| label80 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;ڪاٿو &amp;nbsp;&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;({{{pop_est_as_of}}}){{{pop_est_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data80 = {{#if:{{{population_est|}}}|{{formatnum:{{{population_est}}}}} }}

&lt;!-- ***Population rank*** --&gt;
| rowclass81 = mergedrow
| label81 =&amp;nbsp;•&amp;nbsp;درجو 
|  data81 = {{{population_rank|}}}

| rowclass82 = mergedrow
| label82 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;گھاٽاڻ 
|  data82 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}{{{population_density_sq_mi|}}}{{{population_total|}}}
   |{{infobox_settlement/densdisp
      |/km2 ={{{population_density_km2|}}}
      |/sqmi={{{population_density_sq_mi|}}}
      |pop  ={{{population_total|}}}
      |dunam={{{area_total_dunam|}}}
      |ha   ={{{area_total_ha|}}}
      |km2  ={{{area_total_km2|}}}
      |acre ={{{area_total_acre|}}}
      |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}}
      |pref ={{{unit_pref}}}
      |name ={{{subdivision_name}}}
    }}}}

&lt;!-- ***Population density rank*** --&gt;
| rowclass83 = mergedrow
| label83 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp; گھاٽاڻ &amp;nbsp;درجو 
|  data83 = {{{population_density_rank|}}}

| rowclass84 = mergedrow
| label84 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;شھري&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{population_urban_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data84 = {{#if:{{{population_urban|}}}| {{formatnum:{{{population_urban}}}}} }}

| rowclass85 = mergedrow
| label85 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;شھري &amp;nbsp; گھاٽاڻ 
|  data85 = {{#if:{{{population_density_urban_km2|}}}{{{population_density_urban_sq_mi|}}}{{{population_urban|}}}
   |{{infobox_settlement/densdisp
      |/km2 ={{{population_density_urban_km2|}}}
      |/sqmi={{{population_density_urban_sq_mi|}}}
      |pop  ={{{population_urban|}}}
      |ha   ={{{area_urban_ha|}}}
      |km2  ={{{area_urban_km2|}}}
      |acre ={{{area_urban_acre|}}}
      |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}}
      |dunam={{{area_urban_dunam|}}}
      |pref ={{{unit_pref}}}
      |name ={{{subdivision_name}}}
    }}}}

| rowclass86 = mergedrow
| label86 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp; ٻھراڙي&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{population_rural_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data86 = {{#if:{{{population_rural|}}}|{{formatnum:{{{population_rural}}}}}}}

| rowclass87 = mergedrow
| label87 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp; ٻھراڙي &amp;nbsp;گھاٽاڻ
|  data87 = {{#if:{{{population_density_rural_km2|}}}{{{population_density_rural_sq_mi|}}}{{{population_rural|}}}
   |{{infobox_settlement/densdisp
      |/km2 ={{{population_density_rural_km2|}}}
      |/sqmi={{{population_density_rural_sq_mi|}}}
      |pop  ={{{population_rural|}}}
      |ha   ={{{area_rural_ha|}}}
      |km2  ={{{area_rural_km2|}}}
      |acre ={{{area_rural_acre|}}}
      |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}}
      |dunam={{{area_rural_dunam|}}}
      |pref ={{{unit_pref}}}
      |name ={{{subdivision_name}}}
    }}}}

| rowclass88 = mergedrow
| label88 =&amp;nbsp;•&amp;nbsp;[[ميٽروپوليٽن|ميٽرو]]&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{population_metro_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data88 = {{#if:{{{population_metro|}}}| {{formatnum:{{{population_metro}}}}} }}

| rowclass89 = mergedrow
| label89 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;ميٽرو &amp;nbsp; گھاٽاڻ 
|  data89 =  {{#if:{{{population_density_metro_km2|}}}{{{population_density_metro_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}
   |{{infobox_settlement/densdisp
      |/km2 ={{{population_density_metro_km2|}}}
      |/sqmi={{{population_density_metro_sq_mi|}}}
      |pop  ={{{population_metro|}}}
      |ha   ={{{area_metro_ha|}}}
      |km2  ={{{area_metro_km2|}}}
      |acre ={{{area_metro_acre|}}}
      |sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}}
      |dunam={{{area_metro_dunam|}}}
      |pref ={{{unit_pref}}}
      |name ={{{subdivision_name}}}
    }}}}

| rowclass90 = mergedrow
| label90 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{population_blank1_title|}}}&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{population_blank1_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data90 = {{#if:{{{population_blank1|}}}|{{formatnum:{{{population_blank1}}}}}}}

| rowclass91 = mergedrow
| label91 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{#if:{{{population_blank1_title|}}}|{{{population_blank1_title}}} گھاٽاڻ|گھاٽاڻ}}
|  data91 =  {{#if:{{{population_density_blank1_km2|}}}{{{population_density_blank1_sq_mi|}}}{{{population_blank1|}}}
   |{{infobox_settlement/densdisp
      |/km2 ={{{population_density_blank1_km2|}}}
      |/sqmi={{{population_density_blank1_sq_mi|}}}
      |pop  ={{{population_blank1|}}}
      |ha   ={{{area_blank1_ha|}}}
      |km2  ={{{area_blank1_km2|}}}
      |acre ={{{area_blank1_acre|}}}
      |sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}}
      |dunam={{{area_blank1_dunam|}}}
      |pref ={{{unit_pref}}}
      |name ={{{subdivision_name}}}
    }}}}

| rowclass92 = mergedrow
| label92 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{population_blank2_title|}}}&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{population_blank2_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data92 = {{#if:{{{population_blank2|}}}|{{formatnum:{{{population_blank2}}}}}}}

| rowclass93 = mergedrow
| label93 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{#if:{{{population_blank2_title|}}}|{{{population_blank2_title}}} گھاٽاڻ|گھاٽاڻ}}
|  data93 = {{#if:{{{population_density_blank2_km2|}}}{{{population_density_blank2_sq_mi|}}}{{{population_blank2|}}}
   |{{infobox_settlement/densdisp
      |/km2 ={{{population_density_blank2_km2|}}}
      |/sqmi={{{population_density_blank2_sq_mi|}}}
      |pop  ={{{population_blank2|}}}
      |ha   ={{{area_blank2_ha|}}}
      |km2  ={{{area_blank2_km2|}}}
      |acre ={{{area_blank2_acre|}}}
      |sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}}
      |dunam={{{area_blank2_dunam|}}}
      |pref ={{{unit_pref}}}
      |name ={{{subdivision_name}}}
    }}}}

| rowclass94 = mergedrow
| label94 = &amp;nbsp;
|  data94 = {{#if:{{{population_note|}}}|&lt;small&gt;{{{population_note}}}&lt;/small&gt;}}

| rowclass95 = mergedtoprow
| label95 = آبادي جو نالو 
|  data95 = {{{population_demonym|}}}

&lt;!-- ***Demographics 1*** --&gt;
| rowclass96 = mergedtoprow
| header96 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{{demographics_type1}}}&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{demographics1_footnotes|}}}&lt;/span&gt;}}
| rowclass97 = mergedrow
| label97 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title1}}}
|  data97 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title1|}}}|{{{demographics1_info1|}}}}}}}
| rowclass98 = mergedrow
| label98 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title2}}}
|  data98 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title2|}}}|{{{demographics1_info2|}}}}}}}
| rowclass99 = mergedrow
| label99 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title3}}}
|  data99 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title3|}}}|{{{demographics1_info3|}}}}}}}
| rowclass100 = mergedrow
| label100 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title4}}}
|  data100 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title4|}}}|{{{demographics1_info4|}}}}}}}
| rowclass101 = mergedrow
| label101 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title5}}}
|  data101 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title5|}}}|{{{demographics1_info5|}}}}}}}
| rowclass102 = mergedrow
| label102 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title6}}}
|  data102 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title6|}}}|{{{demographics1_info6|}}}}}}}
| rowclass103 = mergedrow
| label103 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title7}}}
|  data103 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title7|}}}|{{{demographics1_info7|}}}}}}}

&lt;!-- ***Demographics 2*** --&gt;
| rowclass104 = mergedtoprow
| header104 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{{demographics_type2}}}&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{demographics2_footnotes|}}}&lt;/span&gt;}}
| rowclass105 = mergedrow
| label105 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title1}}}
|  data105 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}}
| rowclass106 = mergedrow
| label106 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title2}}}
|  data106 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}}
| rowclass107 = mergedrow
| label107 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title3}}}
|  data107 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}}
| rowclass108 = mergedrow
| label108 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title4}}}
|  data108 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}}
| rowclass109 = mergedrow
| label109 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title5}}}
|  data109 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}}
| rowclass110 = mergedrow
| label110 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title6}}}
|  data110 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}}
| rowclass111 = mergedrow
| label111 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title7}}}
|  data111 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}}

&lt;!-- ***Time Zones*** --&gt;
| rowclass112 = mergedtoprow
| header112 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}}{{{timezone2|}}}{{{utc_offset2|}}}|منطقۂ وقت}}

| rowclass113 = mergedrow
| label113 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|منطقۂ وقت}}
| data113 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}}
 |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}| ([[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}}]])}}
}}

| rowclass114 = mergedrow
| label114 = &lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;گرمي جو وقت&lt;/span&gt;
| data114 = {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}
 |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}{{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}| ([[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]])}}
}}

| rowclass115 = mergedrow
| label115 = {{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|&lt;nowiki /&gt;}}
| data115 = {{#if:{{{timezone2|}}}{{{utc_offset2|}}}
 |{{{timezone2}}}{{#if:{{{utc_offset2|}}}| ([[UTC{{{utc_offset2}}}]])}}
}}{{#if:{{{timezone2_DST|}}}{{{utc_offset2_DST|}}}|&lt;br /&gt;گرمي جو وقت: {{{timezone2_DST}}}{{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}| ([[UTC{{{utc_offset2_DST}}}]])}}}}

&lt;!-- ***Postal Code(s)*** --&gt;
| rowclass116 = mergedtoprow
| label116 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{{postal_code_type}}}|پوسٽل ڪوڊ}}
| class116 = adr
| data116 = {{#if:{{{postal_code|}}}|&lt;span class=&quot;postal-code&quot;&gt;{{{postal_code}}}&lt;/span&gt;}}

| rowclass117 = mergedrow
| label117 = {{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{{postal2_code_type}}}|ٻيو پوسٽل ڪوڊ}}
| class117 = adr
| data117 = {{#if:{{{postal2_code|}}}|&lt;span class=&quot;postal-code&quot;&gt;{{{postal2_code}}}&lt;/span&gt;}}

| rowclass118 = mergedrow
| label118 = {{#if:{{{area_code_type|}}}|{{{area_code_type}}}|ٽيليفون ڪوڊ}}
| data118 = {{#if:{{{area_code|}}}|{{{area_code}}}}}

| rowclass119 = mergedrow
| label119 = [[جيو ڪوڊ]]
| class119 = nickname
| data119 = {{#if:{{{geocode|}}}|{{{geocode}}}}}

| rowclass120 = mergedrow
| label120 = [[آیزو 3166|آیزو 3166 رمز]]
| class120 = nickname
| data120 = {{#if:{{{iso_code|}}}|{{{iso_code}}}}}

| rowclass121 = mergedrow
| label121 = {{#if:{{{registration_plate_type|}}}|{{{registration_plate_type}}}|[[گڊي نمبر پليٽ|گڊي جي نمبر پليٽ]]}}
| data121 = {{#if:{{{registration_plate|}}}|{{{registration_plate}}}}}

&lt;!-- ***Blank Fields (two sections)*** --&gt;
| rowclass122 = mergedtoprow
| label122 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}
|  data122 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}}

| rowclass123 = mergedrow
| label123 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}
|  data123 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}}

| rowclass124 = mergedrow
| label124 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}
|  data124 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}}

| rowclass125 = mergedrow
| label125 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}
|  data125 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}}

| rowclass126 = mergedrow
| label126 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}
|  data126 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}}

| rowclass127 = mergedrow
| label127 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}
|  data127 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}}

| rowclass128 = mergedrow
| label128 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}
|  data128 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}}

| rowclass129 = mergedrow
| label129 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}
|  data129 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}}

| rowclass130 = mergedtoprow
| label130 = {{{blank_name_sec2}}}
|  data130 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}}

| rowclass131 = mergedrow
| label131 = {{{blank1_name_sec2}}}
|  data131 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}}

| rowclass132 = mergedrow
| label132 = {{{blank2_name_sec2}}}
|  data132 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}}

| rowclass133 = mergedrow
| label133 = {{{blank3_name_sec2}}}
|  data133 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}}

| rowclass134 = mergedrow
| label134 = {{{blank4_name_sec2}}}
|  data134 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}}

| rowclass135 = mergedrow
| label135 = {{{blank5_name_sec2}}}
|  data135 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}}

| rowclass136 = mergedrow
| label136 = {{{blank6_name_sec2}}}
|  data136 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}}

| rowclass137 = mergedrow
| label137 = {{{blank7_name_sec2}}}
|  data137 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}}

&lt;!-- ***Website*** --&gt;

| rowclass138 = mergedtoprow
| label138 = ويب سائيٽ
| data138 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}}

&lt;!-- ***Footnotes*** --&gt;
| belowstyle = text-align:left; font-size:smaller
| belowrowclass = mergedtoprow
| below = {{{footnotes|}}}
}}&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{coordinates_region|}}}|CA-X|US-X|IN-X=[[Category:Infobox settlement uses with imprecise region codes]]
}}{{#if:{{{image_dot_map|}}}{{{dot_mapsize|}}}{{{dot_map_base_alt|}}}{{{dot_map_alt|}}}{{{dot_map_caption|}}}{{{dot_x|}}}{{{dot_y|}}}|[[Category:Pages using infobox settlement with a dot map]]
}}&lt;/includeonly&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:ڄاڻ دٻو آباد مقام غلط پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:Infobox settlement]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y
| alt | anthem | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_magnitude | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | caption | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | coor_pinpoint | coor_type | coordinates |  coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_title1 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_title1 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes| founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | grid_name | grid_position | image | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_skyline | image_size | imagesize | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | motto | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_link | timezone_DST | timezone1 | timezone1_DST | timezone2 | timezone2_DST | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | website | width_km | width_mi
}}{{#if:{{{latd|}}}{{{longd|}}}{{{latm|}}}{{{longm|}}}{{{lats|}}}{{{longs|}}}{{{latNS|}}}{{{longEW|}}}{{{coordinates_display|}}}{{{coordinates_type|}}}{{{coordinates_format|}}}{{{coordinates_region|}}}|{{main other|[[گٹھ:خانہ معلومات آباد مقام دا استعمال کرنے والے صفحات مع غلط پیرامیٹر|ω]]}}}}{{#if:{{{image|}}}|
[[گٹھ:Pages using infobox settlement with the image parameter|{{#if:{{{image_skyline|}}}|!}}{{PAGENAME}}]]

}}{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}}
 |
[[گٹھ:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]]

}}&lt;noinclude&gt;
{{دستاویز}}
&lt;!-- Please add this template's categories to the /doc subpage, not here – thanks! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>fd72yz3tebuuy6i9wq5fikcebbk38y4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369159</id>
      <parentid>369154</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T19:43:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>زمرو:ڄاڻ دٻو آباد مقام غلط پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ صفحا معمولي ڪاپي ايڊٽ</comment>
      <origin>369159</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="49319" sha1="rz21yozkxux35nyclm8t3t4qcpwxhob" xml:space="preserve">

{{Infobox
| child = {{yesno|{{{embed|}}}}}
| bodyclass = geography vcard
| bodystyle = width:23em

| headerstyle = text-align:right

| abovestyle = font-size:1.25em; white-space:nowrap
| {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|title|above}} = {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|
    |&lt;span class=&quot;fn org&quot;&gt;{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/span&gt;
    }}{{#if:{{{native_name|}}}|&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/span&gt;}}{{#if:{{{other_name|}}}|&lt;br /&gt;&lt;span class=&quot;nickname&quot; style=&quot;font-size:78%&quot;&gt;{{{other_name}}}&lt;/span&gt;}}

&lt;!-- ** names, type, and transliterations ** --&gt;

| subheaderstyle = background-color:#cddeff; font-weight:bold;
| subheader = {{#if:{{both|{{{name|}}}{{{official_name|}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|&lt;span class=&quot;category&quot;&gt;{{{settlement_type|{{{type}}}}}}&lt;/span&gt;}}

| rowclass1 = mergedtoprow
| rowcellstyle1 = font-weight:bold;
| data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}}

&lt;!-- ***Transliteration language 1*** --&gt;
| rowclass2 = mergedtoprow
| header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}}&amp;nbsp;[[نقل نگاری]]}}

| rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label3 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type}}}
| data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}}

| rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label4 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type1}}}
| data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}}

| rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label5 =&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type2}}}
| data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}}

| rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label6 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type3}}}
| data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}}

| rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label7 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type4}}}
| data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}}

| rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label8 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type5}}}
| data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}}

| rowclass9 = mergedbottomrow
| label9 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang1_type6}}}
| data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}}

&lt;!-- ***Transliteration language 2*** --&gt;
| rowclass10 = mergedtoprow
| header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}}&amp;nbsp;transcription(s)}}

| rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label11 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type}}}
| data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}}

| rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label12 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type1}}}
| data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}}

| rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label13 =&amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type2}}}
| data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}}

| rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label14 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type3}}}
| data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}}

| rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label15 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type4}}}
| data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}}

| rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}
| label16 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type5}}}
| data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}}

| rowclass17 = mergedbottomrow
| label17 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{translit_lang2_type6}}}
| data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}}
&lt;!-- end ** names, type, and transliterations ** --&gt;

&lt;!-- ***Skyline Image*** --&gt;
| rowclass18 = mergedtoprow
&lt;!-- | rowcellstyle18 = padding:0.7em 0.8em --&gt;
| data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}{{{image|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{#if:{{{image_skyline|}}}|{{{image_skyline}}}|{{{image|}}}}}|size={{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}|sizedefault=250px|alt={{{image_alt|{{{alt|}}}}}}|title={{{image_caption|{{{caption|Skyline of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}}}}{{#if:{{{image_caption|{{{caption|}}}}}}|&lt;div&gt;{{{image_caption|{{{caption|}}}}}}&lt;/div&gt;}} }}

&lt;!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --&gt;
| rowclass19 = mergedtoprow
| class19 = maptable
|  data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}
|{{Infobox settlement/columns
| 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title= {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''{{Infobox settlement/link|type=پرچم|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}'''&lt;/small&gt;}}
| 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title={{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|مہر}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}'''&lt;/small&gt;}}
| 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title= {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''{{Infobox settlement/link|type=قومی نشان|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}'''&lt;/small&gt;}}
| 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title= {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}&lt;br /&gt;&lt;small&gt;'''{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}|لوگو}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}'''&lt;/small&gt;}}
| 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|&lt;br /&gt;{{{map_caption}}}}} }}
| 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}|
{{location map|{{{pushpin_map|}}}
|border = none
|alt = {{{pushpin_map_alt|}}}
|caption =
|float = center
|width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}}
|default_width = 250
|relief= {{{pushpin_relief|}}}
|AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}}
|overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}}
|coordinates = {{{coordinates|}}}
 |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }}
 |marksize =6
 |position = {{{pushpin_label_position|}}}
}}{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|&lt;small&gt;{{{pushpin_map_caption}}}&lt;/small&gt;|{{#if:{{{map_caption|}}}|&lt;small&gt;{{{map_caption}}}&lt;/small&gt;}}}}
}} }}
}} }}

&lt;!-- ***Etymology*** --&gt;
| rowclass20 = mergedtoprow
|  data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|اشتقاق: {{{etymology}}} }}
&lt;!-- ***Nickname*** --&gt;
| rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
|  data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|عرفیت: &lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{nickname}}}&lt;/span&gt;}}
&lt;!-- ***Motto*** --&gt;
| rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
|  data22 = {{#if:{{{motto|}}}|نعرو: {{{motto}}} }}
&lt;!-- ***Anthem*** --&gt;
| rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{motto|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
|  data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|ترانو: {{{anthem}}} }}
&lt;!-- ***Map*** --&gt;
| rowclass24 = mergedtoprow
|  data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}}
|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{{map_caption}}}&lt;/small&gt;}}
}}}}
| rowclass25 = mergedrow
|  data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|&lt;br /&gt;&lt;small&gt;{{{map_caption1}}}&lt;/small&gt;}} }}

&lt;!-- ***Pushpin Map*** --&gt;
| rowclass26 = mergedtoprow
|  data26 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}|
{{location map|{{{pushpin_map|}}}
|border = none
|alt = {{{pushpin_map_alt|}}}
|caption =
|float = center
|width = {{{pushpin_mapsize|}}}
|default_width = 250
|relief= {{{pushpin_relief|}}}
|AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}}
|overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}}
|coordinates = {{{coordinates|}}}
 |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }}
 |marksize =6
 |position = {{{pushpin_label_position|}}}
}}{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|&lt;small&gt;{{{pushpin_map_caption}}}&lt;/small&gt;|{{#if:{{{map_caption|}}}|&lt;small&gt;{{{map_caption}}}&lt;/small&gt;}}}}
}} }}

&lt;!-- ***Coordinates*** --&gt;
| rowclass27 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{grid_position|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}}
|  data27 = {{#if:{{{coordinates|}}}
  |جڳھ جا نشان{{#if:{{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}}|&amp;#32;({{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}})}}: {{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates|}}}|type:city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{{population_total}}}|R}})}}}}|{{#if:{{{subdivision_name|}}}|region:{{Country abbreviation|{{{subdivision_name}}}|{{{subdivision_name1|{{{subdivision_name2|{{{subdivision_name3|}}}}}}}}} }} }} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }}

| rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}}
| label28 = {{ifempty|{{{grid_name|}}}|Grid&amp;nbsp;position}}
|  data28 = {{{grid_position|}}}

&lt;!-- ***Subdivisions*** --&gt;
| rowclass29 = mergedtoprow
| label29 = {{{subdivision_type}}}
|  data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }}

| rowclass30 = mergedrow
| label30 = {{{subdivision_type1}}}
|  data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }}

| rowclass31 = mergedrow
| label31 = {{{subdivision_type2}}}
|  data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }}

| rowclass32 = mergedrow
| label32 = {{{subdivision_type3}}}
|  data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }}

| rowclass33 = mergedrow
| label33 = {{{subdivision_type4}}}
|  data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }}

| rowclass34 = mergedrow
| label34 = {{{subdivision_type5}}}
|  data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }}

| rowclass35 = mergedrow
| label35 = {{{subdivision_type6}}}
|  data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }}

&lt;!-- ***Established*** --&gt;
| rowclass36 = mergedtoprow
| label36 = {{{established_title}}}
|  data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }}

| rowclass37 = mergedrow
| label37 = {{{established_title1}}}
|  data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }}

| rowclass38 = mergedrow
| label38 = {{{established_title2}}}
|  data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }}

| rowclass39 = mergedrow
| label39 = {{{established_title3}}}
|  data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }}

| rowclass40 = mergedrow
| label40 = {{{established_title4}}}
|  data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }}

| rowclass41 = mergedrow
| label41 = {{{established_title5}}}
|  data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }}

| rowclass42 = mergedrow
| label42 = {{{established_title6}}}
|  data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }}

| rowclass43 = mergedrow
| label43 = {{{established_title7}}}
|  data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }}

| rowclass44 = mergedrow
| label44 = {{{extinct_title}}}
|  data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }}

| rowclass45 = mergedrow
| label45 = باني 
|  data45 = {{{founder|}}}

| rowclass46 = mergedrow
| label46 = نالي ڪارڻ 
|  data46 = {{{named_for|}}}

&lt;!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --&gt;
| rowclass47 = mergedtoprow
| label47 = {{#if:{{{seat_type|}}}|{{{seat_type}}}|نشست}}
|  data47 = {{{seat|}}}

| rowclass48 = mergedrow
| label48 = {{# ڳوٽينشست}}
|  data48 = {{{seat1|}}}

| rowclass49 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}|mergedrow|mergedtoprow}}
| label49 = {{#if:{{{parts_type|}}}|{{{parts_type}}}|[[ڀاڱا]] (انتظاميہ)}}
|  data49 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}}
|{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para
  |&lt;b&gt;{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|&amp;#58;&amp;nbsp;|}}&lt;/b&gt;{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}}
  |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}}
    |{{{parts}}}
    }}
  }} }}

&lt;!-- ***Government type and Leader*** --&gt;
| rowclass50 = mergedtoprow
| header50 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|حڪومت&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{government_footnotes|}}}&lt;/span&gt;}}
&lt;!-- ***گورنمينٽ*** --&gt;
| rowclass51 = mergedrow
| label51 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;قسم
|  data51 = {{{government_type|}}}

| rowclass52 = mergedrow
| label52 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;گڏجاڻي 
| class52 = agent
|  data52 = {{{governing_body|}}}

| rowclass53 = mergedrow
| label53 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{leader_title}}}
|  data53 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}}
| rowclass54 = mergedrow
| label54 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{leader_title1}}}
|  data54 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}}
| rowclass55 = mergedrow
| label55 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{leader_title2}}}
|  data55 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}}
| rowclass56 = mergedrow
| label56 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{leader_title3}}}
|  data56 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}}
| rowclass57 = mergedrow
| label57 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{leader_title4}}}
|  data57 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}}

&lt;!-- ***Geographical characteristics*** --&gt;
&lt;!-- ***ايريا*** --&gt;
| rowclass58 = mergedtoprow
| header58 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_metro_dunam|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}}{{{area_blank1_dunam|}}}{{{area_blank2_km2|}}}{{{area_blank2_ha|}}}{{{area_blank2_acre|}}}{{{area_blank2_sq_mi|}}}{{{area_blank2_dunam|}}}{{{area_rank|}}}{{{area_note|}}}{{{area_footnotes|}}}
|پکيڙ&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{area_footnotes|}}}&lt;/span&gt;}}

| rowclass59 = mergedrow
| label59 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|ڪل}}
| data59 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}
 |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_total_km2|}}}
   |ha   ={{{area_total_ha|}}}
   |acre ={{{area_total_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_total_dunam|}}}
   |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
   |mag  ={{{area_magnitude|}}}
 }}}}

| rowclass60 = mergedrow
| label60 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;زميني
| data60 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}}
 |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_land_km2|}}}
   |ha   ={{{area_land_ha|}}}
   |acre ={{{area_land_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_land_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}}}

| rowclass61 = mergedrow
| label61 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;پاڻي
| data61 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}}
 |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_water_km2|}}}
   |ha   ={{{area_water_ha|}}}
   |acre ={{{area_water_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_water_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}{{#if:{{{area_water_percent|}}}| &amp;nbsp;{{{area_water_percent}}}%}}}}

| rowclass62 = mergedrow
| label62 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;شهري&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{area_urban_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
| data62 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}}
 |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_urban_km2|}}}
   |ha   ={{{area_urban_ha|}}}
   |acre ={{{area_urban_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_urban_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}}}

| rowclass63 = mergedrow
| label63 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;ٻهراڙي&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{area_rural_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
| data63 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}}
 |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_rural_km2|}}}
   |ha   ={{{area_rural_ha|}}}
   |acre ={{{area_rural_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_rural_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}}}

| rowclass64 = mergedrow
| label64 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;ميٽرو&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{area_metro_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
| data64 = {{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_metro_dunam|}}}
 |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_metro_km2|}}}
   |ha   ={{{area_metro_ha|}}}
   |acre ={{{area_metro_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_metro_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|metro|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}}}

| rowclass65 = mergedrow
| label65 = پکيڙ ۾ درجو
| data65 = {{#if:{{{area_rank|}}}|{{{area_rank}}}}}

| rowclass66 = mergedrow
| label66 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{area_blank1_title}}}
| data66 = {{#if:{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}}{{{area_blank1_dunam|}}}
  |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_blank1_km2|}}}
   |ha   ={{{area_blank1_ha|}}}
   |acre ={{{area_blank1_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_blank1_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank1|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}}}

| rowclass67 = mergedrow
| label67 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{area_blank2_title}}}
| data67 = {{#if:{{{area_blank2_km2|}}}{{{area_blank2_ha|}}}{{{area_blank2_acre|}}}{{{area_blank2_sq_mi|}}}{{{area_blank2_dunam|}}}
  |{{infobox_settlement/areadisp
   |km2  ={{{area_blank2_km2|}}}
   |ha   ={{{area_blank2_ha|}}}
   |acre ={{{area_blank2_acre|}}}
   |sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}}
   |dunam={{{area_blank2_dunam|}}}
   |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|blank2|on}}
   |pref ={{{unit_pref}}}
   |name ={{{subdivision_name}}}
 }}}}

| rowclass68 = mergedrow
| label68 = &amp;nbsp;
| data68 = {{#if:{{{area_note|}}}|&lt;small&gt;{{{area_note}}}&lt;/small&gt;}}
&lt;!-- ***Dimensions*** --&gt;
| rowclass69 = mergedtoprow
| header69 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|Dimensions&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{dimensions_footnotes|}}}&lt;/span&gt;}}

| rowclass70 = mergedrow
| label70 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;ڊيگھ 
|  data70 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}
 | {{infobox_settlement/lengthdisp
      |km  ={{{length_km|}}}
      |mi  ={{{length_mi|}}}
      |pref={{{unit_pref}}}
      |name={{{subdivision_name}}}
    }} }}

| rowclass71 = mergedrow
| label71 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;ويڪر 
|  data71 = {{#if:{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}
 |{{infobox_settlement/lengthdisp
      |km  ={{{width_km|}}}
      |mi  ={{{width_mi|}}}
      |pref={{{unit_pref}}}
      |name={{{subdivision_name}}}
    }} }}

&lt;!-- ***Elevation*** --&gt;
| rowclass72 = mergedtoprow
| header72 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}{{{elevation_footnotes|}}}{{{elevation_max_footnotes|}}}{{{elevation_min_footnotes|}}}|بلندي}}

| rowclass73 = mergedrow
| label73 = بلندي&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}|&amp;#32;({{{elevation_point}}})}}&lt;/span&gt;
| data73 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}
 |{{infobox_settlement/lengthdisp
      |m   ={{{elevation_m|}}}
      |ft  ={{{elevation_ft|}}}
      |pref={{{unit_pref}}}
      |name={{{subdivision_name}}}
    }} }}
&lt;!-- ***Elevation max rank*** --&gt;
| rowclass74 = mergedrow
| label74 = بلند ترين بلندي&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}|&amp;#32;({{{elevation_max_point}}})}}&lt;/span&gt;
| data74 = {{#if:{{{elevation_max_m|}}}{{{elevation_max_ft|}}}
 |{{infobox_settlement/lengthdisp
      |m   ={{{elevation_max_m|}}}
      |ft  ={{{elevation_max_ft|}}}
      |pref={{{unit_pref}}}
      |name={{{subdivision_name}}}
    }} }}

| rowclass75 = mergedrow
| label75 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;درجو
| data75 = {{#if:{{{elevation_max_rank|}}}|{{{elevation_max_rank}}}}}
&lt;!-- ***Elevation min rank*** --&gt;
| rowclass76 = mergedrow
| label76 = پست ترين بلندي&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}|&amp;#32;({{{elevation_min_point}}})}}&lt;/span&gt;
| data76 = {{#if:{{{elevation_min_m|}}}{{{elevation_min_ft|}}}
  |{{infobox_settlement/lengthdisp
      |m   ={{{elevation_min_m|}}}
      |ft  ={{{elevation_min_ft|}}}
      |pref={{{unit_pref}}}
      |name={{{subdivision_name}}}
    }} }}{{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|&lt;br /&gt;درجو: {{{elevation_min_rank}}}}}

&lt;!-- *| rowclass77 = mergedtoprow
| label77 = آبادی &lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{#if:{{{population_as_of|}}}|({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data77 = {{#if:{{{population|}}}
  | {{formatnum:{{{population}}}}}
  | {{#ifeq:{{{total_type}}}|&amp;nbsp;
    | {{#if:{{{population_total|}}}
      | {{formatnum:{{{population_total}}}}}
      }}
    }}
  }}

| rowclass78 = mergedtoprow
| header78 = {{#if:{{{population|}}}
  |
  |{{#ifeq:{{{total_type}}}|&amp;nbsp;
     |
     |{{#if:{{{population_total|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_blank1|}}}{{{population_blank2|}}}{{{population_est|}}}
       |آبادی &lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{#if:{{{population_as_of|}}}|({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
      }}
    }}
  }}

| rowclass79 = mergedrow
| label79 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}|{{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|{{{settlement_type|{{{type}}}}}}|شھر}}|ڪل}}}}
|  data79 = {{#if:{{{population|}}}
  |
  |{{#ifeq:{{{total_type}}}|&amp;nbsp;
     |
     |{{#if:{{{population_total|}}}
       | {{formatnum:{{{population_total}}}}}
      }}
    }}
  }}

| rowclass80 = mergedrow
| label80 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;ڪاٿو &amp;nbsp;&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;({{{pop_est_as_of}}}){{{pop_est_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data80 = {{#if:{{{population_est|}}}|{{formatnum:{{{population_est}}}}} }}

&lt;!-- ***Population rank*** --&gt;
| rowclass81 = mergedrow
| label81 =&amp;nbsp;•&amp;nbsp;درجو 
|  data81 = {{{population_rank|}}}

| rowclass82 = mergedrow
| label82 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;گھاٽاڻ 
|  data82 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}{{{population_density_sq_mi|}}}{{{population_total|}}}
   |{{infobox_settlement/densdisp
      |/km2 ={{{population_density_km2|}}}
      |/sqmi={{{population_density_sq_mi|}}}
      |pop  ={{{population_total|}}}
      |dunam={{{area_total_dunam|}}}
      |ha   ={{{area_total_ha|}}}
      |km2  ={{{area_total_km2|}}}
      |acre ={{{area_total_acre|}}}
      |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}}
      |pref ={{{unit_pref}}}
      |name ={{{subdivision_name}}}
    }}}}

&lt;!-- ***Population density rank*** --&gt;
| rowclass83 = mergedrow
| label83 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp; گھاٽاڻ &amp;nbsp;درجو 
|  data83 = {{{population_density_rank|}}}

| rowclass84 = mergedrow
| label84 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;شھري&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{population_urban_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data84 = {{#if:{{{population_urban|}}}| {{formatnum:{{{population_urban}}}}} }}

| rowclass85 = mergedrow
| label85 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;شھري &amp;nbsp; گھاٽاڻ 
|  data85 = {{#if:{{{population_density_urban_km2|}}}{{{population_density_urban_sq_mi|}}}{{{population_urban|}}}
   |{{infobox_settlement/densdisp
      |/km2 ={{{population_density_urban_km2|}}}
      |/sqmi={{{population_density_urban_sq_mi|}}}
      |pop  ={{{population_urban|}}}
      |ha   ={{{area_urban_ha|}}}
      |km2  ={{{area_urban_km2|}}}
      |acre ={{{area_urban_acre|}}}
      |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}}
      |dunam={{{area_urban_dunam|}}}
      |pref ={{{unit_pref}}}
      |name ={{{subdivision_name}}}
    }}}}

| rowclass86 = mergedrow
| label86 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp; ٻھراڙي&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{population_rural_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data86 = {{#if:{{{population_rural|}}}|{{formatnum:{{{population_rural}}}}}}}

| rowclass87 = mergedrow
| label87 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp; ٻھراڙي &amp;nbsp;گھاٽاڻ
|  data87 = {{#if:{{{population_density_rural_km2|}}}{{{population_density_rural_sq_mi|}}}{{{population_rural|}}}
   |{{infobox_settlement/densdisp
      |/km2 ={{{population_density_rural_km2|}}}
      |/sqmi={{{population_density_rural_sq_mi|}}}
      |pop  ={{{population_rural|}}}
      |ha   ={{{area_rural_ha|}}}
      |km2  ={{{area_rural_km2|}}}
      |acre ={{{area_rural_acre|}}}
      |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}}
      |dunam={{{area_rural_dunam|}}}
      |pref ={{{unit_pref}}}
      |name ={{{subdivision_name}}}
    }}}}

| rowclass88 = mergedrow
| label88 =&amp;nbsp;•&amp;nbsp;[[ميٽروپوليٽن|ميٽرو]]&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{population_metro_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data88 = {{#if:{{{population_metro|}}}| {{formatnum:{{{population_metro}}}}} }}

| rowclass89 = mergedrow
| label89 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;ميٽرو &amp;nbsp; گھاٽاڻ 
|  data89 =  {{#if:{{{population_density_metro_km2|}}}{{{population_density_metro_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}
   |{{infobox_settlement/densdisp
      |/km2 ={{{population_density_metro_km2|}}}
      |/sqmi={{{population_density_metro_sq_mi|}}}
      |pop  ={{{population_metro|}}}
      |ha   ={{{area_metro_ha|}}}
      |km2  ={{{area_metro_km2|}}}
      |acre ={{{area_metro_acre|}}}
      |sqmi ={{{area_metro_sq_mi|}}}
      |dunam={{{area_metro_dunam|}}}
      |pref ={{{unit_pref}}}
      |name ={{{subdivision_name}}}
    }}}}

| rowclass90 = mergedrow
| label90 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{population_blank1_title|}}}&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{population_blank1_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data90 = {{#if:{{{population_blank1|}}}|{{formatnum:{{{population_blank1}}}}}}}

| rowclass91 = mergedrow
| label91 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{#if:{{{population_blank1_title|}}}|{{{population_blank1_title}}} گھاٽاڻ|گھاٽاڻ}}
|  data91 =  {{#if:{{{population_density_blank1_km2|}}}{{{population_density_blank1_sq_mi|}}}{{{population_blank1|}}}
   |{{infobox_settlement/densdisp
      |/km2 ={{{population_density_blank1_km2|}}}
      |/sqmi={{{population_density_blank1_sq_mi|}}}
      |pop  ={{{population_blank1|}}}
      |ha   ={{{area_blank1_ha|}}}
      |km2  ={{{area_blank1_km2|}}}
      |acre ={{{area_blank1_acre|}}}
      |sqmi ={{{area_blank1_sq_mi|}}}
      |dunam={{{area_blank1_dunam|}}}
      |pref ={{{unit_pref}}}
      |name ={{{subdivision_name}}}
    }}}}

| rowclass92 = mergedrow
| label92 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{population_blank2_title|}}}&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{population_blank2_footnotes|}}}&lt;/span&gt;
|  data92 = {{#if:{{{population_blank2|}}}|{{formatnum:{{{population_blank2}}}}}}}

| rowclass93 = mergedrow
| label93 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{#if:{{{population_blank2_title|}}}|{{{population_blank2_title}}} گھاٽاڻ|گھاٽاڻ}}
|  data93 = {{#if:{{{population_density_blank2_km2|}}}{{{population_density_blank2_sq_mi|}}}{{{population_blank2|}}}
   |{{infobox_settlement/densdisp
      |/km2 ={{{population_density_blank2_km2|}}}
      |/sqmi={{{population_density_blank2_sq_mi|}}}
      |pop  ={{{population_blank2|}}}
      |ha   ={{{area_blank2_ha|}}}
      |km2  ={{{area_blank2_km2|}}}
      |acre ={{{area_blank2_acre|}}}
      |sqmi ={{{area_blank2_sq_mi|}}}
      |dunam={{{area_blank2_dunam|}}}
      |pref ={{{unit_pref}}}
      |name ={{{subdivision_name}}}
    }}}}

| rowclass94 = mergedrow
| label94 = &amp;nbsp;
|  data94 = {{#if:{{{population_note|}}}|&lt;small&gt;{{{population_note}}}&lt;/small&gt;}}

| rowclass95 = mergedtoprow
| label95 = آبادي جو نالو 
|  data95 = {{{population_demonym|}}}

&lt;!-- ***ڊيموگرافڪس 1*** --&gt;
| rowclass96 = mergedtoprow
| header96 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{{demographics_type1}}}&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{demographics1_footnotes|}}}&lt;/span&gt;}}
| rowclass97 = mergedrow
| label97 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title1}}}
|  data97 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title1|}}}|{{{demographics1_info1|}}}}}}}
| rowclass98 = mergedrow
| label98 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title2}}}
|  data98 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title2|}}}|{{{demographics1_info2|}}}}}}}
| rowclass99 = mergedrow
| label99 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title3}}}
|  data99 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title3|}}}|{{{demographics1_info3|}}}}}}}
| rowclass100 = mergedrow
| label100 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title4}}}
|  data100 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title4|}}}|{{{demographics1_info4|}}}}}}}
| rowclass101 = mergedrow
| label101 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title5}}}
|  data101 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title5|}}}|{{{demographics1_info5|}}}}}}}
| rowclass102 = mergedrow
| label102 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title6}}}
|  data102 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title6|}}}|{{{demographics1_info6|}}}}}}}
| rowclass103 = mergedrow
| label103 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics1_title7}}}
|  data103 = {{#if:{{{demographics_type1|}}}
 |{{#if:{{{demographics1_title7|}}}|{{{demographics1_info7|}}}}}}}

&lt;!-- ***Demographics 2*** --&gt;
| rowclass104 = mergedtoprow
| header104 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{{demographics_type2}}}&lt;span style=&quot;font-weight:normal&quot;&gt;{{{demographics2_footnotes|}}}&lt;/span&gt;}}
| rowclass105 = mergedrow
| label105 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title1}}}
|  data105 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}}
| rowclass106 = mergedrow
| label106 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title2}}}
|  data106 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}}
| rowclass107 = mergedrow
| label107 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title3}}}
|  data107 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}}
| rowclass108 = mergedrow
| label108 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title4}}}
|  data108 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}}
| rowclass109 = mergedrow
| label109 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title5}}}
|  data109 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}}
| rowclass110 = mergedrow
| label110 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title6}}}
|  data110 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}}
| rowclass111 = mergedrow
| label111 = &amp;nbsp;•&amp;nbsp;{{{demographics2_title7}}}
|  data111 = {{#if:{{{demographics_type2|}}}
 |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}}

&lt;!-- ***وقت پٽيون*** --&gt;
| rowclass112 = mergedtoprow
| header112 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}}{{{timezone2|}}}{{{utc_offset2|}}}|منطقۂ وقت}}

| rowclass113 = mergedrow
| label113 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|منطقۂ وقت}}
| data113 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}}
 |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}| ([[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}}]])}}
}}

| rowclass114 = mergedrow
| label114 = &lt;span style=&quot;white-space:nowrap&quot;&gt;&amp;nbsp;•&amp;nbsp;گرمي جو وقت&lt;/span&gt;
| data114 = {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}
 |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}{{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}| ([[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]])}}
}}

| rowclass115 = mergedrow
| label115 = {{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|&lt;nowiki /&gt;}}
| data115 = {{#if:{{{timezone2|}}}{{{utc_offset2|}}}
 |{{{timezone2}}}{{#if:{{{utc_offset2|}}}| ([[UTC{{{utc_offset2}}}]])}}
}}{{#if:{{{timezone2_DST|}}}{{{utc_offset2_DST|}}}|&lt;br /&gt;گرمي جو وقت: {{{timezone2_DST}}}{{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}| ([[UTC{{{utc_offset2_DST}}}]])}}}}

&lt;!-- ***Postal Code(s)*** --&gt;
| rowclass116 = mergedtoprow
| label116 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{{postal_code_type}}}|پوسٽل ڪوڊ}}
| class116 = adr
| data116 = {{#if:{{{postal_code|}}}|&lt;span class=&quot;postal-code&quot;&gt;{{{postal_code}}}&lt;/span&gt;}}

| rowclass117 = mergedrow
| label117 = {{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{{postal2_code_type}}}|ٻيو پوسٽل ڪوڊ}}
| class117 = adr
| data117 = {{#if:{{{postal2_code|}}}|&lt;span class=&quot;postal-code&quot;&gt;{{{postal2_code}}}&lt;/span&gt;}}

| rowclass118 = mergedrow
| label118 = {{#if:{{{area_code_type|}}}|{{{area_code_type}}}|ٽيليفون ڪوڊ}}
| data118 = {{#if:{{{area_code|}}}|{{{area_code}}}}}

| rowclass119 = mergedrow
| label119 = [[جيو ڪوڊ]]
| class119 = nickname
| data119 = {{#if:{{{geocode|}}}|{{{geocode}}}}}

| rowclass120 = mergedrow
| label120 = [[آیزو 3166|آیزو 3166 رمز]]
| class120 = nickname
| data120 = {{#if:{{{iso_code|}}}|{{{iso_code}}}}}

| rowclass121 = mergedrow
| label121 = {{#if:{{{registration_plate_type|}}}|{{{registration_plate_type}}}|[[گڊي نمبر پليٽ|گڊي جي نمبر پليٽ]]}}
| data121 = {{#if:{{{registration_plate|}}}|{{{registration_plate}}}}}

&lt;!-- ***Blank Fields (two sections)*** --&gt;
| rowclass122 = mergedtoprow
| label122 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}
|  data122 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}}

| rowclass123 = mergedrow
| label123 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}
|  data123 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}}

| rowclass124 = mergedrow
| label124 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}
|  data124 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}}

| rowclass125 = mergedrow
| label125 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}
|  data125 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}}

| rowclass126 = mergedrow
| label126 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}
|  data126 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}}

| rowclass127 = mergedrow
| label127 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}
|  data127 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}}

| rowclass128 = mergedrow
| label128 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}
|  data128 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}}

| rowclass129 = mergedrow
| label129 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}
|  data129 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}}

| rowclass130 = mergedtoprow
| label130 = {{{blank_name_sec2}}}
|  data130 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}}

| rowclass131 = mergedrow
| label131 = {{{blank1_name_sec2}}}
|  data131 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}}

| rowclass132 = mergedrow
| label132 = {{{blank2_name_sec2}}}
|  data132 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}}

| rowclass133 = mergedrow
| label133 = {{{blank3_name_sec2}}}
|  data133 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}}

| rowclass134 = mergedrow
| label134 = {{{blank4_name_sec2}}}
|  data134 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}}

| rowclass135 = mergedrow
| label135 = {{{blank5_name_sec2}}}
|  data135 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}}

| rowclass136 = mergedrow
| label136 = {{{blank6_name_sec2}}}
|  data136 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}}

| rowclass137 = mergedrow
| label137 = {{{blank7_name_sec2}}}
|  data137 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}}

&lt;!-- ***Website*** --&gt;

| rowclass138 = mergedtoprow
| label138 = ويب سائيٽ
| data138 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}}

&lt;!-- ***Footnotes*** --&gt;
| belowstyle = text-align:left; font-size:smaller
| belowrowclass = mergedtoprow
| below = {{{footnotes|}}}
}}&lt;includeonly&gt;{{#switch:{{{coordinates_region|}}}|CA-X|US-X|IN-X=[[Category:Infobox settlement uses with imprecise region codes]]
}}{{#if:{{{image_dot_map|}}}{{{dot_mapsize|}}}{{{dot_map_base_alt|}}}{{{dot_map_alt|}}}{{{dot_map_caption|}}}{{{dot_x|}}}{{{dot_y|}}}|[[Category:Pages using infobox settlement with a dot map]]
}}&lt;/includeonly&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:ڄاڻ دٻو آباد مقام غلط پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview = Page using [[Template:Infobox settlement]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y
| alt | anthem | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_magnitude | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | caption | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | coor_pinpoint | coor_type | coordinates |  coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_title1 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_title1 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes| founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | grid_name | grid_position | image | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_skyline | image_size | imagesize | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | motto | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_link | timezone_DST | timezone1 | timezone1_DST | timezone2 | timezone2_DST | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | website | width_km | width_mi
}}{{#if:{{{latd|}}}{{{longd|}}}{{{latm|}}}{{{longm|}}}{{{lats|}}}{{{longs|}}}{{{latNS|}}}{{{longEW|}}}{{{coordinates_display|}}}{{{coordinates_type|}}}{{{coordinates_format|}}}{{{coordinates_region|}}}|{{main other|[[زمرو:ڄاڻ دٻو آباد مقام غلط پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ صفحا|ω]]}}}}{{#if:{{{image|}}}|
[[زمرو:Pages using infobox settlement with the image parameter|{{#if:{{{image_skyline|}}}|!}}{{PAGENAME}}]]

}}{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}}
 |
[[گٹھ:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]]

}}&lt;noinclude&gt;
{{دستاویز}}
&lt;!-- Please add this template's categories to the /doc subpage, not here – thanks! --&gt;
&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>rz21yozkxux35nyclm8t3t4qcpwxhob</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:لکت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>43394</id>
    <revision>
      <id>369170</id>
      <parentid>345278</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:13:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369170</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="197" sha1="0y6ygxtzuikj8rqe4pu0w7lojws12l1" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ٻولي]]
[[زمرو:انساني سرگرميون]]
[[زمرو:صنف جي لحاظ کان ابلاغ عامه]]</text>
      <sha1>0y6ygxtzuikj8rqe4pu0w7lojws12l1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ادب بلحاظ مقام</title>
    <ns>14</ns>
    <id>43758</id>
    <revision>
      <id>369181</id>
      <parentid>123514</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:18:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369181</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="95" sha1="4pn7bo1333x5w2j942n1s4hgsnq2nh7" xml:space="preserve">[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:جاگرافيائي محل وقوع مطابق زمرا]]</text>
      <sha1>4pn7bo1333x5w2j942n1s4hgsnq2nh7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>حر مکيء جا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44192</id>
    <revision>
      <id>369113</id>
      <parentid>127076</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T15:10:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369113</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1304" sha1="efaxmc4ixnk0isyqyr617ibat7xxfgo" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = حر مکيء جا
| image             = 
| caption           = 
| author            =  لعلچند امرڏنومل جڳتياڻي
| country           = [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو پاڪستان)
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject           = 
| genre             = 
| publisher         =  ساهت پرچارڪ ڪمپني
| pub_date          = 1913ع
| published         = 
| media_type        = ڪتاب
| pages             =  18
| website           = 
}}
'''حر مکيء جا''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Hur Mukhi Ja}}، ھڪ [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ڪتاب جو نالو آهي جيڪو [[پير پاڳارا خاندان|پير پاڳاري]] جي [[مکي ٻيلو|مکيءَ جي ٻيلي]] وارن مريد حرن جي باري ۾ حيدرآباد سان تعلق رکندڙ لعلچند امرڏنومل جڳتياڻي لکيو ۽ ساهت پرچارڪ ڪمپني 1913ع ۾ شايع ڪرايو. ڪتاب ۾ ڪل 18 صفحا ھيا. ڪل 1000 ڪاپيون اسٽئنڊرڊ پريس [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] کان ڇپرايون ويون.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:اسلامي ڪتابون]]</text>
      <sha1>efaxmc4ixnk0isyqyr617ibat7xxfgo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عجيب الماس</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44193</id>
    <revision>
      <id>369129</id>
      <parentid>127075</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369129</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1006" sha1="ieps8qwvze8v544n2506bnbymlowcus" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = عجيب الماس
| image             = 
| caption           = 
| author            = [[مرزا قليچ بيگ]]
| country           = [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو پاڪستان)
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject           = 
| genre             = [[ٻاراڻو ادب]]
| publisher         = وڪٽوريه پريس سکر
| pub_date          = 1915ع
| published         = 
| media_type        = ڪتاب
| pages             =  
| website           = 
}}
'''عجيب الماس''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Ajeeb Almas}}، [[ٻاراڻو ادب|ٻاراڻي سنڌي ادب]] جو ھي ڪتاب [[مرزا قليچ بيگ]] لکيو ۽ پاڻ ئي [[سکر]] مان 1915ع ۾ شايع ڪرايو. ڪتاب وڪٽوريه پريس سکر پاران ڇاپيو ويو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مرزا قليچ بيگ]]
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون]]</text>
      <sha1>ieps8qwvze8v544n2506bnbymlowcus</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ھڪڙي سگھڙ زال</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44198</id>
    <revision>
      <id>369120</id>
      <parentid>127071</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:09:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369120</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1011" sha1="tfocyoyd0i3up8osykxwrid3usnjj4f" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = ھڪڙي سگھڙ زال
| image             = 
| caption           = 
| author            = [[مرزا قليچ بيگ]]
| country           = [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو پاڪستان)
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject           = 
| genre             = 
| publisher         = سنڌي ساهت سوسائٽي
| pub_date          = 1916ع
| published         = 
| media_type        = ڪتاب
| pages             =  65
| website           = 
}}
'''هڪڙي سگهڙ زال''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Hikri Sughar Zaal}}، [[سنڌي ادب]] جو ھي ڪتاب [[مرزا قليچ بيگ]] لکيو ۽ [[ڪراچي]] جي سنڌي ساهت سوسائٽي 1916ع ۾ شايع ڪرايو. ڪتاب جا 65 صفحا ھيا.ان جي ڇپائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس ڪراچي مان ڪرائي وئي.

== حوالا ==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون]]</text>
      <sha1>tfocyoyd0i3up8osykxwrid3usnjj4f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369127</id>
      <parentid>369120</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:22:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369127</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1047" sha1="ocf2c0vtohqz7oybyy2evht7kmvwwhl" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = ھڪڙي سگھڙ زال
| image             = 
| caption           = 
| author            = [[مرزا قليچ بيگ]]
| country           = [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو پاڪستان)
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject           = 
| genre             = 
| publisher         = سنڌي ساهت سوسائٽي
| pub_date          = 1916ع
| published         = 
| media_type        = ڪتاب
| pages             =  65
| website           = 
}}
'''هڪڙي سگهڙ زال''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Hikri Sughar Zaal}}، [[سنڌي ادب]] جو ھي ڪتاب [[مرزا قليچ بيگ]] لکيو ۽ [[ڪراچي]] جي سنڌي ساهت سوسائٽي 1916ع ۾ شايع ڪرايو. ڪتاب جا 65 صفحا ھيا.ان جي ڇپائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس ڪراچي مان ڪرائي وئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:مرزا قليچ بيگ]]
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون]]</text>
      <sha1>ocf2c0vtohqz7oybyy2evht7kmvwwhl</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دلوراء دشٽ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>44202</id>
    <revision>
      <id>369121</id>
      <parentid>127068</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:10:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369121</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1053" sha1="olm62ybpkkgpkdyamtumuu5bpjgrias" xml:space="preserve">{{Infobox book
| name              = دلوراءِ دشٽ
| image             = 
| caption           = 
| author            = [[لالچند امر ڏنو مل جڳتياڻي]]
| country           = [[برطانوي هندستان]] (هاڻوڪو پاڪستان)
| language          = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| subject           = 
| genre             = 
| publisher         = سنڌي ساهتيه سوسائٽي
| pub_date          = 1916ع
| published         = 
| media_type        = ڪتاب
| pages             =  36
| website           = 
}}
'''دلوراءِ دشٽ''' {{ٻيا نالا|انگريزي=Diluroy Dusht}}، [[سنڌي ادب]] تي ھي ڪتاب مشھور ليکڪ [[لالچند امر ڏنو مل جڳتياڻي]]  لکيو. ڪراچي جي  سنڌي ساهتيه سوسائٽي 1916ع شايع ڪرايو جنھن ۾ 36 صفحا ھيا.ڪتاب جي ڇپائي ڪراچي پرنٽنگ ورڪس، [[ڪراچي]] ڪئي.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون]]</text>
      <sha1>olm62ybpkkgpkdyamtumuu5bpjgrias</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ادبي صنفون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44235</id>
    <revision>
      <id>369175</id>
      <parentid>124793</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:15:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369175</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="115" sha1="2oqb30dg1qzwy7g3fq5z8phpz75hrac" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:صنفون بلحاظ شعبا]]</text>
      <sha1>2oqb30dg1qzwy7g3fq5z8phpz75hrac</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44237</id>
    <revision>
      <id>369182</id>
      <parentid>124796</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:18:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="k6htzd97uyldn6s4gwv8aa3fbwrju1u" xml:space="preserve">{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ادبي صنفون]]</text>
      <sha1>k6htzd97uyldn6s4gwv8aa3fbwrju1u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369326</id>
      <parentid>369182</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369182</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="k6htzd97uyldn6s4gwv8aa3fbwrju1u" xml:space="preserve">{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ادبي صنفون]]</text>
      <sha1>k6htzd97uyldn6s4gwv8aa3fbwrju1u</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:افسانو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>44246</id>
    <revision>
      <id>369174</id>
      <parentid>349994</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:15:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369174</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="109" sha1="sqn2db6juuzgxd0kss2xhg3j1rjffrf" xml:space="preserve">{{اصل مضمون}}
{{زمرو ڪامنز}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:نثر بلحاظ صنف]]</text>
      <sha1>sqn2db6juuzgxd0kss2xhg3j1rjffrf</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سائو پن يا ڪارو پنو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>45209</id>
    <revision>
      <id>369118</id>
      <parentid>349980</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:07:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369118</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10428" sha1="p5lmze176hkky4vz0os58ycy85pvsgg" xml:space="preserve">{{infobox book
| name         = سائو پن يا ڪارو پنو
| title_orig   = '''سائو پن يا ڪارو پنو'''
| translator   =
| image        = 
| caption= 
| author       = [[مرزا قليچ بيگ]]
| illustrator  =
| cover_artist =
| country      = [[سنڌ]], [[پاڪستان]]
| language     = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| series       =
| subject      =[[ شخصيت]]&lt;br /&gt;[[آتم ڪھاڻي]]
| genre        = [[آٽوبايوگرافي]]
| publisher    =
| pub_date    = 
| pages        = 
| isbn         =
}}
'''سائو پن يا ڪارو پنو''' (Sauo Pan Ya Karo Pano) ھڪ مشھور ڪتاب جو نالو جيڪو [[مرزا قليچ بيگ]] جي پنھنجي لکيل آتم ڪهاڻي آھي. اھو ڪتاب مرزا صاحب ستر ورھين جي ڄمار ۾ لکيو ھو. 

ڊاڪٽر قاضي خادم لکي ٿو تہ مرزا صاحب جي آتم ڪهاڻي &quot;سائو پن يا ڪارو پنو&quot; سندس اهڙي ئي تصنيف آهي، جنهن لاءِ مختصر لفظن ۾ ائين چئجي ته بيجا نه ٿيندو ته اُها اُن وقت جي سنڌ جي مڪمل ۽ ڀرپور عڪاسي آهي، جنهن ۾ هن نه صرف پنهنجي ڪٽنب ۽ ذاتي زندگيءَ جو احوال ڏنو آهي. ليڪن هن سنڌ جي وڏن توڙي ننڍن شهرن ۽ ڳوٺن جي سماجي زندگيءَ، توڙي پنهنجي دور جي شاعرن، عالمن ۽ اديبن سان پنهنجي ذاتي حوالن ۽ واسطن جو ذڪر بلڪل بي ريا انداز ۾ ڪيو اٿس. 

هن آتم ڪهاڻيءَ جي لکجڻ جو سبب خود ليکڪ هن ريت بيان ڪيو آهي، ته ”… ڪيترن دوستن گهڻن ڏينهن کان مون کي پئي چيو آهي ته پنهنجي حياتيءَ جو احوال پاڻ لکان. اُنهن کي آءُ چوندو پئي آيو آهيان ته جيئري ماڻهو جو احوال  لکڻ اجايو آهي، جو خبر ناهي ته هن جي پڇاڙي ڪيئن ٿئي ۽ هن جا خيال ۽ قول  فعل ساڳيا رهن يا نه، اِنهيءَ صورت ۾ سوانح عمري اَڻ پوري چئبي. اِنهيءَ هوندي به منهنجي دوست مسٽر ڀيرومل مهرچند مهرباني ڪري منهنجي حياتيءَ جو احوال لکيو ۽ اُنهي جي ڇپائڻ جو بندوسبت به ڪيائين، پر وري به مون منع ڪئي ۽ صلاح ڏنيس ته اُهو رکي ڇڏي ۽ منهنجي مرڻ کانپوءِ جي مناسب سمجهي ته ڇپائي پڌرو ڪري. پر اُنهي کانپوءِ وري منهنجي جهوني ۽ معزز دوست ديوان ڏيارام گدومل مون کي لکيو ته ٻين گهڻن ڪتابن لکڻ کانپوءِ پنهنجي حياتيءَ جو احوال پنهنجن هٿن سان ضرور لکان. اُنهيءَ جا سبب هي معلوم ٿيا ته گهڻن نامور ماڻهن ائين ڪيو آهي ۽ اُنهي ۾ جدا جدا ڳالهين تي ماڻهن کي پنهنجن خيالن ۽ راين ظاهر ڪرڻ جو وجهه ملندو، ٽيون ته اهڙي لکيل احوال جي اولاد ۽ اولاد جي اولاد کي پوري خبر پوندي ۽ هو سندس مثال تي هلندا ۽ سندس اصولن جي تڪميل ڪري سگهندا. انهي ڪري مون اِنهي جي لکڻ ۾ هٿ وڌو……“ &lt;ref&gt;{ڊاڪٽر قاضي خادم جو مضمون: &quot;سائو پن يا ڪارو پنو&quot; ھڪ اڀياس؛ مھراڻ رسالو، 2003 ايڊيشن، شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;
 
مرزا صاحب  ھن ڪتاب جي شروعات پنهنجي اصل نسل کان ڪئي اٿس، جنهن ۾ پنهنجي پيءُ مرزا فريدون بيگ ۽ ناني مرزا خسرو بيگ جي جارجيا مان سنڌ پهچڻ جو احوال ڏنو اٿس ۽ هنن جي خاندان جو تعارف چڱيءَ طرح ڪرايو اٿس. پنهنجي حياتيءَ جي اوائلي احوال ۾ هن ميرن جي صاحبيءَ جي آخري زماني دوران پنهنجي خاندان تي آيل تڪليفن جو ذڪر به ڪيو آهي. هن کي اِهو ٻڌائيندي عار ڪو نه ٿو محسوس ٿئي ته ڏکئي وقت ۾ سندن گهر جي ماڻهن هٿ جو پورهيو به ڪيو. 
 ”… امان ۽ ادي سُئيءَ ۽ زريءَ جو ڪم چڱو ڪنديون هيون ۽ اُنهي مان چڱي موچاري پيدائش ٿيندي هين. اهڙي پورهئي کي عيب نه ڄاڻنديون هيون. پنهنجن هٿن سان چرخو ڪنديون هيون، ڪپهه جي ڦٽين ٽاڻڻ جون آرٽڙيون به هلائينديون هيون، بلڪ ڪڏهن ڪڏهن ته جنڊ به پيهنديون هيون ۽ ماني به رڌينديون هيون…  بابو پنهنجن هٿن سان ٻارن جي لاءِ ٽوپيون جوڙيندو هو…“

پنهنجي اوائلي تعليم جو ذڪر ڪندي لکڻ پڙهڻ سان شوق ۽ اُن سان گڏ راڳ سکڻ جي شوق جو بيان به ڪيو اٿس. پڙهڻ جي ڏس ۾ هن ڏاڍي دلچسپ انداز ۾ اُن دور جي عڪاسي ڪئي آهي: 
 ”… ماني کائي ٿڪ ڀڃي، وري رات جو اُٿي پڙهندا هئاسين. تڏو وڇائي، وچ تي شمعدان يا ڏياٽي رکي، يا دلو اونڌو ڪري اُنهي تي ڏيئو رکي، ويهي پڙهندا هئاسين. تڏهن ڪيروسين تيل ڪو نه هو، ڪڙو تيل ٻرندو هو، بتيون ۽ چمنيون به عام ڪو نه هيون. صبح جو وري اُس تي ويهي پڙهندا هئاسين……“ (ص 29) 

ڪاليج جي تعليم جي باري ۾ لکيو اٿس ته 
 ”…… ڪاليج ۾ مون کي سنڌ جي اسڪالرشپ ويهه رپيا درماهه ته ملندي هئي پر اُتي ڪاليج جي امتحانن پاس ڪرڻ جي ڪري ٻي اسڪالر شپ به ويهن رپين واري جدا ملندي هئي، اُنهي کانسواءِ خانگي طرح ڪيئي دولتمند پارسي شاگرد مون کان پارسي پڙهندا هئا ۽ اُنهي لاءِ پنج ڏهه رپيا ڏيندا هئا، جنهن ڪري منهنجو گذران چڱيءَ طرح ٿيندو هو…“

پنهنجي حياتيءَ جي احوال ڏيندي مرزا صاحب ڪيترن ئي مسئلن تي پنهنجي مدلل راءِ به ڏني آهي. شادي جي معاملي تي هو لکن ٿا ته
 ”…… شادي ڪرڻ جي نسبت ۾ مون شادي کان اڳي گهڻو خيال ڪيو هو ۽ مقابلو ڪري نفعا ۽ نقصان تفصيلوار ڪاغذ تي لکي، دل ۾ تڪي توري پوءِ شادي ڪيم“ (ص 118). 
 ”منهنجي راءِ آهي ته زال هميشه هڪڙي پرڻجڻ گهرجي. ٻئي ڪنهن به عذر تي پرڻجڻ اجايو آهي.“ (ص 119)
 
هن ڏس ۾ پنهنجي خاندان مان به مثال ڏيئي واضح ڪيو اٿس ته شادي هڪ سماجي ٻنڌڻ آهي، جنهن جي تقدس ۽ پاڪيزگي کي هر حال ۾ اوليت ڏيڻ گهرجي. انهيءَ معاملي ۾ هن ڪيترا دليل به ڏنا آهن، جيڪي اِهو ثابت ڪن ٿا ته شادي انسان کي براين کان بچائي ٿي ۽ هڪ فرد کي سماجي ٻنڌڻن ۾ ٻڌي ٿي، جنهن جي ڪري صحتمند معاشري جي تشڪيل ٿئي ٿي.&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر قاضي خادم جو مضمون: &quot;سائو پن يا ڪارو پنو&quot; ھڪ اڀياس؛ مھراڻ رسالو، 2003 ايڊيشن، شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو  }&lt;/ref&gt;

پنهنجي علم ادب سان شوق جي باري ۾ لکيو اٿن ته، 
 ”… لکڻ پڙهڻ جو شوق ننڍي هوندي کان مون کي هوندو هو. بلڪ راند کان به اهو شغل زياده پسند هوندو هو، بلڪ ننڍي هوندي کان ئي ڪتاب لکڻ ۽ پڙهڻ جو شوق رهيو……“ (ص 120) 

اڳتي لکيو اٿن ته 
 ”…جيئن علم زياده حاصل ٿيندو ويو، تيئن ڪتابن گڏ ڪرڻ جو شوق به پيدا ٿيو، انهيءَ ڪري جيڪي اسان جي وڏن جا قيمتي ڪتاب هئا، سي ته مون خاص طرح پنهنجي لاءِ قابو ڪيا. ٻيا انگريزي، عربي، فارسي، اردو، ترڪي ۽ ٻين ٻولين جا ڪتاب به گڏ ڪرڻ ۽ پڙهڻ لڳس…“ (ص 120)&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر قاضي خادم جو مضمون: &quot;سائو پن يا ڪارو پنو&quot; ھڪ اڀياس؛ مھراڻ رسالو، 2003 ايڊيشن، شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

لکڻ جي باري ۾ هڪ عجيب عادت جو ذڪر ڪيو اٿن،  
 ”… هڪڙو ڪتاب مون کي ٿڪائي ڇڏيندو آهي، تنهن ڪري اڪثر ٽي ڪتاب گڏ شروع ڪندو آهيان. هڪڙو صبح جو لکان، ٻيو ٻنڀپهرن جو ۽ ٽيون رات جو…“ 

لکڻ جو هي نرالو انداز شاايد ئي ڪنهن ٻئي اديب ۾ هجي. شعر ۽ تصوف جي باري ۾ به هن پنهنجا خيالات ڏنا آهن، جن مطابق هڪ طرف ته شهر جوڙڻ جي پابندي ڪانهي ته ٻئي طرف هو تصوف سان دلچسپي رکندي به ظاهري شريعت تي هلڻ جي لاءِ زور ڀري ٿو، 
 ”… منهنجي ظاهري شريعت موجب هلڻ مون کي پئي بچايو آهي، تنهن ڪري ٻين بزرگن وانگر منهنجي به راءِ اِها آهي ته شرعي ۽ ديني ڪمن  رسمن جي نسبت ۾ حقيقي خيال ڪهڙا به هجن ته به اُهي پنهنجي جند لاءِ رکڻ گهرجن، نه خلق کي ٻڌائڻ ۽ وعظ ڪرڻ لاءِ، نه ته شيخ حلاج منصور واري سزا جو خطرو آهي يا ته خلق ۾ خواري جو ڊپ آهي…“ (ص 135).&lt;ref&gt;{ڊاڪٽر قاضي خادم جو مضمون: &quot;سائو پن يا ڪارو پنو&quot; ھڪ اڀياس؛ مھراڻ رسالو، 2003 ايڊيشن، شمارو 53، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪتاب]]
[[زمرو:آتم ڪهاڻي]]
[[زمرو:سنڌي ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون]]</text>
      <sha1>p5lmze176hkky4vz0os58ycy85pvsgg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ليکڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>47014</id>
    <revision>
      <id>369144</id>
      <parentid>140208</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T17:29:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369144</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="172" sha1="3sec7ocv7fqwxkbnwe6t9geffye7gr5" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:پيشي جي لحاظ کان سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>3sec7ocv7fqwxkbnwe6t9geffye7gr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>موت جي وادي جا پراسرار پٿر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>47515</id>
    <revision>
      <id>369366</id>
      <parentid>323165</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T06:31:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siddhu Talreja</username>
        <id>18634</id>
      </contributor>
      <comment>درستگي ۽ سفائي</comment>
      <origin>369366</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5292" sha1="rl6qnbtcz7sfbeu2qh275ltnu5mg2vu" xml:space="preserve">{{Copypaste}}
{{Unreferenced}}
{{Original research}}
{{Tone}}

ڊيٿ ويلي (موت جي وادي) آمريڪي رياست ڪيلي فورنيا جي صحرائي وادي آهي ان ۾ ريس ٽريڪ پلايا اهو علائقو آهي جيڪو هڪ پراڻي ۽ خشڪ ٿيندڙ شاخ جي تھ آهي ان جا ڪيترا ئي درجن پٿر  پراسرار نموني چرپر ڪندا آهن، انھن پٿرن جي هلڻ ڦرڻ جا نشان اتي موجود آهن ۽ ڏيڊه هزار فٽ تائين جا نشان بہ موجود آهن پر ڪڏهن بہ ڪنھن انھن کي هلندي ناهي ڏٺو هي ھميشہ ساڪن رهندا آهن. پوءِ هي نشان ڪٿا آيا؟ وڏا نشان جيڪي ڪڏهن سڌي لڪير جي صورت ۾ هيا ڪڏهن موڙيل ڪڏهن ائين جيئن هلندي وقت ڪنھن موڙ ڪٽيو هجي. 

سائنسدان انجو جواب ڏيڻ کان پري رهيا 

توانائي جي پراسرار ۽ اڻڄاڻ فيلڊ يا پراسرار مخلوق جهڙين ڪهاڻين کان اڳتي وڌي ڪري وضاحت ڪرڻ جي پھرين ڪوشش 1948ع جي ٻن جيولاجسٽس ڪئي، مڪ ايلسٽر ۽ ايلن ايگنيو تجويز ڪيو تہ هتي مينهن جو پاڻي بيهجي ويندو آهي، ان وقت هلندڙ طوفان انھن کي حرڪت ۾ آڻي سگھي ٿو چار سال کان پوءِ ان تي ڪيو ويندڙ هڪ تجربو جيڪو جھاز جي پرن جي مدد سان ڪيو ويو هيو مثبت يا منفي نتيجا نہ ڏئي سگھيو. اھو تجربو ان ڪري به پوري وضاحت نہ ڪري سگھيو جو ڪيترا ئي پٿر ٽي سئو ڪلو گرام تائين وزن رکندڙ هيا. 

ستر جي ڏهاڪي ۾ رابرٽ شارپ ۽ ڪيري جن ڪيترا ئي سال وقت ۽ محنت لڳائي ۽ ان اسرار کي سمجھڻ لاءِ تجربا ڪيا. ھي تجربا برف تي ڪيا ويا هيا، انھن ڪيترن ئي سالن ۾ 30 پٿرن جي حرڪت نوٽ ڪئي تہ ڇا انھن پٿرن کي برف چرپر ڏيندي آهي..!! ان جو تجربو ڪرڻ لاءِ ھنن ٻيھر پٿرن جي ويجھو هڪ ڪاٺي لڳائي پر ڪجهه پٿر پوءِ بہ حرڪت ڪري ويا آئس شيٽ ٿيوري غلط ثابت ٿي وئي 

پوءِ انجو جواب ڳولھڻ ۾ اسانکي زمين جي ٻاهران استعمال ٿيندڙ اصولن کان مدد وٺڻي پئي 

ناسا جي سائنسدانن رالف لورينز کي ان وادي تي تحقيق ۾ دلچسپي هئي ڇاڪاڻ ته ان جي سطح زحل سياري جي چنڊ ٽائٽن سان هڪجهڙائي رکندڙ هئي. ان تحقيق جي دوران انھن انن پٿرن جي راز کان پڙدو لاهڻ جو سوچيو. پھريون تجربو انھن پنھنجي ليبارٽري ۾ سيٽ ڪيو ٻي پاسي ڪجهه پٿرن تي جي پي ايس ٽريڪر لڳايو ۽ انھن جو راز کوجي ورتو. 

ٿڌي رات ۾ پٿرن جي ويجھو نمي (گِھم) ڄمي برف ٿي ويندي آهي، برف جو تھ زمين تي ۽ پٿرن ۾  گاٺ (Friction) کي گھڻو گھٽ ڪري ڇڏيندو آهي ان دوران تيز هلندڙ هوا آساني سان پٿرن کي سرڪائيندي يا ڌڪيندي ھئي ۽ تيز هوا وڏي فاصلي تائين ائين ڪري سگھي ٿي. ڇوجو برفاني تھ سنهڙي هئي ان لاءِ پٿرن جي حرڪت خشڪ گپ تي نشان ڇڏيندي پئي وئي. ان تجربي آئس رافٽ ٿيوري کي صحيح ثابت ڪري وڏي پيماني تائين ان راز جي وضاحت ڪري ڇڏي ته پٿر ڪيئن ٿا پنڌ ڪن.  لورينز ۽ انجي ٽيم 2011ع ۾ پنھنجو نتيجو پڌرو ڪيو. هوا، پاڻي، برف ۽ وقت انجو صحيح ملاپ انھن پراسرار نشانين جو راز هيو.  

ان وادي ۾ گھمڻ لاءِ ايندڙ ماڻھو اڃان بہ ان سان جوڙيل پراسرار ڪھاڻين کي ترجي ڏيندا آهن.  گائيڊ وان والڪن برگ جو چوڻ تہ ماڻھو پڇندا آهن تي هي پٿر چرپر ڇو ڪندا آهن جڏهن اوهان جواب ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا تہ هر ڪو ساڳيو جواب ناهي ٻڌڻ چاهيندو ڪيترا ئي ماڻھو اسرار پسند ڪندا آهن اهڙا سوال چاهيندا آهن جن جا جواجواب نہ هجن. 

موت جي وادي جي انھن پٿرن جي راز جو تہ اسانکي علم ٿي ويو. پر هن دنيا ۾ اڃان بہ گھڻو ڪجهه ڄاڻڻ باقي آهي 

سوچڻ جھڙي ڳالھ آھي تہ اسان مان ڪجهه کي پراسرار شيون ۽ پراسرار وضاحتون ايتري قدر ڇو پسند آهن..!! ۽ ھن عالمي ڪلچر جو حصو ڇو آهن..!! 

موت جي وادي جي پراسرار پٿرن جي هي ڪهاڻي ان پٿرن کان وڌيڪ اسان جي پنھنجي ڪهاڻي پراسرار آهي 

 
&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;Sailing #Stones #Death #Valley

&lt;nowiki&gt;#&lt;/nowiki&gt;ScienceJeDunya 

انھن پٿرن بابت 

&lt;nowiki&gt;https://en.wikipedia.org/wiki/Sailing_stones&lt;/nowiki&gt;</text>
      <sha1>rl6qnbtcz7sfbeu2qh275ltnu5mg2vu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369367</id>
      <parentid>369366</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T08:10:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Siddhu Talreja</username>
        <id>18634</id>
      </contributor>
      <comment>درستگي ۽ سفائي</comment>
      <origin>369367</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5110" sha1="5kefhcpz1ju7at404mqq5wxt085jvam" xml:space="preserve">{{Copypaste}}
{{Unreferenced}}
{{Original research}}
{{Tone}}

ڊيٿ ويلي (موت جي وادي) آمريڪي رياست ڪيلي فورنيا جي صحرائي وادي آهي ان ۾ ريس ٽريڪ پلايا اهو علائقو آهي جيڪو هڪ پراڻي ۽ خشڪ ٿيندڙ شاخ جي تھ آهي ان جا ڪيترا ئي درجن پٿر  پراسرار نموني چرپر ڪندا آهن، انھن پٿرن جي هلڻ ڦرڻ جا نشان اتي موجود آهن ۽ ڏيڊه هزار فٽ تائين جا نشان بہ موجود آهن پر ڪڏهن بہ ڪنھن انھن کي هلندي ناهي ڏٺو هي ھميشہ ساڪن رهندا آهن. پوءِ هي نشان ڪٿا آيا؟ وڏا نشان جيڪي ڪڏهن سڌي لڪير جي صورت ۾ هيا ڪڏهن موڙيل ڪڏهن ائين جيئن هلندي وقت ڪنھن موڙ ڪٽيو هجي. 

سائنسدان انجو جواب ڏيڻ کان پري رهيا 

توانائي جي پراسرار ۽ اڻڄاڻ فيلڊ يا پراسرار مخلوق جهڙين ڪهاڻين کان اڳتي وڌي ڪري وضاحت ڪرڻ جي پھرين ڪوشش 1948ع جي ٻن جيولاجسٽس ڪئي، مڪ ايلسٽر ۽ ايلن ايگنيو تجويز ڪيو تہ هتي مينهن جو پاڻي بيهجي ويندو آهي، ان وقت هلندڙ طوفان انھن کي حرڪت ۾ آڻي سگھي ٿو چار سال کان پوءِ ان تي ڪيو ويندڙ هڪ تجربو جيڪو جھاز جي پرن جي مدد سان ڪيو ويو هيو مثبت يا منفي نتيجا نہ ڏئي سگھيو. اھو تجربو ان ڪري به پوري وضاحت نہ ڪري سگھيو جو ڪيترا ئي پٿر ٽي سئو ڪلو گرام تائين وزن رکندڙ هيا. 

ستر جي ڏهاڪي ۾ رابرٽ شارپ ۽ ڪيري جن ڪيترا ئي سال وقت ۽ محنت لڳائي ۽ ان اسرار کي سمجھڻ لاءِ تجربا ڪيا. ھي تجربا برف تي ڪيا ويا هيا، انھن ڪيترن ئي سالن ۾ 30 پٿرن جي حرڪت نوٽ ڪئي تہ ڇا انھن پٿرن کي برف چرپر ڏيندي آهي..!! ان جو تجربو ڪرڻ لاءِ ھنن ٻيھر پٿرن جي ويجھو هڪ ڪاٺي لڳائي پر ڪجهه پٿر پوءِ بہ حرڪت ڪري ويا آئس شيٽ ٿيوري غلط ثابت ٿي وئي 

پوءِ انجو جواب ڳولھڻ ۾ اسانکي زمين جي ٻاهران استعمال ٿيندڙ اصولن کان مدد وٺڻي پئي 

ناسا جي سائنسدانن رالف لورينز کي ان وادي تي تحقيق ۾ دلچسپي هئي ڇاڪاڻ ته ان جي سطح زحل سياري جي چنڊ ٽائٽن سان هڪجهڙائي رکندڙ هئي. ان تحقيق جي دوران انھن انن پٿرن جي راز کان پڙدو لاهڻ جو سوچيو. پھريون تجربو انھن پنھنجي ليبارٽري ۾ سيٽ ڪيو ٻي پاسي ڪجهه پٿرن تي جي پي ايس ٽريڪر لڳايو ۽ انھن جو راز کوجي ورتو. 

ٿڌي رات ۾ پٿرن جي ويجھو نمي (گِھم) ڄمي برف ٿي ويندي آهي، برف جو تھ زمين تي ۽ پٿرن ۾  گاٺ (Friction) کي گھڻو گھٽ ڪري ڇڏيندو آهي ان دوران تيز هلندڙ هوا آساني سان پٿرن کي سرڪائيندي يا ڌڪيندي ھئي ۽ تيز هوا وڏي فاصلي تائين ائين ڪري سگھي ٿي. ڇوجو برفاني تھ سنهڙي هئي ان لاءِ پٿرن جي حرڪت خشڪ گپ تي نشان ڇڏيندي پئي وئي. ان تجربي آئس رافٽ ٿيوري کي صحيح ثابت ڪري وڏي پيماني تائين ان راز جي وضاحت ڪري ڇڏي ته پٿر ڪيئن ٿا پنڌ ڪن.  لورينز ۽ انجي ٽيم 2011ع ۾ پنھنجو نتيجو پڌرو ڪيو. هوا، پاڻي، برف ۽ وقت انجو صحيح ملاپ انھن پراسرار نشانين جو راز هيو.  

ان وادي ۾ گھمڻ لاءِ ايندڙ ماڻھو اڃان بہ ان سان جوڙيل پراسرار ڪھاڻين کي ترجي ڏيندا آهن.  گائيڊ وان والڪن برگ جو چوڻ تہ ماڻھو پڇندا آهن تي هي پٿر چرپر ڇو ڪندا آهن جڏهن اوهان جواب ڏيڻ جي ڪوشش ڪندا تہ هر ڪو ساڳيو جواب ناهي ٻڌڻ چاهيندو ڪيترا ئي ماڻھو اسرار پسند ڪندا آهن اهڙا سوال چاهيندا آهن جن جا جواجواب نہ هجن. 

موت جي وادي جي انھن پٿرن جي راز جو تہ اسانکي علم ٿي ويو. پر هن دنيا ۾ اڃان بہ گھڻو ڪجهه ڄاڻڻ باقي آهي 

سوچڻ جھڙي ڳالھ آھي تہ اسان مان ڪجهه کي پراسرار شيون ۽ پراسرار وضاحتون ايتري قدر ڇو پسند آهن..!! ۽ ھن عالمي ڪلچر جو حصو ڇو آهن..!! 

موت جي وادي جي پراسرار پٿرن جي هي ڪهاڻي ان پٿرن کان وڌيڪ اسان جي پنھنجي ڪهاڻي پراسرار آهي</text>
      <sha1>5kefhcpz1ju7at404mqq5wxt085jvam</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شبنم گل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>48521</id>
    <revision>
      <id>369411</id>
      <parentid>366984</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T10:52:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369411</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5352" sha1="282qugwajltri2hjio4ctk8dud8qu4y" xml:space="preserve">'''شبنم گل'''([[انگريزي ٻولي]]:Shabnum Gul) [[سنڌ]] [[پاڪستان]] جي [[سنڌي ٻولي]] ءَ جي نامياري اديب، شاعر، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، ڪالم نگار، ناٽڪ نويس ۽ [[انگريزي]] ادب جي پروفيسر آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=شبنم|url=http://dx.doi.org/10.2458/azu_acku_pk6816_ain79_1380|publisher=University of Arizona Libraries|date=2000}}&lt;/ref&gt; سندس ڪيترائي ڪتاب ڇپيل آهن.

==زندگي ۽ تعليم==
شبنم گل جو جو اصل نالو رضيه سلطانه آهي. هيءُ  5 جولاءِ [[1963ع]] تي ڊاڪٽر بشير احمد لاشاريءَ جي گهر ۾ [[دادو، پاڪستان|دادو]] شهر ۾  پيدا ٿي. هن شروعاتي تعليم [[سيوهڻ]]، [[جوهي]]،[[دادو، پاڪستان|دادو]], [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ حاصل ڪئي. [[1988ع]] ۾ ايم اي [[ سنڌ يونيورسٽي]] [[ڄامشورو]] مان پاس ڪيائين. ان کان علاوه هن ايم اي پوليٽيڪل سائنس ۽ ايل ايل بي پڻ پاس ڪئي آهي. 1990ع ۾ انگريزي ادب ۾ ليڪچرار مقرر ٿي ۽ ترقي ڪندي ايسوسيئيٽ پروفيسر بڻي آهي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هن وقت [[سنڌي لينگويج اٿارٽي]] حيدرآباد ۾ سيڪريٽري جي عهدي تي فائز آهي. سندس جيون ساٿي [[اشتياق انصاري]] به ناميارو محقق ۽ اديب آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/news/1444798|title=Moot calls for translation bureau named after Ibrahim Joyo|last=Correspondent|first=The Newspaper's Staff|date=2018-11-11|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-06-11}}&lt;/ref&gt;

==ادبي خدمتون==
شبنم گل جڏهن پڙهندي هئي تڏهن هن لکڻ جي شروعات ڪئي. هن بي اي ڪرڻ کان پوءِ [[اردو]] توڙي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ لکڻ شروع ڪيو. هن 1986ع کان [[ ريڊيو پاڪستان]] حيدرآباد ۽ [[ پاڪستان ٽيليويزن نيٽ ورڪ]] [[ ڪراچي]] سينٽر جي پروگرامن جي ميزباني يا ڪمپيئرنگ به ڪئي ته سندس ڊراما به نشر ٿيڻ لڳا. ريڊيو حيدرآباد جي ڪيترن ئي مقبول پروگرامن جي ميزباني يا ڪمپيئرنگ ڪيائين. هن عبرت اخبار طرفان نڪرندڙ رسالن بختاور ۽ عبرت مئگزين جي ادارت پڻ ڪئي. روزاني جاڳو اخبار پاران نڪرندڙ عورتن لاءِ صفحي جي انچارج پڻ رهي آهي. هن سنڌي ۽ اردو ۾ ڊرامه لکيا آهن. سندس پهريون ڊرامو ريڊيو حيدرآباد تان “اجهاميل ڏيئو” نشر ٿيو.  سندس سنڌي ۽ اردو ڊرامه  پي ٽي وي ۽ هم ٽي وي تان ٽيليڪاسٽ ٿيا. اول سنڌي لينگويج اٿارٽي جي گورننگ باڊي جي ميمبر پڻ رهي. هن سنڌي توڙي اردو اخبارن ۾ ڪيترائي ڪالم لکيا آهن. شبنم گل 1989ع کان ڪهاڻي ۽ شاعري جي شروعات باقاعدي ڪئي. سندس  شاعري ۽ ڪهاڻيون ڪيترن ئي رسالن ۾ شايع ٿيل آهن. هن ناول ۽ سفر ناما به لکيا آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هن وقت [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري]] جي سيڪريٽري آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a-%d9%84%d9%8a%d9%86%da%af%d9%88%d9%8a%d8%ac-%d8%a7%d9%bf%d8%a7%d8%b1%d9%bd%d9%8a-%d8%b3%d8%b1%d9%85%d8%af-%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a-%db%bd-%d8%b3%d9%86%d8%af%d8%b3-%d8%ae%d8%a7/|title=سنڌي لينگويج اٿارٽي احمد مغل کي گهرائي معافي وٺي ڇڏي|language=sd|access-date=2020-02-03}}&lt;/ref&gt;

==ڪتاب==
*منهنجو سورج مُکي 1988ع
*آخري لفظ شاعري 1993ع
* مَکِي کان موڪلاڻي ناول، 2015ع
*خالي هنج جو ڏک ڪهاڻيون 2017ع &lt;ref&gt;{{Cite book|title=خالي هنج جو ڏک|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17094&amp;BookTitle=Khali-Hanj-Jo-Dak|access-date=2019-06-11|archive-date=2021-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726044833/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17094&amp;BookTitle=Khali-Hanj-Jo-Dak|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726044833/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17094&amp;BookTitle=Khali-Hanj-Jo-Dak |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;

==اوارڊ==
شبنم گل کي 2015ع ۾ [[سنڌي لينگويج اٿارٽي]] حيدرآباد پاران بهترين ناول نگار جو ايوارڊ مليو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:پنجابي عورتون]]
[[زمرو:جيوت عورتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ڊراما نگار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جي ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ناول نگار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جي ليکڪائون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ليکڪائون]]
[[زمرو:1963ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>282qugwajltri2hjio4ctk8dud8qu4y</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369412</id>
      <parentid>369411</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T10:54:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369412</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5352" sha1="emslyii53ic23z9l7w5ba5g3ogo14cp" xml:space="preserve">'''شبنم گل'''([[انگريزي ٻولي]]:Shabnum Gul) [[سنڌ]] [[پاڪستان]] جي [[سنڌي ٻولي]] ءَ جي نامياري اديب، شاعر، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، ڪالم نگار، ناٽڪ نويس ۽ [[انگريزي]] ادب جي پروفيسر آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=شبنم|url=http://dx.doi.org/10.2458/azu_acku_pk6816_ain79_1380|publisher=University of Arizona Libraries|date=2000}}&lt;/ref&gt; سندس ڪيترائي ڪتاب ڇپيل آهن.

==زندگي ۽ تعليم==
شبنم گل جو جو اصل نالو رضيه سلطانه آهي. هيءُ  5 جولاءِ [[1963ع]] تي ڊاڪٽر بشير احمد لاشاريءَ جي گهر ۾ [[دادو، پاڪستان|دادو]] شهر ۾  پيدا ٿي. هن شروعاتي تعليم [[سيوهڻ]]، [[جوهي]]،[[دادو، پاڪستان|دادو]], [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ حاصل ڪئي. [[1988ع]] ۾ ايم اي [[ سنڌ يونيورسٽي]] [[ڄامشورو]] مان پاس ڪيائين. ان کان علاوه هن ايم اي پوليٽيڪل سائنس ۽ ايل ايل بي پڻ پاس ڪئي آهي. 1990ع ۾ انگريزي ادب ۾ ليڪچرار مقرر ٿي ۽ ترقي ڪندي ايسوسيئيٽ پروفيسر بڻي آهي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هن وقت [[سنڌي لينگويج اٿارٽي]] حيدرآباد ۾ سيڪريٽري جي عهدي تي فائز آهي. سندس جيون ساٿي [[اشتياق انصاري]] به ناميارو محقق ۽ اديب آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/news/1444798|title=Moot calls for translation bureau named after Ibrahim Joyo|last=Correspondent|first=The Newspaper's Staff|date=2018-11-11|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-06-11}}&lt;/ref&gt;

==ادبي خدمتون==
شبنم گل جڏهن پڙهندي هئي تڏهن هن لکڻ جي شروعات ڪئي. هن بي اي ڪرڻ کان پوءِ [[اردو]] توڙي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ لکڻ شروع ڪيو. هن 1986ع کان [[ ريڊيو پاڪستان]] حيدرآباد ۽ [[ پاڪستان ٽيليويزن نيٽ ورڪ]] [[ ڪراچي]] سينٽر جي پروگرامن جي ميزباني يا ڪمپيئرنگ به ڪئي ته سندس ڊراما به نشر ٿيڻ لڳا. ريڊيو حيدرآباد جي ڪيترن ئي مقبول پروگرامن جي ميزباني يا ڪمپيئرنگ ڪيائين. هن عبرت اخبار طرفان نڪرندڙ رسالن بختاور ۽ عبرت مئگزين جي ادارت پڻ ڪئي. روزاني جاڳو اخبار پاران نڪرندڙ عورتن لاءِ صفحي جي انچارج پڻ رهي آهي. هن سنڌي ۽ اردو ۾ ڊرامه لکيا آهن. سندس پهريون ڊرامو ريڊيو حيدرآباد تان “اجهاميل ڏيئو” نشر ٿيو.  سندس سنڌي ۽ اردو ڊرامه  پي ٽي وي ۽ هم ٽي وي تان ٽيليڪاسٽ ٿيا. اول سنڌي لينگويج اٿارٽي جي گورننگ باڊي جي ميمبر پڻ رهي. هن سنڌي توڙي اردو اخبارن ۾ ڪيترائي ڪالم لکيا آهن. شبنم گل 1989ع کان ڪهاڻي ۽ شاعري جي شروعات باقاعدي ڪئي. سندس  شاعري ۽ ڪهاڻيون ڪيترن ئي رسالن ۾ شايع ٿيل آهن. هن ناول ۽ سفر ناما به لکيا آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هن وقت [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري]] جي سيڪريٽري آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a-%d9%84%d9%8a%d9%86%da%af%d9%88%d9%8a%d8%ac-%d8%a7%d9%bf%d8%a7%d8%b1%d9%bd%d9%8a-%d8%b3%d8%b1%d9%85%d8%af-%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a-%db%bd-%d8%b3%d9%86%d8%af%d8%b3-%d8%ae%d8%a7/|title=سنڌي لينگويج اٿارٽي احمد مغل کي گهرائي معافي وٺي ڇڏي|language=sd|access-date=2020-02-03}}&lt;/ref&gt;

==ڪتاب==
*منهنجو سورج مُکي 1988ع
*آخري لفظ شاعري 1993ع
* مَکِي کان موڪلاڻي ناول، 2015ع
*خالي هنج جو ڏک ڪهاڻيون 2017ع &lt;ref&gt;{{Cite book|title=خالي هنج جو ڏک|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17094&amp;BookTitle=Khali-Hanj-Jo-Dak|access-date=2019-06-11|archive-date=2021-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726044833/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17094&amp;BookTitle=Khali-Hanj-Jo-Dak|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726044833/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17094&amp;BookTitle=Khali-Hanj-Jo-Dak |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;

==اوارڊ==
شبنم گل کي 2015ع ۾ [[سنڌي لينگويج اٿارٽي]] حيدرآباد پاران بهترين ناول نگار جو ايوارڊ مليو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:پنجابي عورتون]]
[[زمرو:جيوت عورتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ڊراما نگار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ناول نگار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جي ليکڪائون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ليکڪائون]]
[[زمرو:1963ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>emslyii53ic23z9l7w5ba5g3ogo14cp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369424</id>
      <parentid>369412</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T11:38:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:سنڌي ليکڪ]] جو اضافو + ترتيب</comment>
      <origin>369424</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5383" sha1="30ujcjoz0jhkpnebwh74mm2seservoz" xml:space="preserve">'''شبنم گل'''([[انگريزي ٻولي]]:Shabnum Gul) [[سنڌ]] [[پاڪستان]] جي [[سنڌي ٻولي]] ءَ جي نامياري اديب، شاعر، ڪهاڻيڪار، ناول نگار، ڪالم نگار، ناٽڪ نويس ۽ [[انگريزي]] ادب جي پروفيسر آهي.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Cite book|title=شبنم|url=http://dx.doi.org/10.2458/azu_acku_pk6816_ain79_1380|publisher=University of Arizona Libraries|date=2000}}&lt;/ref&gt; سندس ڪيترائي ڪتاب ڇپيل آهن.

==زندگي ۽ تعليم==
شبنم گل جو جو اصل نالو رضيه سلطانه آهي. هيءُ  5 جولاءِ [[1963ع]] تي ڊاڪٽر بشير احمد لاشاريءَ جي گهر ۾ [[دادو، پاڪستان|دادو]] شهر ۾  پيدا ٿي. هن شروعاتي تعليم [[سيوهڻ]]، [[جوهي]]،[[دادو، پاڪستان|دادو]], [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] ۽ [[ٺٽو|ٺٽي]] ۾ حاصل ڪئي. [[1988ع]] ۾ ايم اي [[ سنڌ يونيورسٽي]] [[ڄامشورو]] مان پاس ڪيائين. ان کان علاوه هن ايم اي پوليٽيڪل سائنس ۽ ايل ايل بي پڻ پاس ڪئي آهي. 1990ع ۾ انگريزي ادب ۾ ليڪچرار مقرر ٿي ۽ ترقي ڪندي ايسوسيئيٽ پروفيسر بڻي آهي&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هن وقت [[سنڌي لينگويج اٿارٽي]] حيدرآباد ۾ سيڪريٽري جي عهدي تي فائز آهي. سندس جيون ساٿي [[اشتياق انصاري]] به ناميارو محقق ۽ اديب آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.dawn.com/news/1444798|title=Moot calls for translation bureau named after Ibrahim Joyo|last=Correspondent|first=The Newspaper's Staff|date=2018-11-11|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-06-11}}&lt;/ref&gt;

==ادبي خدمتون==
شبنم گل جڏهن پڙهندي هئي تڏهن هن لکڻ جي شروعات ڪئي. هن بي اي ڪرڻ کان پوءِ [[اردو]] توڙي [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۾ لکڻ شروع ڪيو. هن 1986ع کان [[ ريڊيو پاڪستان]] حيدرآباد ۽ [[ پاڪستان ٽيليويزن نيٽ ورڪ]] [[ ڪراچي]] سينٽر جي پروگرامن جي ميزباني يا ڪمپيئرنگ به ڪئي ته سندس ڊراما به نشر ٿيڻ لڳا. ريڊيو حيدرآباد جي ڪيترن ئي مقبول پروگرامن جي ميزباني يا ڪمپيئرنگ ڪيائين. هن عبرت اخبار طرفان نڪرندڙ رسالن بختاور ۽ عبرت مئگزين جي ادارت پڻ ڪئي. روزاني جاڳو اخبار پاران نڪرندڙ عورتن لاءِ صفحي جي انچارج پڻ رهي آهي. هن سنڌي ۽ اردو ۾ ڊرامه لکيا آهن. سندس پهريون ڊرامو ريڊيو حيدرآباد تان “اجهاميل ڏيئو” نشر ٿيو.  سندس سنڌي ۽ اردو ڊرامه  پي ٽي وي ۽ هم ٽي وي تان ٽيليڪاسٽ ٿيا. اول سنڌي لينگويج اٿارٽي جي گورننگ باڊي جي ميمبر پڻ رهي. هن سنڌي توڙي اردو اخبارن ۾ ڪيترائي ڪالم لکيا آهن. شبنم گل 1989ع کان ڪهاڻي ۽ شاعري جي شروعات باقاعدي ڪئي. سندس  شاعري ۽ ڪهاڻيون ڪيترن ئي رسالن ۾ شايع ٿيل آهن. هن ناول ۽ سفر ناما به لکيا آهن.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; هن وقت [[سنڌي ٻولي جو با اختيار ادارو|سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري]] جي سيڪريٽري آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.pahenjiakhbar.com/news_paper/%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a-%d9%84%d9%8a%d9%86%da%af%d9%88%d9%8a%d8%ac-%d8%a7%d9%bf%d8%a7%d8%b1%d9%bd%d9%8a-%d8%b3%d8%b1%d9%85%d8%af-%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a-%db%bd-%d8%b3%d9%86%d8%af%d8%b3-%d8%ae%d8%a7/|title=سنڌي لينگويج اٿارٽي احمد مغل کي گهرائي معافي وٺي ڇڏي|language=sd|access-date=2020-02-03}}&lt;/ref&gt;

==ڪتاب==
*منهنجو سورج مُکي 1988ع
*آخري لفظ شاعري 1993ع
* مَکِي کان موڪلاڻي ناول، 2015ع
*خالي هنج جو ڏک ڪهاڻيون 2017ع &lt;ref&gt;{{Cite book|title=خالي هنج جو ڏک|url=http://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17094&amp;BookTitle=Khali-Hanj-Jo-Dak|access-date=2019-06-11|archive-date=2021-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210726044833/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17094&amp;BookTitle=Khali-Hanj-Jo-Dak|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210726044833/https://www.punjnud.com/PageList.aspx?BookID=17094&amp;BookTitle=Khali-Hanj-Jo-Dak |date=2021-07-26 }}&lt;/ref&gt;

==اوارڊ==
شبنم گل کي 2015ع ۾ [[سنڌي لينگويج اٿارٽي]] حيدرآباد پاران بهترين ناول نگار جو ايوارڊ مليو.

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:پنجابي عورتون]]
[[زمرو:جيوت عورتون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ڊراما نگار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ناول نگار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ليکڪائون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جي ليکڪائون]]
[[زمرو:سنڌي ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]
[[زمرو:ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:1963ع جون پيدائشون]]</text>
      <sha1>30ujcjoz0jhkpnebwh74mm2seservoz</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox River</title>
    <ns>10</ns>
    <id>49789</id>
    <revision>
      <id>369297</id>
      <parentid>175631</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:01:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:لوا تي مشتمل سانچا]] کي [[زمرو:لوا تي ٻَڌل سانچا]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369297</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="14131" sha1="lrej585c9zm17gqa738n2n5o68nl4p0" xml:space="preserve">{{Infobox 
| child      = {{{embed|}}}
| abovestyle = background-color: #CEDEFF;
| above      = {{{name|&lt;includeonly&gt;{{PAGENAMEBASE}}&lt;/includeonly&gt;}}}
| headerstyle= background-color: #CEDEFF;
| image      = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{image_alt|}}}}}
| caption    = {{{image_caption|}}}

| image2     = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{map|}}}|size={{{map_size|}}}|sizedefault=frameless|alt={{{map_alt|}}}}}
| caption2   = {{{map_caption|}}}

| image3     = {{#if:{{both|{{{pushpin_map|}}}|{{{mouth_coordinates|}}}{{#property:P625}}}}|{{location map|{{{pushpin_map}}}
               |border      =none
               |alt         ={{{pushpin_map_alt|}}}
               |float       =center
               |width       ={{{pushpin_map_size|}}}
               |coordinates ={{{mouth_coordinates|}}}
               |relief      ={{if empty|{{{pushpin_map_relief|}}}|1}}
               |caption     = }} }}
| caption3   = {{{pushpin_map_caption|}}}

| label1     = مقامي نالو
| data1      = {{#if:{{{name_native|}}}|&lt;span class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{name_native_lang|}}}|lang=&quot;{{{name_native_lang}}}&quot;}}&gt;{{{name_native}}}&lt;/span&gt;}}

| label2     =   ٻيو&amp;nbsp; نالو
| data2      = {{{name_other|}}}

| label3     = نالي جو اشتقاق
| data3      = {{{etymology|}}}

| label4     = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_type1}}}|ملڪ}}
| data4      = {{#if:{{{subdivision_name1|}}}|{{{subdivision_name1|}}}|{{{basin_countries|}}}}}

| label5     = {{{subdivision_type2|}}}
| data5      = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}}}}

| label6     = {{{subdivision_type3|}}}
| data6      = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}}}}

| label7     = {{{subdivision_type4|}}}
| data7      = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}}}}

| label8     = {{{subdivision_type5|}}}
| data8      = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}}}}

| header9    = {{#if:{{{source1|}}}{{{source1_location|}}}{{{source1_elevation|}}}{{{source1_coordinates|}}}{{{source2|}}}{{{source2_location|}}}{{{source2_elevation|}}}{{{source2_coordinates|}}}{{{source3|}}}{{{source3_location|}}}{{{source3_elevation|}}}{{{source3_coordinates|}}}{{{source4|}}}{{{source4_location|}}}{{{source4_elevation|}}}{{{source4_coordinates|}}}{{{source5|}}}{{{source5_location|}}}{{{source5_elevation|}}}{{{source5_coordinates|}}}{{{mouth|}}}{{{mouth_location|}}}{{{mouth_elevation|}}}{{{mouth_coordinates|}}}{{{length|}}}{{{width_min|}}}{{{width_avg|}}}{{{width_max|}}}{{{depth_min|}}}{{{depth_avg|}}}{{{depth_max|}}}{{{discharge1_location|}}}{{{discharge1_min|}}}{{{discharge1_avg|}}}{{{discharge1_max|}}}|طبعي خصوصیتون}}

| label10    = بنیادي ماخذ
| data10     = {{br separated entries
  |1={{{source1|}}}
  |2={{{source1_location|}}}
  |3={{{source1_elevation|}}}{{#if:{{{source1_elevation|}}}|{{#if:{{isnumeric|{{{source1_elevation}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}} }}
  |4={{#if:{{{source1_coordinates|}}}| {{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{source1_coordinates}}}|type:river}}{{{source1_coord_ref|}}} }}
  }}

| label11    = ٻيو ماخذ
| data11     = {{br separated entries
  |1={{{source2|}}}
  |2={{{source2_location|}}}
  |3={{{source2_elevation|}}}{{#if:{{{source2_elevation|}}}|{{#if:{{isnumeric|{{{source2_elevation}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}} }}
  |4={{#if:{{{source2_coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{source2_coordinates}}}|type:river}}{{{source2_coord_ref|}}} }}
  }}

| label12    = ٽيون ماخذ
| data12     = {{br separated entries
  |1={{{source3|}}}
  |2={{{source3_location|}}}
  |3={{{source3_elevation|}}}{{#if:{{{source3_elevation|}}}|{{#if:{{isnumeric|{{{source3_elevation}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}} }}
  |4={{#if:{{{source3_coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{source3_coordinates}}}|type:river}}{{{source3_coord_ref|}}} }}
 }}

| label13    = چوٿون ماخذ
| data13     ={{br separated entries
  |1={{{source4|}}}
  |2={{{source4_location|}}}
  |3={{{source4_elevation|}}}{{#if:{{{source4_elevation|}}}|{{#if:{{isnumeric|{{{source4_elevation}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}} }}
  |4={{#if:{{{source4_coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{source4_coordinates}}}|type:river}}{{{source4_coord_ref|}}} }}
 }}

| label14    = پنجون ماخذ
| data14     = {{br separated entries
  |1={{{source5|}}}
  |2={{{source5_location|}}}
  |3={{{source5_elevation|}}}{{#if:{{{source5_elevation|}}}|{{#if:{{isnumeric|{{{source5_elevation}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}} }}
  |4={{#if:{{{source5_coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{source5_coordinates}}}|type:river}}{{{source5_coord_ref|}}} }}
 }}

| label15   = دریاء جو منھن
| data15     = {{br separated entries
  |1={{{mouth|}}}
  |2={{{mouth_location|}}}
  |3={{{mouth_elevation|}}}{{#if:{{{mouth_elevation|}}}|{{#if:{{isnumeric|{{{mouth_elevation}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}} }}
  |4={{#if:{{{mouth_coordinates|}}}|{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{mouth_coordinates}}}|type:river}}{{{mouth_coord_ref|}}} }}
 }}

| label16    = ڊيگھ
| data16     = {{{length|}}}{{#if:{{{length|}}}|{{#if:{{isnumeric|{{{length}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}} }}

| label17    = ويڪر
| data17     = {{#if:{{{width_min|}}}{{{width_avg|}}}{{{width_max|}}}|{{plainlist|
{{#if:{{{width_min|}}}|
* '''گھٽ ۾ گھٽ ويڪر:'''&lt;br&gt;{{{width_min|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{width_min}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{width_avg|}}}|
* '''سراسري ويڪر:'''&lt;br&gt;{{{width_avg|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{width_avg}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{width_max|}}}|
* '''وڌ کان وڌ ويڪر:'''&lt;br&gt;{{{width_max|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{width_max}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}}}
}}

| label18    = اونھائي
| data18     = {{#if:{{{depth_min|}}}{{{depth_avg|}}}{{{depth_max|}}}|{{plainlist|
{{#if:{{{depth_min|}}}|
* '''گھٽ ۾ گھٽ اونھائي:'''&lt;br&gt;{{{depth_min|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{depth_min}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{depth_avg|}}}|
* '''سراسري اونھائي:'''&lt;br&gt;{{{depth_avg|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{depth_avg}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{depth_max|}}}|
* '''وڌ ۾ وڌ اونھائي:'''&lt;br&gt;{{{depth_max|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{depth_max}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}}}
}}

| label19    = پاڻي جو نيڪال
| data19     = {{#if:{{{discharge1_location|}}}{{{discharge1_min|}}}{{{discharge1_avg|}}}{{{discharge1_max|}}}|{{plainlist|
{{#if:{{{discharge1_location|}}}|
* '''مقام:'''&lt;br&gt;{{{discharge1_location|}}}}}
{{#if:{{{discharge1_min|}}}|
* '''گھٽ ۾ گھٽ شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge1_min|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge1_min}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{discharge1_avg|}}}|
* '''سراسري شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge1_avg|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge1_avg}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{discharge1_max|}}}|
* '''وڌ ۾ وڌ شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge1_max|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge1_max}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}}}
}}

| label20    = پاڻي جو نيڪال&lt;br&gt;(مقام 2)
| data20     = {{#if:{{{discharge2_location|}}}{{{discharge2_min|}}}{{{discharge2_avg|}}}{{{discharge2_max|}}}|{{plainlist|
{{#if:{{{discharge2_location|}}}|
* '''مقام:'''&lt;br&gt;{{{discharge2_location|}}}}}
{{#if:{{{discharge2_min|}}}|
* '''گھٽ ۾ گھٽ شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge2_min|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge2_min}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{discharge2_avg|}}}|
* '''سراسري شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge2_avg|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge2_avg}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{discharge2_max|}}}|
* '''وڌ ۾ وڌ شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge2_max|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge2_max}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}}}
}}

| label21    = پاڻي جو نيڪال&lt;br&gt;(مقام 3)
| data21     = {{#if:{{{discharge3_location|}}}{{{discharge3_min|}}}{{{discharge3_avg|}}}{{{discharge3_max|}}}|{{plainlist|
{{#if:{{{discharge3_location|}}}|
* '''مقام:'''&lt;br&gt;{{{discharge3_location|}}}}}
{{#if:{{{discharge3_min|}}}|
* '''گھٽ ۾ گھٽ شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge3_min|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge3_min}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{discharge3_avg|}}}|
* ''' سراسري شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge3_avg|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge3_avg}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{discharge3_max|}}}|
* '''وڌ کان وڌ شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge3_max|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge3_max}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}}}
}}

| label22    = پاڻي جو نيڪال&lt;br&gt;(مقام 4)
| data22     = {{#if:{{{discharge4_location|}}}{{{discharge4_min|}}}{{{discharge4_avg|}}}{{{discharge4_max|}}}|{{plainlist|
{{#if:{{{discharge4_location|}}}|
* '''مقام:'''&lt;br&gt;{{{discharge4_location|}}}}}
{{#if:{{{discharge4_min|}}}|
* '''گھٽ ۾ گھٽ شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge4_min|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge4_min}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{discharge4_avg|}}}|
* '''سراسري شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge4_avg|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge4_avg}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{discharge4_max|}}}|
* '''وڌ کان وڌ شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge4_max|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge4_max}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}}}
}}

| label23    =پاڻي جو نيڪال&lt;br&gt;(مقام 5)
| data23     = {{#if:{{{discharge5_location|}}}{{{discharge5_min|}}}{{{discharge5_avg|}}}{{{discharge5_max|}}}|{{plainlist|
{{#if:{{{discharge5_location|}}}|
* '''مقام:'''&lt;br&gt;{{{discharge5_location|}}}}}
{{#if:{{{discharge5_min|}}}|
* '''گھٽ ۾ گھٽ شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge5_min|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge5_min}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{discharge5_avg|}}}|
* '''سراسري شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge5_avg|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge5_avg}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}
{{#if:{{{discharge5_max|}}}|
* '''وڌ کان وڌ شرح:'''&lt;br&gt;{{{discharge5_max|}}}{{#if:{{isnumeric|{{{discharge5_max}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}}}}}}
}}

| header24   = {{#if:{{{progression|}}}{{{river_system|}}}{{{basin_size|}}}{{{basin_landmarks|}}}{{{basin_population|}}}{{{tributaries_left|}}}{{{tributaries_right|}}}{{{waterbodies|}}}{{{waterfalls|}}}{{{bridges|}}}{{{ports|}}}{{{custom_data|}}}|[[طاس]] جا تفصيل}}

| label25    = واڌ
| data25     = {{{progression|}}}

| label26    = [[ طاس جو نيڪال|دریائي نظام]]
| data26     = {{{river_system|}}}

| label27    = [[طاس]] جي ماپ
| data27     = {{{basin_size|}}}{{#if:{{{basin_size|}}}|{{#if:{{isnumeric|{{{basin_size}}}}}|{{main other|&amp;nbsp;{{error|units?}}}}}} }}

| label28    = [[طاس]] جو امتیازي نشان
| data28     = {{{basin_landmarks|}}}

| label29    =[[طاس]] واري آبادي
| data29     = {{{basin_population|}}}

| label30    = ڇوڙ ڪندڙ شاخون
| data30     = {{#if:{{{tributaries_left|}}}{{{tributaries_right|}}}|{{plainlist|
{{#if:{{{tributaries_left|}}}|
* '''کاٻو پاسو:'''&lt;br&gt;{{{tributaries_left|}}}
}}{{#if:{{{tributaries_right|}}}|
* '''ساڄو پاسو:'''&lt;br&gt;{{{tributaries_right|}}}
}} }} }}

| label31    = پاڻي وارا جسم
| data31     = {{{waterbodies|}}}

| label32    = آبشار
| data32     = {{{waterfalls|}}}

| label33    = پل
| data33     = {{{bridges|}}}

| label34    = اندرين بندرگاہ
| data34     = {{{ports|}}}

| label35    = {{{custom_label|}}}
| data35     = {{{custom_data|}}}

| below         = {{{extra|}}}

}}{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox river with unsupported parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox river]] with unknown parameter &quot;_VALUE_&quot;|ignoreblank=y
| basin_countries | basin_landmarks | basin_population | basin_size | bridges | custom_data | custom_label | depth_avg | depth_max | depth_min | discharge1_avg | discharge1_location | discharge1_max | discharge1_min | discharge2_avg | discharge2_location | discharge2_max | discharge2_min | discharge3_avg | discharge3_location | discharge3_max | discharge3_min | 
discharge4_avg | discharge4_location | discharge4_max | discharge4_min | discharge5_avg | discharge5_location | discharge5_max | discharge5_min | embed | etymology | extra | image | image_alt | image_caption | image_size | length | map | map_alt | map_caption | map_size | mouth | mouth_coord_ref | mouth_coordinates | mouth_elevation | mouth_location | name | name_native | name_native_lang | name_other | ports | progression | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_size | pushpin_mapsize | pushpin_relief | river_system | source1 | source1_coord_ref | source1_coordinates | source1_elevation | source1_location | source2 | source2_coord_ref | source2_coordinates | source2_elevation | source2_location | source3 | source3_coord_ref | source3_coordinates | source3_elevation | source3_location | source4 | source4_coord_ref | source4_coordinates | source4_elevation | source4_location | source5 | source5_coord_ref | source5_coordinates | source5_elevation | source5_location | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | tributaries_left | tributaries_right | waterbodies | waterfalls | width_avg | width_max | width_min 
}}{{#if:{{{basin_countries|}}}|[[Category:Pages using infobox river with &quot;basin_countries&quot; parameter]]
}}&lt;includeonly&gt;{{#ifeq:{{{child|}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}&lt;/includeonly&gt;&lt;noinclude&gt;
{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;
[[زمرو:لوا تي ٻَڌل سانچا]]
[[زمرو:وڪي ڊيٽا تلاش ڪندڙ سانچا]]</text>
      <sha1>lrej585c9zm17gqa738n2n5o68nl4p0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دلشاد ڀٽو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>52594</id>
    <revision>
      <id>369238</id>
      <parentid>269601</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:38:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369238</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5519" sha1="oi7clhmbfx30cb6juaqggt154yinclr" xml:space="preserve">{{Infobox writer
| name             = دلشاد ڀٽو &lt;br/&gt; '''Dilshad Bhutto '''
| image            =|thumb|دلشاد ڀٽو
 
| image_size       = 
| image_upright    = 
| alt              = 
| caption          = دلشاد ڀٽو 
| birth_date       = &lt;!-- {{Birth date and age|1972|04|01}} --&gt;
| birth_place      = ڳوٺ سعيد خان ڀٽو، [[دادو ضلعو|دادو]]
| death_date       = &lt;!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|1972|04|01}} --&gt;
| death_place      = 
| resting_place    = 
| occupation       =  [[ليکڪ]]، [[صحافي]] ، [[سياستدان]] 
| language         = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]
| residence        = ڳوٺ سعيد خان ڀٽو
| nationality      = [[پاڪستان|پاڪستاني]]
| citizenship      = 
| education        = ايم. اي
| alma_mater       = [[سنڌ يونيورسٽي]]
| period           =  هاڻوڪو
| subject          = ادب، صحافت، سياست 
| relatives        = 
| awards           =
}}

'''دلشاد ڀٽو''' ([[انگريزي ٻولي]]:Dilshad Bhutto) [[سنڌ]] [[پاڪستان]] جو [[سياستدان]] ، [[ليکڪ]] ۽ [[صحافي]] آھي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://sindhicriticism.blogspot.com/2013/08/dr-dur-muhammad-pathan_21.html|title=سنڌي ادب ۾ تنقيدون ۽ تجزيا: پيا ڄمندا ڄام - ڊاڪٽر در محمد پٺاڻ (Dr. Dur Muhammad Pathan)|last=Buriro|first=Riazat|date=2013-08-21|website=سنڌي ادب ۾ تنقيدون ۽ تجزيا|access-date=2021-08-14}}&lt;/ref&gt;

==زندگي جو احوال==
دلشاد علي ڀٽو سنڌ جي [[دادو ضلعو]] ۽ [[دادو تعلقو]] جي ڳوٺ سعيد خان ڀٽو ۾ محمد بخش ڀٽو جي گهر ۾ پهرين اپريل [[1972ع]] ۾ پيدا ٿيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book75/Book_page14.html|title=Sindhi Adabi Board Online Library (History)|website=www.sindhiadabiboard.org|access-date=2019-12-22}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://azizkingrani.wordpress.com/2014/12/18/poets-and-writers/|title=Poets and writers|date=2014-12-17|website=Aziz Kingrani|language=en|access-date=2019-12-22}}&lt;/ref&gt;

==تعليم==
هن پرائيمري تعليم ڳوٺ جان محمد خشڪ ۾ حاصل ڪئي. مئٽرڪ گورنمينٽ پائلٽ هاءِ اسڪول [[دادو، پاڪستان|دادو]] شهر مان ڪيائين. انٽر دادو ڪاليج.۽ ايم. اي سنڌ يونيورسٽي ڄامشورو مان پاس ڪيائين.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==ادب ۽ صحافت==
دلشاد ڀٽو جو ننڍپڻ کان ادب ڏانهن لاڙو هو. هن ادب، سماج ۽ سياست بابت مضمون لکڻ شروع ڪيا جيڪي مختلف اخبارن ۾ شايع ٿيڻ لڳا. هيءُ [[روزانه عبرت]] حيدرآباد جو اسسٽنٽ ايڊيٽر رهيو. پريس ڪلب دادو جو جوائنٽ سيڪريٽري پڻ ٽيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

==سياست==
دلشاد ڀٽو اسڪول ۾ پڙهڻ دوران ساٿي ٻارڙا سنگت جو ميمبر بڻيو. پوءِ هيءُ وطن دوست انقلابي پارٽي ۾ شامل ٿيو. دلشاد [[ڪميونسٽ پارٽي آف پاڪستان ]] جي دادو ضلعي جي نظرياتي شعبي جو انچارج رهيو. بعد ۾ [[سنڌ ترقي پسند پارٽي]] ۾ شامل ٿيو. مهراڻ ويلفيئر ايسوسيئيشن سنڌ جو مرڪزي نائب چيئرمين به رهيو. ان کان علاوه ٽريڊ يونين ايڪشن ڪاميٽي جو مرڪزي جنرل سيڪريٽري به رهيو.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; دلشاد ڀٽو سنڌ نيشنل پارٽي ۾ به اهم عهديدار ٿي رهيو&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/129727|title=Demo against oil firm held|date=2003-12-16|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-12-22}}&lt;/ref&gt; دلشاد ڀٽو 2013ع وارين عام چونڊن ۾ قومي اسيمبلي جي تڪ اين اي 232&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://hamariweb.com/pakistan-election/general/na-232/|title=NA 232 Election Result Candidates, Constituency Details|website=hamariweb.com|access-date=2019-12-22}}&lt;/ref&gt; ۽ صوبائي اسيمبلي جي تڪ نمبر پي ايس 75 تي چونڊ لڙيو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.urdupoint.com/politics/politician/dilshad-ali-bhutto-11617.html|title=Dilshad Ali Bhutto - Profile, Political Career &amp; Election History|website=UrduPoint|language=en|access-date=2019-12-22}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.urdupoint.com/politics/constituency/ps-75.html|title=PS-75 Sujawal, Sindh Assembly, Results, Candidates &amp; Votes|website=UrduPoint|language=en|access-date=2019-12-22}}&lt;/ref&gt;سياسي طور کيس هيسائڻ لاءِ مٿس ڪوڙا ڪيس داخل ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/290269|title=Candidates accuse rivals of massive rigging|last=Report|first=Dawn|date=2008-02-21|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-12-22}}&lt;/ref&gt; هن انساني حقن جي جدوجهد ۾ به ڀرپور نموني ڪردار ادا ڪيو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.dawn.com/news/151187|title=KARACHI: Teachers’ rally baton-charged|date=2005-08-07|website=DAWN.COM|language=en|access-date=2019-12-22}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالو}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ليکڪ]]
[[زمرو:صحافت]]
[[زمرو:صحافي]]
[[زمرو:سياست]]
[[زمرو:سياستدان]]</text>
      <sha1>oi7clhmbfx30cb6juaqggt154yinclr</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>سانچو:Infobox officeholder</title>
    <ns>10</ns>
    <id>56346</id>
    <revision>
      <id>369294</id>
      <parentid>367923</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T22:54:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>معمولي ڪاپي ايڊٽ، ھن ۾ لکيل زمرا ٺيڪ ڪرڻ/ڪاپي ايڊيٽ ڪرڻا پوندا، جيئن صفحات کي صفحا يا پنا لکڻو آهي پر ان کان اڳ ڏسڻو پوندو ته انھن سمورن کي ٺاھيو ويو آھي.</comment>
      <origin>369294</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85883" sha1="hdoce0bqma3du9w0s1knc0csxk0st7w" xml:space="preserve">&lt;includeonly&gt;{{infobox
| bodyclass = vcard {{{bodyclass|}}}
| bodystyle = {{#if:{{{mainwidth|}}}|width: {{{mainwidth}}}}}
| child = {{lc:{{{embed}}}}}

| abovestyle = font-size: 100%;
| above      = {{Yesno|{{{nobel|}}}|yes={{Nobel/Medium}}}} {{Br separated entries
 | 1 = {{#if:{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix|}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-prefix&quot; style=&quot;display:inline; font-weight: normal;&quot;&gt;{{{honorific prefix|{{{honorific_prefix|{{{honorific-prefix}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}
 | 2 = &lt;div style=&quot;display:inline-block; font-size:130%;&quot; class=&quot;fn&quot;&gt;{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}&lt;/div&gt;
 | 3 = {{#if:{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix|}}}}}}}}}|&lt;div class=&quot;honorific-suffix&quot; style=&quot;display:inline; font-weight: normal;&quot;&gt;{{{honorific suffix|{{{honorific_suffix|{{{honorific-suffix}}}}}}}}}&lt;/div&gt;}}
 }}

| subheaderstyle = font-size:125%; font-weight:bold;
| subheader = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes||{{#if:{{{native_name|}}}|&lt;div class=&quot;nickname&quot; {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang=&quot;{{{native_name_lang}}}&quot;}}&gt;{{{native_name}}}&lt;/div&gt;}}}}

| image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image name|}}}|size={{{width|{{{imagesize|{{{image_size|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| image3 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{smallimage|}}}|sizedefault=frameless|upright={{{image_upright|1}}}|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}}
| caption{{#if:{{{smallimage|}}}|3|{{#if:{{{image name|}}}|2}}}} = {{{caption|}}}

| headerstyle = {{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|background:#eee|background:lavender}}

| data1 = 
{{#if:{{{speaker|}}}|
{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname2|}}}
| 1namedata = {{{1namedata2|}}}
| 2blankname = {{{2blankname2|}}}
| 2namedata = {{{2namedata2|}}}
| 3blankname = {{{3blankname2|}}}
| 3namedata = {{{3namedata2|}}}
| 4blankname = {{{4blankname2|}}}
| 4namedata = {{{4namedata2|}}}
| 5blankname = {{{5blankname2|}}}
| 5namedata = {{{5namedata2|}}}
| alongside = {{{alongside2|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }}
| assembly = {{{assembly2|}}}
| chancellor = {{{chancellor2|}}}
| co-leader = {{{co-leader2|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }}
| constituency = {{{constituency2|}}}
| country = {{{country2|}}}
| deputy = {{{deputy2|}}}
| district = {{{district2|}}}
| firstminister = {{{firstminister2|}}}
| governor-general = {{{governor-general2|}}}
| governor_general = {{{governor_general2|}}}
| governor = {{{governor2|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr2|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}}
| leader = {{{leader2|}}}
| legislature = {{{legislature2|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant2|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }}
| minister_from = {{{minister_from2|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}}
| majority = {{{majority2|}}}
| minister = {{{minister2|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }}
| monarch = {{{monarch2|}}}
| nominator = {{{nominator2|}}}
| office = {{{office2|}}}
| order = {{{order2|}}}
| parliament = {{{parliament2|}}}
| predecessor = {{{predecessor2|}}}
| preceding = {{{preceding2|}}}
| preceded = {{{preceded2|}}}
| premier = {{{premier2|}}}
| president = {{{president2|}}}
| primeminister = {{{primeminister2|}}}
| riding = {{{riding2|}}}
| speaker = {{{speaker|}}}
| speaker_office = {{{speaker_office|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate|}}}
| state_house = {{{state_house|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature|}}}
| state_senate = {{{state_senate|}}}
| state = {{{state|}}}
| succeeded = {{{succeeded2|}}}
| succeeding = {{{succeeding2|}}}
| successor = {{{successor2|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach2|}}}
| termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}}
| term = {{{term2|}}}
| title = {{{title2|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident2|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier2|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term|}}}
}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname|}}}
| 1namedata = {{{1namedata|}}}
| 2blankname = {{{2blankname|}}}
| 2namedata = {{{2namedata|}}}
| 3blankname = {{{3blankname|}}}
| 3namedata = {{{3namedata|}}}
| 4blankname = {{{4blankname|}}}
| 4namedata = {{{4namedata|}}}
| 5blankname = {{{5blankname|}}}
| 5namedata = {{{5namedata|}}}
| alongside = {{{alongside|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer|}}} | {{{appointer}}} | {{{appointed|}}} }}
| assembly = {{{assembly|}}}
| candidate = {{{candidate|}}}
| chancellor = {{{chancellor|}}}
| co-leader = {{{co-leader|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM|}}} | {{{constituency_AM}}} | {{{constituency_MP|}}} }}
| constituency = {{{constituency|}}}
| country = {{{country|}}}
| deputy = {{{deputy|}}}
| district = {{{district|}}}
| election_date = {{{election_date|}}}
| firstminister = {{{firstminister|}}}
| governor-general = {{{governor-general|}}}
| governor_general = {{{governor_general|}}}
| governor = {{{governor|}}}
| incumbent = {{{incumbent|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state|}}}
| leader = {{{leader|}}}
| legislature = {{{legislature|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader|}}} | {{{majorityleader}}} | {{{majority_leader|}}} }}
| majority = {{{majority|}}}
| minister = {{{minister|}}}
| minister_from = {{{minister_from|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader|}}} | {{{minorityleader}}} | {{{minority_leader|}}} }}
| monarch = {{{monarch|}}}
| nominator = {{{nominator|}}}
| nominee = {{{nominee|}}}
| office = {{{office|}}}
| opponent = {{{opponent|}}}
| order = {{{order|}}}
| parliament = {{{parliament|}}}
| party_election = {{{party_election|}}}
| predecessor = {{{predecessor|}}}
| preceding = {{{preceding|}}}
| preceded = {{{preceded|}}}
| premier = {{{premier|}}}
| president = {{{president|}}}
| primeminister = {{{primeminister|}}}
| riding = {{{riding|}}}
| runningmate = {{{runningmate|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate|}}}
| state_house = {{{state_house|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature|}}}
| state_senate = {{{state_senate|}}}
| state = {{{state|}}}
| succeeded = {{{succeeded|}}}
| succeeding = {{{succeeding|}}}
| successor = {{{successor|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach|}}}
| termlabel = {{{term_label|{{{termlabel|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if: {{{termend|}}} | {{{termend}}} | {{{term_end|}}} }}
| termstart = {{#if: {{{termstart|}}} | {{{termstart}}} | {{{term_start|}}} }}
| term = {{{term|}}}
| title = {{{title|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term|}}}
}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname1|}}}
| 1namedata = {{{1namedata1|}}}
| 2blankname = {{{2blankname1|}}}
| 2namedata = {{{2namedata1|}}}
| 3blankname = {{{3blankname1|}}}
| 3namedata = {{{3namedata1|}}}
| 4blankname = {{{4blankname1|}}}
| 4namedata = {{{4namedata1|}}}
| 5blankname = {{{5blankname1|}}}
| 5namedata = {{{5namedata1|}}}
| alongside = {{{alongside1|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from1|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer1|}}} | {{{appointer1}}} | {{{appointed1|}}} }}
| assembly = {{{assembly1|}}}
| chancellor = {{{chancellor1|}}}
| co-leader = {{{co-leader1|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM1|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM1|}}} | {{{constituency_AM1}}} | {{{constituency_MP1|}}} }}
| constituency = {{{constituency1|}}}
| country = {{{country1|}}}
| deputy = {{{deputy1|}}}
| district = {{{district1|}}}
| firstminister = {{{firstminister1|}}}
| governor-general = {{{governor-general1|}}}
| governor_general = {{{governor_general1|}}}
| governor = {{{governor1|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr1|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state1|}}}
| leader = {{{leader1|}}}
| legislature = {{{legislature1|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor1|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant1|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader1|}}}
| minister_from = {{{minister_from1|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader1|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader1|}}} | {{{majorityleader1}}} | {{{majority_leader1|}}} }}
| majority = {{{majority1|}}}
| minister = {{{minister1|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader1|}}} | {{{minorityleader1}}} | {{{minority_leader1|}}} }}
| monarch = {{{monarch1|}}}
| nominator = {{{nominator1|}}}
| office = {{{office1|}}}
| order = {{{order1|}}}
| parliament = {{{parliament1|}}}
| predecessor = {{{predecessor1|}}}
| preceding = {{{preceding1|}}}
| preceded = {{{preceded1|}}}
| premier = {{{premier1|}}}
| president = {{{president1|}}}
| primeminister = {{{primeminister1|}}}
| riding = {{{riding1|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly1|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate1|}}}
| state_house = {{{state_house1|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature1|}}}
| state_senate = {{{state_senate1|}}}
| state = {{{state1|}}}
| succeeded = {{{succeeded1|}}}
| succeeding = {{{succeeding1|}}}
| successor = {{{successor1|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach1|}}}
| termlabel = {{{term_label1|{{{termlabel1|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend1|}}}|{{{termend1}}}|{{{term_end1|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart1|}}}|{{{termstart1}}}|{{{term_start1|}}}}}
| term = {{{term1|}}}
| title = {{{title1|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor1|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident1|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier1|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister1|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term1|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{#if:{{{speaker|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname2|}}}
| 1namedata = {{{1namedata2|}}}
| 2blankname = {{{2blankname2|}}}
| 2namedata = {{{2namedata2|}}}
| 3blankname = {{{3blankname2|}}}
| 3namedata = {{{3namedata2|}}}
| 4blankname = {{{4blankname2|}}}
| 4namedata = {{{4namedata2|}}}
| 5blankname = {{{5blankname2|}}}
| 5namedata = {{{5namedata2|}}}
| alongside = {{{alongside2|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from2|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer2|}}} | {{{appointer2}}} | {{{appointed2|}}} }}
| assembly = {{{assembly2|}}}
| chancellor = {{{chancellor2|}}}
| co-leader = {{{co-leader2|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM2|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM2|}}} | {{{constituency_AM2}}} | {{{constituency_MP2|}}} }}
| constituency = {{{constituency2|}}}
| country = {{{country2|}}}
| deputy = {{{deputy2|}}}
| district = {{{district2|}}}
| firstminister = {{{firstminister2|}}}
| governor-general = {{{governor-general2|}}}
| governor_general = {{{governor_general2|}}}
| governor = {{{governor2|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr2|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state2|}}}
| leader = {{{leader2|}}}
| legislature = {{{legislature2|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor2|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant2|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader2|}}} | {{{majorityleader2}}} | {{{majority_leader2|}}} }}
| minister_from = {{{minister_from2|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader2|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader2|}}}
| majority = {{{majority2|}}}
| minister = {{{minister2|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader2|}}} | {{{minorityleader2}}} | {{{minority_leader2|}}} }}
| monarch = {{{monarch2|}}}
| nominator = {{{nominator2|}}}
| office = {{{office2|}}}
| order = {{{order2|}}}
| parliament = {{{parliament2|}}}
| predecessor = {{{predecessor2|}}}
| preceding = {{{preceding2|}}}
| preceded = {{{preceded2|}}}
| premier = {{{premier2|}}}
| president = {{{president2|}}}
| primeminister = {{{primeminister2|}}}
| riding = {{{riding2|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly2|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate2|}}}
| state_house = {{{state_house2|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature2|}}}
| state_senate = {{{state_senate2|}}}
| state = {{{state2|}}}
| succeeded = {{{succeeded2|}}}
| succeeding = {{{succeeding2|}}}
| successor = {{{successor2|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach2|}}}
| termlabel = {{{term_label2|{{{termlabel2|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend2|}}}|{{{termend2}}}|{{{term_end2|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart2|}}}|{{{termstart2}}}|{{{term_start2|}}}}}
| term = {{{term2|}}}
| title = {{{title2|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor2|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident2|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier2|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister2|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term2|}}}
}}}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname3|}}}
| 1namedata = {{{1namedata3|}}}
| 2blankname = {{{2blankname3|}}}
| 2namedata = {{{2namedata3|}}}
| 3blankname = {{{3blankname3|}}}
| 3namedata = {{{3namedata3|}}}
| 4blankname = {{{4blankname3|}}}
| 4namedata = {{{4namedata3|}}}
| 5blankname = {{{5blankname3|}}}
| 5namedata = {{{5namedata3|}}}
| alongside = {{{alongside3|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from3|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer3|}}} | {{{appointer3}}} | {{{appointed3|}}} }}
| assembly = {{{assembly3|}}}
| chancellor = {{{chancellor3|}}}
| co-leader = {{{co-leader3|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM3|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM3|}}} | {{{constituency_AM3}}} | {{{constituency_MP3|}}} }}
| constituency = {{{constituency3|}}}
| country = {{{country3|}}}
| deputy = {{{deputy3|}}}
| district = {{{district3|}}}
| firstminister = {{{firstminister3|}}}
| governor-general = {{{governor-general3|}}}
| governor_general = {{{governor_general3|}}}
| governor = {{{governor3|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr3|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state3|}}}
| leader = {{{leader3|}}}
| legislature = {{{legislature3|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor3|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant3|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader3|}}}
| minister_from = {{{minister_from3|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader3|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader3|}}} | {{{majorityleader3}}} | {{{majority_leader3|}}} }}
| majority = {{{majority3|}}}
| minister = {{{minister3|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader3|}}} | {{{minorityleader3}}} | {{{minority_leader3|}}} }}
| monarch = {{{monarch3|}}}
| nominator = {{{nominator3|}}}
| office = {{{office3|}}}
| order = {{{order3|}}}
| parliament = {{{parliament3|}}}
| predecessor = {{{predecessor3|}}}
| preceding = {{{preceding3|}}}
| preceded = {{{preceded3|}}}
| premier = {{{premier3|}}}
| president = {{{president3|}}}
| primeminister = {{{primeminister3|}}}
| riding = {{{riding3|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly3|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate3|}}}
| state_house = {{{state_house3|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature3|}}}
| state_senate = {{{state_senate3|}}}
| state = {{{state3|}}}
| succeeded = {{{succeeded3|}}}
| succeeding = {{{succeeding3|}}}
| successor = {{{successor3|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach3|}}}
| termlabel = {{{term_label3|{{{termlabel3|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend3|}}}|{{{termend3}}}|{{{term_end3|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart3|}}}|{{{termstart3}}}|{{{term_start3|}}}}}
| term = {{{term3|}}}
| title = {{{title3|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor3|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident3|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier3|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister3|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term3|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname4|}}}
| 1namedata = {{{1namedata4|}}}
| 2blankname = {{{2blankname4|}}}
| 2namedata = {{{2namedata4|}}}
| 3blankname = {{{3blankname4|}}}
| 3namedata = {{{3namedata4|}}}
| 4blankname = {{{4blankname4|}}}
| 4namedata = {{{4namedata4|}}}
| 5blankname = {{{5blankname4|}}}
| 5namedata = {{{5namedata4|}}}
| alongside = {{{alongside4|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from4|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer4|}}} | {{{appointer4}}} | {{{appointed4|}}} }}
| assembly = {{{assembly4|}}}
| chancellor = {{{chancellor4|}}}
| co-leader = {{{co-leader4|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM4|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM4|}}} | {{{constituency_AM4}}} | {{{constituency_MP4|}}} }}
| constituency = {{{constituency4|}}}
| country = {{{country4|}}}
| deputy = {{{deputy4|}}}
| district = {{{district4|}}}
| firstminister = {{{firstminister4|}}}
| governor-general = {{{governor-general4|}}}
| governor_general = {{{governor_general4|}}}
| governor = {{{governor4|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr4|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state4|}}}
| leader = {{{leader4|}}}
| legislature = {{{legislature4|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor4|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant4|}}}
| minister_from = {{{minister_from4|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader4|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader4|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader4|}}} | {{{majorityleader4}}} | {{{majority_leader4|}}} }}
| majority = {{{majority4|}}}
| minister = {{{minister4|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader4|}}} | {{{minorityleader4}}} | {{{minority_leader4|}}} }}
| monarch = {{{monarch4|}}}
| nominator = {{{nominator4|}}}
| office = {{{office4|}}}
| order = {{{order4|}}}
| parliament = {{{parliament4|}}}
| predecessor = {{{predecessor4|}}}
| preceding = {{{preceding4|}}}
| preceded = {{{preceded4|}}}
| premier = {{{premier4|}}}
| president = {{{president4|}}}
| primeminister = {{{primeminister4|}}}
| riding = {{{riding4|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly4|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate4|}}}
| state_house = {{{state_house4|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature4|}}}
| state_senate = {{{state_senate4|}}}
| state = {{{state4|}}}
| succeeded = {{{succeeded4|}}}
| succeeding = {{{succeeding4|}}}
| successor = {{{successor4|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach4|}}}
| termlabel = {{{term_label4|{{{termlabel4|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend4|}}}|{{{termend4}}}|{{{term_end4|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart4|}}}|{{{termstart4}}}|{{{term_start4|}}}}}
| term = {{{term4|}}}
| title = {{{title4|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor4|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident4|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier4|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister4|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term4|}}}
}}}}&lt;!--
---&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname5|}}}
| 1namedata = {{{1namedata5|}}}
| 2blankname = {{{2blankname5|}}}
| 2namedata = {{{2namedata5|}}}
| 3blankname = {{{3blankname5|}}}
| 3namedata = {{{3namedata5|}}}
| 4blankname = {{{4blankname5|}}}
| 4namedata = {{{4namedata5|}}}
| 5blankname = {{{5blankname5|}}}
| 5namedata = {{{5namedata5|}}}
| alongside = {{{alongside5|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from5|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer5|}}} | {{{appointer5}}} | {{{appointed5|}}} }}
| assembly = {{{assembly5|}}}
| chancellor = {{{chancellor5|}}}
| co-leader = {{{co-leader5|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM5|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM5|}}} | {{{constituency_AM5}}} | {{{constituency_MP5|}}} }}
| constituency = {{{constituency5|}}}
| country = {{{country5|}}}
| deputy = {{{deputy5|}}}
| district = {{{district5|}}}
| firstminister = {{{firstminister5|}}}
| governor-general = {{{governor-general5|}}}
| governor_general = {{{governor_general5|}}}
| governor = {{{governor5|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr5|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state5|}}}
| leader = {{{leader5|}}}
| legislature = {{{legislature5|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor5|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant5|}}}
| minister_from = {{{minister_from5|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader5|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader5|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader5|}}} | {{{majorityleader5}}} | {{{majority_leader5|}}} }}
| majority = {{{majority5|}}}
| minister = {{{minister5|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader5|}}} | {{{minorityleader5}}} | {{{minority_leader5|}}} }}
| monarch = {{{monarch5|}}}
| nominator = {{{nominator5|}}}
| office = {{{office5|}}}
| order = {{{order5|}}}
| parliament = {{{parliament5|}}}
| predecessor = {{{predecessor5|}}}
| preceding = {{{preceding5|}}}
| preceded = {{{preceded5|}}}
| premier = {{{premier5|}}}
| president = {{{president5|}}}
| primeminister = {{{primeminister5|}}}
| riding = {{{riding5|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly5|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate5|}}}
| state_house = {{{state_house5|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature5|}}}
| state_senate = {{{state_senate5|}}}
| state = {{{state5|}}}
| succeeded = {{{succeeded5|}}}
| succeeding = {{{succeeding5|}}}
| successor = {{{successor5|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach5|}}}
| termlabel = {{{term_label5|{{{termlabel5|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend5|}}}|{{{termend5}}}|{{{term_end5|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart5|}}}|{{{termstart5}}}|{{{term_start5|}}}}}
| term = {{{term5|}}}
| title = {{{title5|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor5|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident5|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier5|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister5|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term5|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname6|}}}
| 1namedata = {{{1namedata6|}}}
| 2blankname = {{{2blankname6|}}}
| 2namedata = {{{2namedata6|}}}
| 3blankname = {{{3blankname6|}}}
| 3namedata = {{{3namedata6|}}}
| 4blankname = {{{4blankname6|}}}
| 4namedata = {{{4namedata6|}}}
| 5blankname = {{{5blankname6|}}}
| 5namedata = {{{5namedata6|}}}
| alongside = {{{alongside6|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from6|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer6|}}} | {{{appointer6}}} | {{{appointed6|}}} }}
| assembly = {{{assembly6|}}}
| chancellor = {{{chancellor6|}}}
| co-leader = {{{co-leader6|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM6|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM6|}}} | {{{constituency_AM6}}} | {{{constituency_MP6|}}} }}
| constituency = {{{constituency6|}}}
| country = {{{country6|}}}
| deputy = {{{deputy6|}}}
| district = {{{district6|}}}
| firstminister = {{{firstminister6|}}}
| governor-general = {{{governor-general6|}}}
| governor_general = {{{governor_general6|}}}
| governor = {{{governor6|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr6|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state6|}}}
| leader = {{{leader6|}}}
| legislature = {{{legislature6|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor6|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant6|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader6|}}}
| minister_from = {{{minister_from6|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader6|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader6|}}} | {{{majorityleader6}}} | {{{majority_leader6|}}} }}
| majority = {{{majority6|}}}
| minister = {{{minister6|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader6|}}} | {{{minorityleader6}}} | {{{minority_leader6|}}} }}
| monarch = {{{monarch6|}}}
| nominator = {{{nominator6|}}}
| office = {{{office6|}}}
| order = {{{order6|}}}
| parliament = {{{parliament6|}}}
| predecessor = {{{predecessor6|}}}
| preceding = {{{preceding6|}}}
| preceded = {{{preceded6|}}}
| premier = {{{premier6|}}}
| president = {{{president6|}}}
| primeminister = {{{primeminister6|}}}
| riding = {{{riding6|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly6|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate6|}}}
| state_house = {{{state_house6|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature6|}}}
| state_senate = {{{state_senate6|}}}
| state = {{{state6|}}}
| succeeded = {{{succeeded6|}}}
| succeeding = {{{succeeding6|}}}
| successor = {{{successor6|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach6|}}}
| termlabel = {{{term_label6|{{{termlabel6|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend6|}}}|{{{termend6}}}|{{{term_end6|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart6|}}}|{{{termstart6}}}|{{{term_start6|}}}}}
| term = {{{term6|}}}
| title = {{{title6|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor6|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident6|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier6|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister6|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term6|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname7|}}}
| 1namedata = {{{1namedata7|}}}
| 2blankname = {{{2blankname7|}}}
| 2namedata = {{{2namedata7|}}}
| 3blankname = {{{3blankname7|}}}
| 3namedata = {{{3namedata7|}}}
| 4blankname = {{{4blankname7|}}}
| 4namedata = {{{4namedata7|}}}
| 5blankname = {{{5blankname7|}}}
| 5namedata = {{{5namedata7|}}}
| alongside = {{{alongside7|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from7|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer7|}}} | {{{appointer7}}} | {{{appointed7|}}} }}
| assembly = {{{assembly7|}}}
| chancellor = {{{chancellor7|}}}
| co-leader = {{{co-leader7|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM7|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM7|}}} | {{{constituency_AM7}}} | {{{constituency_MP7|}}} }}
| constituency = {{{constituency7|}}}
| country = {{{country7|}}}
| deputy = {{{deputy7|}}}
| district = {{{district7|}}}
| firstminister = {{{firstminister7|}}}
| governor-general = {{{governor-general7|}}}
| governor_general = {{{governor_general7|}}}
| governor = {{{governor7|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr7|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state7|}}}
| leader = {{{leader7|}}}
| legislature = {{{legislature7|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor7|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant7|}}}
| minister_from = {{{minister_from7|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader7|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader7|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader7|}}} | {{{majorityleader7}}} | {{{majority_leader7|}}} }}
| majority = {{{majority7|}}}
| minister = {{{minister7|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader7|}}} | {{{minorityleader7}}} | {{{minority_leader7|}}} }}
| monarch = {{{monarch7|}}}
| nominator = {{{nominator7|}}}
| office = {{{office7|}}}
| order = {{{order7|}}}
| parliament = {{{parliament7|}}}
| predecessor = {{{predecessor7|}}}
| preceding = {{{preceding7|}}}
| preceded = {{{preceded7|}}}
| premier = {{{premier7|}}}
| president = {{{president7|}}}
| primeminister = {{{primeminister7|}}}
| riding = {{{riding7|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly7|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate7|}}}
| state_house = {{{state_house7|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature7|}}}
| state_senate = {{{state_senate7|}}}
| state = {{{state7|}}}
| succeeded = {{{succeeded7|}}}
| succeeding = {{{succeeding7|}}}
| successor = {{{successor7|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach7|}}}
| termlabel = {{{term_label7|{{{termlabel7|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend7|}}}|{{{termend7}}}|{{{term_end7|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart7|}}}|{{{termstart7}}}|{{{term_start7|}}}}}
| term = {{{term7|}}}
| title = {{{title7|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor7|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident7|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier7|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister7|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term7|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname8|}}}
| 1namedata = {{{1namedata8|}}}
| 2blankname = {{{2blankname8|}}}
| 2namedata = {{{2namedata8|}}}
| 3blankname = {{{3blankname8|}}}
| 3namedata = {{{3namedata8|}}}
| 4blankname = {{{4blankname8|}}}
| 4namedata = {{{4namedata8|}}}
| 5blankname = {{{5blankname8|}}}
| 5namedata = {{{5namedata8|}}}
| alongside = {{{alongside8|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from8|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer8|}}} | {{{appointer8}}} | {{{appointed8|}}} }}
| assembly = {{{assembly8|}}}
| chancellor = {{{chancellor8|}}}
| co-leader = {{{co-leader8|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM8|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM8|}}} | {{{constituency_AM8}}} | {{{constituency_MP8|}}} }}
| constituency = {{{constituency8|}}}
| country = {{{country8|}}}
| deputy = {{{deputy8|}}}
| district = {{{district8|}}}
| firstminister = {{{firstminister8|}}}
| governor-general = {{{governor-general8|}}}
| governor_general = {{{governor_general8|}}}
| governor = {{{governor8|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr8|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state8|}}}
| leader = {{{leader8|}}}
| legislature = {{{legislature8|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor8|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant8|}}}
| minister_from = {{{minister_from8|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader8|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader8|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader8|}}} | {{{majorityleader8}}} | {{{majority_leader8|}}} }}
| majority = {{{majority8|}}}
| minister = {{{minister8|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader8|}}} | {{{minorityleader8}}} | {{{minority_leader8|}}} }}
| monarch = {{{monarch8|}}}
| nominator = {{{nominator8|}}}
| office = {{{office8|}}}
| order = {{{order8|}}}
| parliament = {{{parliament8|}}}
| predecessor = {{{predecessor8|}}}
| preceding = {{{preceding8|}}}
| preceded = {{{preceded8|}}}
| premier = {{{premier8|}}}
| president = {{{president8|}}}
| primeminister = {{{primeminister8|}}}
| riding = {{{riding8|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly8|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate8|}}}
| state_house = {{{state_house8|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature8|}}}
| state_senate = {{{state_senate8|}}}
| state = {{{state8|}}}
| succeeded = {{{succeeded8|}}}
| succeeding = {{{succeeding8|}}}
| successor = {{{successor8|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach8|}}}
| termlabel = {{{term_label8|{{{termlabel8|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend8|}}}|{{{termend8}}}|{{{term_end8|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart8|}}}|{{{termstart8}}}|{{{term_start8|}}}}}
| term = {{{term8|}}}
| title = {{{title8|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor8|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident8|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier8|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister8|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term8|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname9|}}}
| 1namedata = {{{1namedata9|}}}
| 2blankname = {{{2blankname9|}}}
| 2namedata = {{{2namedata9|}}}
| 3blankname = {{{3blankname9|}}}
| 3namedata = {{{3namedata9|}}}
| 4blankname = {{{4blankname9|}}}
| 4namedata = {{{4namedata9|}}}
| 5blankname = {{{5blankname9|}}}
| 5namedata = {{{5namedata9|}}}
| alongside = {{{alongside9|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from9|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer9|}}} | {{{appointer9}}} | {{{appointed9|}}} }}
| assembly = {{{assembly9|}}}
| chancellor = {{{chancellor9|}}}
| co-leader = {{{co-leader9|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM9|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM9|}}} | {{{constituency_AM9}}} | {{{constituency_MP9|}}} }}
| constituency = {{{constituency9|}}}
| country = {{{country9|}}}
| deputy = {{{deputy9|}}}
| district = {{{district9|}}}
| firstminister = {{{firstminister9|}}}
| governor-general = {{{governor-general9|}}}
| governor_general = {{{governor_general9|}}}
| governor = {{{governor9|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr9|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state9|}}}
| leader = {{{leader9|}}}
| legislature = {{{legislature9|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor9|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant9|}}}
| minister_from = {{{minister_from9|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader9|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader9|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader9|}}} | {{{majorityleader9}}} | {{{majority_leader9|}}} }}
| majority = {{{majority9|}}}
| minister = {{{minister9|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader9|}}} | {{{minorityleader9}}} | {{{minority_leader9|}}} }}
| monarch = {{{monarch9|}}}
| nominator = {{{nominator9|}}}
| office = {{{office9|}}}
| order = {{{order9|}}}
| parliament = {{{parliament9|}}}
| predecessor = {{{predecessor9|}}}
| preceding = {{{preceding9|}}}
| preceded = {{{preceded9|}}}
| premier = {{{premier9|}}}
| president = {{{president9|}}}
| primeminister = {{{primeminister9|}}}
| riding = {{{riding9|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly9|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate9|}}}
| state_house = {{{state_house9|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature9|}}}
| state_senate = {{{state_senate9|}}}
| state = {{{state9|}}}
| succeeded = {{{succeeded9|}}}
| succeeding = {{{succeeding9|}}}
| successor = {{{successor9|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach9|}}}
| termlabel = {{{term_label9|{{{termlabel9|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend9|}}}|{{{termend9}}}|{{{term_end9|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart9|}}}|{{{termstart9}}}|{{{term_start9|}}}}}
| term = {{{term9|}}}
| title = {{{title9|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor9|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident9|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier9|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister9|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term9|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname10|}}}
| 1namedata = {{{1namedata10|}}}
| 2blankname = {{{2blankname10|}}}
| 2namedata = {{{2namedata10|}}}
| 3blankname = {{{3blankname10|}}}
| 3namedata = {{{3namedata10|}}}
| 4blankname = {{{4blankname10|}}}
| 4namedata = {{{4namedata10|}}}
| 5blankname = {{{5blankname10|}}}
| 5namedata = {{{5namedata10|}}}
| alongside = {{{alongside10|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from10|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer10|}}} | {{{appointer10}}} | {{{appointed10|}}} }}
| assembly = {{{assembly10|}}}
| chancellor = {{{chancellor10|}}}
| co-leader = {{{co-leader10|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM10|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM10|}}} | {{{constituency_AM10}}} | {{{constituency_MP10|}}} }}
| constituency = {{{constituency10|}}}
| country = {{{country10|}}}
| deputy = {{{deputy10|}}}
| district = {{{district10|}}}
| firstminister = {{{firstminister10|}}}
| governor-general = {{{governor-general10|}}}
| governor_general = {{{governor_general10|}}}
| governor = {{{governor10|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr10|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state10|}}}
| leader = {{{leader10|}}}
| legislature = {{{legislature10|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor10|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant10|}}}
| minister_from = {{{minister_from10|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader10|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader10|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader10|}}} | {{{majorityleader10}}} | {{{majority_leader10|}}} }}
| majority = {{{majority10|}}}
| minister = {{{minister10|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader10|}}} | {{{minorityleader10}}} | {{{minority_leader10|}}} }}
| monarch = {{{monarch10|}}}
| nominator = {{{nominator10|}}}
| office = {{{office10|}}}
| order = {{{order10|}}}
| parliament = {{{parliament10|}}}
| predecessor = {{{predecessor10|}}}
| preceding = {{{preceding10|}}}
| preceded = {{{preceded10|}}}
| premier = {{{premier10|}}}
| president = {{{president10|}}}
| primeminister = {{{primeminister10|}}}
| riding = {{{riding10|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly10|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate10|}}}
| state_house = {{{state_house10|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature10|}}}
| state_senate = {{{state_senate10|}}}
| state = {{{state10|}}}
| succeeded = {{{succeeded10|}}}
| succeeding = {{{succeeding10|}}}
| successor = {{{successor10|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach10|}}}
| termlabel = {{{term_label10|{{{termlabel10|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend10|}}}|{{{termend10}}}|{{{term_end10|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart10|}}}|{{{termstart10}}}|{{{term_start10|}}}}}
| term = {{{term10|}}}
| title = {{{title10|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor10|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident10|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier10|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister10|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term10|}}}
}}}}&lt;!--
---&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname11|}}}
| 1namedata = {{{1namedata11|}}}
| 2blankname = {{{2blankname11|}}}
| 2namedata = {{{2namedata11|}}}
| 3blankname = {{{3blankname11|}}}
| 3namedata = {{{3namedata11|}}}
| 4blankname = {{{4blankname11|}}}
| 4namedata = {{{4namedata11|}}}
| 5blankname = {{{5blankname11|}}}
| 5namedata = {{{5namedata11|}}}
| alongside = {{{alongside11|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from11|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer11|}}} | {{{appointer11}}} | {{{appointed11|}}} }}
| assembly = {{{assembly11|}}}
| chancellor = {{{chancellor11|}}}
| co-leader = {{{co-leader11|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM11|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM11|}}} | {{{constituency_AM11}}} | {{{constituency_MP11|}}} }}
| constituency = {{{constituency11|}}}
| country = {{{country11|}}}
| deputy = {{{deputy11|}}}
| district = {{{district11|}}}
| firstminister = {{{firstminister11|}}}
| governor-general = {{{governor-general11|}}}
| governor_general = {{{governor_general11|}}}
| governor = {{{governor11|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr11|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state11|}}}
| leader = {{{leader11|}}}
| legislature = {{{legislature11|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor11|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant11|}}}
| minister_from = {{{minister_from11|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader11|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader11|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader11|}}} | {{{majorityleader11}}} | {{{majority_leader11|}}} }}
| majority = {{{majority11|}}}
| minister = {{{minister11|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader11|}}} | {{{minorityleader11}}} | {{{minority_leader11|}}} }}
| monarch = {{{monarch11|}}}
| nominator = {{{nominator11|}}}
| office = {{{office11|}}}
| order = {{{order11|}}}
| parliament = {{{parliament11|}}}
| predecessor = {{{predecessor11|}}}
| preceding = {{{preceding11|}}}
| preceded = {{{preceded11|}}}
| premier = {{{premier11|}}}
| president = {{{president11|}}}
| primeminister = {{{primeminister11|}}}
| riding = {{{riding11|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly11|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate11|}}}
| state_house = {{{state_house11|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature11|}}}
| state_senate = {{{state_senate11|}}}
| state = {{{state11|}}}
| succeeded = {{{succeeded11|}}}
| succeeding = {{{succeeding11|}}}
| successor = {{{successor11|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach11|}}}
| termlabel = {{{term_label11|{{{termlabel11|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend11|}}}|{{{termend11}}}|{{{term_end11|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart11|}}}|{{{termstart11}}}|{{{term_start11|}}}}}
| term = {{{term11|}}}
| title = {{{title11|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor11|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident11|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier11|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister11|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term11|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname12|}}}
| 1namedata = {{{1namedata12|}}}
| 2blankname = {{{2blankname12|}}}
| 2namedata = {{{2namedata12|}}}
| 3blankname = {{{3blankname12|}}}
| 3namedata = {{{3namedata12|}}}
| 4blankname = {{{4blankname12|}}}
| 4namedata = {{{4namedata12|}}}
| 5blankname = {{{5blankname12|}}}
| 5namedata = {{{5namedata12|}}}
| alongside = {{{alongside12|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from12|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer12|}}} | {{{appointer12}}} | {{{appointed12|}}} }}
| assembly = {{{assembly12|}}}
| chancellor = {{{chancellor12|}}}
| co-leader = {{{co-leader12|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM12|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM12|}}} | {{{constituency_AM12}}} | {{{constituency_MP12|}}} }}
| constituency = {{{constituency12|}}}
| country = {{{country12|}}}
| deputy = {{{deputy12|}}}
| district = {{{district12|}}}
| firstminister = {{{firstminister12|}}}
| governor-general = {{{governor-general12|}}}
| governor_general = {{{governor_general12|}}}
| governor = {{{governor12|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr12|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state12|}}}
| leader = {{{leader12|}}}
| legislature = {{{legislature12|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor12|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant12|}}}
| minister_from = {{{minister_from12|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader12|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader12|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader12|}}} | {{{majorityleader12}}} | {{{majority_leader12|}}} }}
| majority = {{{majority12|}}}
| minister = {{{minister12|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader12|}}} | {{{minorityleader12}}} | {{{minority_leader12|}}} }}
| monarch = {{{monarch12|}}}
| nominator = {{{nominator12|}}}
| office = {{{office12|}}}
| order = {{{order12|}}}
| parliament = {{{parliament12|}}}
| predecessor = {{{predecessor12|}}}
| preceding = {{{preceding12|}}}
| preceded = {{{preceded12|}}}
| premier = {{{premier12|}}}
| president = {{{president12|}}}
| primeminister = {{{primeminister12|}}}
| riding = {{{riding12|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly12|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate12|}}}
| state_house = {{{state_house12|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature12|}}}
| state_senate = {{{state_senate12|}}}
| state = {{{state12|}}}
| succeeded = {{{succeeded12|}}}
| succeeding = {{{succeeding12|}}}
| successor = {{{successor12|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach12|}}}
| termlabel = {{{term_label12|{{{termlabel12|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend12|}}}|{{{termend12}}}|{{{term_end12|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart12|}}}|{{{termstart12}}}|{{{term_start12|}}}}}
| term = {{{term12|}}}
| title = {{{title12|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor12|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident12|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier12|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister12|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term12|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname13|}}}
| 1namedata = {{{1namedata13|}}}
| 2blankname = {{{2blankname13|}}}
| 2namedata = {{{2namedata13|}}}
| 3blankname = {{{3blankname13|}}}
| 3namedata = {{{3namedata13|}}}
| 4blankname = {{{4blankname13|}}}
| 4namedata = {{{4namedata13|}}}
| 5blankname = {{{5blankname13|}}}
| 5namedata = {{{5namedata13|}}}
| alongside = {{{alongside13|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from13|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer13|}}} | {{{appointer13}}} | {{{appointed13|}}} }}
| assembly = {{{assembly13|}}}
| chancellor = {{{chancellor13|}}}
| co-leader = {{{co-leader13|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM13|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM13|}}} | {{{constituency_AM13}}} | {{{constituency_MP13|}}} }}
| constituency = {{{constituency13|}}}
| country = {{{country13|}}}
| deputy = {{{deputy13|}}}
| district = {{{district13|}}}
| firstminister = {{{firstminister13|}}}
| governor-general = {{{governor-general13|}}}
| governor_general = {{{governor_general13|}}}
| governor = {{{governor13|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr13|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state13|}}}
| leader = {{{leader13|}}}
| legislature = {{{legislature13|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor13|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant13|}}}
| minister_from = {{{minister_from13|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader13|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader13|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader13|}}} | {{{majorityleader13}}} | {{{majority_leader13|}}} }}
| majority = {{{majority13|}}}
| minister = {{{minister13|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader13|}}} | {{{minorityleader13}}} | {{{minority_leader13|}}} }}
| monarch = {{{monarch13|}}}
| nominator = {{{nominator13|}}}
| office = {{{office13|}}}
| order = {{{order13|}}}
| parliament = {{{parliament13|}}}
| predecessor = {{{predecessor13|}}}
| preceding = {{{preceding13|}}}
| preceded = {{{preceded13|}}}
| premier = {{{premier13|}}}
| president = {{{president13|}}}
| primeminister = {{{primeminister13|}}}
| riding = {{{riding13|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly13|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate13|}}}
| state_house = {{{state_house13|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature13|}}}
| state_senate = {{{state_senate13|}}}
| state = {{{state13|}}}
| succeeded = {{{succeeded13|}}}
| succeeding = {{{succeeding13|}}}
| successor = {{{successor13|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach13|}}}
| termlabel = {{{term_label13|{{{termlabel13|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend13|}}}|{{{termend13}}}|{{{term_end13|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart13|}}}|{{{termstart13}}}|{{{term_start13|}}}}}
| term = {{{term13|}}}
| title = {{{title13|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor13|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident13|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier13|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister13|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term13|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname14|}}}
| 1namedata = {{{1namedata14|}}}
| 2blankname = {{{2blankname14|}}}
| 2namedata = {{{2namedata14|}}}
| 3blankname = {{{3blankname14|}}}
| 3namedata = {{{3namedata14|}}}
| 4blankname = {{{4blankname14|}}}
| 4namedata = {{{4namedata14|}}}
| 5blankname = {{{5blankname14|}}}
| 5namedata = {{{5namedata14|}}}
| alongside = {{{alongside14|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from14|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer14|}}} | {{{appointer14}}} | {{{appointed14|}}} }}
| assembly = {{{assembly14|}}}
| chancellor = {{{chancellor14|}}}
| co-leader = {{{co-leader14|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM14|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM14|}}} | {{{constituency_AM14}}} | {{{constituency_MP14|}}} }}
| constituency = {{{constituency14|}}}
| country = {{{country14|}}}
| deputy = {{{deputy14|}}}
| district = {{{district14|}}}
| firstminister = {{{firstminister14|}}}
| governor-general = {{{governor-general14|}}}
| governor_general = {{{governor_general14|}}}
| governor = {{{governor14|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr14|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state14|}}}
| leader = {{{leader14|}}}
| legislature = {{{legislature14|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor14|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant14|}}}
| minister_from = {{{minister_from14|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader14|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader14|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader14|}}} | {{{majorityleader14}}} | {{{majority_leader14|}}} }}
| majority = {{{majority14|}}}
| minister = {{{minister14|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader14|}}} | {{{minorityleader14}}} | {{{minority_leader14|}}} }}
| monarch = {{{monarch14|}}}
| nominator = {{{nominator14|}}}
| office = {{{office14|}}}
| order = {{{order14|}}}
| parliament = {{{parliament14|}}}
| predecessor = {{{predecessor14|}}}
| preceding = {{{preceding14|}}}
| preceded = {{{preceded14|}}}
| premier = {{{premier14|}}}
| president = {{{president14|}}}
| primeminister = {{{primeminister14|}}}
| riding = {{{riding14|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly14|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate14|}}}
| state_house = {{{state_house14|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature14|}}}
| state_senate = {{{state_senate14|}}}
| state = {{{state14|}}}
| succeeded = {{{succeeded14|}}}
| succeeding = {{{succeeding14|}}}
| successor = {{{successor14|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach14|}}}
| termlabel = {{{term_label14|{{{termlabel14|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend14|}}}|{{{termend14}}}|{{{term_end14|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart14|}}}|{{{termstart14}}}|{{{term_start14|}}}}}
| term = {{{term14|}}}
| title = {{{title14|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor14|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident14|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier14|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister14|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term14|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname15|}}}
| 1namedata = {{{1namedata15|}}}
| 2blankname = {{{2blankname15|}}}
| 2namedata = {{{2namedata15|}}}
| 3blankname = {{{3blankname15|}}}
| 3namedata = {{{3namedata15|}}}
| 4blankname = {{{4blankname15|}}}
| 4namedata = {{{4namedata15|}}}
| 5blankname = {{{5blankname15|}}}
| 5namedata = {{{5namedata15|}}}
| alongside = {{{alongside15|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from15|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer15|}}} | {{{appointer15}}} | {{{appointed15|}}} }}
| assembly = {{{assembly15|}}}
| chancellor = {{{chancellor15|}}}
| co-leader = {{{co-leader15|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM15|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM15|}}} | {{{constituency_AM15}}} | {{{constituency_MP15|}}} }}
| constituency = {{{constituency15|}}}
| country = {{{country15|}}}
| deputy = {{{deputy15|}}}
| district = {{{district15|}}}
| firstminister = {{{firstminister15|}}}
| governor-general = {{{governor-general15|}}}
| governor_general = {{{governor_general15|}}}
| governor = {{{governor15|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr15|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state15|}}}
| leader = {{{leader15|}}}
| legislature = {{{legislature15|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor15|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant15|}}}
| minister_from = {{{minister_from15|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader15|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader15|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader15|}}} | {{{majorityleader15}}} | {{{majority_leader15|}}} }}
| majority = {{{majority15|}}}
| minister = {{{minister15|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader15|}}} | {{{minorityleader15}}} | {{{minority_leader15|}}} }}
| monarch = {{{monarch15|}}}
| nominator = {{{nominator15|}}}
| office = {{{office15|}}}
| order = {{{order15|}}}
| parliament = {{{parliament15|}}}
| predecessor = {{{predecessor15|}}}
| preceding = {{{preceding15|}}}
| preceded = {{{preceded15|}}}
| premier = {{{premier15|}}}
| president = {{{president15|}}}
| primeminister = {{{primeminister15|}}}
| riding = {{{riding15|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly15|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate15|}}}
| state_house = {{{state_house15|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature15|}}}
| state_senate = {{{state_senate15|}}}
| state = {{{state15|}}}
| succeeded = {{{succeeded15|}}}
| succeeding = {{{succeeding15|}}}
| successor = {{{successor15|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach15|}}}
| termlabel = {{{term_label15|{{{termlabel15|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend15|}}}|{{{termend15}}}|{{{term_end15|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart15|}}}|{{{termstart15}}}|{{{term_start15|}}}}}
| term = {{{term15|}}}
| title = {{{title15|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor15|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident15|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier15|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister15|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term15|}}}
}}}}&lt;!--
--&gt;{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||
{{Infobox officeholder/office|color={{#ifeq:{{lc:{{{embed}}}}}|yes|#eee|lavender}}
| 1blankname = {{{1blankname16|}}}
| 1namedata = {{{1namedata16|}}}
| 2blankname = {{{2blankname16|}}}
| 2namedata = {{{2namedata16|}}}
| 3blankname = {{{3blankname16|}}}
| 3namedata = {{{3namedata16|}}}
| 4blankname = {{{4blankname16|}}}
| 4namedata = {{{4namedata16|}}}
| 5blankname = {{{5blankname16|}}}
| 5namedata = {{{5namedata16|}}}
| alongside = {{{alongside16|}}}
| ambassador_from = {{{ambassador_from16|}}}
| appointer = {{#if: {{{appointer16|}}} | {{{appointer16}}} | {{{appointed16|}}} }}
| assembly = {{{assembly16|}}}
| chancellor = {{{chancellor16|}}}
| co-leader = {{{co-leader16|}}}
| constituency_{{#if:{{{constituency_AM16|}}}|AM|MP}} = {{#if: {{{constituency_AM16|}}} | {{{constituency_AM16}}} | {{{constituency_MP16|}}} }}
| constituency = {{{constituency16|}}}
| country = {{{country16|}}}
| deputy = {{{deputy16|}}}
| district = {{{district16|}}}
| firstminister = {{{firstminister16|}}}
| governor-general = {{{governor-general16|}}}
| governor_general = {{{governor_general16|}}}
| governor = {{{governor16|}}}
| jr/sr = {{{jr/sr16|}}}
| jr/sr and state = {{{jr/sr and state16|}}}
| leader = {{{leader16|}}}
| legislature = {{{legislature16|}}}
| lieutenant_governor = {{{lieutenant_governor16|}}}
| lieutenant = {{{lieutenant16|}}}
| minister_from = {{{minister_from16|}}}
| minority_floor_leader = {{{minority_floor_leader16|}}}
| majority_floor_leader = {{{majority_floor_leader16|}}}
| majority_leader = {{#if: {{{majorityleader16|}}} | {{{majorityleader16}}} | {{{majority_leader16|}}} }}
| majority = {{{majority16|}}}
| minister = {{{minister16|}}}
| minority_leader = {{#if: {{{minorityleader16|}}} | {{{minorityleader16}}} | {{{minority_leader16|}}} }}
| monarch = {{{monarch16|}}}
| nominator = {{{nominator16|}}}
| office = {{{office16|}}}
| order = {{{order16|}}}
| parliament = {{{parliament16|}}}
| predecessor = {{{predecessor16|}}}
| preceding = {{{preceding16|}}}
| preceded = {{{preceded16|}}}
| premier = {{{premier16|}}}
| president = {{{president16|}}}
| primeminister = {{{primeminister16|}}}
| riding = {{{riding16|}}}
| state_assembly = {{{state_assembly16|}}}
| state_delegate = {{{state_delegate16|}}}
| state_house = {{{state_house16|}}}
| state_legislature = {{{state_legislature16|}}}
| state_senate = {{{state_senate16|}}}
| state = {{{state16|}}}
| succeeded = {{{succeeded16|}}}
| succeeding = {{{succeeding16|}}}
| successor = {{{successor16|}}}
| taoiseach = {{{taoiseach16|}}}
| termlabel = {{{term_label16|{{{termlabel16|عهدي ۾}}}}}}
| termend = {{#if:{{{termend16|}}}|{{{termend16}}}|{{{term_end16|}}}}}
| termstart = {{#if:{{{termstart16|}}}|{{{termstart16}}}|{{{term_start16|}}}}}
| term = {{{term16|}}}
| title = {{{title16|}}}
| vicegovernor = {{{vicegovernor16|}}}
| vicepresident = {{{vicepresident16|}}}
| vicepremier = {{{vicepremier16|}}}
| viceprimeminister = {{{viceprimeminister16|}}}
| party = {{{party|}}}
| prior_term = {{{prior_term16|}}}
}}}}

| data19 = {{{module0|}}}
&lt;!----------ذاتي تفصيل----------&gt;
| header20 = {{#if:{{{pronunciation|}}}{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}{{{birth_date|}}}{{{birth_place|}}}{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}{{{citizenship|}}}{{{nationality|}}}{{{party|}}}{{{otherparty|}}}{{{spouse|}}}{{{partner|}}}{{{relations|}}}{{{children|}}}{{{parents|}}}{{{mother|}}}{{{father|}}}{{{relatives|}}}{{{residence|}}}{{{education|}}}{{{alma_mater|}}}{{{occupation|}}}{{{profession|}}}{{{known_for|}}}{{{salary|}}}{{{net_worth|}}}{{{cabinet|}}}{{{committees|}}}{{{portfolio|}}}{{{religion|}}}{{{awards|}}}{{{data1|}}}{{{data2|}}}{{{data3|}}}{{{data4|}}}{{{data5|}}}|ذاتي تفصيل}}
| label21 = اچار
| data21 = {{{pronunciation|}}}

| label22 = ڄائو
| data22 = {{br separated entries
 |1 = {{#if:{{{birth_name|{{{birthname|}}}}}}|&lt;span class=&quot;nickname&quot;&gt;{{{birth_name|{{{birthname}}}}}}&lt;/span&gt;}}
 |2 = {{{birth_date|}}}
 |3 = {{{birth_place|}}}
 }}

| label23 = وفات
| data23 = {{br separated entries|{{{death_date|}}}|{{{death_place|}}}}}

| label24    = وفات جو ڪارڻ
| data24     = {{{death_cause|}}}

| label25 = تدفين جي جاءِ
| class25 = label
| data25 = {{br separated entries|{{{resting_place|{{{restingplace|}}}}}}|{{{resting_place_coordinates|{{{restingplacecoordinates|}}}}}}}}

| label26 = شھريت
| data26 = {{{citizenship|}}}

| label27 = قوميت
| data27 = {{{nationality|}}}
| label28 = سياسي پارٽي
| data28 = {{#switch:{{{party}}}
| [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ڊيموڪريٽڪ پارٽي|ڊيموڪريٽ]]
| [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]]
| [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽ]] = [[ڊيموڪريٽڪ پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ڊيموڪريٽڪ]]
| [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]]
| [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي]]
| [[يونائيٽيڊ اسٽيٽس ريپبلڪن پارٽي|ريپبلڪن]]
| [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن پارٽي]] = [[ريپبلڪن پارٽي (يونائيٽيڊ اسٽيٽس)|ريپبلڪن]]
| [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو پارٽي]]
| [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي (برطانيا)|ڪنزرويٽو]]
| [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر پارٽي]]
| [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]] = [[ليبر پارٽي (برطانيا)|ليبر]]
| [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو پارٽي]]
| [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]] = [[ڪنزرويٽو پارٽي آف ڪينيڊا|ڪنزرويٽو]]
| [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل پارٽي]]
| [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]] = [[لبرل پارٽي آف ڪينيڊا|لبرل]]
| KMT
| Kuomintang
| [[KMT]]
| [[Kuomintang|KMT]]
| [[Kuomintang]]
| Kuomintang (KMT)
| [[Kuomintang]] (KMT)
| {{KMT}} (KMT)
| {{KMT}} = [[Kuomintang]]
| DPP
| [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي|ڊي پي پي]]
| [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]]
| {{DPP}} = [[ڊيموڪريٽڪ پروگريسيو پارٽي]]
| #default = {{{party|}}} }}

| label29 = ٻيون سياسي&lt;br /&gt;وابستگيون
| data29 = {{{otherparty|}}}

| label30 = اوچائي
| data30 = {{#if:{{{height|}}}|{{infobox person/height|{{{height|}}}}}}}

| label31 = زال/مڙس
| data31 = {{{spouse|}}}

| label32 = گهريلو ساٿي
| data32 = {{{partner|}}}

| label33 = لاڳاپا
| data33 = {{{relations|}}}

| label34 = ٻار
| data34 = {{{children|}}}

| label35 = ماءُ پيءُ
| data35 = {{{parents|}}}

| label36 = ماءُ
| data36 = {{{mother|}}}

| label37 = پيءُ
| data37 = {{{father|}}}

| label38 = مائٽ
| data38 = {{{relatives|}}}

| label39 = رهائش
| class39 = {{#if:{{{death_date|}}}{{{death_place|}}}||label}}
| data39 = {{{residence|}}}

| label40 = تعليم
| data40 = {{{education|}}}

| label41 = [[مادر علمي|الما ميٽر]]
| data41 = {{{alma_mater|}}}

| label42 = پيشو
| data42 = {{{occupation|}}}

| label43 = پيشو
| data43 = {{{profession|}}}

| label44 = لاءِ مشهور
| data44 = {{{known_for|}}}

| label45 = پگهار
| data45 = {{{salary|}}}

| label46 = ڪُل پونجي
| data46 = {{{net_worth|}}}

| label47 = ڪابينا
| data47 = {{{cabinet|}}}

| label48 = ڪميٽيون
| data48 = {{{committees|}}}

| label49 = پورٽ فوليو
| data49 = {{{portfolio|}}}

| label50 = ڌرم
| data50 = {{{religion|}}}

| label51 = {{#if:{{{mawards|}}}|شهري اعزاز|اعزاز}}
| data51 = {{{awards|}}}

| label52 = {{{blank1}}}
| data52 = {{{data1|}}}

| label53 = {{{blank2}}}
| data53 = {{{data2|}}}

| label54 = {{{blank3}}}
| data54 = {{{data3|}}}

| label55 = {{{blank4}}}
| data55 = {{{data4|}}}

| label56 = {{{blank5}}}
| data56 = {{{data5|}}}

| label57 = دستخط
| data57 = {{#if:{{{signature|}}}|[[File:{{{signature}}}|128x80px|alt={{{signature_alt|}}}|{{PAGENAME}} جو دستخط]]}}

| label58 = ويب سائيٽ
| data58 = {{{website|}}}

| header59 = {{#if:{{{allegiance|}}}{{{branch|}}}{{{serviceyears|}}}{{{rank|}}}{{{unit|}}}{{{commands|}}}{{{battles|}}}{{{military_blank1|}}}|فوجي خدمت}}

| label60 = بگڙيل نالو 
| data60 = {{{nickname|}}}

| label61 = آڻ
| data61 = {{{allegiance|}}}

| label62 = سروس/شاخ
| data62 = {{{branch|}}}

| label63 = پورھئي جا سال
| data63 = {{{serviceyears|}}}

| label64 = عهدو
| data64 = {{{rank|}}}

| label65 = يونٽ
| data65 = {{{unit|}}}

| label66 = ڪمانڊ
| data66 = {{{commands|}}}

| label67 = جنگيون
| data67 = {{{battles|}}}

| label68 = {{#if:{{{awards|}}}|فوجي اعزاز|اعزاز}}
| data68 = {{{mawards|}}}

| label69 = {{{military_blank1}}}
| data69 = {{{military_data1|}}}

| label70 = {{{military_blank2}}}
| data70 = {{{military_data2|}}}

| label71 = {{{military_blank3}}}
| data71 = {{{military_data3|}}}

| label72 = {{{military_blank4}}}
| data72 = {{{military_data4|}}}

| label73 = {{{military_blank5}}}
| data73 = {{{military_data5|}}}

| data74 = {{{module|}}}
| data75 = {{{module2|}}}
| data76 = {{{module3|}}}
| data77 = {{{module4|}}}
| data78 = {{{module5|}}}
| data79 = {{{footnotes|}}}
| belowstyle = border-top: 1px solid right; font-size: 90%
| below = {{#if:{{{date|}}}| {{{date}}} تائين{{#if:{{{year|}}}|، {{{year}}}}}{{#if:{{{source|}}}|&lt;br /&gt;ذريعو: [{{{source}}}]}} }}

}}{{#if:{{{pronunciation|}}}|[[زمرو:بايوگرافي سانچو جيڪو اچارڻ استعمال ڪري ٿو]]
}}{{#if:{{{1blankname0|}}}{{{1namedata0|}}}{{{2blankname0|}}}{{{2namedata0|}}}{{{3blankname0|}}}{{{3namedata0|}}}{{{4blankname0|}}}{{{4namedata0|}}}{{{5blankname0|}}}{{{5namedata0|}}}{{{alongside0|}}}{{{ambassador_from0|}}}{{{appointer0|}}}{{{assembly0|}}}{{{chancellor0|}}}{{{co-leader0|}}}{{{constituency_AM0|}}}{{{constituency0|}}}{{{country0|}}}{{{deputy0|}}}{{{district0|}}}{{{firstminister0|}}}{{{governor-general0|}}}{{{governor0|}}}{{{jr/sr0|}}}{{{jr/sr and state0|}}}{{{leader0|}}}{{{legislature0|}}}{{{lieutenant_governor0|}}}{{{lieutenant0|}}}{{{minister_from0|}}}{{{minority_floor_leader0|}}}{{{majority_floor_leader0|}}}{{{majorityleader0|}}}{{{majority0|}}}{{{minister0|}}}{{{minorityleader0|}}}{{{monarch0|}}}{{{nominator0|}}}{{{office0|}}}{{{order0|}}}{{{parliament0|}}}{{{predecessor0|}}}{{{preceding0|}}}{{{preceded0|}}}{{{premier0|}}}{{{president0|}}}{{{primeminister0|}}}{{{riding0|}}}{{{state_assembly0|}}}{{{state_delegate0|}}}{{{state_house0|}}}{{{state_legislature0|}}}{{{state_senate0|}}}{{{state0|}}}{{{succeeded0|}}}{{{succeeding0|}}}{{{successor0|}}}{{{taoiseach0|}}}{{{termend0|}}}{{{termstart0|}}}{{{term0|}}}{{{title0|}}}{{{vicegovernor0|}}}{{{vicepresident0|}}}{{{vicepremier0|}}}{{{viceprimeminister0|}}}{{{prior_term0|}}}{{{appointe0|}}}{{{constituency_0|}}}|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي office0 سان استعمال ڪن ٿا]]
}}{{#if:{{{speaker|}}}|{{#if:{{{nominee|}}}{{{candidate|}}}||[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي speaker سان ۽ nominee يا candidate کان سواءِ استعمال ڪن ٿا]]}}
}}&lt;/includeonly&gt;{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:صفحات جيڪي ڄاڻخانو عهديدار کي اڻڄاتل پيراميٽرن سان استعمال ڪن ٿا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو جيڪو [[سانچو:ڄاڻخانو عهديدار]] کي اڻڄاتل پيراميٽر &quot;_VALUE_&quot; سان استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| 1blankname | 1blankname1 | 1blankname10 | 1blankname11 | 1blankname12 | 1blankname13 | 1blankname14 | 1blankname15 | 1blankname16 | 1blankname2 | 1blankname3 | 1blankname4 | 1blankname5 | 1blankname6 | 1blankname7 | 1blankname8 | 1blankname9 | 1namedata | 1namedata1 | 1namedata10 | 1namedata11 | 1namedata12 | 1namedata13 | 1namedata14 | 1namedata15 | 1namedata16 | 1namedata2 | 1namedata3 | 1namedata4 | 1namedata5 | 1namedata6 | 1namedata7 | 1namedata8 | 1namedata9 | 2blankname | 2blankname1 | 2blankname10 | 2blankname11 | 2blankname12 | 2blankname13 | 2blankname14 | 2blankname15 | 2blankname16 | 2blankname2 | 2blankname3 | 2blankname4 | 2blankname5 | 2blankname6 | 2blankname7 | 2blankname8 | 2blankname9 | 2namedata | 2namedata1 | 2namedata10 | 2namedata11 | 2namedata12 | 2namedata13 | 2namedata14 | 2namedata15 | 2namedata16 | 2namedata2 | 2namedata3 | 2namedata4 | 2namedata5 | 2namedata6 | 2namedata7 | 2namedata8 | 2namedata9 | 3blankname | 3blankname1 | 3blankname10 | 3blankname11 | 3blankname12 | 3blankname13 | 3blankname14 | 3blankname15 | 3blankname16 | 3blankname2 | 3blankname3 | 3blankname4 | 3blankname5 | 3blankname6 | 3blankname7 | 3blankname8 | 3blankname9 | 3namedata | 3namedata1 | 3namedata10 | 3namedata11 | 3namedata12 | 3namedata13 | 3namedata14 | 3namedata15 | 3namedata16 | 3namedata2 | 3namedata3 | 3namedata4 | 3namedata5 | 3namedata6 | 3namedata7 | 3namedata8 | 3namedata9 | 4blankname | 4blankname1 | 4blankname10 | 4blankname11 | 4blankname12 | 4blankname13 | 4blankname14 | 4blankname15 | 4blankname16 | 4blankname2 | 4blankname3 | 4blankname4 | 4blankname5 | 4blankname6 | 4blankname7 | 4blankname8 | 4blankname9 | 4namedata | 4namedata1 | 4namedata10 | 4namedata11 | 4namedata12 | 4namedata13 | 4namedata14 | 4namedata15 | 4namedata16 | 4namedata2 | 4namedata3 | 4namedata4 | 4namedata5 | 4namedata6 | 4namedata7 | 4namedata8 | 4namedata9 | 5blankname | 5blankname1 | 5blankname10 | 5blankname11 | 5blankname12 | 5blankname13 | 5blankname14 | 5blankname15 | 5blankname16 | 5blankname2 | 5blankname3 | 5blankname4 | 5blankname5 | 5blankname6 | 5blankname7 | 5blankname8 | 5blankname9 | 5namedata | 5namedata1 | 5namedata10 | 5namedata11 | 5namedata12 | 5namedata13 | 5namedata14 | 5namedata15 | 5namedata16 | 5namedata2 | 5namedata3 | 5namedata4 | 5namedata5 | 5namedata6 | 5namedata7 | 5namedata8 | 5namedata9 | allegiance | alma_mater | alongside | alongside1 | alongside10 | alongside11 | alongside12 | alongside13 | alongside14 | alongside15 | alongside16 | alongside2 | alongside3 | alongside4 | alongside5 | alongside6 | alongside7 | alongside8 | alongside9 | alt | ambassador_from | ambassador_from1 | ambassador_from10 | ambassador_from11 | ambassador_from12 | ambassador_from13 | ambassador_from14 | ambassador_from15 | ambassador_from16 | ambassador_from2 | ambassador_from3 | ambassador_from4 | ambassador_from5 | ambassador_from6 | ambassador_from7 | ambassador_from8 | ambassador_from9 | appointed | appointed1 | appointed10 | appointed11 | appointed12 | appointed13 | appointed14 | appointed15 | appointed16 | appointed2 | appointed3 | appointed4 | appointed5 | appointed6 | appointed7 | appointed8 | appointed9 | appointer | appointer1 | appointer10 | appointer11 | appointer12 | appointer13 | appointer14 | appointer15 | appointer16 | appointer2 | appointer3 | appointer4 | appointer5 | appointer6 | appointer7 | appointer8 | appointer9 | assembly | assembly1 | assembly10 | assembly11 | assembly12 | assembly13 | assembly14 | assembly15 | assembly16 | assembly2 | assembly3 | assembly4 | assembly5 | assembly6 | assembly7 | assembly8 | assembly9 | awards | battles | birth_date | birth_name | birth_place | birthname | blank1 | blank2 | blank3 | blank4 | blank5 | bodyclass | branch | cabinet | candidate | caption | chancellor | chancellor1 | chancellor10 | chancellor11 | chancellor12 | chancellor13 | chancellor14 | chancellor15 | chancellor16 | chancellor2 | chancellor3 | chancellor4 | chancellor5 | chancellor6 | chancellor7 | chancellor8 | chancellor9 | children | citizenship | co-leader | co-leader1 | co-leader10 | co-leader11 | co-leader12 | co-leader13 | co-leader14 | co-leader15 | co-leader16 | co-leader2 | co-leader3 | co-leader4 | co-leader5 | co-leader6 | co-leader7 | co-leader8 | co-leader9 | commands | committees | constituency | constituency_AM | constituency_AM1 | constituency_AM10 | constituency_AM11 | constituency_AM12 | constituency_AM13 | constituency_AM14 | constituency_AM15 | constituency_AM16 | constituency_AM2 | constituency_AM3 | constituency_AM4 | constituency_AM5 | constituency_AM6 | constituency_AM7 | constituency_AM8 | constituency_AM9 | constituency_MP | constituency_MP1 | constituency_MP10 | constituency_MP11 | constituency_MP12 | constituency_MP13 | constituency_MP14 | constituency_MP15 | constituency_MP16 | constituency_MP2 | constituency_MP3 | constituency_MP4 | constituency_MP5 | constituency_MP6 | constituency_MP7 | constituency_MP8 | constituency_MP9 | constituency1 | constituency10 | constituency11 | constituency12 | constituency13 | constituency14 | constituency15 | constituency16 | constituency2 | constituency3 | constituency4 | constituency5 | constituency6 | constituency7 | constituency8 | constituency9 | country | country1 | country10 | country11 | country12 | country13 | country14 | country15 | country16 | country2 | country3 | country4 | country5 | country6 | country7 | country8 | country9 | data1 | data2 | data3 | data4 | data5 | date | death_cause | death_date | death_place | deputy | deputy1 | deputy10 | deputy11 | deputy12 | deputy13 | deputy14 | deputy15 | deputy16 | deputy2 | deputy3 | deputy4 | deputy5 | deputy6 | deputy7 | deputy8 | deputy9 | district | district1 | district10 | district11 | district12 | district13 | district14 | district15 | district16 | district2 | district3 | district4 | district5 | district6 | district7 | district8 | district9 | education | election_date | embed | father | firstminister | firstminister1 | firstminister10 | firstminister11 | firstminister12 | firstminister13 | firstminister14 | firstminister15 | firstminister16 | firstminister2 | firstminister3 | firstminister4 | firstminister5 | firstminister6 | firstminister7 | firstminister8 | firstminister9 | footnotes | governor | governor_general | governor_general1 | governor_general10 | governor_general11 | governor_general12 | governor_general13 | governor_general14 | governor_general15 | governor_general16 | governor_general2 | governor_general3 | governor_general4 | governor_general5 | governor_general6 | governor_general7 | governor_general8 | governor_general9 | governor-general | governor-general1 | governor-general10 | governor-general11 | governor-general12 | governor-general13 | governor-general14 | governor-general15 | governor-general16 | governor-general2 | governor-general3 | governor-general4 | governor-general5 | governor-general6 | governor-general7 | governor-general8 | governor-general9 | governor1 | governor10 | governor11 | governor12 | governor13 | governor14 | governor15 | governor16 | governor2 | governor3 | governor4 | governor5 | governor6 | governor7 | governor8 | governor9 | height | honorific-prefix | honorific-suffix | image | image name | image_size | imagesize | image_upright | incumbent | jr/sr | jr/sr and state | jr/sr and state1 | jr/sr and state10 | jr/sr and state11 | jr/sr and state12 | jr/sr and state13 | jr/sr and state14 | jr/sr and state15 | jr/sr and state16 | jr/sr and state2 | jr/sr and state3 | jr/sr and state4 | jr/sr and state5 | jr/sr and state6 | jr/sr and state7 | jr/sr and state8 | jr/sr and state9 | jr/sr1 | jr/sr10 | jr/sr11 | jr/sr12 | jr/sr13 | jr/sr14 | jr/sr15 | jr/sr16 | jr/sr2 | jr/sr3 | jr/sr4 | jr/sr5 | jr/sr6 | jr/sr7 | jr/sr8 | jr/sr9 | known_for | leader | leader1 | leader10 | leader11 | leader12 | leader13 | leader14 | leader15 | leader16 | leader2 | leader3 | leader4 | leader5 | leader6 | leader7 | leader8 | leader9 | legislature | legislature1 | legislature10 | legislature11 | legislature12 | legislature13 | legislature14 | legislature15 | legislature16 | legislature2 | legislature3 | legislature4 | legislature5 | legislature6 | legislature7 | legislature8 | legislature9 | lieutenant | lieutenant_governor | lieutenant_governor1 | lieutenant_governor10 | lieutenant_governor11 | lieutenant_governor12 | lieutenant_governor13 | lieutenant_governor14 | lieutenant_governor15 | lieutenant_governor16 | lieutenant_governor2 | lieutenant_governor3 | lieutenant_governor4 | lieutenant_governor5 | lieutenant_governor6 | lieutenant_governor7 | lieutenant_governor8 | lieutenant_governor9 | lieutenant1 | lieutenant10 | lieutenant11 | lieutenant12 | lieutenant13 | lieutenant14 | lieutenant15 | lieutenant16 | lieutenant2 | lieutenant3 | lieutenant4 | lieutenant5 | lieutenant6 | lieutenant7 | lieutenant8 | lieutenant9 | mainwidth | majority | majority_floor_leader | majority_floor_leader1 | majority_floor_leader10 | majority_floor_leader11 | majority_floor_leader12 | majority_floor_leader13 | majority_floor_leader14 | majority_floor_leader15 | majority_floor_leader16 | majority_floor_leader2 | majority_floor_leader3 | majority_floor_leader4 | majority_floor_leader5 | majority_floor_leader6 | majority_floor_leader7 | majority_floor_leader8 | majority_floor_leader9 | majority_leader | majority_leader1 | majority_leader10 | majority_leader11 | majority_leader12 | majority_leader13 | majority_leader14 | majority_leader15 | majority_leader16 | majority_leader2 | majority_leader3 | majority_leader4 | majority_leader5 | majority_leader6 | majority_leader7 | majority_leader8 | majority_leader9 | majority1 | majority10 | majority11 | majority12 | majority13 | majority14 | majority15 | majority16 | majority2 | majority3 | majority4 | majority5 | majority6 | majority7 | majority8 | majority9 | majorityleader | majorityleader1 | majorityleader10 | majorityleader11 | majorityleader12 | majorityleader13 | majorityleader14 | majorityleader15 | majorityleader16 | majorityleader2 | majorityleader3 | majorityleader4 | majorityleader5 | majorityleader6 | majorityleader7 | majorityleader8 | majorityleader9 | mawards | military_blank1 | military_blank2 | military_blank3 | military_blank4 | military_blank5 | military_data1 | military_data2 | military_data3 | military_data4 | military_data5 | minister | minister_from | minister_from1 | minister_from10 | minister_from11 | minister_from12 | minister_from13 | minister_from14 | minister_from15 | minister_from16 | minister_from2 | minister_from3 | minister_from4 | minister_from5 | minister_from6 | minister_from7 | minister_from8 | minister_from9 | minister1 | minister10 | minister11 | minister12 | minister13 | minister14 | minister15 | minister16 | minister2 | minister3 | minister4 | minister5 | minister6 | minister7 | minister8 | minister9 | minority_floor_leader | minority_floor_leader1 | minority_floor_leader10 | minority_floor_leader11 | minority_floor_leader12 | minority_floor_leader13 | minority_floor_leader14 | minority_floor_leader15 | minority_floor_leader16 | minority_floor_leader2 | minority_floor_leader3 | minority_floor_leader4 | minority_floor_leader5 | minority_floor_leader6 | minority_floor_leader7 | minority_floor_leader8 | minority_floor_leader9 | minority_leader | minority_leader1 | minority_leader10 | minority_leader11 | minority_leader12 | minority_leader13 | minority_leader14 | minority_leader15 | minority_leader16 | minority_leader2 | minority_leader3 | minority_leader4 | minority_leader5 | minority_leader6 | minority_leader7 | minority_leader8 | minority_leader9 | minorityleader | minorityleader1 | minorityleader10 | minorityleader11 | minorityleader12 | minorityleader13 | minorityleader14 | minorityleader15 | minorityleader16 | minorityleader2 | minorityleader3 | minorityleader4 | minorityleader5 | minorityleader6 | minorityleader7 | minorityleader8 | minorityleader9 | module | module0 | module2 | module3 | module4 | module5 | monarch | monarch1 | monarch10 | monarch11 | monarch12 | monarch13 | monarch14 | monarch15 | monarch16 | monarch2 | monarch3 | monarch4 | monarch5 | monarch6 | monarch7 | monarch8 | monarch9 | mother | name | nationality | native_name | native_name_lang | net_worth | nickname | nominator | nominator1 | nominator10 | nominator11 | nominator12 | nominator13 | nominator14 | nominator15 | nominator16 | nominator2 | nominator3 | nominator4 | nominator5 | nominator6 | nominator7 | nominator8 | nominator9 | nominee | occupation | office | office1 | office10 | office11 | office12 | office13 | office14 | office15 | office16 | office2 | office3 | office4 | office5 | office6 | office7 | office8 | office9 | opponent | order | order1 | order10 | order11 | order12 | order13 | order14 | order15 | order16 | order2 | order3 | order4 | order5 | order6 | order7 | order8 | order9 | otherparty | parents | parliament | parliament1 | parliament10 | parliament11 | parliament12 | parliament13 | parliament14 | parliament15 | parliament16 | parliament2 | parliament3 | parliament4 | parliament5 | parliament6 | parliament7 | parliament8 | parliament9 | partner | party | party_election | portfolio | preceded | preceded1 | preceded10 | preceded11 | preceded12 | preceded13 | preceded14 | preceded15 | preceded16 | preceded2 | preceded3 | preceded4 | preceded5 | preceded6 | preceded7 | preceded8 | preceded9 | preceding | preceding1 | preceding10 | preceding11 | preceding12 | preceding13 | preceding14 | preceding15 | preceding16 | preceding2 | preceding3 | preceding4 | preceding5 | preceding6 | preceding7 | preceding8 | preceding9 | predecessor | predecessor1 | predecessor10 | predecessor11 | predecessor12 | predecessor13 | predecessor14 | predecessor15 | predecessor16 | predecessor2 | predecessor3 | predecessor4 | predecessor5 | predecessor6 | predecessor7 | predecessor8 | predecessor9 | premier | premier1 | premier10 | premier11 | premier12 | premier13 | premier14 | premier15 | premier16 | premier2 | premier3 | premier4 | premier5 | premier6 | premier7 | premier8 | premier9 | president | president1 | president10 | president11 | president12 | president13 | president14 | president15 | president16 | president2 | president3 | president4 | president5 | president6 | president7 | president8 | president9 | primeminister | primeminister1 | primeminister10 | primeminister11 | primeminister12 | primeminister13 | primeminister14 | primeminister15 | primeminister16 | primeminister2 | primeminister3 | primeminister4 | primeminister5 | primeminister6 | primeminister7 | primeminister8 | primeminister9 | prior_term | prior_term1 | prior_term10 | prior_term11 | prior_term12 | prior_term13 | prior_term14 | prior_term15 | prior_term16 | prior_term2 | prior_term3 | prior_term4 | prior_term5 | prior_term6 | prior_term7 | prior_term8 | prior_term9 | profession | pronunciation | rank | relations | relatives | religion | residence | resting_place | resting_place_coordinates | restingplace | restingplacecoordinates | riding | riding1 | riding10 | riding11 | riding12 | riding13 | riding14 | riding15 | riding16 | riding2 | riding3 | riding4 | riding5 | riding6 | riding7 | riding8 | riding9 | runningmate | salary | serviceyears | signature | signature_alt | smallimage | source | speaker | speaker_office | spouse | state | state_assembly | state_assembly1 | state_assembly10 | state_assembly11 | state_assembly12 | state_assembly13 | state_assembly14 | state_assembly15 | state_assembly16 | state_assembly2 | state_assembly3 | state_assembly4 | state_assembly5 | state_assembly6 | state_assembly7 | state_assembly8 | state_assembly9 | state_delegate | state_delegate1 | state_delegate10 | state_delegate11 | state_delegate12 | state_delegate13 | state_delegate14 | state_delegate15 | state_delegate16 | state_delegate2 | state_delegate3 | state_delegate4 | state_delegate5 | state_delegate6 | state_delegate7 | state_delegate8 | state_delegate9 | state_house | state_house1 | state_house10 | state_house11 | state_house12 | state_house13 | state_house14 | state_house15 | state_house16 | state_house2 | state_house3 | state_house4 | state_house5 | state_house6 | state_house7 | state_house8 | state_house9 | state_legislature | state_legislature1 | state_legislature10 | state_legislature11 | state_legislature12 | state_legislature13 | state_legislature14 | state_legislature15 | state_legislature16 | state_legislature2 | state_legislature3 | state_legislature4 | state_legislature5 | state_legislature6 | state_legislature7 | state_legislature8 | state_legislature9 | state_senate | state_senate1 | state_senate10 | state_senate11 | state_senate12 | state_senate13 | state_senate14 | state_senate15 | state_senate16 | state_senate2 | state_senate3 | state_senate4 | state_senate5 | state_senate6 | state_senate7 | state_senate8 | state_senate9 | state1 | state10 | state11 | state12 | state13 | state14 | state15 | state16 | state2 | state3 | state4 | state5 | state6 | state7 | state8 | state9 | succeeded | succeeded1 | succeeded10 | succeeded11 | succeeded12 | succeeded13 | succeeded14 | succeeded15 | succeeded16 | succeeded2 | succeeded3 | succeeded4 | succeeded5 | succeeded6 | succeeded7 | succeeded8 | succeeded9 | succeeding | succeeding1 | succeeding10 | succeeding11 | succeeding12 | succeeding13 | succeeding14 | succeeding15 | succeeding16 | succeeding2 | succeeding3 | succeeding4 | succeeding5 | succeeding6 | succeeding7 | succeeding8 | succeeding9 | successor | successor1 | successor10 | successor11 | successor12 | successor13 | successor14 | successor15 | successor16 | successor2 | successor3 | successor4 | successor5 | successor6 | successor7 | successor8 | successor9 | taoiseach | taoiseach1 | taoiseach10 | taoiseach11 | taoiseach12 | taoiseach13 | taoiseach14 | taoiseach15 | taoiseach16 | taoiseach2 | taoiseach3 | taoiseach4 | taoiseach5 | taoiseach6 | taoiseach7 | taoiseach8 | taoiseach9 | term | term_end | term_end1 | term_end10 | term_end11 | term_end12 | term_end13 | term_end14 | term_end15 | term_end16 | term_end2 | term_end3 | term_end4 | term_end5 | term_end6 | term_end7 | term_end8 | term_end9 | term_label | term_label1 | term_label10 | term_label11 | term_label12 | term_label13 | term_label14 | term_label15 | term_label16 | term_label2 | term_label3 | term_label4 | term_label5 | term_label6 | term_label7 | term_label8 | term_label9 | term_start | term_start1 | term_start10 | term_start11 | term_start12 | term_start13 | term_start14 | term_start15 | term_start16 | term_start2 | term_start3 | term_start4 | term_start5 | term_start6 | term_start7 | term_start8 | term_start9 | term1 | term10 | term11 | term12 | term13 | term14 | term15 | term16 | term2 | term3 | term4 | term5 | term6 | term7 | term8 | term9 | termend | termend1 | termend10 | termend11 | termend12 | termend13 | termend14 | termend15 | termend16 | termend2 | termend3 | termend4 | termend5 | termend6 | termend7 | termend8 | termend9 | termlabel | termlabel1 | termlabel10 | termlabel11 | termlabel12 | termlabel13 | termlabel14 | termlabel15 | termlabel16 | termlabel2 | termlabel3 | termlabel4 | termlabel5 | termlabel6 | termlabel7 | termlabel8 | termlabel9 | termstart | termstart1 | termstart10 | termstart11 | termstart12 | termstart13 | termstart14 | termstart15 | termstart16 | termstart2 | termstart3 | termstart4 | termstart5 | termstart6 | termstart7 | termstart8 | termstart9 | title | title1 | title10 | title11 | title12 | title13 | title14 | title15 | title16 | title2 | title3 | title4 | title5 | title6 | title7 | title8 | title9 | unit | vicegovernor | vicegovernor1 | vicegovernor10 | vicegovernor11 | vicegovernor12 | vicegovernor13 | vicegovernor14 | vicegovernor15 | vicegovernor16 | vicegovernor2 | vicegovernor3 | vicegovernor4 | vicegovernor5 | vicegovernor6 | vicegovernor7 | vicegovernor8 | vicegovernor9 | vicepremier | vicepremier1 | vicepremier10 | vicepremier11 | vicepremier12 | vicepremier13 | vicepremier14 | vicepremier15 | vicepremier16 | vicepremier2 | vicepremier3 | vicepremier4 | vicepremier5 | vicepremier6 | vicepremier7 | vicepremier8 | vicepremier9 | vicepresident | vicepresident1 | vicepresident10 | vicepresident11 | vicepresident12 | vicepresident13 | vicepresident14 | vicepresident15 | vicepresident16 | vicepresident2 | vicepresident3 | vicepresident4 | vicepresident5 | vicepresident6 | vicepresident7 | vicepresident8 | vicepresident9 | viceprimeminister | viceprimeminister1 | viceprimeminister10 | viceprimeminister11 | viceprimeminister12 | viceprimeminister13 | viceprimeminister14 | viceprimeminister15 | viceprimeminister16 | viceprimeminister2 | viceprimeminister3 | viceprimeminister4 | viceprimeminister5 | viceprimeminister6 | viceprimeminister7 | viceprimeminister8 | viceprimeminister9 | website | width | year }}&lt;noinclude&gt;{{Documentation}}&lt;/noinclude&gt;</text>
      <sha1>hdoce0bqma3du9w0s1knc0csxk0st7w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>جي .ڪي.رولنگ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>57937</id>
    <revision>
      <id>369244</id>
      <parentid>296929</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:40:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369244</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="7493" sha1="n2toably5x0fskts549e8ggpj3691iy" xml:space="preserve">'''جوني روولنگ''' , (جنم 31 جولاء 1965 ع)، هڪ برطانوي ليکڪه آهي. هن ''هيري پوٽر'' سيريز وارا ڪتاب لکيا. هوءَ صرف پنهنجي ڪتابن جي لاءِ '''جي ڪي رولنگ''' جو نالو استعمال ڪري ٿي: ”ڪ“ جو مطلب ”ڪٿلين“ آهي ، جيڪوسندس ڏاڏيءَ جو پهريون نالو هو. 
{{صندوق معلومات شخص}}
== شروعاتي ۽ ذاتي زندگي ==
رولنگ 31 جولاءِ 1965 ۾ چِپنگ سوڊبري ، يٽ ، گلوڪويسٽير انگلينڊ جي چِپنگ سوڊبري ڪيٽ اسپتال ۾ پيدا ٿي. &lt;ref name=&quot;J.K. Rowling Biography&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.biography.com/search/article.do?id=40998|title=J.K. Rowling Biography|date=2009|publisher=Biography.com|access-date=28 February 2009}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com.hk/books?id=GJgbW9c9mpwC&amp;pg=PA11&amp;lpg=PA11&amp;dq=Cottage+Hospital,+Yate&amp;source=bl&amp;ots=oLQUigxsak&amp;sig=ACfU3U34yyz8t7hYfvONGRRCVVYbG7wa8g&amp;hl=zh-TW&amp;sa=X&amp;ved=2ahUKEwj8nYDW5c7oAhXHQN4KHWuBDcwQ6AEwC3oECAgQLA#v=onepage&amp;q=Cottage%20Hospital,%20Yate&amp;f=false|title=J.K. Rowling: A Biography|last=Kirk|first=Connie Ann|date=2003|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-313-32205-1|language=en}}&lt;/ref&gt; هوءَ توتسلي ، گلوڪٽيرشائر ۾ وڌي ، ۽ وائيڊن ڪمپريهينزو جي اسڪول وئي. هن ايڪسينٽر جي يونيورسٽي ۾ فرانسيسي ۽ ڪلاسيڪل ۾ ڊگري حاصل ڪئي. هن [[لنڊن]] ۾ [[ايمنسٽي انٽرنيشنل]] ۾ ڪم ڪيو. &lt;ref name=&quot;Meet Author J.K. Rowling&quot;&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.scholastic.com/harrypotter/books/author/index.htm|title=Meet Author J.K. Rowling|date=2009|publisher=Scholastic|access-date=28 February 2009}}&lt;/ref&gt; هيري پوٽر لاءِ اصلي خيال هن کي ريل ۾ آيو جيڪا 1990 ۾ چئن ڪلاڪن جي لاءِ دير سان پهتي هئي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|url=http://www.kidsreads.com/HP07/content/rowling.asp|title=J.K. Rowling|date=2005|publisher=KidsReads.com|access-date=28 February 2009}}&lt;/ref&gt; هوءَ 1990 ۾ انگريزي سکڻ لاءِ [[پورچوگال|پرتگال]] منتقل ٿي وئي. هن جارج آرانتس  سان آڪٽوبر 1992 ۾ شادي ڪئي. 1993ع ۾ کين جيسيڪا نالي ٻار ڄائو. شادي طلاق جي ڪري ختم ٿي وئي ۽ رولنگ اسڪاٽينڊ جي [[ايڊنبرا|ايڊن برگ ۾]] منتقل ٿي وئي. ''هيري پوٽر ۽ فلسفي جو پٿر'' (برطانوي نسخو) (آمريڪي نسخو: ''هيري پوٽر ۽ جادوگر پٿر'' ) پهريون ڀيرو 1997 ۾ برطانيه ۾ شايع ٿيو هو. هن ڊاڪٽر نيل مور سان 2001 ۾ شادي ڪئي. کيس2003ع ۾  ڊيوڊ نالي ٻار ڄائو، ۽  ٽيون ٻار ميڪينزي نالي ، جنوري 2005 ۾ڄائو.  رولنگ هڪ مسيحي پيروڪار آهي. 

== هن جا ڪتاب ==
رولنگ هيري پوٽر سيريز جي ڪتابن لاءِ  ڪيترائي انعام حاصل ڪري چڪو آهي ۽ 1 بلين ڊالر کان وڌيڪ ڪمائي چڪي آهي. سيريز جو آخري ڪتاب ، ''هيري پوٽر ۽ دي موتلي هالوز ،'' 21 جولاءِ 2007 تي ڇاپيو ويو. ڪتابن جي شهرت سبب ، روولنگ تمام گهڻي مالدار ٿي چڪي آهي. ڪتاب 500 لک کان مٿي وڪرو ٿي چڪا آهن. رولنگ ، هيري جي دنيا ۾ جادو بابت ڪيترائي ڪتاب لکيا آهن. 

== خلاصو ==
جي ڪي رولنگ جا ناول هيري پوٽر نالي هڪ نوجوان ڇوڪري جي ڪهاڻي تي مشتمل آهن، جيڪو پنهنجي چاچي ، چاچِي ۽ سوٽ ڊيڊلي سان گڏ هڪ عام دنيا ۾ وڌي ويجهي ٿو. جڏهن هو يارهن سالن جو ٿئي ٿو ته کيس، هو اهو معلوم ٿئي ٿو ته هو هڪ [[جادوگر|جادوگر آهي]] ۽ پوءِ هو هڪ جادوگر اڪيڊمي ۾ داخل ٿئي ٿو. جنهن جو نالو  [[:simple:Hogwarts|Hogwarts school of witchcraft and wizardry]]  آهي ، جتي البس ڊمبلڊور هيڊ ماسٽر آهي. هيري ماضي جي هڪ ڪاري جادوگر بابت دريافت ڪري ٿو ۽ پنهنجي بهترين دوستن رونالڊ ويزلي ۽ هرميوين گرينجر جي مدد سان ، ان وقت جي سڀني کان ڏورانهين جادوگر ، هيڊمور کي تباهه ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو آهي. 

== اشاعتون ==

=== ''هيري پوٽر'' سيريز ===

# ''هيري پوٽر ۽ فلسفي جو پٿر'' (26 جون 1997 (برطانيه) ، 9 جنوري 1998 (يو ايس)) 
# ''هيري پوٽر ۽ چيمبر آف رازس'' (2 جولاءِ 1998 (برطانيا) ، 6 فيبروري 1999 (يو ايس)) 
# ''هيري پوٽر ۽ عزيبان جو قيدي'' (8 جولاءِ 1999 (برطانيه) ، 9 آگسٽ 1999 (يو ايس)) 
# ''هيري پوٽر ۽ گوبل آف فائر'' (7 جولاءِ 2000) 
# ''هيري پوٽر ۽ فينڪس جو آرڊر'' (21 جون 2003) 
# ''هيري پوٽر ۽ اڌ بلڊ پرنس'' (16 جولاءِ 2005) 
# ''هيري پورٽر ۽ ڊيٿلي هالوز'' (21 جولاءِ 2007) 

=== ٻيا ڪتاب ===

* ''تصوراتي جانور ۽ انهن کي ڪٿي ڳولڻ جي لاءِ'' ( ''هيري پوٽر'' سيريز تائين ''گڏجاڻي'' ) (2001) 
* ''ايڊيوڊس ذريعي هجري'' ( ''هريٽري پوٽر'' سيريز تائين) (2001) 
* ''بيڊلس بارڊ جون ڪهاڻيون'' ( ''هيري پوٽر'' سيريز تائين ''گڏجاڻي'' ) (2007) 
* ''هيري پوٽر ۽ ڊاٽيل ٻار (نئين راند جو اسڪرپٽ) (2016)'' 
* ''The Casual Vacancy'' (هڪ ’بالغ‘ ڪتاب). هن جو پهريون ناول جيڪو ''هيري پوٽر'' ڪائنات ۾ نه هو) (2012) 
* ''ڪوڪو ڪالنگ'' (هڪ جرمي افسانوي ناول تخلص رابرٽ گلبراٿ) جي نالي هيٺ لکيو (2013) 
* ''ريشم ورم'' (هڪ جرمي افسانوي ناول تخلص تحت رابرٽ گالبريت) (2014) 

=== مضمون ===

* &quot;اها پهرين ڇوڪري: جي آر رولنگ جو جائزو وٺندو آهي ''ڊيکا: جيسيڪا ميٽ فورڊ جا خط'' پيٽر يو سوسمن جو ايڊيٽر&quot; ''روزاني ٽيلي گراف'' 26 جولاءِ 2006 
* ''برطانيه کي اڳتي'' وڌائڻ ۾ ”ٻارن جي غربت کي ختم ڪرڻ“ جو تعارف ''.'' گورڊن برائون ، بلومسبي (2006) پاران ''چونڊ ٿيل 1997–2006 تقريرون.'' 
* تعارف دانٿ ''جادو جي لاء'' ، گل ميڪ اينيل ۽ سارا براون ، بلومسبي (2002) پاران ايڊٽ ڪيو ويو. 
* [http://harvardmagazine.com/go/jkrowling.html ناڪامي جا فائدي وارا فائدا ، ۽ تخيل جي اهميت] ، جي آر رولنگ ، هارورڊ ميگزين ، 5 جون 2008 
* تعارف ” هيري ، هڪ تاريخ “ ، طرفان مليسس اينلي ، پاڪيٽ (2008) 

==ٻيون ويب سائيٽون==
* [https://www.jkrowling.com جي آر رولنگ جي ويبسائيٽ]
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شخصيتون]]
[[زمرو:جيئرا ماڻهو]]
[[زمرو:1965ع جنمَ]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]</text>
      <sha1>n2toably5x0fskts549e8ggpj3691iy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>وڪيپيڊيا:وڪي منصوبو ڪووڊ-19/موت</title>
    <ns>4</ns>
    <id>58008</id>
    <revision>
      <id>369206</id>
      <parentid>368138</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:26:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>ListeriaBot</username>
        <id>10240</id>
      </contributor>
      <comment>Wikidata list updated [V2]</comment>
      <origin>369206</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="527218" sha1="48lwm0squukrcj6yubkjuhn4q6rlm2r" xml:space="preserve">{{WikiProject COVID-19 tabs}}
{{Wikidata list
|sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P509 wd:Q84263196 }
|section=
|sort=P39/Q15124404/P570
|sort_order=desc
|columns=label:مضمون,وضاحت,P27:ڏيھُ,P39/Q15124404/P569:تاريخ پيدائش,P39/Q15124404/P570:تاريخ وفات,P18:فوٽو
|thumb=128
|min_section=2
}}
{| class='wikitable sortable'
! مضمون
! وضاحت
! ڏيھُ
! تاريخ پيدائش
! تاريخ وفات
! فوٽو
|-
| ''[[:d:Q138412915|Николай Матрачийски]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q138341440|Abu Ubayda Ahmad al-Muhrizi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137942344|Mitchell Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137828518|Robbert Keegel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137784699|Elizabeth R. Duff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137644949|Jimmy Gamonet]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q137290904|Віктор Талащук]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Талащук Віктор Флорович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q137204967|Alioune Badiane]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136471378|מאיר זעליג ריספלער]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136465052|Eric Cohen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136458233|דוד אלעווסקי]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136236318|زهرا استادزاده]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q136210886|Herman Bailey]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135985383|Javier Ojalvo]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135971389|Hasan Riyazi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135919372|Cosme Proenza]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135548080|Eurípedes Balsanulfo de Freitas e Abreu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135459263|Gérard Beaulieu]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135455342|Bruno Villata]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q135110412|Mikica Zdravković]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134634105|Laura Hermosa]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134283271|اشکان منصوری]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134276406|Jules Houllier]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q134002433|Chaim Mertz]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133884170|Yasinjan Ghopur]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133879482|Bengt Sprinzl]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133858013|Madhavi Gogate]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133574003|پرویز اسکندرپور خرمی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q133457873|Bill Follis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132733138|Ngọc Đáng]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132471275|Bhishma Guhathakurta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132398047|Anton Holič]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q132125661|Ginette Rivière Lubin]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131794484|ابومحمد عسگرخانی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131763189|احمد گل‌محمدی]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131754455|Bernardo Saavedra Pita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131674590|Dana Konya-Petrișor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131390242|Min Thein Swe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:TheinSwe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q131386787|Pavuluri Sivaramakrishna]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131369881|Chilakam Ramachandra Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q131323028|Giorgi Beridze]]''
| 
| [[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130718411|Deloris Dockrey]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q130480285|Bạch Mai]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q129693028|Vinesh Kumar Kalra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Vinesh Kalra, Consul General, Mazar-e-Sharif.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q129176723|ဝိသာရဒ မဟာထေရ်]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Visarada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q129167054|Elena B. Muzrukova]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q128382746|Minoo B. Madon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127639331|Ronald K. O’Dor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q127416432|Kenan Akın]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q126712872|Anna Fehér]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Feher Anna nover 1984 fortepan 124217.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q126465852|Layla El-Iskandaraniyyah]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125895230|Swami Omkarananda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125469336|Frank Olson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q125117241|Laura Weinstein]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:La historia de Laura Weinstein para Sentiido 0-43 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q124799497|Ezekiel Koren]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124517966|Ygona Moura]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480763|Lorlee Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124480612|Arnold Tenenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124423502|Alice Mackler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124371974|James Geraty Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124290122|Tony Metoyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254912|Leah Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124254829|Valter Gjoni]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q124031636|葉明水]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123987299|Luis de Blas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123745963|Neuza Freitas Dias]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q123575621|Jaime Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:74001.jpgmaior Jaime Fernandes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q123562957|Bob Contant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122956959|Fereydoun Shayah]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122508425|József Sipos]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q122225804|Paul Coffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121798149|Gary Friedkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q121571277|Guiller]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118522965|Ainslie Leslie]]''
| 
| [[بيليز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118454861|Rekha Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118120596|André Poulidor]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117846318|Behçet Güler]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117845780|Muriel Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q117485502|Roberto Ambrosoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116994772|Pamela Hibbs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116971082|Juan Chico]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116812358|James M. Polachek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116616040|Teoman Alili]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116452339|Katharine Clare Manning Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116182265|Achille Mauri]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116151283|Emilio Locurcio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038836|Ni Hen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038606|Jiang Yingheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038570|Yu Yuheng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038510|Cheng Qingao]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038464|Xu Lanlalan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038416|Hong Mu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q116038073|Chu Lanlan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115943625|Ruggero Boschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115712095|Edwin Bennett Shostak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115709280|Anja Kanninen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115696126|Luis Hugo Apolo]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115653493|Joseph M. Masling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115367980|Lee Lung-chuan]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115322537|Marcus Birks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129933|Chuni Lal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115129602|Choudhary Fateh Muhammad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091447|Naseeb Pathan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091407|Jamuna Prasad Bose]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115091370|SRS Yadav]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056059|Bedri Çollaku]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q115056055|Wangkheimayum Brajabidhu Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114876246|Madhava Chandra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865049|Shakrajit Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114865038|Rohit Patel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114776280|Noël Bélanger]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114567435|Hari Narayan Choudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114554103|Ferdy Nico Yohannes Piay]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435953|Jyoti Dutt]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435946|Govardhan Dangi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114435943|Raja Madangopal Nayak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q114051142|Abdulsamad al-Ghurairi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113658209|Liu Shunsong]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113553302|John M. Murrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509780|Marie-Line Lesdéma]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113509778|Irengbam Ibohalbi Singh]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113504240|Howard D. Weinbrot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113502533|Omar Garmil]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501563|Gordon Arinda]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501384|Marco Brown]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113501104|D.A. Sathya Prabha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113485982|Gautam Lal Meena]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113481015|B. Sathyanarayana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113443989|Albert Woodfox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Angola Three event, Manchester Metropolitan University, November 2016 (07) (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q113411338|Sergey Borisovich Lebedev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113323854|Fred Nijs]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113273570|Nanda Kishore Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q113027291|Ramón Ojeda Mestre]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972601|Juan José Martel]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112972599|Adelmo Rivas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112800314|James Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112742832|Nikolaos Vernezos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112689682|Cecilia Wang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112506278|Juris G. Draguns]]''
| 
| [[ليٽويا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112378516|Moshe Augenstein]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112136783|Gui.Giling]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112134792|David M. Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112133146|Gideon Badagawa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112119460|Richárd Látó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112117043|Mohammed Makhlouf]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q112036971|Ivan Gavrilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111913676|Yusuf Hussain]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111763387|Jack Dowling]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111513142|Manuel Machado Alvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Alvarez CDCR (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q111449480|Ahmet Ceni]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111448515|رشیدہ عیاں]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111377122|Aleksandr Suvorov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111366741|Carlos Cano Vieira]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111288450|Oliver Crewe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111149838|Nurlan Agha]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111128104|Bessie Hendricks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q111080749|Ananias Koustenis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110975000|Martin Tichý]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110955245|Hervé Mombo Kinga]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110938790|Jorge Conti]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110901608|Edmur Mesquita]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110883731|Roberto Scudero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110861744|Gareer Mansour]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110854189|Petipán]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Petipán en 1967.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110826613|Martin B. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110815959|Izidorio Oliveira]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110778559|Mykola Malkov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110646860|Ankica Lepej]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110597021|Hana Horká]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110540805|Andrzej Rusek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110496140|Umar Zahir]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Umar Zahir (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110451924|Stewart Gilray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110422948|Joan Vinyals]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110409615|Baktash Abtin]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Baktash Abtin (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110402492|Ibrahim Hegazy]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110401833|Kenny J]]''
| 
| [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| [[فائل:Kenny J at Dimanche Gras 1993.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110400616|Jan Čermák]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110286763|Christos Diamantis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110275982|Roland Damu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110271712|Frédéric Sinistra]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Frédéric Sinistra dans un match le 24 mars 2012.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110246082|Adil Xasayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110226536|Jenni Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110221514|Evgenia Hristopoulou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110215649|Tina Rinaldi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110191163|Ashok Kumar Amrohi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110165407|Boris Zozulya]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110150593|Alicja Tysiąc]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Alicja Tysiąc.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110125587|Josep Maria Castelló i Mateu]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JM CASTELLO HOMENATGE CASTELL (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110113207|Gramoz Abedinaj]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110088289|Fernando Gutierres Reis]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q110062761|Vangelis Vasileiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109941647|Alberto Berardi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109869417|Ludwig Ladstätter]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109852630|Parthena Koutmeridou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109836022|Pius Mujuzi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109835297|Vince Lelkes]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109805144|Steven Milligram]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109744750|Lars Egil Mogård]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678864|Ahmad Mohd Nor]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109678716|Fetty Dzul]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109655703|Wallker Wollber Bezerra de Medeiros]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109649898|Aziz El Fadili]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109623606|William Breisky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109588694|Julie Le Galliard]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109552845|Bijan Afshar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109551692|Akbar Nikzad Afghani]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109486992|Yuri Evtushenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109463224|Josip Uhlik]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109423757|Roberto José Ábalos]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Roberto Ábalos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109398170|Ali Cem Köroğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109385274|Orhan Çoban]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109335700|Ḥusayn Asad]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109331719|Lenka Angelová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109280531|Vladimir Sytchanka]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109270014|Adib al-Jarf]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109259050|Mbak You]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109258978|Dzmitry Liebiadzievich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109258630|Abdul Jawad Dhanuun]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:عبدالجواد ذنون.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q109218129|Jan Hilgen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109031824|Manuel de Jesus Tahay Gomes]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q109000898|Svetlana Căpățină]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108940885|Elnur Ashrafoglu]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108920565|Ugo Falesiedi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108916068|Pablo Rodríguez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108900259|Muḥammad Aḥmad al-Dālī]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108899282|Claude Mouton]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108860941|Dimo Stoyanov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108839344|Reggie Parks]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:WWE - Wembley Arena 140994 (8).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108817495|Naomi Kori Pomat]]''
| 
| [[نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108800539|Samantha Epasinghe]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108791869|Ramiro Larrea]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108731108|Massimo Ampola]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108709551|Francesco Mattesini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108702519|Joachim Hellmich]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108695225|Haru Rajwar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108670697|Manuel Román Fernández]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108664482|Anthony Zane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108600909|Laura Hartman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108541641|Hai Shaulian]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108537193|Veronica Wolski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108535646|Michael Halkias]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108532938|Saviana Scalfi]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108529212|Bernardino Cano Radil]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108462281|Georgi Vanyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108434832|Dan Montsitsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108410750|Marc Bernier]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108405918|Enakshi Chattopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108384012|Iván Colás Costa]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108368015|Francisco Monterrosa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108320943|Giraldo González]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108296947|Filippo Maria Gambàri]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108284809|Mohamed Saad]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108282132|Aris Skiadopoulos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108265582|Alexandre Pagès]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108110670|Pamela Valenzuela]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Pamela Geraldine Valenzuela Rengel. Trans Volvimos a nacer 0-55 screenshot (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q108083418|Sheham Siddik]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108083120|Alan Neville Clements]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108076821|Issa Abdel Hafeez]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108043685|Luis Peláez Campomanes]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108017856|Saranya Sasi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q108005947|Dick Farrel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107921203|José Alberto Hermógenes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Alberto Hermógenes.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107877832|María Teresa Marú Mejía]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107785573|Jean-Claude Kazembe Musonda]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107672808|Ribeiro da Ciclo Ribeiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107645871|Hasip Kalimuddin Syam]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub Jambi Hasip Kalimuddin Syam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107630308|Rodolfo Peña Flores]]''
| 
| [[ڪوسٽا ريڪا|ڪوسٽاريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rodolfo-rodrigo-pea-flores 40240716480 o.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107625371|Atful Hye Shibly]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613344|Michael Lejong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107613304|Hamadi Ghawar]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107600902|Audrey Marie Ellis]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107584187|Nurul Almy Hafild]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107583643|Mohamad Assegaf]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107583322|Arief Harsono]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Arief Harsono1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107581777|Enny Sri Hartati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107570435|Arun Chaudhary]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107569124|John Mukasa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107563913|Eliaser Yentji Sunur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Eliaser Yentji Sunur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107550001|Kä Mana]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545938|Jeremy Silvester]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107545906|José Maria Batalla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107539497|Zhypar Zheksheev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529490|Vamsi Rajesh Kondaveeti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529447|Shyam Dehati]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529386|Venugopal Kosuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529305|Anil Suri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529220|Kumar Vatti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107529167|Sai Balaji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528924|K Balu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528659|Parvesh C. Mehta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528549|Alfredo Fraile]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107528488|Machchindra More]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107524326|Ricardo Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107491736|Peter Haritatos]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107491716|Luke Masamvu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107488620|Eka Supria Atmaja]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Bekasi Eka Supria Atmaja.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107487454|Francisco Astorga]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco &quot;Pancho&quot; Astorga Foto- © Rodrigo Pardo .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107453228|Diratsagae Alfred Kganare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107423669|Fazl-e-Khuda]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420799|Abel Pienaar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107420703|Fridon Aslanyan]]''
| 
| ''[[:d:Q132856|Q132856]]''&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401977|Shankanada Aravind]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107401694|Josh Wallwork]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400988|Steven Manios Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107400559|Reinaldo Ortega]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399870|Toshi Wungtung]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399866|Eric Salas González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399863|Edmundo Martinez Zaleta]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399637|Wilmer Ato]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399519|Tony Greer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399425|Charles Gregory Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107399015|Gianni Colajemma]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107398923|Robert P. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387850|Leslie Ponnusamy]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387822|Mohammad Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387717|Patrick Bayo Mkhize]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387618|Sbusiso Mseleku]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387600|Paul Dobson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387591|Moonyeenn Lee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387578|Patrick Jaji]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387566|Henry Jansen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387562|Lungile Tom]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107387549|Nomandla Yako]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107380310|Goolam Rajah]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107359033|Hind Chelbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107358646|Ahmed Bilal Shah]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Bilal Shah VOA (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107343331|Abd al-Nasir Najjar]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107309769|Emin Saraç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية محمد أمين سراج.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q107300156|Rodrigo Munilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107289272|Rehema Watongola]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107249689|Maurice Tsalefac]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107207790|Aldo Moltifiori]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107192015|Lin Fang-I]]''
| 
| [[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107187433|Taha Karaan]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107128059|Paul Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107119906|Kiyomoto Yoshijirō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107103451|Yann Gontard]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021889|Basant Das]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107021764|Ryan Stephen]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106947545|Qadir Haji Ali]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q41470|Q41470]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906993|Karen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106906609|Prashant Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106885286|Saad Sharar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106873455|Anjan Bandyopadhyay]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106869478|Rajendrasinh Jadeja]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106837129|Tony Tolbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106835512|Estefano Starepravo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106784902|Fathul Allah Ahmad]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106784040|Roy Ristie]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Ristie 2017.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106771906|James Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106768454|Javier Rondón]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106764462|Omar Hugo Gómez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106734360|Rajendra Kapila]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106730125|Baldur Beyer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Baldur Beyer (2021).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106727289|Sriprada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106714989|Ajay Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106707423|Fred Fitz-James]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106702173|James Purify]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106691558|Ricardo Alberto Ramírez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690211|Dauji Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690208|Sudhakar Paricharak]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106690199|Challa Rama Krishna Reddy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106689926|Boddu Bhaskara Ramarao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106689691|Gilmar de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106687902|Seturam Gopalrao Neginhal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sethuram Gopalrao Neginhal.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106687272|Williams Santamaría Valdera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106675731|Kanupriya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106675659|Jagdish Lad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106659864|Olena Lytovchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Письменниця Олена Литовченко з книжкою &quot;Пустоцвіт&quot;.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106652376|Vasyl Obleschuk]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106651586|Kom Chuanchuen]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106650087|Chittabbai Kudupudi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106648215|Celso Dayrit]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106648138|Amris]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wakil Walikota Dumai Amris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106637349|Somnath Juwarkar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106634443|Jaga Rout]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106629259|David Núñez]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106626688|Kishore Nandlaskar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106618445|Kunti Devi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106617169|Zoram Sangliana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613406|Diana S. Rabinovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106613228|Vira Sathidar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611776|Ramesh Diwakar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611774|Kalawati Bhuria]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611773|Purnmasi Pankaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611287|Bishnu Prasad Bhaiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611282|Sukhdarshan Singh Marar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611278|Kailash Chandra Trivedi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611265|M. AS Subramanian]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611259|A Elumalai]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106611255|Satwant Kaur Sandhu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106602515|Bhitali Das]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q2227470|Majgaon]]''
| 
| 
| [[فائل:Assamese singer Vitali Das.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106602162|Thakur Puran Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106600819|Alípio Freire]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Alípio Freire.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106595478|Robin Fransman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Robin Fransman-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106592198|Lea Dali Lion]]''
| 
| [[اسٽونيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Dali Lion 2014 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106592192|Johny Lal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106588720|Àngel Pla]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106587775|Teresa Majchrzak]]''
| 
| ''[[:d:Q211274|Q211274]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106585096|Pang Xiong Sirirathasuk Sikoun]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106572313|Ludovico Badoy]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Director Ludovico D. Badoy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106542784|Theodore Lambrinos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Greek-American baritone Theodore Lambrinos, 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106542493|Muṣṭafá Muslim]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106533280|Dário de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519588|Mahmoud al-Khalidi]]''
| 
| ''[[:d:Q193714|Q193714]]''&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106519193|Lois Sasson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106518107|Ludmila Guzun]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106515434|Mao Ayuth]]''
| 
| [[ڪمبوڊيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106508488|Aslam Qureshi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106484252|László Rákoskerti]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106477709|Hebert Axel González]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106474359|Irondi Mantovani Pugliesi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473583|Dugyala Srinivas Rao]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106473570|Babar Tadvi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106472216|François Matheron]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106466070|Hans Kristian Gaarder]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106463233|Füzuli Javadov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106434042|Nestor Torre Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106423215|Jacquiline Chikuta]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106366913|Yinka Odumakin]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106334361|Nemam Ghafouri]]''
| 
| [[عراق]]&lt;br/&gt;[[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106317446|Márton Brády]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106309840|Gurupada Mete]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106297174|Karel Vávra]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106272177|Christian Ntshangase]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106269407|Ellen Gwaradzimba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106241908|Kombo James Moyana]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106230021|Francis Pelekamoyo]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106228708|Yousef Ozreil]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218656|Theresa M. Korn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106218592|Rito Jiménez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106204763|Abu Asif Barghouti]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106194747|İmran Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106175318|Toabur Rahim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106163378|Hanna Lypkivska]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106122752|Natale Bozzo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106112793|Antonio Pérez González]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106109480|Wojciech Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106099414|Edson Montenegro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106084284|Katyayani Shankar Bajpai]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106044069|Eyrolles Michel Mvunzi Meya]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106011242|Miloslav Čechura]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009916|Jaromír Vytopil]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jaromir Vytopil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q106009696|Edgar García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q106009569|František Prošek]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105987426|Jaroslav Střeštík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105978052|Marco Bogarelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105977858|Esteban Gómez Rovira]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105969816|Malak Ismael]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105954938|Asongo Alalaparu]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Asongo Alalaparu (2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105954720|Algaci Tulio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ALGACIT2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105943521|Jiří Engliš]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105871502|Daniel Voisin]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105841567|Peter Matlare]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105782944|Osvaldo Mércuri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105756142|Rachel Cathoud]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105755145|Karima Brown]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105753833|Kenneth Mthiyane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105748342|Diego Gómez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Gómez Cabrera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105746143|Marta Martin Carrera-Ruiz]]''
| 
| [[ڪيوبا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105737171|Anna Majani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105730949|Víctor Espinoza Peña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105729922|Jorge Marticorena Cuba]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105727602|Erica Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105722839|Mike Bradner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mike Bradner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105710323|José Manuel Cortizas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105696486|Bob Pixel]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105679224|Sofia Zhukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105675497|Élida Rasino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105659455|Madeleine Humbertclaude]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105646427|B. Raghavan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105641786|Barbara Ann Rowan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105640581|Enrico Obletter]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105637139|Consuelo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105627376|Quoc Anh]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105620263|Pastor Heydra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105586692|James Medhurst]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105581015|Jaleel Smith-Riley]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105532898|Zaire Rezende]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105517287|Purificación Atrián Jordán]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105452765|Javier Neves]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105452340|Zoila Águila Almeida]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoila Águila Almeida.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105426998|Manuel Salinas]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:ManuelSalinas2.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105424134|Cynthia Turner]]''
| 
| [[مالٽا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105421772|Patricia Healey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105414316|Robb Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105404824|László Huszár]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105399622|Steve Turney]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105346796|Zezinho Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Zezinho Corrêa - 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105337022|Sylvia Lieber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105319487|Mathoor Govindan Kutty]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105297032|Maria Andrea Gaspar]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105295115|Vicent Raga]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RAGA Vicent foto VW.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105263600|Ismail Kijo]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105229566|Octavian Cojan]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105223109|Kwasi Sainti Baffoe-Bonnie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105222367|John Gibbons]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105208032|Julio Roberto Gómez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105198678|Percy Tucker]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105184059|Dennis Mileti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105183759|Ray Rayburn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105120942|Abbas Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Nawab Ali Abbas khan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105100101|Muspandi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105099966|Wahab Adegbenro]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105098482|Paradzai Zimondi]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105097673|Anita R. Schiller]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105085435|Sekou Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105085298|Georgeta Luchian Tudor]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105084390|Marius Swart]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marius Swart.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105083943|Martha Madrigal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105078440|Falah Mandkar]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105076376|Richard West]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071475|Joel Matiza]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105071466|Suhail Zaheer Lari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105069826|Kenneth Z. Altshuler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105063128|Bernard Papánek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105061721|Vitaly Maksimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105061229|Jaroslava Janderová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Praha, Magistrát, Jaroslava Janderová (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q105047246|Carlos Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105047205|Gordinho do Surdo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105043758|Pavel Hanták]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105037528|Raisuddin Ahmed]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q105027958|Stephen Lungu]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104989956|Calixto Avena]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104949139|Krzysztof Łuszczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104911977|Meghrig Parikian]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Meghrig-Parikian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104906836|Joe Guerra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Guerra - 1980.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104905111|Barbara N. Benson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104904509|Ivan Metelytsya]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104903655|Nombulelo Hermans]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104870829|King Victor Thulare III]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104866691|William Z. Good]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104864449|Ganesh Shankar Vidyarthi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ganesh Shankar Vidyarthi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104856962|Martin Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104852520|Bheki Ntuli]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104848615|Alejandro Galvis Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104843792|Tapan Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Tapan ghosh hs.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104843609|Hijn Bijnen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104833709|Jairo Castillo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104816462|Ali Saleh Mohammed Ali Jaber]]''
| 
| [[يمن]]&lt;br/&gt;[[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syekh Ali Jaber, 00.02.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104813246|Mizanur Rahman Khan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104812380|João Henrique de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104807971|John Condrone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104787172|Iancu Țucărman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104776005|Oleg Danilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104772253|Abid Hussain]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104771406|Pradip Ghosh]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764599|Theodore Lumpkin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Theodore Lumpkin - 1940s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104764596|Fabrizio Soccorsi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104764484|Alan Cairns]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:AlanCairns2005.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104760616|Valentin Sushko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104717282|Julius Schachter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104701628|George Whitmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:George Whitmore Climber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104695839|Jarod Nandin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104666469|Tawauna Averette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640624|Abdul Hakim Al-Taher]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104640108|Aylin Özmenek]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104637633|Veronica Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104629341|Paul Etyang]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104628566|Sead Gološ]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104621154|William T. Beaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104595284|Issaka Assane Karanta]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104557820|طلال باغر]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104556343|Dudu Duswara]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dudu Duswara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104541175|Jean-Claude Bohain]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104537223|Arnold D. Gruys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104532204|Carlos Levy]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Levy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104531513|Benedicto Bravo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528447|Susan Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104528006|Krzysztof Pajewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104525399|Ismail al-Shamali]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104522420|Muhammad Al-Saeedi Al-Jardi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104522108|Thoriq Husler]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Luwu Timur Muhammad Thorig Husler.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104518546|Loyiso Mpumlwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104470971|Marcin Dramiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104464302|Nur Supriyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Suprianto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104450555|Dorothy Gill Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104442727|Monzur-I-Mowla]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104439738|Ahmad Toyserkani Ravari]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:احمد تویسرکانی راوری.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104439610|Kim Lee]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:02018 0146 KatowicePride-Parade, Kim Lee.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104438339|Anghel-Adrian Popa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104432992|Humberto Trujillo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104414777|Evelyn Alda Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104398468|Oleksandr Arkadin-Shkolʹnyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр Аркадин-Школьник.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104398451|Jethro]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Jethro october 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104389005|Delfino López Aparicio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104376876|Jan Błoński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Kidawa-Błoński.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104253395|Aitor Etxarte]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Aitor Etxarte Berezibar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104244720|Christina Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104244526|Bolivia Suárez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104205652|D. Vijayamohan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104192199|Jerzy Steckiewicz]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104178897|Lucio Moderato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104176273|Jerrold Post]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104155741|Dawn Lindberg]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150631|Damir Kukuruzović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150471|Lillian Elena Blancas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104150437|Brittanya Karma]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104147083|Omar Khashram]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104145641|Fazlul Haque Montu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104132756|Božidar Milenković]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128876|Judit Egerszegi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104128390|Divya Bhatnagar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104126171|Jean Saliba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104123083|Pavel Hečko]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104094383|Donal Leace]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104062775|Lise Funck-Brentano]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104062635|Zbigniew Jurkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104057606|Timoteo Ofrasio]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:OfrasioSJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q104049729|Valery Vinakurov]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104028901|Leanid Zaika]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q104005260|Gastón Lemaitre]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103928233|Luke Letlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103863018|Ramzi Najjar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103828682|Rafael Pražák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103820311|Jacek Włodyga]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103815009|Fadma Abi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103766157|Adil Ismayilov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| [[فائل:Adil Ismayilov in 2020 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103742338|Raja Mukhopadhyay]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103574159|Hanna Stadnik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Hanna Stadnik grób (cropped)1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q103512342|Hryhoriy Arshynov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q103414626|Pavel Čech]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Pavel Čech, 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102859580|Eleanor Schano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102490912|David Maas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102450473|Jan Krawiec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102416147|Bharat Bhalke]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102391013|Jean Lau Chin]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Dr Jean Lau Chin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102378274|Honestie Hodges]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102361877|Jose Luis Garayoa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102357959|Hussein Al-Zuhairi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102343281|Rajendrasingh Baghel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Rajendrasingh Baghel.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102334622|Reinaldo Teles]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102305241|Lay Nam Chang]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102276262|Cordula Heß]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102192043|Carl Hanson Fitzgerald]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102189950|Alfonso Gracia-Saz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102166137|Joseph Bertorelli]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164680|Charles J. Mode]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102164597|Barnett Weil Glickfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102158397|Romuald Koliński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102157745|Euda Edward Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102146937|Khyson Swong]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102132780|Bruce Richard Buzby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102122799|Raymond Taylor Hoobler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102113504|Andrzej Bręczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102104819|Radamés Salazar Solorio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Radamés Salazar Solorio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q102097529|Mustafa Canlı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102078444|Mariano Valdés Chávarri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102076923|Anton Filipov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047806|Mewalal Chaudhary]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047761|Óscar Akira Yasser Noriega]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q102047464|Marek Umiński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101873866|Lynn Kellogg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101818266|Géza Lajhó]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101711396|János Gróz]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101584214|Jacek Polak]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Mr. Pollack.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101579664|Leandro Resurreccion III]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101542315|Willie Salcedo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101434569|Notis Lalaitis]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Notis1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101423791|Irving Pressley McPhail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101362178|Andrzej Prawda]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101245795|Mutodi Neshehe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101229866|Anatoliy Fedorchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101208374|Aniel Kienno]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204530|Bernard Ducruet]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101204200|Marc Frasez]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101149176|Moncef Ouannes]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|Q2017684]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101120800|David Andahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101116145|Dharsibhai Khanpura]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101089316|Adi Darma]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Bontang Adi Darma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q101080038|Pedro Mario Pereyra]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101069330|H. Tati Santiesteban]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101054234|Pablo Lozano Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q101022194|Angeline Bernadel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100995846|Abdul Ilah Nabhan]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100975270|Chad Dorrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100941027|Ted Vartelas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100890925|Parrerito]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Parrerito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100797042|Matt Gras]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100795028|Joel Molina Ramírez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100784502|Christian Gatoux]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100783678|Jonathan Duck]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100751723|Kayla Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100742561|Ayachi Afilal]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100716099|Gusztáv Adorján]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100627627|Ilana Rovina]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Ilana Rovina (1963).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100591978|Wojciech Stachurski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Wojciech Stachurski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100591633|Piotr Francuz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100580192|Rabbi Osher Yaakov Westheim]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100548537|Ахметов, Рашит Ракипович]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Рашит Ракипович Ахметов (1954—2020), основатель и редактор газеты «Звезда Поволжья».JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100537333|Lambert Kreekels]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100339816|Yevhen Cherednichenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Євген Чередніченко (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100275270|Father Stanislaus Lourduswamy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Stan Swamy (2010).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100272881|Rick Todd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146617|Esther Morales]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Esther Morales.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q100146445|Chanesh Ram Rathiya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146338|Sandy Oldfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100146088|Barbara Ann Davis Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99911656|Ziad Al-Zaza]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99857265|Andréia de Olicar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99851329|Mncedisi Filtane]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99845647|Datta Ekbote]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99800397|Mirza Shahi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99767788|Brandi Christine Case-Wallace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99756227|Tony Tenpenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99574699|Bernard Fils-Aimé]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| [[فائل:2009 Secretary of State's Award for Corporate Excellence (portrait crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99485311|Adeline Fagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99454945|Florent Pereira]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99439541|Donald Keith Duncan]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99438633|Andrés Abt]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| [[فائل:Alcalde del Municipio CH Andres Abt - imf8381v1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99432805|Margaret Waterchief]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99421575|Eddie Mosley]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:EddieMosley.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99409157|Miguel Acundo González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99316693|Valery Semanzo]]''
| 
| ''[[:d:Q133356|Ukrainian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99306278|Juan Carlos Alcoba]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:JUAN CARLOS ALCOBA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q99300113|Rubén Corimayo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99244285|Kendal Royo]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99198811|Yousef Abu-Safieh]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q99052066|Luisa Revilla]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Luisa Revilla (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98994281|KS Firoz]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98971880|Karim Kamalov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98931500|Raosaheb Antapurkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98924502|William Neikirk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WILLIAM R. NEIKIRK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98924391|Kris Heggenhougen]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98918949|Johny Bakshi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98914210|Vimala Sharma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vimala Sharma.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98908359|Ahmed Al-Qadri]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98889006|Ramón Silva Bahamondes]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98844761|Cecilia Romo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98761510|Harry Seager]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98714288|Evelyn Nicol]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98690717|Paddy Garritty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98637362|Vergillio Rebin]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Vergillio Rebin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98600373|John Cooke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98596471|Nina Popova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98561146|Ahmed Badouj]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Badouj - Argan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98545382|Kesar Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98543285|Tariq Shafi]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98527646|Umesh Dastane]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98527416|Jorge Flores Ochoa]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:JAFO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98518138|Lungile Pepeta]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98514941|Theodore Corcoran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98514406|Raúl Rubio Burgos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98459576|Konstantin Markov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Legendite 2016 06.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98457692|Jamyang Choegyal Kasho]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Jamyang Choegyal Kasho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98449532|Bernaldina José Pedro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98382520|Tjandermatie Soekhai]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98247997|Pierre Boubarne]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98240163|M. I. Sambou-Gassama]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98149217|Mohamed Adib Slaoui]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98145736|German (Chesnokov)]]''
| 
| [[روسي سوويت وفاقي سوشلسٽ جمهوريه]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108920|Shyamal Chakraborty]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98108040|Arun Guhathakurta]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98106246|Manabendra Bandyopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98092502|Carlos Rosas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98083027|Masaru Ezaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98072664|Satyanarayan Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Satyanarayn Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q98065792|Mohammad Barkatullah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98065588|Alieu Mboge]]''
| 
| [[گيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98041231|Bill Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q98036542|O'ktam Barnoyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ازبڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97940401|Kōichi Yokono]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97930996|Katherine B. Hoffman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97824637|Salko Bukvarević]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97774567|Pamela Rush]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97750531|Steve dePyssler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704692|James Rudd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97704644|Homayoun Reza Atardi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97671575|Patrick Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97670845|Lloyd Cafe Cadena]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:GUILTY or NOT GUILTY! FT. LLOYD CADENA 5s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97590799|Bahrum Daido]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bahrum Daido (2018) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97579656|Jorge Villavicencio]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Ex ministro Villavicencio (Nómada) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97578686|César Salinas]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97500756|Norberto Padilla]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97495832|Angela von Nowakonski]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97467461|Manoel da Lenha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97466640|Яўген Уладзіміравіч Мядзько]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97440861|Irene Lalji]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Irene Lalji (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97400267|Domingos Mãhörõ]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97388797|Mohamed Mounir]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97372585|Hanna Palska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345577|Asberry Stoudemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345576|Roger Griggs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345575|William Griffin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345574|Mary Duggan Philbin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345373|Nancy Halbauer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345372|Philman Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345371|Brenda Bolden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345369|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345367|Elwyte Gardner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345361|Joseph Carnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345359|John Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345358|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345357|Elizabeth Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345356|Martha Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345355|James Bragiel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345354|Ronald Landsman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345353|Bernadine Summers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345351|James Gettings]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345350|Elizabeth Cota]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345348|Safa Suleyman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345347|Jim Schwark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345345|Kathleen Takash]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345343|Feliks Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345341|Albert Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345340|Marvin Mazzucchelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345336|Debbie Decker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345334|William Hollaar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345333|Larry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345330|Roselind Barsevick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345252|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345250|Esperanza Ugalde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345248|George Parrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345247|Lillian Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345245|Lambros Karkazis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345243|Charley Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345241|Crystal Cantrell-Barbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345240|Saul Velazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345219|Maria Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345218|Francisco Gomez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345217|John Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345216|Richard Moenning]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345215|Hecky Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345213|Luigi Pierpaoli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345212|Mary Christien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345208|Virginia Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345207|John LaPlante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345205|Mary McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345204|Steve Hudson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345202|Willie Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345200|Robert Brieske]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345199|Albert Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345198|Edward Singleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345196|Carol DeWitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345195|Phillip Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345194|Nicolasa Estrada]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345192|Gabrail Ismayl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345191|Raymond Niwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345190|Julie Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345189|Simon Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345188|Patricia Ciametti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345187|Bridget Bahal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345186|Gerald Boerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345184|Dalis Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345183|Diane Ramonas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345182|Ramiro Barcena]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345181|Saul Ben-Zeev]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345180|Kai Wong Sam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345179|Gregori V. Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345178|Diana T. Jun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345177|Maria Rita Ripa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345176|Mohammad Riad Hussain Ismat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345175|Christopher L. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345174|Lisette Kohn Gale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345172|Walter J. Blase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345169|Gloria Cervantes Zamudio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345168|David Buffington Wham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345167|L. B. Perry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345166|Nellie B. Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345165|Michael Aubrey Wiskur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97345163|Jose Alfredo Moron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97342569|Mário Calixto Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97338873|Noh Gil-nam]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97321345|Alfred Mtsi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97317138|Qainan Al-Zahrani]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97306828|Iwan Dwiprahasto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97220091|Sayyad Alizade]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217357|Fərman Bağırov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97217254|Etibar Babayev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97194729|Alireza Raheb]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97183473|Gopal Krishna Saxena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97176731|Amadou Salif Kebe]]''
| 
| [[گني|گائينا]]
| 
| 
| [[فائل:Me Amadou Salif Kébé en 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97143554|Mohamed Kouradji]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97138189|Abdullah al Mohsin Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97137136|Faqir Nabi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129737|Ricardo Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97129077|Ghaida Kambash]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119870|Liao Jianjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97119149|Noloyiso Sandile]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97105191|Reyna Marlene de los Ángeles Catzín Cih]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97101228|Richard di Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97045148|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97036815|Gordon Kegakilwe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016619|Godwin Achinge]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97016566|Howard Croft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97015683|Julio Jimenez Llanque]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97013788|Aristoteles Atheniense]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aristoteles Atheniense.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97013763|Sylvio Capanema]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97012125|Mahendra Yadav]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97011316|Mamadou Bamba Ndiaye]]''
| 
| [[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q97011238|Inuwa Abdulkadir]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96989513|John Siffy Mirin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:John Siffy Mirin Family (cropped face).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96989495|Ali Taher]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Taher.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988673|Gatot Sudjito]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gatot Sudjito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96988315|Jimmy Demianus Ijie]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jimmy Demianus Ijie.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96987964|Bambang Suryadi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bambang Suryadi, Member of the People's Representative Council.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96987607|Soepriyatno]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Soepriyatno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96979351|Yupadee Kobkulboonsiri]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96789500|Eurídice Moreira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96774796|Syed Aal E Imran]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96758970|Mohamed El Milahi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96756329|Anthony Obiagboso Enukeme]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96710071|Haidari Wujodi]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:حیدری وجودی.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96695037|Md. Shahjahan Ali Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96678709|Marconi Alencar]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96656030|Manaf Taleb]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624928|Pablo Puente Aparicio]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96624229|Sergio Jacobo Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96606866|Jampel Lodoy]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96587386|Mary Tiffen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96575383|Clarence Mini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96473280|Mary Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96470807|Lynika Strozier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lynika Strozier 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96464510|Eileen Atkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464437|Theodore Nixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464436|Mike Forrest]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464435|Richard Aronson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464433|Brian Holcomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464432|Eric M. Gore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464431|Lena Sims]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464430|June McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464346|Mary Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464345|Joe Tunney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464344|Edward Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464343|George Schneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464342|Joe Perrott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464341|Dennis Small Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464340|Jasper Daniels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464339|Michael R. Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464338|Bernice Teller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464337|Bob Griffith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464335|Richard Coppola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464334|Charles Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464332|Joseph Zingaro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464331|L. Theodore Lawrence Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464330|Hal Stein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464329|Barry Gelman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464328|Joseph W. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464327|Francis Dufner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464326|Robert Doubet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:R. Doubet —1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96464325|Kevin Bundy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464324|William Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464323|Ronald Jamison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464322|Helen B. Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464320|Luka A. Marano Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464319|Craig TenBroeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464318|Avraham MacConnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464316|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464315|Vito A. Cosmo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464314|Walter Bohn Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464313|Rochelle King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464312|Sarah Nader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464311|Peggy Crane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464310|Ramona Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464309|Karen Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464308|Paddy McNichol]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464307|Mildred McLean-Terrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464306|Patti Kelly-Peightal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464305|Irene Loretta Cassady]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464304|Ruth Rosenstock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464303|Lysa Dawn Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464302|Rosemary W. Tucker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464301|Sylvia Millrood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464300|Kathleen Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464298|Rosemary Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96464297|Cathy Apothaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463631|José Ramón Ónega]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96463203|John Treen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96461719|Leonidas Pelekanakis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459633|John Charles Diaz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459630|Michael McIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459628|Lou Pompilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459624|Larry Singer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459622|Ying Kao Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459620|Edward Magliocco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96459616|Ross Mordecai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96436881|Robert Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405156|Barbara Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405155|Florencio Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405154|Richard Erlichman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405153|Abraham Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405152|Marilyn Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405150|Nola Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96405149|Marie A. Turzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96391530|Mahmoud Hammoud]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:2020-21 Chabab Ghazieh vs Shabab Sahel 02 (Mahmoud Hammoud).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96370232|Nur Omar Mohamed]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96357188|Aurelio Desdentado Bonete]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96324008|David Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96323819|Abdul Ghafar Atan]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96312941|Nasir Ajanah]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96274278|Aslam Baba]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96252244|Ali Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96241334|Juan Sanabria]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96215909|Eva Konrad Hawkins]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96209239|Christian Bousquet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96200463|Adriano Silva]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96186936|Luis Repetto Málaga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Los museos son espacios culturales que reafirman nuestra identidad.mp4 snapshot 05.16 (2020.08.04 11.49.56).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96180005|Mary J. Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96175697|Laura Bernal]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96172631|Ashok Gasti]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96169315|Afwerki Abraha]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96133142|Tom Mulholland]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96130472|Malcolm Kela Smith]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Malcolm Smith-Kela (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q96102692|Ismail Gamadiid]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96102105|Marcos Montero]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96099070|Luis Tapiru II]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96098113|Paul Kuentzmann]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96096540|Charles Hertel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96072211|Fabiana Anastácio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067751|Turhan Kaya]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96067499|Rafael Leonardo Black]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96056565|Celine Fariala Mangaza]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96051461|Dominique Boutet]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96042027|Miss Biá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96041028|Wajid Ali Khan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q96024601|Hu Weifeng]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890270|William Hrabnicky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890269|Cornelia Ann Hunt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890267|Joel I. Sneider]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890264|Genowefa Kochanek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890257|Thomas A. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890256|Marguerite Peyser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890255|Roland Henry Lacasse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890254|Marilyn Luella Tayse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890253|Mary Ann Bregar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890252|Michael J. Mchugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890245|Raymond Gayle Burgett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Burkett - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890214|Margaret MacVeagh Schweers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890206|P. Michael Baillargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890196|Nelson Henry Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890187|Janice L. McNelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice L. Nelson 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95890176|Claude Reno Doucette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890167|Dale A. Boston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890156|Alexandra Louise Polansky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890147|Wilman Sánchez Cabrera]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95890143|Lloyd Cornelius Porter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889754|Alexander Leon Lloyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889747|Terri Lynn Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889746|Richard Lynn Heggen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889745|Jaimala Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889744|Hildur T. Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889743|Wayne Drye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889741|Thomas F. McDermott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889733|Wilma Ruth Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889731|Gerald Alton Cook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jerry Cook - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889730|Geraldine Marie McGovern]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889729|Rosa Luna]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889722|Mary Doyle Hovanec]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889720|Michael Armstrong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889719|Harrison Solliday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889718|Frank M. Goewey Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889717|Arthur Charles Lindholm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889716|Robert William Dietz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889708|Marjorie P. Tabechian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889707|Mary Elizabeth Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Elizabeth Gribbin - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889706|Myra Janet Headley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889705|David Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889697|Thomas Cotton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889688|Nicholas Modugno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889676|Dorothy May Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889663|Floyd Bluntson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889653|Jerome Berrien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889638|Ijeoma Afuke]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889627|Georgianna Glose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889617|Asela E. Gejo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889613|Ann Bonville Trombly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889607|Alexander Webster Cruden Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889602|Daniel James Callahan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James Callahan - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889598|Leslie Kalmus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889593|Wayne L. Wolford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889588|Emmy Falta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889587|Linda Joy Nassif]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889586|Kenneth James Godwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth James Godwin - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889585|Lillian Press]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889581|Robert C. Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889576|Britta Lou Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889575|Louise N. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889574|Eve Rudin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889570|Raphael Kaminer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889565|Edith Richemond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889564|Luis A. Frias]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889563|Terry G. Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889562|Patricia Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889561|Rona Iris Gertz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889560|Latasha Andrews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889195|Margaret Skaliotis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889186|Calvin Tompkins Lucy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889178|Helen Demetoglous]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889166|Oluwayemisi Ogunnubi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889152|Betty Jean Ringle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889138|Clyde Addison Reichelderfer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889127|Anibal Francisco de Brito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيپ ورڊي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889117|William Harrison Goldman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889106|Ed Smrekar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889100|Gerald Ringdahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889099|Lucille Dolores Romer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889098|Mark Schroeder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889097|Alma M. Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889087|Robert Adam Burns]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889086|Retha Elizabeth Contri Sharp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889085|Peter P. DeLuise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889081|William F. Latimer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889074|Willie Gene Whitaker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889073|Suzanne Raynal Gijsbers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889072|Peter Laker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889071|Herb Baum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889069|Frederick Koerner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889062|Ron Waxman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889060|Richard Emmett Powers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889059|Boro Lalich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889058|Joseph M. Kissane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889055|David Toren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889049|Patricia McGowan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889048|Norma Jean Knight]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889047|Josephine Tapiru]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889046|Yuet Ming Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1054923|British Hong Kong]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889043|Emma Seifrit Weigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Emma Seifrit - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889037|Gerry Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gerry Norris - 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95889036|Ruthie Jacqueline Stephens Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889035|Joseph J. Angi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889034|Paul J. Foley Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889033|Moses Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889025|Cathryn Wood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889024|James Merle Weaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889023|Lawrence Nokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889022|Onielo De Luzio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889021|Nancy M. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889014|Benjamin DiGiovanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889012|Jerome Michael Zottolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889011|Philemon Najieb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95889010|Saul Moreno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888575|Levie Barkley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888574|Shidao Wang]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888573|Gwendolyn A. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888565|Tom Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888564|Edmon C. Carmichael]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888563|Billy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888562|Larry Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888561|Sherrell Stokes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888553|Timothy Ross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888552|Harold Davis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888551|Maria Garcia-Rodelo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888550|John Watson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888549|Josephine Posnanski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888548|Ben Doherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888540|Doris Mae Burkhart Kale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888539|Margaret Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888538|Irene Gasior]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888537|Peter M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888536|Adam Kovacs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888528|Arlola Rawls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888527|Rosemarie Franzese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888526|Parker Knoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888525|Marie Scanlan Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888524|Rosemarie Amerosi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888523|Marcus Edward Cooper Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888515|Myles Coker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888514|Claudia Obermiller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888513|Mauricio Valdivia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888512|George J. Foerst Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888511|Stuart Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888503|Ilona Murai Kerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888502|Chianti Jackson Harpool]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888501|Conrad Duncker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888499|Myra Helen Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888491|Tommie Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888490|Peter Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888489|Joseph W. Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888488|Marlon Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888487|Faralyn Havir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888486|Perry Buchalter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888478|Joseph F. Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888477|Hailey Herrera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888476|Jack Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888475|Beatrice Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888474|William D. Greeke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888466|James V. Walsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888465|Mario Araujo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888464|Kevin John Cahill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888463|Harold Reisner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888034|Marty Derer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888026|Gerard Rosenberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888025|Reuben Gutoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888024|Timothy Branscomb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888023|Allan Joseph Dickson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888022|Howard Alexander Nelson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Nelson - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95888015|Robert Barghaan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888013|Leo Sreebny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888012|Lester Eber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888011|Raymond Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888010|Kamal Ahmed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888009|June Beverly Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888001|Eugene Lamar Limbrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95888000|Rhoda Hatch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887999|Kyra Michelle Swartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887998|Thomas J. Waters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887996|Ann Youngerman Smoler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887990|Antonio Nieves]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887988|Julie Butler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887987|Helen Kafkis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887986|Ann Kolb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887985|Lloyd Paul Leftwich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887983|Ronald Willenkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887975|Kevin J. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887974|Albert K. Webster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Albert K. Webster, Manager of Far East Tour of Harvard Glee Club (13563366944) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95887973|Don Whan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887972|Coby Adolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887970|Judith Plotkin-Goldberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887963|Glenn Daniel Bellitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887962|Lucius Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887961|Nancy Ferguson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887960|Azade Kılıç]]''
| 
| [[ترڪي]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887955|Audrey Malone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887951|Jesus Roman Melendez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887950|Jennifer Robin Arnold]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887949|Florencio Almazo Morán]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887948|Albert Petrocelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887947|Antonio Checo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887945|Daniel Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887935|Roger Eckart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887926|Sandra Santos-Vizcaino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887899|Clair Dunlap]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887892|Jose Vazquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887883|Sandra Lee deBlecourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887872|Angelo Piro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887862|David Reissig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887854|Joseph Yaggi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887846|Robert M. Weintraub]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887838|Phillip Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887837|Herman Boehm]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887473|Joseph Micajah Thomas II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887472|Minette Goff Cooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887471|Julian Anguiano-Maya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887470|Freda Ocran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887469|Cedric Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887462|Jéssica Beatriz Cortez]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887460|Bassey Offiong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887459|Alice Chavdarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887457|Harvey Bayard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887456|Sherman Pittman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887455|James Quigley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887447|Andreas Koutsoudakis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887446|Mary Virginia McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887445|Christine McLaurin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887443|Frederick Carl Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887437|Gerald Anthony Morales]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887434|Robert Earl Schaefer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887432|Joseph Graham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887431|Theresa Elloie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887428|Kevin Charles Patz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887421|Alvin Elton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887420|Carl Redd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887419|John Cofrancesco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887418|Alan Lund]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887417|Michael Mika]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887405|Patricia Frieson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887394|Loretta Mendoza Dionisio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887384|Sawarrelita Redmond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887373|Ronaldo Ferrari]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887363|Kimarlee Nguyen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887332|Marion Lucille Kujda]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887321|Jerry Alford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887314|Margaret Busha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887308|Ina Shaw Mirviss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887307|David E. Carman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887306|Jeannette M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887305|Viraf Darukhanawalla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887303|Laurie Appell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887295|Albert H. Irwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887294|Wee Chu Wong]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887293|Ralph R. Loranger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887292|Rosemary Ann Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887291|Robert J. LeBlanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887287|John Pope]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887282|Timothy H. Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887281|Grace Nutland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95887280|Ross L. Saddlemire]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886908|Justin Liuba]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886907|William G. Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886906|Catherine Drouin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886905|Stanley M. Cohen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886904|Edna Saikkonen Alve]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886895|Suchendra Singh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فجي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886894|Davis Begaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886893|Michael Albert Shubak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886892|Barbara Mae Barham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886891|Scott Melter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886883|Kerri Ann Kennedy-Tompkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886874|Ida Esposito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886861|Betty Eleanor Fennelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Nelson - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886852|Sandra Piotrowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886831|Quentin Cormell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886822|Eric F. Anderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Anderson - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886813|Charles Constantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886801|Shirley Eileen Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886791|Susan C. Menoche]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886788|Andrea Ruth Ludgin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886786|Marcia Rushford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886783|Dennis Alan Bradt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886781|Jermaine Ferro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886771|Judy Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886770|Paul Warech]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886769|Rosemary Hoell Rushka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886767|Linda Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886766|Clark Osojnicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886765|Elizabeth N. Updegrave]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886758|Patricia Yanni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886756|Jonathan Crachat Carreira Ferreira]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886755|Angeline Michalopulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886754|Lucy Yanushefski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886751|John P. Derrico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886745|LaKisha Willis White]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886744|Thomas A. Real]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886743|Lillian Kimura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886740|Edie Morello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edith Elizabeth Spanish - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886739|Margueritte Martha McCain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886737|Manda Klancir]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886730|Hilda R. Nagel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886729|John Schoffstall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886728|William E. Jackman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886727|Dean Leroy Drake]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886724|Bennie Webb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886718|Jane Krumrine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886717|Randolph Warren Whipple]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886716|Nelson Perdomo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886714|Betty Jo Barney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886713|Peter S. Miguel Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886297|Elizabeth Batista]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886282|Jonathan Adewumi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886273|Leroy Perryman Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886261|Patrick Conran]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886252|John Timothy Barr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886244|Lawrence W. Stedl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Larry Stedl - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886243|Steven P. St. Laurent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886242|John A. Bailargeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886241|Stanley L. Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886240|Jeffrey Stanley Lin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886232|Luis Juarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886230|Michael Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886229|Barbara Helen Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886227|Antoinette Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886226|Robert F. Brady Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886223|Susan Grey Hopp Crofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886217|Raymond Kenny]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886216|Arthur Winthrop Barstow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886215|Calvin Richardson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886213|Mary E. Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886206|William Jonathan Glenney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886205|Johnnie D. Veasley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886204|Cynthia Jean Falle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886202|Virginia Alice Rauth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886201|Julia Maye Alexander]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886200|Ina Macko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ina Place - 1941.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886192|Dorothy V. Indeck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886191|Charles Dow Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886190|Muriel M. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886189|Kathleen Domenick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886187|Barbara Ann Loreck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886180|Muriel E. Lundgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886179|Joseph Angeline]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886178|Mary T. King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886176|Horace Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886175|Dale E. Thurman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886174|Eva Charlotte Julewitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886167|Robert R. Stout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886165|John Bradford Hubert II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886164|Rosalie J. Downes Emrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886163|Randy G. Addison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886155|Mildred W. Blough]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886153|Richard M. Cieslak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886152|Ferdi German]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886151|Ron Frangipane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886150|Edith Gallo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886142|Edward L. Ghidotti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Ghidotti - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95886141|Audrey L. Ercha]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886140|Robert H. Westphal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95886139|Henry N. Dubois]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885628|Regina Dix-Parsons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885626|James David Gewirtzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:James David Gewirtzman - 1966.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885625|Martha Leroy Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885624|Sheena Renee Comfort Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885622|Malcolm C. Shaw Jr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885615|Jana Prince]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885612|Dolores Marie DeLaurentis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dolores Marie DeLaurentis - 1949.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885611|Elizabeth Tevenan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885609|Regina D. Cullen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885606|Mae T. Roser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885605|Frances A. Orsini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885597|Mary Minervini]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885595|Kerry Lehman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885594|Nikima Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885592|Barbara Yazbeck Vethacke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885590|Florence Cahill Flaherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885582|Norman Walker Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885581|Dorothy Murphy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885579|Cornelius Lawyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885577|Paul A. Hamel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885576|José Díaz-Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885575|Frankie L. Morris Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885566|Randy Wichlacz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885564|Arthur Rogers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885563|Louis B. Bernstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885561|Paul Ronald Joseph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885560|James E. Mann Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885551|Kenneth K. Skoog]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885550|Guy A. LaVignera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885549|Charles Walter Calhoun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885547|Allen Francis Tinkham]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885546|Anna Marie Lopiccolo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885536|James C. Whittemore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885535|Maria Gibbs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885533|Kenneth A. Rago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885532|Irene Ann Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885530|Tommie Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885528|Judith Lee Arkerson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885521|Estelle Kestenbaum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Estelle B. Greenwald.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885519|Ruth Hunter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885518|Joan A. Lenhart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885510|Bobby Lee Barber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885500|Peter J. Brancazio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885491|Patricia H. Thatcher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885483|Clara Louise Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885472|James Kevin Malloy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885462|John Larry Sartain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885454|Arlene M. Horowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arlene M. Fratkin - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95885444|Cynthia Whiting]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95885433|Charles Miles]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884987|Loida Cruz Arroyo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884983|Joseph J. Deren Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884982|Timothy E. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Timothy E. Murray - high school graduation 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884981|Michael Lee Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884980|John Pearson Brucher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Brucher - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884976|Jeanette Marie Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884971|Roy Northway Stephens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884970|Owen Moreland Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884969|Anna M. Gayton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884968|Melvin Pumphrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884967|Jeanne Hammond Byrnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884959|Shirley S. D'Stefan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884958|Elsie Rossitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884957|Peter Sakas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884956|Mary Therese Loughery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884955|Robert Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884950|Michael A. Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884946|Alan F. Krupp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884945|Mary Gilbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884944|Jorge F. Casals]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884943|Chester Dwulet]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884940|Louvenia Henderson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884933|Arlene Muriel MacIntyre]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884932|Dorothy Cembrano Jay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884931|Robert M. Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884930|Duane G. Vock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884925|Henry Burk Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry B. Sullivan - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884921|Roger Mckinney-Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884920|Charles Goodstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Goodstein - 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884919|Paul Nathan Fontenot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884918|Ellen Spencer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884910|Nola Kathleen LaBudde]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884897|Rocco Patrick Ursino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884888|Landon Spradlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884880|Joan M. Hackney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884861|Deane K. Felter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884848|Larry Sylvester Hutchinson Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884835|Sidney Siegel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884824|Sharyn Lynn Vogel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884811|Theodore Gaffney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884810|Sean Boynes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884809|Elaine Menchel Marcus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Elaine Cheryl Menchel - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884808|Nancy Reid]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884807|Mari Jo Davitto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884805|James O'Brien Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884799|Jimmy Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884797|Edgar Orlando De La Roca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884796|John Joseph Reed Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884435|Lula Fitzpatrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884434|Gerald Cassidy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884433|Mercedes Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884432|Lucille Marie Resto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Marie Stavola - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884426|Vincent G. Frainee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884423|Carol Carey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884422|Rachel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884420|Rosemarie Theresa Torrance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884418|Harold L. Hayes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884416|Merle C. Dry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884407|Bill Mantell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884404|Artemis Nazarian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884402|Bruce P. Biesenbach Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bruce P. Biesenbach, Sr.-(1945 - 2020).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884400|Emmanuel Demetri]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884392|John Herman Clomax]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884387|Wanda Bailey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884385|Charles Donald Neal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884384|Isaias Mendoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884382|Thomas Allen Catron]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884380|Patricia Gibbons]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884373|Verla L. Courey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884362|Merrick Dowson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884351|Robert Grant Conner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884332|Daniel James Parr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884322|Robert L. Crahen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884313|Paul R. McQuade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884301|Israel Sauz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884292|Rita Paas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884283|Rodrick Samuels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884268|Billy Ostland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884261|Edward J. Bridgeford Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884259|Gloria Allen Moskowitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884256|Nita Pippins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884254|Norma Hoza]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Norma Lenore Bratschi - 1937.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884246|Myrtha Celifie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884244|Thomas Tarbell Russell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884242|John F. Von Sternberg Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884241|Mary M. Desole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mary Margaret Thomas - 1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884239|Mary Frances Parsels Dennis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884238|Phil Langley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884232|Robert Manley Argo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884229|Bette Allred Weatherly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884228|Clifford J. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884227|Bernard David Seckler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884226|Ronald Jacobus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ronald Jacobus - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884218|Fritz Wilhelm Reisgies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884217|John Joseph Christiana Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884216|Jeanette Gilmour]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jeanette Gilmour - 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95884215|Durlene Clontz Shuffler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95884214|JoAnne Katherine Walther]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883848|Luther Coleman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883847|Richard Joseph Lenihan Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883846|Carole Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883838|Helen Boles Days]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883837|Alberto Castro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883836|Maria Tassiopoulos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883835|Joseph T. Cappello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883834|Paul James Nagy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883829|Deyrold Arteaga]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883820|Londia Viola Mongold Deavers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883807|Susan McPherson Gottsegen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883795|Eileen Marie Stanton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883780|Richard J. Rome]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883769|Denise Camille Buczek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883754|Irvin Alder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883744|Carol Sue Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883735|Joseph Colasurdo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883726|JoAnn Stokes-Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883725|Ellen Marie Pauze]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883724|Salomon S. Podgursky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883723|Allen Joseph Spinner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883721|Harry P. Misthos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883714|John Fusco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883713|Norman Leslie Jenkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883712|Peggy Rakestraw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883711|Roxana Griswold Foreman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883710|Tracie L. Heverly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883708|Tony Maldonado]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883701|Michael James Reagan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883700|Gary Tillery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883699|Arthur Louis Thibault]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883698|James W. Landis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883689|Darla Eileen Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883688|Billie Jean Michael Habermehl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883687|Steven J. Huber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883686|Elizabeth Harris Tirrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883685|Jeanne Madden Cibroski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883682|Robert M. Shaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883676|Joan M. Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883675|Carla Thompson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883674|Monica Maley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883673|Cheryl E. Petty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883665|Paul Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883664|Ronald P. Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883663|Beverly J. Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883662|Gertrude Clemmer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883661|Sandra McCauley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883660|Florence Ethel Buenzly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883659|James Ronald Conley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Conley - 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883651|Frank McClellan Worthington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883253|Michael Angelo Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael A. Church - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883241|Dolores M. Madera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883231|Frederick Brown Starr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883222|Fred Walter Gray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883213|Crystal LaBelle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883206|Carl A. Philipp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883202|Patricia Plante]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883200|Martha Eddy O'Brien]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883199|Tonna Lee Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883196|Leon Martin Beels]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883193|John B. Ahrens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883189|Richard Alexander Ross Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883188|John B. Lynch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883187|Carol Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883186|Katherine Ann Birkmaier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883185|Bob Barnum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883176|Raymond Paul Janssen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883175|Francis A. Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Francis A. Kennedy - 1950s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883174|Stanley Marvin Grossman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883173|Anthony V. Racka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883169|Craig Franken]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883164|Wesley Richard Fahrbach II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883163|Carole Montalbano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883162|Laura Yopp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883161|Joan Cecile Berngen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883156|James Lowell Miller Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883152|Helen Silvia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883151|Merlene Sue Hughes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883150|Frances M. Pilot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frances Macho - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883149|Jim J. Wolf Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883148|Melita Baker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883143|James Ventrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883139|Walter M. Eagles Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883138|Douglas H. Diamond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas H. Diamond - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883137|Joraine Sieber Groat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883136|Barry Kaye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883132|Maclear Jacoby Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maclear Jacoby Jr. - 1989.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95883127|Stephen J. Chamberlin Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883126|Alice Coopersmith Furst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883125|Liudas Karolis Mikalonis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883124|Marion Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883116|Marie Caronia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883115|Steve Joltin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883114|Thomas Neal Therrian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883113|Charles Willis Alston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883112|Calvin E. Messner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883111|Carmen Lydia Muniz Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883107|Florence Marks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883102|John E. Broadly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95883101|Linda Nute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882666|Janet M. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882665|Luke Workoff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882664|Carl Gunther Reiss]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1206012|German Reich]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882660|Barry G. Fisher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882655|Stewart Markham Fish]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882654|Raymond W. Wilkinson Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882653|Dante Dennis Flagello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882652|Edward A. Masterson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882645|Ronald Wilfred LePage]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882643|Edith Costanzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882642|Michael L. Trombley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Lee Trombley - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882641|Marie A. Detrick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882640|Nora Malis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882639|Linda L. Orendorff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882631|Alice Fraher-Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882630|Brenda Lee Orebaugh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882629|Marguerite M. Horgus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marguerite Wolanski - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882628|Dolores A. Vail]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882627|Virginia Bettencourt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Virginia Navarra - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882620|Mary Ann Scata]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882618|Nancy Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882617|Mary Ann Yazzie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882616|Nancy A. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Nancy Nutter - 1952.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882615|Dorothy Spanos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882607|Edward Russell Helfrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882605|Jose Vitelio Gregorio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882604|Robert Charles Bazzell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882603|Ronald Burdette Culp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882602|Anna Elizabeth Pearson Lugg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882601|Wilfred Jay Sikkema]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882593|Donald Geoffrey Helliwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882592|Randolph Maitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882591|Howard J. Bender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882590|Jean D. Tobin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Nilson - 1947.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882584|John Robert Oglesbee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882581|Adrienne Eugina Doolin Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882580|Joyce Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882579|Walter Everett Barton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882578|Kelly Doyle Oliver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882577|Russell Aucott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882576|Richard Daniel Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882567|Jolene Blackburn Robison Wahgren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882566|Robert C. Blades]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882565|Kenneth R. Going]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882564|Marion Krueger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882559|William Brett Tracy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882551|Lynne Sierra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882542|Rocco Anthony Ward Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882529|Robert Steven Seldin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882522|Torrin Jamal Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882112|Barbara E. Woznicki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882111|Theodore Robert Zaterka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882110|Philip A. Scardilli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882109|Joseph Migliucci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882104|Maxwell M. Mozell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882100|Janice Preschel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Janice Preschel - 1977.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882099|Amelia Scott Dougherty]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Amelia Martha Scott - 1953.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882098|Bruce W. Sowalski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882097|Marsha Lee Holiday]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882093|Herbert Nygren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882088|Bettie London Traxler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882087|Charlie Hopper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882085|Zoao Makumbi Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882084|Peter Bainum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882081|Constance M. O'Connor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882075|Marlene B. Mandle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882074|Anne Turner Gaillard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Cornelia Annette Turner - 1962.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882073|Mike Field]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882072|Fred J. Felella Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882071|Diana G. DeVito Swist]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Diana G. DeVito - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95882066|Krist Angielen Guzman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882062|Gene Zahas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882061|Melford Henson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882059|Anna Sternik Warren]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882058|Janice Lin Bisley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882055|Terrence George Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882049|Milton Sivels Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882048|Jean Adele Walkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882047|John Cassano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882046|Robert Michael Sedor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882045|Beverly J. Plessinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882040|Clementine E. Jamgochian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882017|Vera Flint]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95882005|Edward J. Deasy Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881998|John J. Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881988|Robert Lee Amos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881982|Gloria Zimmerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881970|Kenneth L. Jewel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881962|Gaetano Lombardo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881954|Thomas A. Adamavich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881939|Richard L. Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881935|Deloris C. Traver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881934|Helen Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881933|Carmen Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881932|Irene S. Allen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881926|Jean Munson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881923|Carol A. Castle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881922|Sean Christian Keville]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881921|Michael I. Sumergrad]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881920|Audrey LeMaire Morvant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881525|Patricia A. Carrigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881524|Evelyn Gertrude Brant-Graf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Evelyn Russell - 1951.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881523|Marie Virginia Leto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881522|Yvonne S. Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881514|Frederick Anthony Palazzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881513|Julia Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881512|Cindy Lou Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881511|Earl Avers]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881510|Mary A. Cole]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881504|Celestino Padilla Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881501|Clarence Robert Ellis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Ellis - 1944.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881500|Ellen Elizabeth Fabry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881499|Peter Crisanti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881497|Ronald Boccacio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881489|Elaine Jeannette Beaulieu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881488|Dawn M. Peryer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881487|William U. Roulette III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881486|John F. Cannon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881485|Teresa A. Olbrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881479|Douglas Hanby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881468|John McKeon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881461|Larry Rathgeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881452|Carl J. Hebert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carl John Hebert - 1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95881435|Morris Loeb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881425|Joseph J. Ingram Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881413|Stanley Moser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881405|Adelfo Ruiz Calvo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881394|Richard C. Schug]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881385|Pio Mactal Vilar Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881377|Luiza Ogorodnik]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881376|Marjorie L. Goolsby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881375|Ethel Hamburger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881373|Arnold Obey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881368|Joyce Posson Winston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881365|Veil David DeVillier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881364|Harley E. Acker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881363|Doris Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881360|Elaine Cupka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881359|Vince Woodward]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881352|Rose Mary Infantino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881351|Thomas E. Anglin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881349|Barbara Stack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881345|Donald J. Horsfall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881340|George Freeman Winfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881339|Roger Lehne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881338|Arlene Chesley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881337|Dorthe J. Flick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881336|Vinton Timely Mason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95881335|Thomas I. Atwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880971|Samuel Kramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880970|Hal Upjohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880969|Anthony J. Valdati Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880964|Robert P. Rust]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880958|Alan A. Potanka]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880957|Bette Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bette Marie McTague - 1955.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880956|Carl Robert Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880948|Harold Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880940|Huguette Dorsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880930|John Nakawatase]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880920|Jeanne Stone Rusnak]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880909|Paul Shelden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880897|Norton A. Kent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880886|Alice Louise Trout]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alice Lukens - 1957.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880874|Jean Marie Hazelwood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880862|Alice Glazer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880851|Robert C. Moen Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880847|John Francis McClintock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880846|Paul Edward Herbst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880845|Robert Bruce Harrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880844|Juanita Sanchez-Valdez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880843|Jean M. Winterbottom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880834|Charles Jernigan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880833|Antoinette Marie Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880831|Stephen J. Clinton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880830|Joan M. Heaney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880829|John Poleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880827|Michael Wrotniak Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880820|Roger Liddell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880819|John Joseph Crowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880818|Frank Miszkiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880817|Richard Kiddle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880811|Corinne Rhodes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880808|Pilar Molina Reyes Rodriques]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880807|Edward Ciocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880805|Betty Sue Harber Carney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880804|Conrad Ifill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880803|Ruth Skapinok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880800|Lela Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880794|Richard M. Glidden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880793|Paul Francis Siefert Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Seifert - 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880792|Danny Ray Bierman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880791|Donald Martin Puffer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880783|Thomas Kevin Milo Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880782|Karen Kay Bentley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Karen Kugler - 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880781|Dorothy Alma Ennis D'Ostilio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880780|John C. West Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880779|Betty M. Bradshaw]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880778|Richard J. Conway III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880383|Daniel Blume]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880375|Richard Edward Rutledge]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Richard Rutledge - 1950.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880362|Helen Wall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880337|Russell Arnold Nielsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880325|Scott Douglas Woodard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880317|Russell D. Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Russell Dale Green - 1945.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880311|Angel Escamilla]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880310|Patricia L. Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880309|Norman Gulamerian]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880308|Daniel S. Pincu]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880307|Patrick C. Parks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880303|Mary Ellen Houle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880298|Ronnie Estes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880297|Grace Lee Hargrave Cradeur]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880296|Jean-Claude Henrion]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880295|Ken Caley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880292|Delia Regina DiTullio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880286|Vincie Teresa DeRose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880285|Steven L. Freedman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880284|Gomer Richards Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gomer Richards Jr. - high school graduation 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880283|Carol Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880274|Roberta Gulick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880272|Robert Dugal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880271|Ruth E. Shinn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880270|Mattie F. Adams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880269|Donald Raymond Haws]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880265|Barbara J. Norris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880260|Timothy J. Liszewski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880259|Willard John Hoyt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880258|Pierina D. Borsoi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880255|Ralph Plaisance]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880248|Philip Braverman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880247|Michael Giangrande Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880246|Ethel R. Fonti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880245|Dalma Holloway Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880244|Marvin L. Thomas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marvin Thomas - 1956.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95880243|Antoinette Tosco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880239|Lawrence Littig]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880234|Thomas William Campbell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880233|David F. Savitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880231|Andrew Kowalczyk]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880229|Robert N. Winsor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880222|Bobby Joseph Hebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880221|Kenneth Richard Coombs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880220|Shirley Crute]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880219|Charles Robert Keal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880218|Ronald R. Erdman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95880217|Alan Michael Twofoot]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95747603|Flossie Lee Bournes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95737055|Mário Veríssimo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95727053|Barbara Ossenkopp]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95702276|Zubair Ahmed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95701122|Brahm Kanchibhotla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Brahm Kanchibhotla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95694247|Yehudah Jacobs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95692819|David Ford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95676290|Fakhruddin Syed]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95670840|Hugo Ryckeboer]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95660168|Paul McCurrie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95650616|Samuel Joseph Lococo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95645973|James Leach Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95638573|Jeffrey Ronald Henry Muzljakovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95629701|Pepe Tapia]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95613600|Salvatore Pica]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95579452|Elizabeth Fulop]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95578805|Douglas Linn Hickok]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577358|Zhang Kangmei]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577281|Feng Xiaolin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95577004|Wang Bing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95573131|Judith Bemis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95507915|Jose Ayala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95502391|Santiago Baten-Oxlaj]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95491073|Fred Westbrook]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95446434|Stephen P. A. Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95434619|Wegene Debele]]''
| 
| [[ايٿوپيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95423359|Kamrun Nahar Putul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95416463|Hussain Ahmad Kanjo]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95399285|Edith Irvine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95393540|Marie Mudrová]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95391797|Lydia Baštecká]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95390382|Sally Rowley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sally Rowley - freedom rider arrest 1961 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95381819|Miroslav Jirounek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95381440|Libuše Holečková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95377523|Daniel Kopál]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95345195|Emilio DiPalma]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95250542|Donna M. Morrissey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95232940|Eugene J. Sayfie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95216366|Sorin Iftimi]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95207707|Charlie Burrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95190573|Carlos Arturo Garcia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95176753|Jiřina Kumstátová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95175836|Vladimír Řehořek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95155945|Jaromír Joo]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95153930|Keith Wade]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95152882|Trevor Belle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95151336|Petr Šmaha]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Petr-Šmaha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95147136|Alyce Chenault Gullattee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q95128547|Ken Nightingall]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94998033|Reber Zandi]]''
| 
| [[سويڊن]]&lt;br/&gt;[[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997878|Alberto Tejedor]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997852|Hernán Alemán]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94997568|Rachel Verbaan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995575|Ralphy Campos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94995489|Rommel Bernarte]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994691|Joshua Yasuo Suzuki]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994352|Rafael Fragoso]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994347|Mário Chermont]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994337|Lourdes Catão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Foto de Lourdes..png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94994310|João Kabeção]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94994278|Miquéias Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94987056|Mark Hall]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94981721|Vanessa Mackey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94973282|William Crain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94972710|Wilson Roosevelt Jerman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wilson Roosevelt Jerman (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94966479|Lenora Garfinkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94945959|Hatsy Yasukochi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94944470|Esteban Yáñez Pazos]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94941476|Patricia Forster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94924250|Frankline Ndifor]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94864655|Joey Giambra]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94799520|Donnell Kirchner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94713622|Peggy Ndubisi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94709855|Berisford Anthony Morse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700689|Joseph Santaguida]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94700336|Randy Narvaez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94699977|Tin Aye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94694236|Georgia Litwack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94690321|Mojibur Rahman Talukder]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94657640|James Mahoney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94648405|Benjamin Smalls]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94643983|unnamed medical worker]]''
| 
| [[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94616677|Ernesto Guzman Lara]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94613962|Jim Pruett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94583822|Hans Bär]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94580968|Tendol Gyalzur]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579891|Ruth Median]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579402|Henry Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94579153|Douglas Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Roberts - 1968.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94575477|Paul Odighizuwa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94574829|Halil Karabulut]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94573130|Bobby McCoskey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94572548|Alex Ruperto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94567016|Gloria Jameson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94550864|Nino Cassanello]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94547938|Mary Santiago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94531325|Billy Farrell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94530576|Genyte Dirse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94528806|Hellyn Moore Pawula]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94524203|Marcus Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94523479|John Paul Eberhard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94511714|Richard Cramer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94477711|Abdikani Mohamed Wa’ays]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94477252|Marie Pino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94440981|Munir Mangal]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Defense.gov News Photo 100707-F-7552L-006 - Commander of the International Security Assistance Force Gen. David H. Petraeus 3rd from left U.S. Army speaks with Afghan Minister of Security.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94434142|Edward Crogan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94412286|Óscar López Acosta]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94365464|Clayton Snare]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94353812|Maurice Dotson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94349561|Marion Goldetsky Klein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94311480|Denith Deason]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94249876|Shōbushi Kanji]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Shokiri-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94217572|Magomed Aliomarov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94128948|Motoko Fujishiro Huthwaite]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Monuments Men Honored - Heroes protected art work in WWII-(2015) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94096258|Dorothy Pearl Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94087538|Belly Mujinga]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94073090|Charles Roberts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94070745|Alan Ortiz]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94061081|Jack Berg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94043719|Anna Mohr]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94019590|Tom Omaña Luna Jr.]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94018988|Tiffany Mofield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q94016601|James Andres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93967506|Gérard Cocrelle]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93962279|Celso Mendoza]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93957499|Rose Liberto]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93956977|Paul Vasquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Bear Vasquez by Gage Skidmore.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93943796|Joan Neudecker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93943136|Michael Clegg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93939001|Hari Vasudevan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93929514|Noel Walsh]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93903544|Guadalupe Ramos]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93898822|Unique Clay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93881569|Abdelfattah Abdrabbo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93876058|Johannes Beck]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93875993|Sandy Pratt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93868410|Jesus Chediak]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93860270|Sue Gargett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93838244|Vicente André Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93784704|Murat Dilmener]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93776347|Raymond Geraci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93774007|Daniel Walters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93768263|Sushil Kumar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93707459|Paul Alloun]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93705140|Jacques Reymond]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93698550|Abdelmajid Ben Aicha]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93683887|Tam Mai]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93643731|Antonia Leon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93641586|Eric Frazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93636186|Raymond Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93633102|Willie Levi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93630916|Kim Blanchar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93615558|Nancy Bisschop]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93614577|Yoshio]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93607966|Raymond Scholwinski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93598095|William Dean Brame]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93593932|Wendy Bishop]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93587125|Maria Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93584226|Jimmy Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93530184|Eli Klausner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93525826|Helen Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93521975|Anthony Szczygielski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93514005|Jorge Ortiz-Garay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93512807|Aharon Walkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93512574|Maureen Ciolek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93506856|Gerson Peres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Gerson Peres.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93498853|Gerald Slater]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93494556|Mohamed Hamud Omar]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93488824|Gerald Glisson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93473479|Carlos Ernesto Escobar Mejía]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93453945|Conrad Razidlo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93449034|Barry Webber]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93443209|Raquela Mesa-Acosta]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93436209|Fryni Arvaniti]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93431362|Johnny Copeland]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93431342|Antonio Rodríguez de las Heras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:RH en Zafra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93427505|Pedro Tenorio Matanzo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Tenorio Matanzo 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q93421326|Jack Taylor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93395406|Roman Stadelmann]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93394215|August Pauger]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93380491|Clifford Childs]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377516|Rory Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93377076|Suleiman Adamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93351605|André Egri]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345899|Michael Fleming]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345895|Bradley James Ghilarducci]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93345570|Rex Damon Begay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93341845|Stephen Cino]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93340743|Leonard Auerbach]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93338240|Eduardo Robles-Holguin]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93309744|Mehmet Şah Demirhan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93303617|Anita Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93300107|Derik Braswell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93299047|Wayne Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93298301|Edward Becote]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93297721|Priscilla Carrow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93296429|Rafael Cargill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93295914|Gary Washington]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93278657|Joan Cunnane]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93275468|Jesse Willard Hathorne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270951|Beverly Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93270562|Glenn Wefel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93267085|Preston Olive]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93245406|Cosimo Semeraro]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93244599|Willem Balke]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93242709|Nyla Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93233292|Beppe Del Colle]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93222035|Daniel Thomas Carr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93211513|Kareem Haji]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93171213|Philip Foglia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93169354|Altamiro Moyses Zimerfogel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93160858|Sérgio Bueno de Camargo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146187|Justa Barrios]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93146061|Tadashi Tsufura]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93142529|Lamoyne King]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130944|Jessie Ancona]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93130940|Mary Hackett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93129383|Adamu Suleiman]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93122022|Muhammad Ahmad Asha]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93120505|Cornelius Watkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93115047|Venko Kanev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93096025|Jim Kearnan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93088160|Kyle Brown]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93076125|Rina Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q93075844|Rien Smits]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92987708|Dan Spano]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92985221|Irvin Herman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92977116|David Berg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974147|Mary Regine Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92974044|Mary Francele Sherburne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92972473|Bernadette Kelter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92968758|Annelda Holtkamp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92967426|Marie June Skender]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92957910|Josephine Seier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92949314|David Beyl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92934641|Robert Suit]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92920768|Boualem Benkhelouf]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92901064|Allah Yar Ansari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92896391|Li Yangbo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92891982|Ed Schilling]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92878926|Madeline Kripke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92867489|David Goulette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92865607|Calvin Harrison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92864552|Don Osceola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92861205|Don DiPetrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92849109|Ke Huibing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92843284|Yang Chongqi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92826239|Samuel Hargress II]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92805303|Randall French]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92801627|Paul Cary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800742|B. Narayan. Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92800215|Alfonso Salazar]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92798976|Miguel Marte]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92791254|Sylvie Vincent]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92790696|Bill Gladstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92780896|Brittany Bruner-Ringo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92777833|Matteo De Cosmo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92776593|Idris Bey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774810|Orlando Moncada]]''
| 
| [[پيرو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92774800|José Torres]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92771548|Joseph Feingold]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768893|Ketty Herawati Sultana]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768870|Alberto Camacho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92768859|Dian Phipps]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92766758|Victor Chung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92751809|Francis Boccabella III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92750722|Mark Barisonek]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92732453|Daniel Demetrius Newell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92715252|T. Norman Van Cott]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92649435|Gulshan Ewing]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92637621|Sławomir Sokół]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92635842|Jun Maeda]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92624775|Pamela Orlando]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92620791|William Nguyen]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92611638|Louise Endel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92606215|Juan Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92594539|Louise Coles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92548855|Antonio Martinez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92545047|Matthew Stehr]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92542838|Deborah Gatewood]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92541835|Luis Modesto Páez]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92539116|Daniel S. Paletko]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92518002|Henry Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92495796|Dieter Hofmann]]''
| 
| ''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]''&lt;br/&gt;[[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92480593|Cherie La Pelusa]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92476562|Wayne Haskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92474565|Barbara Gaines]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92472344|Conrad Buckley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92464475|Edgar Heidorn]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92455638|Andrea Circle Bear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92419274|Mary Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92419043|Wilford Kepler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92409837|Syahrul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Syahrul Wali Kota.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92394499|Joseph M. Assyd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92391135|Robert E. Proell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92378558|Madhvi Aya]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92359243|Claude Barouch]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92310023|Janissa Delacruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92307070|Francisco Méndez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92304326|Corliss Henry]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92279689|Richard Charles Canazzi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92264934|Celia Lardizabal Marco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92262595|Alicia Cruz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92219835|Gonzalo Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92216910|Jacques Fribourg]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92215337|Zoe Mungin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92212507|Celia Yap-Banago]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92208184|Édith Arnoult-Brill]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Édith Arnoult-Brill-FIG 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92206621|Zafar Rasheed Bhatti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205988|Emma Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92205981|Katy Davis]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92204901|Jeffrey Pendleton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92203480|Leslie Pieroni]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92202893|Nicholas Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92199833|Sher Enriquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92197171|Jack Lotz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jack Lotz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92196478|Jonathan Coelho]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92179738|Peter Gill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92174131|Fernando Miteff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92168119|Martine Crefcoeur]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Martine Crefcoeur 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q92159374|Mohamed Ben Omar]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92158826|Robert Francisco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92157950|Milan Stevanovich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q240592|Socialist Republic of Macedonia]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92152403|Princy Xavier]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92110448|Kenneth Roseman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92106989|Thomas Wetzen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92104585|Joyce Pacubas-Le Blanc]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92079066|Valentina Blackhorse]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92059713|Gunnar Seijbold]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92054378|Noureddine Zidouni]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92045123|Clifford Martin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92041406|Marco DiFranco]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92037433|Ronald Newman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92022576|Mark Appelbaum]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976809|Kenneth Saunders III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976807|Bertha LaForest]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91976803|Philip Kahn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91964956|Carole Brookins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91962972|Burton Rose]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91911557|Mario César Romero]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91893996|Angie Cunningham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91892839|Melonie Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91861707|Julian Perry Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91840218|Ceybil Jefferies]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91824964|Anthony Tsai Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91789659|Hannes Schedel]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91783720|Annette Blier]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91776753|Tom Scully]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91769815|Shree Vishna Rasiah]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91767492|Emeterio Gómez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91756983|Jean-Paul Michel]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91756690|Fred the Godson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred the Godson, late 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91719339|Ton van den Heuvel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91717351|Éric Loupiac]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91707058|Danny Delaney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91693470|Donald Reed Herring]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91686786|Sékou Kourouma]]''
| 
| [[گني|گائينا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672457|Mohammad Hassen Hossenbux]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672124|Patrick Delalaing]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91672058|James Hakim]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91670963|Jérôme Valette]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91669146|Khalif Mumin Tohow]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91665169|Joel Rogosin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91655944|Shahin Shahablou]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91621670|Belco Bah]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595238|Jean MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91595066|Keith MacVicar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91584337|Sudhir Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91503406|Ella King Russell Torrey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91461341|Alain Le Garrec]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91449519|Rino Clerici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91437271|Beryl Bernay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91428965|Benjamin Levin]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91389053|Serge Bokobza]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91388450|Guy Pfister]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91384778|Kabkéo Souvanlasy]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91383699|Philippe Lerche]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91381549|Saburō Matsushita]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91336641|Gerallt Davies]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91334108|Sami Reda]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333451|Ali Djemoui]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91333378|Jean Pouaha]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332579|Pierre Gilet]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91332046|André Charon]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91308531|Skylar Herbert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91290519|Mahen Ramloll]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91262852|José Marroquín Yerovi]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91252955|Manjeet Singh Riyat]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91250620|Guri Melleby]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| [[فائل:Guri Melleby - Skytterprinsesse (1967) (14495766559).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91245547|Martin Loveday]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231774|Jayne Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231435|Nick Joseph]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231432|Wilma Banaag]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231430|Rajesh Kalraiya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231426|Brian Darlington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231424|Simon Guest]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231420|Brian Mfula]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231416|Ruben Muñoz Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231414|Barry England]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231411|Lourdes Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231408|Amarante Dias]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231406|Gladys Nyemba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231403|Kevin Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231399|Charles Kwame Tanor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231398|Gilbert Barnedo]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231394|Oscar King Jr.]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231391|Elbert Rico]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231386|Amanda Forde]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231384|Joan Grimshaw]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231379|Jenelyn Carter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231375|John Alagos]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231371|Emily Rose Perugia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231368|Pooja Sharma]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231364|Leilani Medel]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231361|Ade Raymond]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231356|Andy Howe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231354|Amor Padilla Gatinao]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231351|Elvira Bucu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231346|Linnette Cruz]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231341|Stephen Pearson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231338|Donald Suelto]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231333|Abdul Gellaledin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231330|Donna Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231325|Barbara Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231321|Michael Allieu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231319|Andrew Treble]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231316|Thomas Harvey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231314|Glen Corbin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231311|Mandy Siddorn]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231306|Liz Shale]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231302|Linda Clarke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231299|Barbara Sage]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231294|Rahima Bibi Sidhanee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231290|Liz Glanister]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231288|Alfa Saadu]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231284|Eric Labeja-Acellam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231280|Fayez Ayache]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91231278|Hamza Pacheeri]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91167491|Claude Lafortune]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Claude Lafortune - 04 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91159963|Jerry Givens]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91151546|John Percy Leon Lewis]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91146921|Ted Monette]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:FEMA - 40478 - Ted Monette, FEMA's Director of the Office of Federal Coordinati.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91122861|Lynsay Coventry]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91122088|Areema Nasreen]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121930|Aimee O'Rourke]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121613|Syed Zishan Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91121189|Janice Graham]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120760|Leilani Dayrit]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91120080|Alice Kit Tak Ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91118642|Elsie Sazuze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91116120|Joseph Djivélékian]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91115657|Louis Jeannin]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91110677|ATM Alamgir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91106049|Edmond Adedeji]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91102468|Gareth Roberts]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090369|Julie Omar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090338|Sara Trollope]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090318|Yves Latour]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91090296|Melujean Ballesteros]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089696|Josiane Zauma Ebonja Ekoli]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089388|Cheryl Williams]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089367|Maureen Ellington]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91089299|Peter Tun]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088921|René Rosset]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088373|Amrik Bamotra]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91088331|Gérard Willocq]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087664|Mary Agyeiwaa Agyapong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91087157|Gladys Mujajati]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91085228|Jane Murphy]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91083307|Krishan Arora]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91080484|Sterling Maddox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sterling Ruffin Maddox, Jr. - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91079959|Susan Rokus]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079952|Keith Redding]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079360|George Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91079038|Maria Linda Villanueva Sun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077402|Noel Sinkiat]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91077024|Terrance Burke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91075109|Eastern Stewart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91073092|Louis Wilsenach]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91036102|Augusto Itúrburu]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91033075|Chad Capule]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91027383|Marie-France Chabanel]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025695|John-Sebastian Laird-Hammond]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025565|Gary Holmberg]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gary Holmberg - 1959.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q91025490|Jerry Manley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91025303|Sterling Matthews]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024806|Kenneth J. Moore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024446|Dave Roland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024238|Annis Creese]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[سينٽ ونسنٽ ۽ گريناڊائنز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91024228|James Norvell Flowers Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023739|Deon M. Crowell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91023351|Brian R. Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q91017527|Gian Carlo Ceruti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90963525|Anjanette Miller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90961853|Margit Feldman]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90959889|Alexander Ivan Bedini Guthrie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90925826|Rajesh Jayaseelan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90909454|Ernesto Gutiérrez Vera]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90902581|Elio Peretto]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90878164|Julio Andrade Malde]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90855527|Richard Passman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90852078|Gil Bailey]]''
| 
| [[جميڪا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gil Bailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90849569|Glider Ushñahua]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90812370|David Méresse]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90792247|Gabriele Baldassini]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90732093|Clida Martinez Ellison]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90723872|Jerzy Eligiusz Główczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Witkacy - Jerzy Główczewski - 1931-12.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90701193|Jorge Sebá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90683696|David Katzenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90642033|John Driscoll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90605392|Robby Browne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90561312|Tom Moore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Moore (soldier) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90531405|Gerald O. Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90515325|Jacqueline Cruz]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90509901|Marylou Armer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90482625|Jason Hargrove]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90479494|Ann Sullivan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90478547|Alby Kass]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90465882|Fevzi Aksoy]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90463320|Jaime Ruiz Sacristán]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90457604|J. Ronald Verrier]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90435726|Maria Krier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90433310|Valeria Viveros]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90424601|Victor Batista Falla]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419878|Baldiri Alavedra]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90419272|Lila Fenwick]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90416143|Zafar Sarfraz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90415987|Leilani Jordan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90412083|Bas Mulder]]''
| 
| [[سورينام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90409657|Lionel Longueville]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90405588|Kishen Bholasing]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Kishen Bholasing 2015 - 3.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90404814|Eulàlia Amorós Solà]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90347409|Gustavo Orellana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324987|Habib Zaidi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324982|Fayaz Ayache]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90324980|Azar Ahrabi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90314365|Syed Haider]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90278503|Kapil Deo Kamat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kapil Deo Kamat during his term as Panchayati Raj minister (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q90274240|Elio Armas Nahón]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90251510|Ali Behzad]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90250643|Hamid Manouchehri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90162943|Richard Richardson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90153083|Abdurakhman Martazanov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90143887|Burt Ballanfant]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90136425|Frank Gabrin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90121082|Ho Kam Ming]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90078508|Gonzalo Dasilva]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90060899|Santiago Llorente Fernández]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90046004|L. Douglas James]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90030093|Edoardo Valli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90027431|Hannes Schopf]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025619|Ugo Rozzo]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q90025534|TM Giasuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89998424|Ben Hirschmann]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89986954|Sento Masià]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:SentoMasia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89957906|Ronald William Lewis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89952002|Leila Benitez-McCollum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89939488|Raimondo Balicco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89938688|Giorgio Valoti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89936212|Kiminobu Okada]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89934267|Ronnie A. Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89933671|Lee Bossom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89932032|Sam McGhee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89924623|Liliane Marchais]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919484|Roberto Román Valencia]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919363|Ricardo Castaneda]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89919082|Laneeka Barksdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89918929|Manolo Navarro]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89918324|Abdul Mabud Chowdhury]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89912075|Eddy Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eddy Davis Lisbon 2006.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89898390|Alex Layne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89888640|Christophe Pras]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89860442|Marcelino García Pérez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89826765|Rebecca Mack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819849|Conrad Buchanan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89819791|Joaquim Tosas i Mir]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89799501|Art Paleczny]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89795205|Marguerite Lescop]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89768813|Charlotte Figi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703948|Patrick Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89703537|Anita Fial]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89697563|Anton Sebastianpillai]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89690342|Eli Velder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89679283|Vicente Villagrá Blanco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89669404|Vincent Lionti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89666393|Ruben Burks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89656990|Juan Martín Velasco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89637292|Dolors Sala Carrió]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89620524|Michael Yun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89599147|Jitendra Rathod]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89592254|Israel Carrera]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89590162|Ron Rich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89589522|Laurent Gruson]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89588532|Henri Ecochard]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Ecochard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89584637|Brian Lambert]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584521|Terry Cutmore]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89584157|Jean-Jacques Siegel]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582569|Frida Wattenberg]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582564|Reza Neghaban]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582558|Plato Sohrabi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582543|Seyed Abdullah Zavieh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89582186|Ezzat Khamoshi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580995|Shahriar Sharifi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580754|Jean-Jacques Gressier]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580736|Farzad Tazari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89580542|Ali Khalafi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89579907|Seyed Mohsen Habibi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89575597|Hervé de Buyer]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89573517|Ahmad Tuyserkani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89564475|Lee Fierro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89562034|Jorge Chica]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89559728|Wilson Villa]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89552274|Abhay Bhardwaj]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Abhay Bharadwaj.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89532539|Patrick Gibson]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Gibson Brothers - 2018082190008 2018-03-23 Radio Regenbogen Award 2018 - Sven - 1D X MK II - 0178 - AK8I9908.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89526192|Wilhelm Burmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89520802|Giovanni Coppiano]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89514702|Feriha Öz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89503586|Mary Roman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502662|Kalil Haché]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89502052|Fuad Nahdi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89501894|Ahmad Taheri]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89500010|Fernando Labra Hidalgo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499996|Cyril Boulanger]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89499594|Shona Ferguson]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shona Ferguson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89499451|Anick Jesdanun]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477590|Arlene Stringer-Cuevas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89477474|Mel Boyaner]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89472100|Sa'ad Galadiman Patigi]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89469646|Silvio Devoto]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89465759|Ito Curata]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ito Curata in his Mansion (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89455052|Muhammad Sirajul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89452309|Jorge Orlando Semería]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89445395|Carlos González-Artigas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89444493|Yang Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89417365|Montserrat Sabater Bacigalupi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89416505|Ismail Mohamed Abdulwahab]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89412554|Florindo Corral]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89392342|Carlo Colombara]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388934|Rodrigo Pesántez Rodas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89388448|Omar Quintana]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89358641|Bernard Epin]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89355538|Avram Goia]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89337077|Zhu Heping]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336556|Mei Zhongming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89336547|Liu Li]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89328137|Chang Kai]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89300558|William Wolf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89290024|Constantino Juri]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89284961|Jacques F. Acar]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Jacques-Fouad-Acar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89278617|José Luis González Novalín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89277337|Miquel Àngel Vaquer]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89272139|Reggie Bagala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89271759|Bob Glanzer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89266944|Cemil Taşcıoğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89251950|Bernardita Catalla]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Ambassador Bernardita Catalla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89250938|April Dunn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89193385|José Antonio Martínez Bayo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Jose Antonio Martinez Bayo en Villel de Mesa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89190157|John Hartwall]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89127551|Antonio Nonato Lima Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89126458|Pat Midgley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89118435|Rafael Gómez Nieto]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Inauguración del Jardín de los Combatientes de la Nueve en Madrid 14.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89108362|Ángel Sánchez Mendoza]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89107781|Tomas Oneborg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89090767|Viktar Dashkevich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktar daszkievicz 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q89058562|James T. Goodrich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89047239|David Hodgkiss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89044367|Lorena Borjas]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89043679|Peregrine Broadbent]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89034303|Manuel Adolfo Varas]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q89018986|Denise Millet]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88979371|Javier Docampo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88978483|Maria Mercader]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88975447|Adil El Tayar]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88974861|Amged S. El-Hawrani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88963159|Angelo Rottoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88961624|Daniel Davisse]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Daniel Davisse, Journée mémoire Holocauste, Esch-sur-Alzette-103.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88960423|Chato Galante]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Chato Galante Premios Goya 2019 - Mejor Película Documental (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88948586|Freddy Rodriguez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88946519|Romi Cohn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88928087|Jacob Plange-Rhule]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88919704|Jörn Kubicki]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88876722|Narciso Arranz Cerezo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88866458|Jésus Gayoso Rey]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88862963|Ruben Melogno]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88799719|Usama Riaz]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88788580|Alan Finder]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720923|Rose Marie Compaoré]]''
| 
| [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88720437|Kious Kelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88719792|John F. Murray]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88696349|Vasile Ouatu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88660090|Mohamed Farah]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88605041|Steven Dick]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88602759|Giuseppe Berardelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88592566|Jenny Polanco]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88564303|Lillo Venezia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88553411|Floyd Cardoz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Floyd Cardoz demonstrating Indian cuisine (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88552871|Black N Mild]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88529356|Abraham Levy Bressler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88505446|Orlando Staton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Orlando Staton with the Fabulous Flemtones on February 28, 2020 at Tierney's Tavern in Montclair, New Jersey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88471669|Qiu Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465891|Lee Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465409|David Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88465219|Dez-Ann Romain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرنيڊاڊ اينڊ ٽبيگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88461558|Maroof Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88430796|Borja Domecq Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88420752|Olivier Schneller]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88394294|Zororo Makamba]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387896|Peter Myles]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88387865|Hassan Milani]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88386281|Nashom Wooden]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88382284|Calogero Rizzuto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88376163|María José Rubio Fuentes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373576|Jean-Marie Boegle]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88373250|Sylvain Welling]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88364089|José María Loizaga Viguri]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88332749|Sérgio Trindade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88326495|Jean-Jacques Razafindranazy]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''&lt;br/&gt;[[مڊگاسڪر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88223813|Admir Džubur]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88209709|Larry Edgeworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88206609|Jean Leber]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88196412|António Vieira Monteiro]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88181154|Aileen Baviera]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Aileen Baviera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88179804|Joan Cuadrench i Aragonès]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88094808|Antonio Michele Stanca]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q88036515|Ashutosh Mohanta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87999700|Hipólito Chaiña]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87976706|Esmail Yazdi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Yazdi 2017-09-04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87975990|Reza Mohammadi Langroudi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87975501|Narjes Khanalizadeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87967184|Aris Dijksman]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87849018|Jiang Xueqing]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87830378|Francesco Saverio Pavone]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87697765|Wen Zengxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87652750|Nasser Shabani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nasser Shabani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87558710|Roberto Stella]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87511491|Lee Cha-su]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87495680|Ikenwoli Godfrey Emiko]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:The Olu of Warri, Ogiame Ikenwoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q87451176|Benon Magezi]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87219910|Valerio Moro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87205979|Dukha Bhagat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87186121|Buchanan Sharp]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87072653|Gonzalo Cerezo Barredo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q87066622|Ahmad Songi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86709709|Mohammad Ali Ramazani Dastak]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86550970|Carlos Tapia García]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Tapia en LaMula.pe 2-38 screenshot.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q86426444|Sami Shousha]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86206710|Huang Wenjun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q86206276|Xia Sisi]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85994920|Tengku Zulkarnain]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Tengku Zulkarnain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85991691|Imran]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR Imran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85991636|Ibnu Saleh]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ibnu Saleh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85969531|Habibullah Peiravi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85967536|Azizur Rahman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85881430|Liu Fan]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85877322|Simão Almeida]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85873158|José Gentil Rosa]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85867731|Robert Znajomski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Znajomski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85861427|Grzegorz Guziński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853556|Peng Yinhua]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853522|Xiao Jun]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853305|Xu Defu]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85853174|Liu Xiaoxian]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85770058|Isaac Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85755827|Roy Edwards]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85504174|Liu Zhiming]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85354114|Wang Xianliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85332141|Liu Shouxiang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85245727|Liang Wudong]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q85098459|Mohammad-Reza Rahchamani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:MohammadReza RahChamani 1397-08-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q85005219|Lin Zhengbin]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84975812|Yoshio Tateishi]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84737258|Hong Ling]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84596019|Michel Rosenblatt]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84497471|Li Wenliang]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| [[فائل:LiWengliang.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q84174794|Lorna Irungu]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q84138873|Caterina Emili]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83630761|Francisco Daniel Rivera Sánchez]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83618559|Jean-Claude Menand]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83214686|San'yūtei Takasuke]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q83135813|Morris J. Viljoen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82925403|Pino Grimaldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q82504773|Mohammed Yaseen Mohammed]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q80505957|Horacio Luis López]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q80308776|Marc Daniëls]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Marc daniels-1720510798 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q80253264|Carlos Marincovich]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Marincovich 1970s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q79666066|Kiing Shooter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q79275451|Ricardo Valderrama Fernández]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78933325|Charles Ehlinger]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78626233|Ana Magdalena]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q78575739|Bhekizizwe Peterson]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77353829|Mohamed Melehi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Melehi, Le360 - May 4, 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q77324578|Geoff Makhubo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Geoff Makhubo, Mayor of Johannesburg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q77254925|Jean-Charles Nègre]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q77058159|Fernando Sandoval]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76947388|Osvaldo Cochrane Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76945602|Theo Jubitana]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Theo Jubitana.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q76836042|Mockbul Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76814385|AKM Amanul Islam Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76433189|Farid Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76429596|Kostas Kleftogiannis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76367719|Ostap Lozynsky]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76170613|Christopher Sanders]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76120799|Morgan Rees-Williams, 3rd Baron Ogmore]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76079057|Andrew Moncreiff]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q76044131|Raja Kollure]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75936458|Melanie Forestier-Walker]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75904125|Maria-Alice de Marsillac Plunkett]]''
| 
| [[برازيل]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75866189|Sally Yolanda England]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75661811|Alexander Brunton Badenoch]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75620301|Clotilda Douglas-Yakimchuk]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75599416|Michael Conybeare Sender]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75390661|Lord David Douglas-Hamilton]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75388941|Princess Diana of Bourbon-Parma]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q75313948|Jocelyn Feilding]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q74751689|René Sylvestre]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q74477144|Meyer Rubin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q71965647|Vassilis Sevastis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Sevastis long-jump.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q70991299|Marcel Meys]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Marcel Meys1943.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q70554553|Amzad Hossain Sarker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70278592|William B. Helmreich]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q70250846|Felix Malyarenko]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Felix Malyarenko (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q69908032|Charles Bukeko]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q69802933|Ziaur Rahman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68797025|Ada Bello]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ada C. Bello-LSU-1961.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q68696106|Samsuddin Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q68213462|Quarto Pianesi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q67930607|Giovanni Gastel]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ritratto di Giovanni Gastel .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q67100745|Myron J. Echenberg]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66777086|Ma. Bernardita Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66765131|Ramesh Tikaram]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66144602|István Bérczi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q66124526|Ubong King]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Ubong King in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q66087270|Lakhdar Bouregaa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:لخضر بورڤعة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65945406|Miguel Ángel Tábet]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Tabet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65925031|Karim Salman]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65606835|Jean-Marie Zoellé]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Jean-Marie Zoellé 18122010.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65602566|Fernande Singer]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65602496|Patrick Simon]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Patrick Simon 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65602099|Claude Schoettel]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65600672|Muslihan DS]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65592292|Gérard Marulier]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65590587|Alain Lescouet]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Hazan Lescouet Quénard Pinon 743 (M Lescouet).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65587693|François Lantz]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65587383|Jacques Lajeanne]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65561109|Satya Deo Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65548621|Suresh Amonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65428531|Chavalit Soemprungsuk]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65275379|Zaur Kantemirov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65199622|Saeid Tashakkori]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:تشکری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65174387|Flaviola]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q65166902|Joselito Falcão de Amorim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Joselito Falcao de Amorim.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65038140|Svatopluk Kasalý]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Svatopluk Kasalý 28. 3. 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q65030790|Richard Laird]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64949184|Aminul Islam Mintu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64929872|Joseph Ferris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64918366|Zdeněk Preclík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64860750|Anish Deb]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Anish Deb - Kolkata 2015-10-10 5402.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q64859158|Gouri Sankar Dutta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64855254|Alexandros Isaris]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64681381|Rayyān, Aḥmad ʻAlī Ṭāhā]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399408|Tandi Gloria Mpambo-Sibhukwana]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399347|Dorah Dunana Dlamini]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399328|Jacqueline Mofokeng]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399294|Pumza Patricia Dyantyi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64399281|Zamuxolo Joseph Peter]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64348965|Nitsa Tsitra]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64149281|Bernard Grégoire]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64141250|Balli Durga Prasad Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64097038|Jos De Man]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64095652|Фелікс Уладзіміравіч Шкірманкоў]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q64019473|Ludwig Wiedenmann]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63999140|Sangram Keshari Jena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63457716|Mohammed Oreibi Majid al Khalifa]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63381257|Pascal Monkam]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63342260|Miguel Ángel Giubergia]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Giubergia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q63198327|Dora Werzberg]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63197527|Florence Ridley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q63004552|Wilberforce Kisamba Mugerwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62713325|Viktor Kelner]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62691119|Mutko Tsvetkov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62570988|John Obiero Nyagarama]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62381879|Nick Mourouzis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q62126551|Roberto Rivas Reyes]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Rivas 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62081852|José Daniel Guccione]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:José Guccione.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q62072676|Adebayo Osinowo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61945598|Marc Pilcher]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61893591|Ravi Shankar Patnaik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61781035|Hans Grotz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61746483|Pierre Housieaux]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61707992|Stephen C. de St. Jeor]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61670448|Leanid Dziejka]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Пасведчанне дэпутата Вярхоўнага Савета Рэспублікі Беларусь 12 склікання на імя Леаніда Дзейкі.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61625027|Mac Jack]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61556012|Bikram Keshari Barma]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61481724|Luigi Roni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61375379|Skariah Thomas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Scariah Thomas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61355370|Godfrey Grima]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61314646|Kartikeswar Patra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61283036|Azmi Mohamed Megahed]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:عزمي مجاهد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61229497|SM Mohsin]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:S. M. Mohsin cropped Prime Minister Sheikh Hasina awards Ekushey Padak 2020 at Osmani Memorial Auditorium Dhaka 2020-02-20 (PID-0034165) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61221263|Jean Luc Rosat]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61161331|Stephen Schwartz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61101983|מנחם מנדל]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61080791|Sheikh Md Abdullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:State Minister for Religious Affairs Alhaj Advocate Sheikh Md Abdullah delivers speech at Hajj management meeting 2019-05-16 (PID-0038640) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q61080701|Abu Hena]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q61029386|Gérard Gire]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60944987|Roger Maes]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60829798|Rebeca Guber]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60735860|Jack Page]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60734833|Danny Campbell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60734385|Jim Cross]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60684463|Hussain Ahmed]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (3).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60682885|Nikolay Petrunin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Петрунин Н.Ю.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60676348|István Turu]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60676275|Anthony Mwamba]]''
| 
| [[زيمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60578644|Khaled Al Amir]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q60428775|Ron Wright]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ron Wright, official portrait, 116th Congress.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q60048453|Carlos Burga]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59822632|David Corrêa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:David Corrêa na Tradição 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59594563|Shin So-gol]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:신소걸.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59387154|Dennis G. Peters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dennis G. Peters (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59327278|Raj Mohan Vohra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Raj Mohan Vohra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q59245275|Silvio Favero]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q59226203|Cabo Almi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q58175439|Ajay Kumar Tripathi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Justice Ajay Kumar Tripathi.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q58004322|Ulfat Mustafin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57986405|Ndifor Afanwi Franklin]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57973856|Ambrose Mandvulo Dlamini]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:10.08 總統接見「史瓦帝尼王國總理戴安伯伉儷」 (48863175906).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57903860|Elmer Pato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57829968|Faith Alupo]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57617645|Fernand Turcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57342370|Nikhil Nandy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:The Minister of State (Independent Charge) for Youth Affairs &amp; Sports, Dr. M.S. Gill felicitated the Indian Football Heroes, who reached the semi - finals of Melbourne Olympics, 1956, in New Delhi on February 23, 2009 (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57037216|Marcello Brunelli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Brunelli Marcello.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56862871|Brian Crowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56841045|Mongameli Bobani]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56743555|Martha Sánchez Néstor]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678450|Dick Hinch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56678261|Bernie Juskiewicz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56651269|Waqar Ahmed Seth]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56641288|László Gróf]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56630743|Vincent Mhlanga]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56600042|Younus Soomro]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56410339|Camille Bonnet]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:L'équipe du SU Agen finaliste du championnat de France de rugby, en mars 1943 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56399754|Burhan Abdurahman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Ternate Burhan Abdurahman.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56399697|Yopie Latul]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56393467|Jalaludin Rakhmat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jalaludin Rakhmat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56299115|Nomvuzo Francisca Shabalala]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56257287|Fabio Restrepo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Fabio Restrepo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q56248458|Cyril Lawrence]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56223573|Milan Hurtala]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56195647|Vitor Sapienza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56173541|Margarita Lambrinou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065399|Shaheen Raza]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56065281|Munira Yamin Satti]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q56000305|Jacqueline Rubellin-Devichi]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55999120|Antonio García-Moreno]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:AGMoreno2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55998474|Princess María Teresa of Parma]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:María Teresa of Bourbon Parma (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55971501|Adolf Lüchinger]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55943735|Mario Roberto Morales]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55694715|Mahmud Us Samad Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55694406|Abdul Matin Khasru]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Matin Khasru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55694390|Ziauddin Ahmed Bablu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Ziauddin Ahmed Bablu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q55688673|Manuel Domecq Zurita]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55641249|Neville Fernando]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55628232|P. Vetrivel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55624059|Muhammad Afzal]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55622382|Massoud Achkar]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55585267|Lefteris Mytilineos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55459951|Alí Humar González]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55178473|Tauba Katzenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q55020621|François de Gaulle]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54932411|Sandra Nyaira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54875090|Kamal Ballan]]''
| 
| [[شام]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Ballan in Durova Theater.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q54862182|Fayeq Azab]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q54861257|Nizar al-Haraki]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q53544897|Antonio Beneyto]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Beneyto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q53086459|Ugo Tessitore]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52723219|SK. Md. Nurul Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52369511|Lorina Kamburova]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Lorina Kamburova in Bulgaria promotional video.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q52315000|Md. Israfil Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q52274178|Dave Nalle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Davenalle.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51881137|Katalin Korinthus]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51670771|Vladimir Kharchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kharchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q51670534|Teimuraz Tsiklauri]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51461749|El Príncipe Gitano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51336938|Fiona Denison]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51120523|Christine McHorse]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q51048751|Angela Salazar]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50828767|Moisés Mamani Colquehuanca]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Moisés Mamani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q50660601|AKM Jahangir Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q50396635|Sindisiwe van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Doreen Sindisiwe van Zyl.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q50049590|A. K. M. Mosharraf Hossain]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q49561853|Anwarul Kabir Talukdar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q49254213|Adang Sudrajat]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Adang Sudrajat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q49250207|Muladi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Menteri Sekretaris Negara Muladi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48951979|Viktor Koval]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2007-01-26 kovalskie 1010450 .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48872746|Naomi Munakata]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Naomi Munakata (2011).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48719857|Ramu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q48315912|Bernard Stalter]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Bernard Stalter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q48167728|Indra Mohan Rajbongshi]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47668952|Duan Zhengcheng]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47639046|Antonín Nedbal]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47544874|Sabbaruddin Chik]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47537495|Amdi Bajram]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Амди Бајрам.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47529782|Esteban Bocaranda]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529773|Martha Mmola]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47529646|Priscilla Tozama Mantashe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47528906|Carl Tighe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47507023|Tamás Böröndi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47465350|Shani Mahadevappa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47411298|Shaukat Manzoor Cheema]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47402338|Lea Harpaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:לאה הרפז.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q47392395|Muhammad Adil Siddiqui]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389945|Jam Madad Ali Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47389631|Ghulam Murtaza Baloch]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47387297|Sardar Dur Muhammad Nasar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47357805|Ole Hansen-Løve]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47030659|Narinder Bragta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47011506|Roberto Torres]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q47011474|Asdrubal Bentes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Asdrubal Bentes 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q46995325|Hans Cohen]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46644655|Konstantin L. Ivanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q46250843|Danial Jahić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45996744|Kwadwo Owusu Afriyie]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| [[فائل:Kwadwo Owusu Afriyie - 2019 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q45843259|Leïla Menchari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|Q2017684]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781626|Lingson Belekanyama]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781379|John Chikalimba]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q45781300|James Kamwambi]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43377246|Joshua Kyeremeh]]''
| 
| [[گھانا]]
| 
| 
| [[فائل:Joshua Kyeremeh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43274270|Rodela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Rodela (Luiz Carlos Ribeiro).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43210860|Farida Mansurova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q43180489|Sibusiso Moyo]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sibusiso Moyo, Minister of Foreign Affairs and International Trade, Republic of Zimbabwe (28014487638) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q43106474|Henri-Thomas Lokondo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42800040|Elizabeth Muyovwe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42571276|Gita Ramjee]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42429343|Waldemar Post]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42428973|Jamshed Uddin Kakakhel]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42389822|Waldemar Silva]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42331566|Hamid Rashid Ma`ala]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q42303508|Marius van Heerden]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q41791790|Debashis Panigrahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr. Debasis Panigrahi (Author).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q41596279|Johan van Zyl]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Johan Van Zyl 1 (Toyota Motors Europe) at Toyota Press Conference IAA 2017 by Nicolas Völcker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q40331041|Rajan Mishra]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q40232921|Hasna Begum]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Hasna Begum 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q40038189|Naoteru Nabeshima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q39070358|Habib ur Rahman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q39058126|Anand Mohan Zutshi Gulzar Dehlvi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Gulzar dehlvi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q38583129|N. Appaji Gowda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q38002088|Cesare Leonardi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36657949|R.Y. Anderson]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36514477|Brian J. Axsmith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q36489247|Muhammad Jadam Mangrio]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q35342309|Tawfiq al-Yasiri]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34970774|Olga Levko]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q34113948|Giovanni Pretorius]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33239234|Fábio Hissa Vieira Hazin]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q33236658|Jean-Philippe Ruggieri]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32362040|Olga Domuladzhanova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q32291770|Thomas H. Kunz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31741007|Pearson Jordan]]''
| 
| [[بارباڊوس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724856|Mirza Mazharul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31724199|Sadek Bachchu]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31451910|Mukar Cholponbayev]]''
| 
| [[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31296778|Anvar Nahmadov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31201089|Subhadra Sen Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q31199474|Baldo Podić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30935116|Herzem Gusmão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Herzem Gusmão em 23 de julho de 2019 (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30934103|Ibsen Henrique de Castro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30930334|Gil Vianna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30789633|Huba Rozsnyai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30729040|Jean-Marc Manducher]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30728097|Yves Vander Cruysen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30687834|G. P. Venkidu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:GPV Gobi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30687590|Vijay Kumar Kashyap]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vijay Kashyap BJP Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30404445|José Évrard]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Saint-Laurent-Blangy - Congrès fondateur des Patriotes le 18 février 2018 (061).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q30320385|Walter Robb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30231744|Piotr Wowry]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q30081749|Hadi Khosroshahi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:هادي خسروشاهي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29944026|Richard Mendani]]''
| 
| [[پاپوا نيو گني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29887876|Israel Zelitch]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29727768|Francesco Perrone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco perrone Olimpiadi Roma 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29640879|Surat Mathur]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29639760|Luis Arias Graziani]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29568123|Tohami Khaled]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29527515|Abdul Mahdi Hadi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29525790|Marc Engels]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29505408|Lew Hill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29462882|Alan Abel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Abel of The Philadelphia Orchestra (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29452463|Pradeep Maharathy]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Pradeep Maharathy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29370558|Ujwal Thapa]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| [[فائل:Ujwal Thapa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q29358941|Vladimir Zuykov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29079958|Bogusław Cygler]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q29078601|Nedal Abu Tabaq]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Nedal Abu Tabaq portret 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28962630|Gladys Beckwith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28911753|Branislav Blažić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28867793|Jacques Thobie]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28843094|Luís Macedo]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28716759|حمد الريح]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28708192|Llorenç Cassi i Morató]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28664898|Mikhail Plotkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28555913|José Carlos da Silva Júnior]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28498255|David Brooks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28485065|Aptripel Tumimomor]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aptripel Tumimomor.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28420151|Buruji Kashamu]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Buruji Kashamu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28403467|Jaybee Sebastian]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28370231|Gopal Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Gopal Singh Rawat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28370205|Surendra Singh Jeena]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Jeena Bhaiya.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28122480|Brian Arrowsmith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28121682|Arpik Hasratyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Arpik Asratyan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q28086077|Kebby Maphatsoe]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28039797|Nicolaie-Sebastian-Valentin Radu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28007795|Hella Brock]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q16957|German Democratic Republic]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q28001421|Jerry Relph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Minnesota State Senator Jerry Relph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27975003|Alícia Guri i Canivell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27950616|Munir Al-Aboushi]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27862807|Walmir Oliveira da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27835309|Félix Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:BA10200 div Felix Mendonça 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27804545|Maqbul Ahmed]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27734548|Bill Bullard, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27690287|Ruth Lewis]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27664982|Carlos Falcó, 5th Marquess of Griñón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Falcó.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27662830|Ann Katharine Mitchell]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27589327|Pablo Cámbar]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Pablo José Cámbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27525876|Gyula Horvath]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27514682|Samuel Wembé]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27207944|Najma Chowdhury]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Najma Chowdhury speaking.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27195991|Valeria Gagealov]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Valeria Gagealov 2014 Romania stamp.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q27063631|B.J. Marsh]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27063489|MA Hashem]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27062983|Muhammad Mohaiminul Islam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27044994|Hooshang Mirzaee]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q27022448|Adlin Mair-Clarke]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26971502|Jan Žižka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26924548|Rohit Sardana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26923140|Emil J. Freireich Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26856800|Muhammad Hamza]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26677234|David Stypka]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26466079|Onkar Nath Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26256181|Sálvio Dino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q26251738|Shamsuzzaman Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Shamsuzzaman Khan - Kolkata 2016-02-02 0543.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25998965|Marius Dinulescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25640123|Guus Smeets]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Guus Smeets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25588647|P. Gopinathan Nair]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25542625|Knyaz Hacıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25473657|Irena Alijošiūtė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25471771|Shazni Munir Mohd Ithnin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25471296|Muharram]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Muharram berau.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25469512|Kuryana Azis]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Drs. H. Kuryana Azis.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468378|Sudjati]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sudjati Bupati Bulungan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468371|Nadjmi Adhani]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Nadjmi Adhani, Wali Kota Banjarbaru.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25468009|Frederik Batti Sorring]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frederik Batti Sorring, Bupati Toraja Utara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25466692|Ade Firman Hakim]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25463883|Edy Oglek]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25463188|Neta S. Pane]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25438009|Danilo Pertsov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Д. Перцов.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25423626|Ali Soleimani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Soleimani at the Eighth Ammar Film Festival (01).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q25189922|Colin Jones]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25136946|Kamel Lemoui]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q25111059|Anusuya Prasad Maikhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24949382|Asit Bandopadhyay]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24941932|Michele Serio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Michele Serio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24940009|Miguel Ángel Troitiño]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Angel Troitiño.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24877346|Jiří Ventruba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:JiriVentruba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24852023|A. M. M. Safiullah]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24809974|Vladimir Gerdt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24572544|Tanveer Akhtar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24572394|Appaji M. J.]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24565738|Joe Hand Sr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Hand, Sr. at Joe Hand Promotions, Inc. 40th Anniversary Party.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24525349|Vasile Gherasim]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24431331|Andrzej Jan Noras]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24351545|Abrek Ayupov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Abrek Ayupov 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q24294484|Ducange Sylvain]]''
| 
| [[هيٽي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24251127|Joel Otim]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24248306|Orlando McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24230776|Lyavon Hryshuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24083233|Ionel M. Michiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24021020|Ion D. Aliman]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q24009927|Yuri Ponomarev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Пономарёв Юрий Иванович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23930665|Daniel-Ștefan Drăgulin]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23927812|Claudio Zupo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23927424|Želimir Altarac Čičak]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Želimir Altarac Čičak .jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23920645|Ömer Döngeloğlu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ömer Döngeloğlu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23914052|Nelu Bălășoiu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23908916|K. V. Vijayadas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:K.V. Vijayadas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23893571|Angelo Perugini]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Perugini.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23887677|Dhanare Paskal Janya]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23837608|Rubén Tierrablanca González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23815604|Carol Sutton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23753137|Salvador Vives]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23674715|Edward Sienkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23561648|Bernd Grimmer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:2015 Bernd Grimmer (Landesparteitag AfD Baden-Württemberg) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23304286|P. R. Krishna Kumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q23302699|Yosiwo George]]''
| 
| [[مائڪرونيشيا جون فيڊريٽيڊ اسٽيٽس]]
| 
| 
| [[فائل:Federated States of Micronesia Opening Ceremony 150622-N-MK341-013 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q23062821|Mahamane Jean Padonou]]''
| 
| [[نائيجر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22947427|Abdul Hameed Abu Al-Naeem]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22926728|Cristopher Mansilla]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristopher Mansilla (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22921036|Sergio Rossi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22812069|Θανάσης Αγγέλου]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22690302|Michel Tabet]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22277578|Rajendra Devlekar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22095691|Thandika Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22087194|Baddegama Samitha Thero]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22006946|Mita Haque]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mita haque cropped from the image of Sheikh Hasina presents Ekushey Padak 2020, Osmani Memorial Auditorium, Dhaka, 2020-02-20 (PID-0034166) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q22004843|Nate Hawkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q22003024|Riyaz Ahmad]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21974445|Charan Ramdas]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21933841|Suresh Gore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21833015|Gaetano Rebecchini]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21827250|Sarat Kumar Kar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Sarat Kumar Kar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21747070|Dan Tătaru]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21685126|Narendra Kumar Swain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:NKS2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21682616|కె.కె.రంగనాథాచార్యులు]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21674648|Mohammad Kiavash]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:سید محمد علوی تبار.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21663972|Alexander Vasserman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21663093|Musa Yerniyazov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21651710|Nomula Narsimhaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21597734|Georges Trussart]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21572745|Firsat Sofi]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Dr. Firsat Sofi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21515658|Edman Ayvazyan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Edman Ayvazyan 1(Cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21513748|Edayathumangalam Kandaswamy Ganesan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21480753|Juanjo Rocafort]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21467243|David Leverett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21464665|Philip Morsberger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21463610|Walter Spitzer]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21440948|Jerzy Zacharko]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21405631|Hamid Kahram]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21400588|Hafez Abu Seada]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:HafezAbuSeada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21391159|Amnon Freidberg]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:אמנון פרידברג, סירה.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21341636|Nina I. Strelnikova]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21339879|Zlatko Kvaček]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21338525|Pakshirajan Lakshminarasimhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:6472-Image-32531-1-17-20200727.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21104193|Achyut Madhav Gokhale]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21074108|Jaugen Bialassin]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Jaugen Bialassin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q21064276|Gertrude Rwakatare]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21039937|Anatoli Bondarenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21035340|Rick May]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q21002307|Abba Kyari]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20985282|Aqel Biltaji]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:Hayder Murad Death anniversary 75 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20891855|Elena Hrenova]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Elena Hrenova (2015-01-19).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20888651|Mikhail Vinogradov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20873631|Kanstancin Sieviaryniec]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20871871|José Ramón Fernández Gordo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20856252|Giorgio Mondino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorgio Mondino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20751292|Mostafa Khorramdel]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:دوستان دکتر خرمدل، کمال مولودپوری و سایر دانشجویان مهاباد.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20685591|Troy Sneed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20670029|Dalenda Abdou]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20665651|Pydikondala Manikyala Rao]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20610736|Tasoltan Mamsurov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20605416|Bakari Mwapachu]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20565316|Alasgar Gurbanaliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20560807|Naini Narshimha Reddy]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Nayini Narsimha Reddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20560624|Mehman Aghayev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20559646|A. Yunus Kunju]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A younus kunju x mla.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20533125|Dositeo Rodríguez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20528490|Tõivo Sarmet]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| [[فائل:Toivo sarmet2.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20525356|Benjamin Tolić]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Benjamin Tolić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20513641|Harutyun Topikyan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20509962|Grigor Brutyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20507884|Karen Babayan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20501917|Avraham Yeshayahu Heber]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:הרב הבר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20480938|István Kozma]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kozma István NB.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20479636|Venelin Mitev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20426512|Hilmi Aminuddin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20426392|Bens Leo]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20418100|Riyāḍ Najīb Al-Rayyis]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20403285|Tony Moussa]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20090063|Vakha Agaev]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vaha Agaev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20069206|Vasyl Pisnyi]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20064152|Kuo Nan-hung]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20054063|John M. Squire]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20049141|Mário Coelho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Monumento a Mário Coelho, Vila Franca de Xira 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20048117|José Júlio Venâncio Antunes]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:José Júlio VFXira 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20045601|Antônio de Jesus Dias]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20016600|Alberto Sonsol]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q20004758|Josep Sala i Mañé]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Primera actuacio castellers de barcelona.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q20004583|Josep Ferrer Peris]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19974584|Lukman Niode]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19953017|Abd ar-Rahman ibn Khalifa]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19942870|Dadang Hawari]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19915711|Abdulmanap Nurmagomedov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Абдулманап Нурмагомедов.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19895787|Brijendra Singh Rathore]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19880661|Miguel Ángel Gutiérrez Machado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19872432|Ken Colvin]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19871563|Frank Brew]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19787577|Rubén Anguiano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19725072|Dadang Wigiarto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Situbondo Dadang Wigiarto periode kedua.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19710290|José Carlos Schiavinato]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19668626|Rajkumar Keswani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19667683|Kim H. Veltman]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Veltman at EVA London 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19667174|Shingoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19665021|Helen Damico]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19635577|Dimitris Kremastinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:KremastinosDimitris.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19611679|Yusuf Kenan Sönmez]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19609869|Chandro Tomar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19608131|Caio Narcio]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Caio Narcio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19605243|Ashok Kumar Walia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19564424|Dietmar Seyferth]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19561531|Nolan Mettetal]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19547902|கோ. இளவழகன்]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19547762|Munirathna Anandakrishnan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Anandakrishnan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19518853|Luis Enrique Mercado]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19517945|Pir Noor Muhammad Shah Jillani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19361829|Giovanni Battista Rabino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giovanni Battista Rabino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q19301055|María Araujo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19281555|Manzoor Ahtesham]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q19271880|Sami Hasan Al Nash]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18921500|Felicia F. Campbell]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18811939|Terry Doran]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18810088|Elidio Espinoza]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Elidio Espinoza Quispe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18764064|Martin S. Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18752973|Tiit Lilleorg]]''
| 
| [[اسٽونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750460|Ram Lal Rahi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18750351|Maulana Ameer Zaman]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18747673|Reynaldo Salazar]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18738911|Mack Walker]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18688035|Jitendra Nath Pande]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18687827|Morris Hood III]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685824|Ayatullah Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18685775|Jim Dornan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18683826|Krishan Kumar Aggarwal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18649004|Avelino Méndez Rangel]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Avelino Mendez Rangel 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18634038|Anfim (Tudos)]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18618829|Grichka Bogdanoff]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Grichka B, Présentation équipe DMBC, 10 septembre 2016 - 6.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18618827|Igor Bogdanoff]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Igor Bogdanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18549704|Nicolae Sabău]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18546585|Hilary S. Chapman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18539289|Cornelia Catangă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18538499|Adrian Bărar]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Adi Barar (Cargo) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18421453|Subiakto Tjakrawerdaya]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Subiakto Tjakrawerdaya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18405881|Nikiforos]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18391983|Sekhar Basu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Sekhar Basu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18390781|Roberto Leitão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Leitão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18350877|Alberto Amador Leal]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18327523|György Snell]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:SnellGyorgyFotoThalerTamas.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18280349|Vladimir Shnitke]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18275399|Gláucio Ary Dillon Soares]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249465|Othón Cuevas Córdova]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18249366|Theodore Bugas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18246554|Enio Mainardi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18236146|Yulyen Balmusov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18217421|Rao Dharampal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18209595|Oyewusi Ibidapo Obe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18129450|Daniel Yuste]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18057030|Bennie G. Adkins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Medal of Honor (15257829652).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q18043515|Evgeny Mikrin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q18037895|Chrístos Sikánis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17859863|Kalsoom Perveen]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17746498|Kanybek Isakov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڪرغزستان|ڪِرگزِستانُ]]
| 
| 
| [[فائل:Kanybek Abduvasitovich Isakov. 14.05.2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17661487|Unnikrishnan Namboothiri]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Unnikrishnan Namboothiri.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17632923|William Izarra]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:William Izarra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17622463|Miguel Ángel Furones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel angel furones.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17505980|Muhammad Amin]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wagub NTB Muhammad Amin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17505073|Amaranth Ehrenhalt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Étienne Hajdu et Amaranth Ehrenhalt photo Olivier DUMAY.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17489803|Nipper Read]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17486036|Henri Kichka]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Henri Kichka au Ciné-Club Educatif et Culturel le 11 mars 2010 à Mons (Crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17453217|Vinicio Bernardini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vinicio Bernardini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17411404|Soegiharto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:KIB Sugiharto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410704|Masud Yunus]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Wali Kota Mojokerto Mas'ud Yunus.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17410598|Imam Suroso]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Anggota DPR RI Komisi IX, Imam Suroso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17395359|Arianna W. Rosenbluth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arianna W Rosenbluth.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17388929|Dinesh Chandra Yadav]]''
| 
| [[نيپال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17370650|Jean-Pierre Jossua]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17322473|Iris Love]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17305968|Henry Graff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry F. Graff.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17285375|Luigi Reitani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17279336|Robert Martin Gumbura]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17198221|Dennis Johnson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17154848|Паращенко Владимир Михайлович]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Паращенко Владимир Михайлович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17126490|Tullio Abbate]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tullio Abbate and Ayrton Senna.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17123751|Ismail Bhamjee]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q17034981|Trần Ngọc Châu]]''
| 
| [[ويٽنام]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q180573|South Vietnam]]''
| 
| 
| [[فائل:Dân-biểu đơn-vị Kiến-Hòa Trần Ngọc Châu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q17032692|África Lorente Castillo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Africa Malaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16999679|Rafel Tur i Costa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16979978|Neil D. Jones]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Neil D. Jones.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16979865|Azmeera Chandulal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Chandulal Ajmeera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16977833|Syed Muhammad Fazal Agha]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940797|Sérgio Olímpio Gomes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Major Olimpio no Senado 2 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16940411|José Itamar de Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16940336|Nelson Meurer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:NELSON MEURER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16940061|Dinaldo Medeiros Wanderley]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16939853|Cláudio Petraglia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16912496|Philippe Lécrivain]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910076|Gilberto Ensástiga]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16910068|Florentino Domínguez Ordoñez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16885966|Suresh Kumar Srivastava]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16865759|Enrico Comba]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16847056|Nick Cordero]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16842006|Corky Lee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Corky Lee at the Chinese American Museum DC in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16746913|Mykola Myatlitski]]''
| 
| ''[[:d:Q2895|Byelorussian Soviet Socialist Republic]]''&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16744309|Butana Komphela]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16732956|Alia Muhammad Baker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16732661|José Babel Mireles Valverde]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:José Manuel Mireles Valverde.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16730710|Brandis Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16730231|Omar Jazouli]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729954|Hudeidi]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729793|Marlene Herrera Díaz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16729376|Gordon Van Wylen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728723|Nasir Durrani]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728630|R. Doraikkannu]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16728415|Bill C. Davis]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16727899|Ben Chafin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16701731|Roy Horn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Las Vegas, Nevada's headlining illusionists Siegfried &amp; Roy (Roy Horn cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16672105|Vladimir Lopukhin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Lopukhin Vladimir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16670158|Pino van Lamsweerde]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Pino van Lamsweerde 3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16656949|Mishik Kazaryan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kazaryan Mishik, cutted.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16647536|Arthur Whistler]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16632989|Kjell Grane]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16631776|Vladimir Voronov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Voronov i Aleksandr Michkov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16625708|Roberto Valcárcel]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Roberto Valcarcel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16624314|Ramón Romero Roa]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| [[فائل:RamonRomeroRoa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16595738|Marianne Lundquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Marianne Lundquist SOK.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16562408|Guido Stagnaro]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16559534|Giorgio Gatti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16538862|Danil Khalimov]]''
| 
| [[قازقستان|قازڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16534529|Aron Atabek]]''
| 
| [[قازقستان|قازڪستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Aron Atabek imprisoned poet Kazakhstan Astana 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16530501|Aslanbek Fidarov]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16526878|André Osi]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Osi 20100207 Bagnols-sur-Ceze 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16518797|Sabina de la Cruz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Sabina de la Cruz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16498472|Kerstin Behrendtz]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16494414|Artur Portela Filho]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16493623|Aritana Yawalapiti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16490286|Carlos Holmes Trujillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Holmes Trujillo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16485758|Antonio González Pacheco]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16466511|Laxman Giluwa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16382689|Leon Adyan]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16377555|Ingilab Nasirov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16376838|Zöhrab Alıyev]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16371865|Nizameddin Quliyev]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16366590|Elbrus Abbasov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337889|Maria José Valério]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria José Valério, 1968 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337792|Lúcia Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Plenário do Congresso (39777958125).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337681|José de Oliveira Fernandes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Museu da Cidade de Manaus - 15.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16337378|Dulce Nunes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337360|Domingos de Freitas Diniz Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16337113|Cecília Guimarães]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336946|Bonifácio José Tamm de Andrada]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Deputado Federal Bonifácio Andrada.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16336792|Arnaldo Faria de Sá]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arnaldo Faria de Sá ABr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16336608|André Zacharow]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16336402|Almeida Henriques]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16328064|Sakēs Totlēs]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16327525|Dimitris Talaganis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16307459|Boonruen Choonhavan]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1081620|Siam]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16301834|Eugenio Rojas Apaza]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Rojas Apaza en 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16297882|Heikki Aarva]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16269511|Howard Schoenfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16263095|André Manaranche]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16215977|Lee Nurse]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16207131|Little Walter DeVenne]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Little Walter Devenne.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16205288|David Cook]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16204248|José Alberto Ciurana]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16202862|Lance Carson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16200336|Eve Branson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eve Branson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16197612|Gerry Cottle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16195218|Olan Montgomery]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16191015|Isidro Pedraza Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16185240|Miša Aleksić]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Misa Aleksic 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16184437|Jeanne PMR Winaktu]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16166855|Yaakov Schwei]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16162589|Mohamed Nejib Berriche]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|Q2017684]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16151874|Benny Napoleon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Benny Napoleon.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16151657|Nand Kumar Singh Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16145812|Ferenc Tóth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16144880|Abdul Hamid Sebba]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16143657|Agnaldo Timóteo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Agnaldo Timóteo (8488377495).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16138911|Somsak Jaikaew]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16138667|Thanwa Raseetanu]]''
| 
| [[ٿائيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16128982|Oleg Zalotnev]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16124968|Saleh Abdullah Ali Al-Sanabani]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16124469|Marwan Mahfouz]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Marouan Mahfouz, Damascus Opera House - Aug 13, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16123725|Kamal Amer]]''
| 
| [[مصر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q124943|Q124943]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16121789|Mahmoud El Idrissi]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16119295|Ahmed Halawa]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:أحمد حلاوة.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16118380|Abdelkader Jerbi]]''
| 
| [[تيونس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16117386|David Shepard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David Shepard (13860572183) (1).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16116741|Željko Mavrović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Q83286]]''
| 
| 
| [[فائل:Zeljko Mavrovic Sarastro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16106734|Aubrey Mokoape]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16106394|John Palmer]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105925|Robert H. Garff]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105794|Stephen Susman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105431|Basil Pesambili Mramba]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16105298|Roger Chappot]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104964|Renzo Gattegna]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104930|Shyam Bihari Misra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16104508|Janos Mohoss]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16093633|Stanley Chera]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16093542|Anthony Bailey]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyBailey.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16091761|Aurora Cornu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16090540|M. Narasimham]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q16053060|Hossein Sheikholeslam]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''
| 
| 
| [[فائل:Hossein Sheikholeslam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16052285|Mohammad Mirmohammadi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Seyyed Mohammad Mirmohammadi 2018-06-23.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16052047|Karim Akbari Mobarakeh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Karim akbari mobarake 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q16046136|Houshang Mansourkhaki]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15994807|Michael Wakelam]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15943581|Bartolomeo Pepe]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bartolomeo Pepe datisenato 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15942109|Eugenio Minasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Eugenio Minasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15921673|Franz Marx]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15896972|Ho Chau-chu]]''
| 
| [[تائيوان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15876044|Jarmila Rýznarová]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15835700|Moses Hamungole]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15819842|Ibrahim Mbombo Njoya]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Ibrahim Mbombo Njoya KdfsultanIb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15731459|Turi Simeti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Turi Simeti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15730390|Kamal Rani]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15725319|Shantiraj Khosla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15724226|Tapu Mishra]]''
| 
| [[اوڙيسا|اوڙيسيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q6052975|Orrisa]]''
| 
| 
| [[فائل:Tapu Mishra Bengaluru Odia Ganesa Puja1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15723647|Amarendra Mohanty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Amarendra Mohanty Odia Film Music Director.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15723603|Ajit Das]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15711854|Jan Veentjer]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:HockeyNL-HDM1963.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15636630|Marek Pivovar]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Marek Pivovar 2015.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15618745|Manglesh Dabral]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Manglesh Dabral. Dec 1993. New Delhi. By Amarjit Chandan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15531146|Roza Sabiryankyzy Akkuchukova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15485954|Nicholas Rinaldi]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15455926|Manuel Juárez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Manolo Juárez at Biblioteca Nacional 2014 (15701603999).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15445520|Judy Irola]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15443253|Swapan Kumar Chakravorty]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Swapan Kumar Chakravorty - Kolkata 2011-08-02 4503.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15442290|Joel J. Kupperman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15429090|Joel Shatzky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15379160|Beatriz Yamamoto Cázarez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15260378|Carlos Casamiquela]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Casamiquela.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15141208|Marco Ferrari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MarcoVirgilioFerrari.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q15131268|Michel Tibon-Cornillot]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077313|Blas Camacho Zancada]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q15077049|Sergej Sokolkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14981932|Patrick Hanks]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q14950917|Jim Fraser]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jim Fraser - Germantown Academy 1954.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14949590|Augustine Mahiga]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Augustine Mahiga (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14857056|Wout Holverda]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Wout Holverda (1984).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q14492130|Leo Goodman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13742419|Kees Bakker]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13570123|Lalli Partinen]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Lalli-Partinen-1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13560249|Lucille Times]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lucille Times &amp; Historical Marker.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13512620|Hamish Wilson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13207856|Fäyrüzä Möslimevä]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13159219|Chennaveera Kanavi]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Chennaveera Kanavi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13112872|Narayan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Narayan DSW.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13110295|Alleppey Ranganath]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Alleppey ranganath DSC 0671.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13071314|Min Yu Wai]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13059317|Mahbubey Alam]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mahbube alam 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13058789|Badar Uddin Ahmed Kamran]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13057474|Kamal Lohani]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Kamal Lohani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13055374|Ranjit Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13054711|Sergo Karapetyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Sergo-Karapetyan-Armenia-Minister.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q13050762|Aharon Adibekjan]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13028248|Aleh Makušnikaŭ]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13028014|Ivan Pratasenya]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q13024946|Sergio Víctor Palma]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Elgrafico 3314 palma duran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12969927|Reynaldo Umali]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12963488|Douglas Cagas]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12960757|Đurđa Ivezić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q153128|Independent State of Croatia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12906617|Zoran Dzhorlev]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| [[فائل:С.Спасовска и З.Џорлев во вториот блок на концертот.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12906548|Zafir Hadžimanov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12880973|Metropolitan  Aetolia και Acarnania Cosmas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Μακαριστός Μητροπολίτης Αιτωλίας και Ακαρνανίας Κοσμάς.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12877939|Theodoros Katsanevas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12875379|Giorgos Tragas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12861745|Anzor Erkomaishvili]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Anzor Erkomaishvili 2025 stamp of Georgia.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12850214|Amiraslan xan Avsar]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12848564|Çingiz Briya]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12846537|Teymur Əhmədov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12845273|Rasmi Dzhabrailov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12844831|Rafael Cəbrayılov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12842530|Məcnun Hacıbəyov]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12840776|Kamil İbrahimov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12835999|Arif Ali Guliyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12808962|Burhan Kuzu]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Burhankuzu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12803861|Tadej Hrušovar]]''
| 
| [[سلووينیا]]
| 
| 
| [[فائل:Tadej Hrušovar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755659|Mićo Mićić]]''
| 
| [[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Mićo Mićić (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12755511|Miodrag Lazić]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Mural dedicated to dr Lazić in Inđija.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12748222|Sanja Ilic]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aleksandar Sanja Ilić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12746078|Miloš Šobajić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Miloš Šobajić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12737850|Petrică Mîțu Stoian]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Petrică Mâțu Stoian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12736493|Nelu Ploieșteanu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12725593|Constantin Simirad]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12723353|Camil Marinescu]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12722975|Bruce Williamson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12720803|Anton Gămurari]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12687567|Harussani Zakaria]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12636953|Milka Babović]]''
| 
| ''[[:d:Q15102440|Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Milka Babović 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12572362|Gaziza Abdinabiyeva]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان|قازڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12520062|Tasiman]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bupati Pati 2001 - 2011 H. Tasiman SH.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12515951|Soraya Abdullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12512106|Santosa Doellah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12511451|Saefullah]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Saefullah as the Administrative Mayor of Central Jakarta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12508669|Rina Gunawan]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12507600|Rachmawati Sukarnoputri]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rachmawati Soekarnoputri, 2020.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12499829|Naek Lumban Tobing]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12496129|Mahyuddin N.S]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vice Governor of South Sumatra Mahyuddin NS.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12487277|Jane Shalimar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jane Shalimar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12480859|Dani Anwar]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dani Anwar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12472429|Aria Baron]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12472162|Anicetus Bongsu Antonius Sinaga]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mgr Anicetus Bongsu Antonius Sinaga.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12470547|Abdul Gafur]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Gafur, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12447464|Mridula Sinha]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Governor Mridula Sinha.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12383193|Araceli Herrero Figueroa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Araceli Herrero Figueroa (AELG)-3.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12355047|Sen Rodin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12344974|Anatoly Goncharov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Анатолий Гончаров.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12297558|Fidel Beev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Beev (40NS).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12293596|Seraphim Papakostas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Serafeim Papakostas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12282041|Ioannis Tassias]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:Metropolitan Bishop of Lagada Ioannis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12276521|Georgi Koritarov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi koritarov.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12276288|Georgi Belev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12252122|Youssef Chaban]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12250383|Wael el-Ebrashy]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Wael El-Ebrashy.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12249589|Hady El Gayar]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:هادي الجيار - مسلسل شطرنج.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12249124|Noureddine Saïl]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Noureddine Saïl, Al Jasra Cultural and Social Club - Apr 10, 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12247638|Nadia Al-Iraqia]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12243038|Mashari Al-Ballam]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| [[فائل:Mashari Al-Ballam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12242111|مرزوق سعيد]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12241232|Mahmoud Khedri]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12240900|Mohammed Atassi]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12240387|Muhammad Hasan al-Amin]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Mhmdhassanamine02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12228063|Ali Hasan al-Halabi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12224793|Eizzaldin al-Manasrah]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| [[فائل:عز الدين المناصرة.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12224294|Abeer Al Khader]]''
| 
| [[ڪويت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12223917|Abdul Wahab Al-Dailami]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12222559|عبد الحكيم الطاهر]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12222428|ʻAbbas Tarabili]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12220206|Salah Abdel-Fattah Al-Khalidi]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| [[فائل:صورة شخصية صلاح عبد الفتاح الخالدي.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12219707|Sabah Abdul-Jalil]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12219578|Saleh al-Shehi]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12218187|Shākir ʻAbd al-Ḥamīd]]''
| 
| ''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12217290|Sawsan Rabie]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12216684|Souleymen Bakhelili]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12215887|Saad Al Tmami]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12211513|Dakhil Allah bin Shilwan]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12208000|Hassan Alwan]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205887|Jamal Salameh]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205653|Galal El-Sharkawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12205315|جريس سماوي]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12199735|Bahjat Suleiman]]''
| 
| [[شام]]
| 
| 
| [[فائل:السفير د- بهجت سليمان في مكتبه 2013-10-25 23-05.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12178851|Ahmed Khalil]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Khalil 1.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12178780|Ahmed bin Yahya Al-Bahkali]]''
| 
| [[سعودي عرب]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12165467|Vasyl Fedoryuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12153381|Ihor Skochylias]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12146863|Vasyl Raichynets]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Райчинець В.Ф..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12140136|Mykola Petrenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12130376|Mykola Moshyk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12124173|Anatolii Mokrousov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 4 Мокроусов Анатолій Олексійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12122416|Anatolii Melnyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12120757|Vitalii Malakhov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Віталій Малахов.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12118151|Timur Litovchenko]]''
| 
| 
| 
| 
| [[فائل:Forum vydavtsiv 2017.235.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12111312|Oleksandr Kozarenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Oleksandr Kozarenko in Krushelnytska museum 02.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12104430|Viktor Zhenchenko]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zhenchenko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12098532|Vitaliy Hurnak]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12073214|Vladislav Yegin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12044941|Petr Kužel]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12040463|Naďa Urbánková]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Nada Urbankova 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036789|Michal Polák]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Brno, Šelepka, Synkopy 61 (02).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12036766|Michal Mejstřík]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Michal Mejstřík (1952-2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12032649|Ladislav Štaidl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:L.Štaidl.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12026421|Josef Nekl]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12024163|Jaroslav Šaroun]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12023387|Jana Andresíková]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12023238|Jan Vrba]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q12023229|Jan Vodňanský]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Vodnansky 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12022755|Jan Křen]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jan-Křen-(2014).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12017274|František Lízna]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:Frantisek Lizna 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q12017014|František Filip]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11954665|Vicenç Capdevila]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11952113|Toni Coromina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11928824|Josep Mussons i Mata]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:JosepMussons.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11915238|Vlastimil Marek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| [[فائل:AutoportretWiki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11912441|Carles Trullols i Clemente]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11865551|Jaakko Syrjä]]''
| 
| [[فنلينڊ|فن لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jaakko Syrjä (1958) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11779890|Mieczysław Morański]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11765368|Maciej Grubski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Maciej Grubski VII kadencja Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11724981|Jerzy Limon]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jerzy Limon.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11720447|Janusz Sanocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Janusz Sanocki Sejm 2016.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11699820|Gildardo García]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gildardo Garcia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11686026|Andrzej Owczarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Owczarek 2015.08.24.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11685938|Andrzej Koprowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Andrzej Koprowski SJ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11685350|Alfred Kucharczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11632964|Tomoichi Tanimura]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11605203|Yukio Beniyama]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11473366|Kumiko Okae]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11467981|Tsutomu Yamazaki]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yamazaki Tsutomu (Parliamentary Secretary).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11460203|Hideo Kojima]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11451301|Sanechika Andō]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11437791|Fujio Ōmaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11423265|Takashi Tsuchiya]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11417946|Shū Wada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11299490|Gurbanmuhammet Kasymow]]''
| 
| [[ترڪمانستان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q11154007|Ragaa Al Geddawy]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:Ragaa El Geddawy 1960s.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q11101097|Yang Xiaobo]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10999909|Dalal Abdel Aziz]]''
| 
| ''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10964510|Myoma Myint Kywe]]''
| 
| [[ميانمار]]
| 
| 
| [[فائل:Myoma Myint Kywe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10951750|Sunnam Rajaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10920570|Zhou Qingjun]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| [[فائل:周慶峻.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10857537|Zdeněk Hoření]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Horení foto z pohrbu (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10554334|John Rowlands]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10515493|Ian Palmer]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10395021|Zenóbio Toscano]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10393782|Wilson Braga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10390246|Vicente Fialho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10371761|Simão Sessim]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Simão Sessim em novembro de 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10370805|Severiano Mário Porto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10365459|Ruy Scarpino]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10364607|Roseli Machado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363935|Rodrigo Rodrigues]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10363213|Robert de Almendra Freitas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361074|Ricardo Archer]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10361058|Ricardo Akinobu Yamauti]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10359396|Renato de Jesus]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10358966|Reinaldo Rayol]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10349697|Pietro Mário]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10347522|Pedro Ivo Ferreira Caminhas]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10346832|Paulo Stein]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10346700|Paulo Medina]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Paulo Medina, presidente do conselho e fundador da Universidade do Futebol.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346618|Paulo Gustavo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulo Gustavo em novembro de 2019 no Humor Multishow (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10346369|Paulinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Paulinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10341534|Orlando Duarte]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10340557|Olga Savary]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10336785|Nicolau dos Santos Neto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10336108|Nelson Proença]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10336064|Nelson Bornier]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nelson Bornier 2016.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326942|Martinho Lutero Galati]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Luther kingw.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10326164|Maria de Sousa]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Maria de Sousa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10325178|Marcelo Veiga]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelo Veiga (2019).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10325015|Marcelino da Mata]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| [[فائل:Marcelino da Mata.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10321989|Líber Gadelha]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10321916|Irmão Lázaro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Cantor evangélico Lazáro.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10320776|Luiz Humberto Carneiro]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10312042|João Peixoto]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dom João Câncio Peixoto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10310270|José Paulo de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10310137|José Mentor]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mentor141122.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10308683|José Adauto Bezerra]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Adauto Bezerra.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10306940|Jimy Raw]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10306865|Jesús Martín-Barbero]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Martín Barbero &amp; Manuel Ángel Vázquez Medel (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10304355|Ivair Nogueira do Pinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10303554|Irani Barbosa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Iranibarbosa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10294895|Henrique do Rego Almeida]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10294485|Helenês Cândido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Crédito Obrigatório-Carlos Costa da ALEGO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10293964|Haroldo Lima]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Lima ANP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10293637|Hamilton Carvalhido]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Hamilton carvalhido.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10293304|Gésio Amadeu]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10289133|Gerardo Juraci Campelo Leite]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10287856|Gabriel Donato de Andrade]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10286851|Fábio Campana]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q10285766|Frederico Campos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Frederico Campos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10280059|Farid Abrahão David]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Neguinho da Beija-Flor and Farid Abrahão David.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278404|Evaldo Gouveia]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:00 evaldo gouvea bsb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10278098|Euclides Scalco]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Aécio Neves - Caminhada em Curitiba - 02 08 2014 (14625368348).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10270686|Eduardo Galvão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Eduardo Galvão cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10267669|Djalma Bastos de Morais]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Placa Correio (Altos).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q10263911|Daniel Azulay]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Lançamento da cartilha do artista Daniel Azulay “Juntos, dizemos não ao crack e outras drogas”.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9697147|Carlos José Ramos dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9697014|Carlos Eduardo Cadoca]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9674168|Calane da Silva]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9631197|Artenir Werner]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9630040|Arolde de Oliveira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Arolde de Oliveira em abril de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9621049|Antônio Bivar]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9388447|Zbigniew Zysk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9376370|Wojciech Borowik]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9375799|Witold Paszt]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Witold paszt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9341835|Stanisław Dulias]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9324836|Ryszard Miazek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9319012|Yaghoub Zoroofchi]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9250881|Edward Gnat]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9202000|Dariusz Gnatowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dariusz Gnatowski 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9200218|Célio Taveira Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9179979|Bronisława Kowalska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bronisława Kowalska w swoim biurze poselskim 1997.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9152862|Andrzej Maryniarczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9147802|Alfred Rzegocki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9139800|Adam Kopczyński]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9066796|Raymundo Capetilo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Raymundo Capetillo (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9055167|Papaléo Paes]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Papaléo Paes em 2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9026939|Maguito Vilela]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:ELEIÇÕES- MAGUITO VILELA FALA SOBRE PLANO DE GOVERNO.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9025128|Luis Ibero]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9015433|Juan Cotino]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Cotino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q9012935|Jorge Trías Sagnier]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q9012220|Joaquín Carbonell]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Joaquín Carbonell cantando en el acto de recogida medalla de oro de los amantes CITT Teruel 2020 -primer plano (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8353446|Daisy Lúcidi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Daisy Lucidi cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8201895|Antonio Álvarez Solís]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Alvarez Solis 2012an.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8066134|Zanele kaMagwaza-Msibi]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Zanele KaMagwaza Msibi (NFP President).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8061948|Yusuf Grillo]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Yusuf Grillo, 'Yoruba Bride'.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8059945|Yu Lihua]]''
| 
| [[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]&lt;br/&gt;[[تائيوان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8053832|Yisa Sofoluwe]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8046301|Yaakov Perlow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב מנובומינסק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8040173|Wynn Handman]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Wynn Handman Studio photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8018795|William Stern]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q8009341|William Frankland]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Bill Frankland.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q8003575|Willem Konjore]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7970391|Warren Mitchell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Warren Mitchell basketball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7966917|Wambali Mkandawire]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Wambali Mkandawire in 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7945731|W. J. M. Lokubandara]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WJM Lokubandara.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7938377|Vladimir Ivanov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7932723|Vinod Dua]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Vinod Dua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7931761|Vincent Di Maio]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7924918|Vic Stelly]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Vic Stelly (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7916745|Vasilis Botinos]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7827796|Toshiro Kandagawa]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| [[فائل:Toshiro Kandagawa famous Japanese Cook 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7824296|Tootie Robbins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7822625|Tony Ingle]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7822149|Tony Curcillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Football player Tony Curcillo, no. 99 Le joueur de football Tony Curcillo, no 99.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7816917|Tom Moody]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7816000|Tom Green]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7814981|Tom Blackwell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7804179|Tim Robinson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Robinson photo by John Drever.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7679487|Talib Jauhari]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7666107|Sérgio Sant'Anna]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Feira de Frankfurt 2013 (10276676994).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7660970|Sylvia Murphy]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| [[سید منور حسن]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7645718|Suresh Angadi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Ambigara chouwdayya jayanti procession mp suresh angadi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7645674|Surendra Prakash Goyal]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635912|Sukumar Hansda]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635151|Sugrib Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7635072|Sugathakumari]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Sugathakumari.jpg|center|128px]]
|-
| [[اسٽيو ولھائيٽ]]
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7613158|Steve Lightle]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7612907|Steve Ingle]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7612166|Steve Carter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7609172|Stephen F. Williams]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Stephen Fain Williams.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7599168|Stanisław Kogut]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Stanisław Kogut Kancelaria Senatu.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7562042|Sonny Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sonny-fox.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7557756|Soli Sorabjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Soli Sorabjee lecture (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7518233|Simon Barrington-Ward]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Simon Barrington-Ward 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7508832|Sidik Mia]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| [[فائل:Sidik Mia 2010 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7505951|Shyama Charan Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7488743|Shankha Ghosh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Sankha Ghosh - Kolkata 2011-05-09 2833.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7462294|Shahrum Kashani]]''
| 
| [[ايران]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Shahrum Kashani.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7461426|Shahadat Hossain Khan]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7446652|Seif Sharif Hamad]]''
| 
| [[تنزانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Seif Sharif Hamad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7442806|Sebouh Chouldjian]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:BishopSebouh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7438419|Siti Sarah]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426298|Satish Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7426286|Satish Kaul]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7423826|Sardool Sikander]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7423706|Sardar Muhammad Aslam]]''
| 
| [[پاڪستان]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7408775|Samar Banerjee]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Samar Badru Banerjee.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7407423|Sam Domoni]]''
| 
| [[فجي]]
| 
| 
| [[فائل:PNC2010 (40).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7406368|Shivajirao Patil Nilangekar]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7404974|Salleh Abas]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7403307|Sal Rocca]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Sal Rocca.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7399497|Sahara Khatun]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Ms. Sahara Khatun in New Delhi on 24 February 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7395978|Sabbam Hari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7373430|Roy Torrens]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7373072|Roy Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Roy Lester 1969.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7369214|Ross Browner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7364094|Ron Lurie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7352565|Robin Jackman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7347307|Robert Mandell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Mandell American Conductor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7333210|Rifat Chadirji]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:Rifaat-jaderji.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7331216|Rick Baldwin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Rick Baldwin 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7325646|Richard Fenno]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7324359|Richard L. Brodsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7322819|Ricardo Silva Elizondo]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Silva en 2014.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7302790|Abdul Ghani Gilong]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7295860|Ratnakar Matkari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:A still of Shri Ratnakar Ramakrishna Matkari Rest.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7294844|Rasheed Masood]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7292463|Randy Tate]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Randy Tate Mets.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7287844|Ralph McGehee]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7283319|Rahat Indori]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Rahat Saab At Ahmedabad.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7282307|Rafael Roncagliolo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael roncagliolo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7279488|Rachhpal Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7277337|Aleksandr Dubyansky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dubyansky1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7262061|Kakhi Kavsadze]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| [[فائل:Kakhi Kavsadze in R. Harwood's &quot;Quartet&quot; 2003.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7228895|Poovachal Khader]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Poovachal-Khader.jpg.image.845.440.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7225858|Pollycarpus Priyanto]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7193787|Pilar Pellicer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Pilar Pellicer publicity photo (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7184510|Philip Voss]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7184198|Philip Paul]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Paul at The Cincinnatian Hotel in Cincinnati, Ohio, USA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7182506|Phil Valentine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Valentine in 2019.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7181551|Phi Nhung]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;[[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Phi Nhung (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7177692|Peter Whiteside]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7174966|Peter Jenkins]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7174885|Peter J. N. Sinclair]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7173914|Peter F. Secchia]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Peter F. Secchia &amp; Gerald Ford.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7173657|Peter DiFronzo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DiFronzo Pete.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7173124|Peter C. Clapman]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7167845|Perence Shiri]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7155119|Paulinho Paiakan]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7154144|Paul Varelans]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7151698|Paul Karslake]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7143415|Pat Dye]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7121484|Paatje Phefferkorn]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Paatje Phefferkorn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7106297|Oscar W. McConkie, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7085856|Olle Holmquist]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7070307|Nurul Islam Babul]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Nurul Islam Babul, Jamuna Group.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7063903|Noureddine Saâdi]]''
| 
| [[الجزائر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7046976|Noel Guzmán Boffil Rojas]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Noel Guzmán Boffil Rojas.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7045291|Noach Dear]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q7044225|Itzhak Jacky Edry]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:גקי אדרי.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7035671|Nikola Spasov]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Nikola spasov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q7000421|Omar Pirrera]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Omar-Maria.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6986729|Neela Satyanarayanan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6980389|Natty Hollmann]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6965830|Naresh Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6965785|Narendra Kohli]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Narendra Kohli (Dec. 2008).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6963293|Nandi Yellaiah]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6963057|Nancy Walker Bush]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6957551|Nader Dastneshan]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Nader Dastneshan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6947701|Itzhak Ilan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:יצחק אילן.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6944629|Mwalimu Masudi Mwahima]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6939760|Murtoza Bashir]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Mortaza Bashir.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6917707|Motilal Vora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Motilal Vora.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6909686|Mordechai Yissachar Ber Leifer]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Mordechai Yissachar Ber Leifer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6893292|Mohammed Sabila]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6893246|Mohammed Nasim]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammed Nasim in New Delhi on April 13, 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6885751|Mluleki George]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6853968|Muhammad Tariq Al-Khadra]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6851247|Milena Jelinek]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6845046|Mihai Cotorobai]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6844641|Miguel Lifschitz]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Miguel Lifschitz en conferencia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6835123|Elias Rahbani]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Elias Rahbani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6834517|Michael Sorkin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Michael Sorkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6832740|Michael McKinnell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6831484|David Refael ben Ami]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:דדי בן עמי 2.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6830619|Michael Gilkes]]''
| 
| [[گيانا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6817775|Meor Aziddin Yusof]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6814633|Abdul Hadi Majali]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6793091|Nazem Naim]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6791209|Matthew Seligman]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Matthew Seligman, Alexandra Arms, Cambridge, UK (April 2018).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6781944|María Colombo de Acevedo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:María Colombo de Acevedo - Diputados.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6778086|Marv Luster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Marv Luster - Southern Campus 1960.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6776522|Martin Sandoval]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6771327|Shamsur Rahman Faruqi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Shamsur Rahman Farooqi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6769832|Mark Steiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6766164|Marjan Lazovski]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6762954|Hassan Abdullah al-Sharafi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| [[فائل:الشاعر حسن عبدالله الشرفي- من اليمن.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6757838|Marcos Cruz Molina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6756606|Marcelo Peralta]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6752754|Manuel Morato]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733859|Mahesh Kumar Kanodia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733563|Mahaveer Bhagora]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6733203|Maharaj Krishan Kaushik]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6711768|Lệ Thu]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:Lệ Thu.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6587520|Yitzchok Scheiner]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:הרב יצחק שיינר.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6557470|Rahnaward Zaryab]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Rahnaward Zaryab (2016, cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6555796|Hashem Bathaie Golpayegani]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hashem Bathaie Golpayegani 2160728.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6552990|Lindy McDaniel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lindy McDaniel Yankees.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6550228|Linah Mohohlo]]''
| 
| [[بوٽسوانا]]
| 
| 
| [[فائل:Linah Mohohlo - Closing Plenary- Africa's Next Chapter - World Economic Forum on Africa 2011 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6524568|Leon Claire Metz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6520721|Leland Christensen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6517024|Lefteris Hapsiadis]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:LefterisHapsiadisNew.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6491294|Larry Willoughby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6490204|Larry Dixon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6480683|Lam Quang Thi]]''
| 
| [[ويٽنام]]
| 
| 
| [[فائل:General Lâm Quang Thi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6480359|Lalit Behl]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6474309|Lajim Ukin]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6455079|Kōbō Kenichi]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6445132|Kunwar Bechain]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Dr Kunwar Bechain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6444091|Kumutha Rahman]]''
| 
| [[ملائيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6419024|Kiyoko Ono]]''
| 
| ''[[:d:Q188712|Q188712]]''&lt;br/&gt;[[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Kiyoko Ono 1964d.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6416528|Kishan Rungta]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6416282|Kirunda Kivejinja]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6414812|Kiran Maheshwari]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6408465|Kim Chernin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kimchernin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6396195|Kevin Duffy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Kevin Duffy (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6390090|Ken Farnum]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6389975|Kenneth Church]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6388519|Ken Snow]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6373666|Karuna Shukla]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6356800|Kamen Tchanev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Kamen Chanev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6344324|Kabori Sarwar]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sarah Begum Kabori Receives Lifetime Achievement Award National Film Awards Dhaka 2013-04-04 (PID-0060031) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6324114|K. Thangavel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6324079|K. T. Oslin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:K.T. Oslin 1987 Promo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6300926|Juan Roldán]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Domingo Roldán.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6297452|Joyce Davidson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6293085|José Maranhão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Maranhão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6285854|Joseph Nyagah]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6278435|Jorge Oñate]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Oñate.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6268369|Johnson Mlambo]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6267108|Johnny Leeze]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6251147|John Ogilvie]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6248589|John Meyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6246730|Jhon Mario Ramírez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6244212|John Laws]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lord Justice Laws 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6243015|John Keston]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6240700|Kay Wiestål]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6220532|John Bangsund]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6214060|Thorleif Torstensson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6210297|Joe Hernandez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6197321|Jim Pace]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6195534|Jim Henderson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6183301|Jerry Brandt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6182507|Jerold Ottley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6169679|Jean-Michel Bokamba-Yangouma]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6166776|Jay Johnstone]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Jay Johnstone Dodgers.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6166387|Jay Benedict]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6165767|Víctor Valencia de los Santos]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Victorvalenciadelossantos.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6150166|Jan Waszkiewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6148664|Tomás Vidiella]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Tomás Vidiella 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6140367|Yukio Okamoto]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| [[فائل:Yukio Okamoto 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6122347|Jagdish Singh Rana]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120996|Santiago Manuin Valera]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Santiago Manuín Valera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6120818|Jacques Puisais]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6120010|Sandro Cohen]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6117269|Jackson Mthembu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6105727|René Juárez Cisneros]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Rene Juarez Cisneros 1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6104592|J. Anbazhagan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6097749|Burhanettin Uysal]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6097742|Rafael Navarro González]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6096528|Iván Izquierdo]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:IvanIzquierdo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6089269|Aytaç Yalman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6074227|Irvin Baxter, Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6073889|Luran Ahmeti]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Q83286]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6070306|Iris M. Zavala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Iris Zavala.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6068274|Pedro Bastidas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Pedro Bastidas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6065858|Ülkü Azrak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6063093|Haydar Dümen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6059131|Tuncay Mataracı]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6055650|Ayten Erman]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6051778|Yılmaz Atadeniz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6044824|Norberto Oyarbide]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Norberto Oyarbide.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6042168|İrfan Gürpınar]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6027175|Indu Jain]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Indu-jain.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6026759|Ayla Karaca]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6019655|Olle Nygren]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Olle Nygren.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q6009560|Allan Nilsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q6001514|Ilya Shtemler]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5999378|Marissa Garrido]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Marisa Garrido 2011 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5997337|Ildegarda Taffra]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5979729|Roger Matthews]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5976814|Sigvard Marjasin]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5973562|Stig Malm]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5971996|Lazarus Takawira]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5966302|Mats Lundegård]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5955737|Hassan Zare Dehnavi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5950619|Kambiz Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:کامبیز درمبخش - Kambiz Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| [[فاطما رهبر]]
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fatemeh Rahbar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5945510|Badr al-Zaman Gharib]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Badrzaman Gharib 139610041445358512884434.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5943690|Parviz PoorHosseini]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:1828481-parviz pour hoseini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5942704|José María Calleja]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Presentación del libro ‘Cómo informar sobre violencia machista’.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5941462|Siamak Atlasi]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Siamak Atlasi (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5940793|José Joaquín Puig de la Bellacasa]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5939778|José Francisco Gallardo Rodríguez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5939731|José Folgado]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:José Folgado 2015 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5938530|Changiz Jalilvand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Changiz Jalilvand 13920408.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5937444|Gunnar Larsson]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5932104|Hugh Newell Jacobsen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hugh Newell Jacobsen.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5930117|Jesús Fichamba]]''
| 
| [[ايڪواڊور]]
| 
| 
| [[فائل:Jesús Fichamba.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5922865|Israel Beltrán Montes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5922098|Howie Pyro]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5918706|Houshang Seddigh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Houshang Seddigh-Official photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5908946|Hossam Mohammed Amin]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5906851|Abbas Saffari]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:عباس صفاری.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5904665|Hugo Stuven Cangas de Onís]]''
| 
| [[اسپين]]&lt;br/&gt;[[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hugostuven2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5902375|Horacio González]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Horacio gonzález.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5896244|Hernán Pinto]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Hernán Pinto (2009) 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5888565|Guillermo Galeote Jiménez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5886305|Esmail Shangaleh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Esmaeil Shengeleh 3476646.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5879998|Gino Renni]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Gino Renni (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5865636|Ezzatollah Mehravaran]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ezzat-mehravaran.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5865148|Francisco Aritmendi]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5848817|Estanislao de Grandes]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Estanislao de Grandes Pascual (13423607215).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5846421|Rinat Ibragimov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5836757|Ernesto Contreras]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Ernesto001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5833760|Enrique Rodríguez Galindo]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5830829|Emilia Currás]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5808715|Manuel Dammert]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| [[فائل:Manuel Dammert Ego Aguirre.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5799587|Darío Vivas]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Darío Vivas, Vicepresidente de la Asamblea Legislativa de Venezuela y miembro del Grupo Geopolítico de Latinoamérica y el Caribe (GRULAC), en compañía de José Gavidia, diputado de Venezuela e (8486684250) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5798779|Daniel Vélez]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5791581|Cristián Cuturrufo]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristián Cuturrufo - 2247945022 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5760952|Hilary Dwyer]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Hilary Dwyer.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5757661|Csaba Szabó]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Szabó Csaba.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5750208|Carlos Eduardo Enríquez Maya]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5749726|Carlos Armando Biebrich]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5744458|Hershel Shanks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5736171|Herbin Hoyos]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Herbin Hoyos ceremony.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5728685|Henry Stephen]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5728387|Henry Slaughter]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5717242|Balfre Vargas Cortéz]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5711988|Aurelio Iragorri Hormaza]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Aurelio Iragorri Hormaza.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710665|Khosrow Seif]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosrow Seif 2006-09-13 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5710392|Kioumars Derambakhsh]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kioumars Derambakhsh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5703827|Helène Aylon]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Helene Aylon (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5702560|Helen Jones Woods]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5697713|Antonio Alcántara]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5679000|Riay Tatary]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Riay Tatary) El Arzobispado de Valencia y la Comisión Islámica colaboran en la atención de refugiados (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5670811|Harry M. Rosenfeld]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5665087|Alejandro Guzmán Brito]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5663596|Alberto Szpunberg]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5662859|Alberto Canapino]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Canapino (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5657289|Haribhau Jawale]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5650308|Hans Knudsen]]''
| 
| ''[[:d:Q756617|Kingdom of Denmark]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5644603|Hamid Jasemian]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hamid Jasemian 139209021934598431597814.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5628624|H. Vasanthakumar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:H. Vasanthakumar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5628238|H. G. Carrillo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5618246|Heherson Alvarez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Heherson Alvarez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5596280|Grant Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Grant Jackson Orioles.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5586441|Hassan Brijany]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5576708|Ramón Martínez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:RAMON MARTINEZ.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5574061|Isael Villa Villa]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569181|Erik Belfrage]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5569175|Glenn Wheatley]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5562310|Gillian Wise]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5561073|Gilbert Centina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Authorgilbertluisrcentinaiii.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5549344|Gerald Locklin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5549047|Daniel Velázquez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Daniel Velázquez (1975).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5543953|George Robertson]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:GeoRobertson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5542916|George Nock]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5540004|George H. Carley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5534035|Geoff Barnett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:GeoffBarnett1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5531517|Gene Ward Smith]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531445|Gene Shay]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5531217|Gene Fraise]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Gene Fraise - Official Portrait - 84th GA.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5512123|G. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5498180|Frederick K. C. Price]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5497310|Frederick B. Chary]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5496221|Fred Sasakamoose]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5495767|Fred Levin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Fred Levin - Pensacola, Florida - 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5493306|Mohammad Shahabuddin]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Mohammad shahabuddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5485058|Frank Arok]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5484875|Frank A. Howard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Frank Howard 1956.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5476150|Luisa Molina]]''
| 
| [[بوليويا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5470446|Forrest Compton]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5444074|Fereshteh Taerpour]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Fereshteh Taerpour.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5441062|Federico Salas]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5435227|Fariborz Raisdana]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5386649|Eric Hall]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5379762|Enrique Molina]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Molina4 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5367651|Elsimar Coutinho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Dr.Elsimar Coutinho.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5362067|Eliyantha White]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dr-eliyantha-white-treats-sachin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5362050|Eliyahu Bakshi-Doron]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Eliyahu Bakshi-Doron.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5350512|Eknath Gaikwad]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5336223|Eddie Lee Jackson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5336214|Eddie Large]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie Large.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5305018|Dragoljub Đuričić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dragoljub Đuričić.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5304908|Dragan Vučić]]''
| 
| [[اتر مقدونيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5300613|Doug Jones]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Jones Indians.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5300456|Doug Ericksen]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Doug Ericksen in 2021.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5295091|Donald Rowe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dee Rowe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5294991|Donald Perry Polsky]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5276823|Dilipkumar Mansukhlal Gandhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5274838|Diego Verdaguer]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Diego Verdaguer en junio de 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5273153|Dick Lucas]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5253272|Henk Overgoor]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Henk Overgoor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5248630|Debu Chaudhuri]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Pandit debu chaudhuri 2014-06-24 10-36.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5239194|David Romero Ellner]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5237631|David Mixner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:15.DavidMixner.NEM.Rally.USC.WDC.11October2009 (53581387587) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5234349|David Green]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:David Greenwiki 1983.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5233307|David Egerton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5232007|David Driskell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:David C. Driskell.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5231741|David Bright]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5231508|David Boe]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5228272|Dave Bacuzzi]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5219264|Daniele Cioni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213508|Dan Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5213280|Dan Collins]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5212769|Damodar Barku Shingada]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5181443|Craig Shergold]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5181398|Craig Ruddy]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| [[فائل:Craig Ruddy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5173979|Cosmas Magaya]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| [[فائل:Cosmas-Magaya-Zim2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5172694|Corra Dirksen]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5171422|Cornelius Mwalwanda]]''
| 
| [[ملاوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5162670|Conrado Miranda]]''
| 
| [[ايل سيلويڊور]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5128778|Claude Crabb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5128707|Claude Beauchamp]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5121945|Ciro Pessoa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ciro Pessoa 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5112720|Christopher Lee]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5105543|Chowdhury Kamal Ibne Yusuf]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5104483|Abla al-Kahlawi]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5103384|Cho Se-hui]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5082746|Charles Stuart Bowyer]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071476|Chandrawati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5071333|Robert M. Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5069439|Chaman Lal Gupta]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5067804|Chaim Dov Keller]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5057941|Celestino Bonifacio Bacale]]''
| 
| [[ايڪوئٽوريل گني|استوائي جيني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5043614|Carmen Vázquez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Carmen Vasquez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5026605|Camilla Wicks]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:25806 Camilla Wicks.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q5015068|C M Chang]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q5000739|Burt Wilson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Burt Wilson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4977068|Rita Sargsyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Rita Sargsyan nimg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4966749|Bridget Rowe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4960104|Annette Kullenberg]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4949186|Rosita Sokou]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4941401|Ingamay Bylund]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4934739|Bobby Ball]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Bobby Ball.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4932376|Bob Enyart]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4928876|Frank Mdlalose]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4910565|Bill Pursell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4910396|Bill Olner]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4907449|Bikramjeet Kanwarpal]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Kanwarpal Bikramjit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4900762|Nirmal Singh Khalsa]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Nirmal Singh Khalsa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4900699|Bhagwati Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4900648|Bhagirathi Majhi]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4893517|Bernard P. Randolph]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bernard P Randolph.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4889708|J. Bennett Johnston]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Bennett Johnston.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4841138|Badruddin Shaikh]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4838863|Bachi Singh Rawat]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4832169|Azam Khan]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4831235|Ayhan Ulubelen]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ayhan Ulubelen during her 60 years.pdf|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4822123|Haydar Baş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Prof. Dr. Haydar Baş.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4808284|Hasan Muratović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[بوسنيا ۽ ھرزگوينيا|بوسينيا ۽ ھرزگوينيہ]]
| 
| 
| [[فائل:HasanMuratovic.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4804549|Ashalata Wabgaonkar]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4795016|Arnold Demain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4794109|S. I. Padmavati]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Si-padmavati.webp|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4792170|Arlene Saunders]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776961|Antonio Sanchez]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sanchez Politician 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4776662|Antonio Giménez-Rico]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4776555|Antonio Cuenco]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Rep. Antonio V. Cuenco (8th Congress).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4770680|Anshuman Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4769295|Annie Glenn]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Annie Glenn in 1965.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4768323|Anne Feeney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4765474|Anisuzzaman]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| [[فائل:আনিসুজ্জামান ২০১০.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4764670|Anil Panachooran]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4760733|Andy Gray]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andy Gray, Perth born Actor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4757445|Andrew Jack]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Andrew Jack, Dialect Coach.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4746478|Aminu Isa Kontagora]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4738568|Aly Zaker]]''
| 
| [[بنگلاديش]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Aly-Zaker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4724658|Ali Ansarian]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Ansarian.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4722019|Alfonso Cortina]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4720226|Alexander Thynn, 7th Marquess of Bath]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4713827|Aldir Blanc]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4710395|Albert Hale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1783171|Navajo Nation]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4703486|Al Angrisani]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4699805|Ajit Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Ajit Singh at press conference.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4695942|Ahmed Mumin Warfa]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahmed Mumin Warfa.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4687771|Aeneas Chigwedere]]''
| 
| [[زمبابوي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4684841|Adrian Barber]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4683852|Adnan Abdallat]]''
| 
| [[اردن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4681741|Adelaide João]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4669133|Avrohom Pinter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rabbi Avrohom Pinter Z’L.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4669126|Abraham Palatnik]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Abraham palatnik cni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4662382|Aaron Rubashkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4540413|Abd as-Sattar Qasm]]''
| 
| [[اردن]]&lt;br/&gt;[[فلسطين جي رياست|فلسطين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4528002|Valentin Shurchanov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Valentin Shurchanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4527351|Viktor Shudegov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Shudegov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4525695|William Schmidt]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Шмидт В. В.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4517602|Marietta Chudakova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mariehtta Chudakova 2017 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4477044|Andreï Ouritski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Andrey Uritsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4468157|Billie Lee Turner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4464627|Anatoly Trushkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Trushkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4443470|Gennady Strakhov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4442473|Alexander Stefanovich]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4422543|Anatoly Skripkin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4420621|Sergey Sinyakin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4416595|Seraphim (Glushakov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4404372|Kenzhegaly A. Sagadiyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[قازقستان|قازڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4365356|Boris Plotnikov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Борис Плотников 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4357649|Raghunandan Lal Bhatia]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:R. L. Bhatia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4356594|Scott Erskine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Scott T. Erskine 2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4355718|Maria Piątkowska]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:MariaPiatkowska.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4334832|Chylgychy Ondar]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Chylgychy Ondar.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4322836|Vyacheslav Novitsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4319727|Viktor Nikitin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4302604|Nicette Bruno]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Nicette Bruno.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4290811|Viktor Merezhko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Merezhko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4284352|Ben Masters]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben masters.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4281196|Vitaly Margelov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vitaliy Margelov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4276406|Nikolay Maksyuta]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Nikolay Maksyuta 007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4273958|Arif Musa oğlu Məhərrəmov]]''
| 
| [[آذربائيجان]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4272534|Lyudmila Lyadova]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Lyudmila Lyadova.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4269192|Anatoly Lukyanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Evgenievich Lukyanov.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4267240|Vladimir Loskot]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4264879|Martin Lovett]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:AmadeusQuartet1.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4264242|Viktor Likhonosov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Likhonosov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4262971|Farida Pasha]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4249854|Gennady Kutsev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4236363|Ryszard Kotys]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Kotys 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4234678|Irina Koryukina]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Корюкина Ирина Петровна.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4233774|Caesar Korolenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Короленко Цезарь Петрович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4232862|Vladimir Korenev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4221830|Vladimir Kirsanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Kirsanov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219653|Hennadiy Kernes]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Кернес Геннадий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4219061|Gulnazar Keldi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[تاجڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Gulnazar Keldi 03.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4197538|Mikhail Ignatyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Mikhail Ignatyev (2013-10-30).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4195359|Aydin Ibrahimov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4183618|Yevgeniy Zagorulko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4173593|Gurgen Yeghiazaryan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:Gurgen Yeghiazaryan 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4173011|Eulogius (Smirnov)]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Eulogius (Smirnov).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4167363|Yury Dokhoian]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Yury Dokhoian 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4162412|Sixto Brillantes]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Sixto Brillantes (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4152247|Seyfaddin Gurbanov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4152147|Sven Gundlakh]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4148136|Boris Grachevsky]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Boris Grachevskiy 2018.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4135231|Vladimir Gendlin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4128446|Alexander Vustin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vustin2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4121380|Sol Tolchinsky]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4114833|Anastasia Voznesenskaya]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4112721|Anatoly Vishnevsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Anatoly Vishnevsky.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4107168|Beniamin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4104601|Dmitry Vasilyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4100792|Bhakti Charu Swami]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Bhakti Charu Swami at Santiago de Compostela.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4095606|Douglas Bravo]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Douglas Bravo 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4095066|Patricia Bosworth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4084007|Maurice Berger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Maurice Berger PR (centré).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4074396|Valeriy Babych]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:НДУ 3 Бабич Валерій Георгійович.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4073544|Baloğlan Əşrəfov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آذربائيجان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4072594|Anatoly Afanasyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4069097|Gregory Areshian]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[آرمينيا]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:GEA istanbul.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4067585|Nikolay Antoshkin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:2019 Nikolay Antoshkin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q4059734|Hakob Hakobyan]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q4006322|Urano Navarrini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3993232|Tony Fuochi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3981101|Tarcisio Stramare]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3972445|Stefano D'Orazio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Stefano (primo priano).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3960891|Silvio Lega]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Silvio Lega daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3956296|Sergio Staino]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Staino - Lucca Comics &amp; Games 2016 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3956022|Sergio Bassi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:SergioBassi2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3941597|Rossana Di Bello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3939577|Rocco Filippini]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Rocco Filippini ©Cosimo Filippini 2009.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938885|Roberto Lavorenti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3938637|Roberto Brivio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3938263|Robert Durst]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Alan Durst.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3938207|Robert Beck]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Robert Lee Beck 1958.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3930163|Raoul Casadei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Raoul Casadei.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3929115|Raffaele Masto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3920003|Roman Viktiuk]]''
| 
| ''[[:d:Q207272|Second Polish Republic]]''&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Roman Viktuk 2-1 by Alexey Nikishin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3905292|Pino Scaccia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3903362|Piero Schlesinger]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3894504|Paolo Taggi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3892458|Ron Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:1985 Nashville Ron Johnson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3858870|Mirko Pavinato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bologna FC - 1961 Mitropa Cup - Renato Dall'Ara, Mirko Pavinato.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3857269|Miguel Jones]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3854273|Melo Mafali]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Melo Mafali.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3852820|Mauro Favilla]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Favilla datisenato 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3852649|Maurizio Mattei]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3849205|Mario Valdemarin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Nata di marzo 5 (Mario Valdemarin).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3848323|Mario Benedetti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3848217|Marino Quaresimin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Marino Quaresimin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3846460|Marco Santagata]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3845853|Marcio Veloz Maggiolo]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:MARCIO vELOZ mAGGIOLO.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3845680|Federico Roncoroni]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Q172579]]''
| 
| 
| [[فائل:Federico Roncoroni 1989.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3838576|Luciano Federici]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3837545|Lou A. Kouvaris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3836866|Lorenzo Acquarone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lorenzo Acquarone.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3832043|Lidia Menapace]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lidia Menapace (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3829209|Lea Vergine]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lea Vergine 1974.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3817497|Kurt Stettler]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Kurt-stettler.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3816656|Rodolfo González Rissotto]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3810475|José Luis Capón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3804395|Italo De Zan]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Italo de Zan 1946.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3798974|Innocenzo Donina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3788117|Héctor Luis Silva]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Hector silva pumas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3772436|Gloria Piedimonte]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3766838|Giovanni Blandino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3764085|Gigi Dall'Aglio]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762710|Gian Mario Bravo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762585|Gian Battista Odone]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3762524|Giampiero Grevi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3761230|Geronimo Meynier]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Totò, Fabrizi e i giovani d'oggi 05.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3758095|Gangchen Tulku Rinpoche]]''
| 
| [[چين]]&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Lama Tulku Gangchen Rimpoche.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3757094|Gaetano Rampin]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Gaetano Rampin 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3753357|Carlos Seco Serrano]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3751683|Raghunath Mohapatra]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghunath Mohapatra.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3750130|Francesco La Rosa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3749916|Francesco Di Carlo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Francesco di carlo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3745178|Umbu Landu Paranggi]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3743804|Ferruccio Pisoni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ferruccio Pisoni daticamera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3737689|Fabio Enzo]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3732324|Ernesto Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3732244|Ernesto Galli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3731997|Ermes Polli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3706229|Detto Mariano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Q172579]]''
| 
| 
| [[فائل:Detto Mariano.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3703087|David Anthony Kraft]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3700324|Piotr Machalica]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Piotr Machalica2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3694250|Corrado Lamberti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:CorradoLamberti.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3680239|Claudio Sorrentino]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3664107|Cecilia Fusco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cecilia Fusco - collezione Tino Barindelli.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659902|Carlo Tognoli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Tognoli.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3659617|Carlo Meliciani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Carlo Meliciani.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3656048|Leonid Bujor]]''
| 
| [[مالدووا|مولدووا]]
| 
| 
| [[فائل:Leonid Bujor (crop).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3651544|Camillo Milli]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Amore in 4 dimensioni - Giuffré Milli.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3645814|Bruno Longhi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3645774|Bruno Ghedina]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Bruno Ghedina 1970.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3634905|Raghuvansh Prasad Singh]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Raghuvansh Prasad Singh briefing the press about various achievements of Total Sanitation Campaign highlighting the revised unit cost norms under TSC, in New Delhi on August 22, 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3622555|Juan Carlos Copes]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Carlos Copes Día del Tango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3618360|Ansley Truitt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3615807|Andrea Lo Vecchio]]''
| 
| ''[[:d:Q172579|Q172579]]''&lt;br/&gt;[[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3615732|Andrea Galasso]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Andrea Galasso.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3608395|Alberto Malavasi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Alberto Malavasi Palermo.png|center|128px]]
|-
| [[وحيدالدين خان|مولانا وحيدالدين]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Maulanawahiduddin.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3593648|Óscar Chávez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Óscar Chávez en el Zócalo 2016 - 6.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3592141|Étienne Draber]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3575702|Zoltan Sabo]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3572419|Santiago Lanzuela]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:(Santiago Lanzuela) José María Aznar recibe al presidente de la Diputación General de Aragón. Pool Moncloa. 16 de mayo de 1996 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3570660|Xavier Dor]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Dr Xavier Dor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3569608|Abraham J. Twerski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Twerski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3551677|Victor Wood]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3547896|Ezio Vendrame]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Ezio Vendrame.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3533955|Touriya Jabrane]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Touriya Jabrane.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3532513|K. V. Anand]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:KV Anand at MovieBuff First Clap Awards Function (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3515979|Tasso Adamopoulos]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Tasso Adamopoulos.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3513750|Marina Tucaković]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3498879|Steve Carver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3491740|Soumaïla Cissé]]''
| 
| [[مالي]]
| 
| 
| [[فائل:Soumaïla Cissé 2013 Portrait.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3479678|Sergio Onofre Jarpa]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Sergio Onofre Jarpa (1965) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3473390|Sarah Maldoror]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Sarah Maldoror.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3471309|Samvel Gasparov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3453638|Ruth Roberta de Souza]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3443079|Jens Erik Fenstad]]''
| 
| [[ناروي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3436216|Robert Saint-Cricq]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3435833|Roviros Manthoulis]]''
| 
| [[يونان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3434789|Robert Chaudenson]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3434303|Tommy DeVito]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tommy DeVito (musician) (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3433512|Joe Long]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Long musician (1966) (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3430000|Riad Ismat]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Riad Ismat.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3427126|Renée Claude]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Renée Claude.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3421020|Raymond Lévesque]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Raymond Lévesque, Laurent Gascon, 2011. (50808482641).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3399496|Justo Jorge Padrón]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3390432|Benito Joanet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3386113|Pierre Marcotte]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Les Tannants Brossard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3386032|Pierre Lumbi Okongo]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| [[فائل:MONUSCO Headquarters, Kinshasa, RD Congo- president of the G7, Pierre Lumbi. (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3380286|Philippe Malaurie]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3379373|Philippe Bodson]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3362788|Pape Diouf]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3362634|Paolo Graziosi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Paolo Graziosi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3362625|Paolo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3356966|Oscar Castro]]''
| 
| [[چلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Óscar Castro Ramírez (25966264435) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3355833|Adam Alsing]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Adam Alsing 2015-09-17 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3349343|Tarun Gogoi]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Tarun Gogoi - Kolkata 2013-02-10 4885.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3348270|Obren Joksimović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3340026|Nicolas Alfonsi]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3339641|Hassan Firouzabadi]]''
| 
| ''[[:d:Q107258515|Pahlavi Iran]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Hassan Firouzabadi 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3326196|Moussa Benhamadi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3318485|Mohand Cherif Hannachi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3313368|Mike Huckaby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3312928|Miguel Angel Castellini]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Castellini-Perez-Galindez-10DIC1976.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3310736|Michel Robin]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Michel Robin - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329519j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3310166|Michel Lelong]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3308616|Mikhail Studenetsky]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3306991|Messaoud Nedjahi]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Messaoud Nedjahi et le groupe Iwal (espoire) 1.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3303356|Franciszek Kokot]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3300367|Maurice Barrier]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3297752|Massimo Cuttitta]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:MausCuttitta.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3290692|Marguerite Aucouturier]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3289573|Marcelle Ranson-Hervé]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3289453|Marcel Uderzo]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Marcel Uderzo - Salon du livre de Paris 2010 bis.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3288102|Marc Hamilton]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3285700|Mangala Samaraweera]]''
| 
| [[سري لنڪا|سريلنڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Mangala Samaraweera.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3282984|Koos van den Berg]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Koos van den Berg.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3265723|Lucien Sève]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3265525|Lucien Gourong]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Lucien Gourong.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3265068|Waldir Lucas Pereira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3229123|Lehlohonolo Ledwaba]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3219186|Laurent Dona Fologo]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Fologo1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3216625|Lambert Amon Tanoh]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3192352|Kambuzia Partovi]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Kambuzia Partovi 1397060510175164615166254 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3191682|Kabran Appiah]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3189161|Julie Bennett]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Julie Bennett.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3187822|Juan de Dios Castro Lozano]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3180917|Ebrahim Amini]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ebrahim Amini in Ministry of Interior 1394.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3180277|Joeli Vidiri]]''
| 
| [[فجي]]&lt;br/&gt;[[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3180252|Joel M. Reed]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joel M. Reed at his apartment December 2018.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3179571|Joan Dougherty]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173832|Jean Panisse]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3173769|Jean Obeid]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Jean Obeid - 1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3173461|Jean Matouk]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3172048|Jean Fontaine]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3169816|Jean-Pierre Vincent]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Jean-Pierre Vincent - portrait de Fernand Michaud - btv1b10329544j.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3167959|Jean-Michel Boris]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3166986|Jean-Louis Servan-Schreiber]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Jean-louis Servan-Schreiber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3165934|Jean-François Voguet]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Jean-François Voguet.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159913|Jacques Rosny]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3159726|Jacques Pellen]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Jacques Pellen - Festival de Cornouaille 2018 - 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159696|Jacques Oudin]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Jacques Oudin-IMG 3689.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3159292|Jacques Le Brun]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3158941|Jacques Frémontier]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3157537|Jacob Desvarieux]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Jacob DESVARIEUX 2012.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3144732|Hélène Châtelain]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3132075|Henri Tincq]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3131915|Henri Richelet]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:RicheletAutoportrait.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3131533|Henri Madelin]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Henri Madelin-FIG 2002.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3126373|Hamdi Benani]]''
| 
| [[الجزائر]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3124366|Gérard Voulouzan]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Voulouzan.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3124154|Gérard Mannoni]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Gerard Mannoni.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3121642|Guy Chaty]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Guy-chaty.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3121620|Guy Camberabero]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Guy Camberabero (1971).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3121597|Guy Brice Parfait Kolélas]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3111408|Gosaku Ota]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3104996|Ghyslain Tremblay]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Ghyslain Tremblay.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3100743|Genival Lacerda]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Genival Lacerda (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3093517|Gabi Luncă]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3084441|Steve Dalkowski]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3081861|Francisco Hernando Contreras]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Francisco Hernando en Alcalá de Henares.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3054705|Enrique Múgica]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Enrique Múgica en la rueda de prensa posterior al Consejo de Ministros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3051483|Ellinah Wamukoya]]''
| 
| [[اسواتيني|سوازي لينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ellinah Wamukoya.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3050992|Elijah Moshinsky]]''
| 
| [[آسٽريليا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3048569|Edward Jay Epstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edward Jay Epstein (32802723452) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3047247|Eddie Borysewicz]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Eddie &quot;Eddie B&quot; Borysewicz.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3032943|Djibril Tamsir Niane]]''
| 
| [[گني|گائينا]]&lt;br/&gt;[[سينيگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3032232|Paul Johnson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Johnson 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3015089|Danilo Barozzi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q3013834|Daniel Cauchy]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Daniel Cauchy.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q3002872|Cristina]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2977352|Claude Evrard]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Identite-ClaudeEvrard-1974-Sacem.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2964883|Chris Trousdale]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2961945|Chedly Ayari]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|Q2017684]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Chadly ayari.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2949959|Lev Shcheglov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2929679|Béchir Ben Yahmed]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q2017684|Q2017684]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:PortraitBechirBenYahmedAvril1984.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2926450|Bruce Myers]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2920357|Otar Patsatsia]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[جارجيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2919712|Víctor Crisólogo]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2918270|Alan Merrill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Merrill 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2915985|Denis MacEoin]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2915906|Teruyuki Okazaki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Teruyuki Okazaki 2006 07 17.gif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2909679|Yehuda Barkan]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Dan Hadani collection (990044478710205171).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2907092|Nawaf Massalha]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:Nawaf Massalha, 1993 Dan Hadani Archive.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2898193|Carlos Escudé]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;[[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos escude.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2896274|Meshulam Dovid Soloveitchik]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| [[فائل:רבי משולם דוד הלוי סולובייצ'יק.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2894948|Leib Groner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ahron Daum Schneerson.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2886724|Baselios Mar Thoma Paulose II]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Catholicos Patriarch H.H. Baselius MarThoma Paulose II.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2871915|Aurlus Mabélé]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2863379|Arnold Sowinski]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2862088|Armando Romero Manríquez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2850116|Anis al-Naqqash]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| [[فائل:Anis Al-Naqash.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2848905|Andréa Guiot]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2831441|Alberto Carpani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2830569|Alan Pastrana]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Alan Pastrana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2830175|Alain Pluchet]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2824007|Adam Schlesinger]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Adam-Schlesinger-(in-Tinted-Windows).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2821348|Abdoul Aziz Mbaye]]''
| 
| [[سينيگال]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2821111|Abdelkhalek Louzani]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2798280|Ing Yoe Tan]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2784436|Hasan al-Lawzi]]''
| 
| [[يمن]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2784407|Hans Prade]]''
| 
| [[سورينام]]
| 
| 
| [[فائل:Hans Prade (1981).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2777120|Hasu Yajnik]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:Hasu Yagnik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2756943|Chetan Chauhan]]''
| 
| [[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''
| 
| 
| [[فائل:The Union Minister for Textiles, Smt. Smriti Irani lighting the lamp at the convocation ceremony of the National Institute of Fashion Technology (NIFT), in New Delhi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2750504|Linda de Suza]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Linda De Suza en 2017.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2746785|Claude Goasguen]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Claude Goasguen, gymnase Japy 2008 02 27 n7.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2727991|Luc Versteylen]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2717789|Dzyanis Kowba]]''
| 
| [[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Denis Kovba 2007.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2705740|Suleiman Mahmoud]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2682651|Claes Borgström]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Claes Borgström 2012-06-05 001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2658232|Cristina Calderón]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Cristina Calderón (8639878993) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2655701|Harry Aarts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Tweede Kamer, CV ontwikkelingssamenwerking, voorzitter Aarts, Bestanddeelnr 933-2539 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640500|Aldo Andretti]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andretti pre-flight 070713-F-1234N-003 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2640005|Yevgeny Nesterenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:EENesterenko.PNG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2629787|Yevgeny Shaposhnikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Shaposhnikov170.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2626298|Vasily Lanovoy]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:LanovoiV2001.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2609597|Charles Siebert]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charles Siebert, 2006 (b&amp;w).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2602273|Yves Ramousse]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Mgr Yves Ramousse 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2587259|Vladimir Fortov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Science talk (2016-04-27) 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2586848|Wittko Francke]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Wittko Francke.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2580286|William R. Fey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2579054|William H. Gerdts]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2570032|Viktor Zimin]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Viktor Zimin.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2567189|James Forbes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2530501|Nadeem-Shravan]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shravan Kumar at the special screening of 'Bol Bachchan' 20.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2524635|Elsa Joubert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2524068|Vigolvino Wanderley Mariz]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2521512|Alfons Verplaetse]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:Fons verplaetse-1602852523.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2512048|Howard Finkel]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Howard Finkel WrestleMania 28.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2484956|Vincent Logan]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2470863|Porfirio Betancourt]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| [[فائل:Armando betancourt iu 1981 750.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2462506|Ty]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2458606|Nadhum Shaker]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2450102|Dave Greenfield]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Dave-Greenfield (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2444480|Vlasta Velisavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Vlasta Velisavljević (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2441262|Tomás Osvaldo González Morales]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Tomás González.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2439627|Tom Dempsey]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Dempsey 1975.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2434130|Tim Lester]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2427354|Gennady Yukhtin]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2421842|Marco Maciel]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Marco Maciel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2405235|Marc Wilmore]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2394296|Tarek El-Bishry]]''
| 
| ''[[:d:Q124943|Q124943]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q3087763|Q3087763]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[مصر]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2386112|Marcel Moreau]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Portrait Moreau brouillons wik.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2378031|Bram van der Vlugt]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Bram van der Vlugt (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2376704|Olexander Omelchenko]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Олександр Омельченко.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2371573|Milenko Savović]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q37024|Serbia and Montenegro]]''&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2369235|Pyotr Mamonov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Pyotr Mamonov, April 2019-6.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2360635|Anatoly Kvashnin]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Kvashnin (2007-05-15).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2348185|Renê Weber]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2343159|Loris Dominissini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2332562|Tatyana Lolova]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Tatyana-Lolova-20101208-cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2328723|Anto Kovačević]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2268878|Bob Lazier]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bob-Lazier-SVRA-IMS-2018-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2252474|Frits Flinkevleugel]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Frits Flinkevleugel (1965).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2243275|Dirk Mudge]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2221582|Sanford Clark]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2212292|Ot Louw]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Ot louw-1676624202 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2157518|Robert Hellwarth]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2154782|Marijke Harberts]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2147327|Reşit Karabacak]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2093605|Pierre Lacroix]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2092123|Harmoko]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Harmoko, The DPR-RI Stance on the Reform Process and the Resignation of President Soeharto, p39.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2069522|Bart de Vries]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2068950|Guy N. Smith]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2061560|Paul Oscher]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q2049688|S. P. Balasubrahmanyam]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:S. P. Balasubrahmanyam.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2045019|Alexander Vedernikov]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Alexander Vedernikov.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2035589|Sven Wollter]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Sven Wollter (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2034293|Osman Öcalan]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Osman Öcalan (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2016538|José Luis Cruz]]''
| 
| [[هونڊورس|هنڊوراس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1985869|Joe Williams]]''
| 
| [[نيوزيلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Williams 7 April 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1975824|Danilo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:D LIM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1973622|Necdet Üruğ]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1968297|Soumitra Chatterjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Soumitra Chatterjee - Kolkata 2011-05-09 2856.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1937666|Ricardo Brennand]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo Brennand, Armando Monteiro e Jarbas Vasconcelos (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1933279|Mike Longo]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1903976|Willy Kuijpers]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1898700|Mario Cecchini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1893368|Marcelo Angiolo Melani]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1890518|Aldo Moser]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Moser 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1876397|Luis Feito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876339|Luis Armando Bambarén Gastelumendi]]''
| 
| [[پيرو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1876296|Luis Adriano Piedrahita Sandoval]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1874119|Pierluigi Consonni]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1872988|Zaccaria Cometti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1869884|Khalil el-Moumni]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''&lt;br/&gt;[[مراڪش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1868688|Mark Blum]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1860698|Sergei Shmatko]]''
| 
| [[روس]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Sergei Shmatko.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1850695|Ahmed Patel]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Shri Ahmed Patel.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1824877|Cléber Arado]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1818693|Leo Panitch]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Leo Panitch.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1814289|Martin Ros]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Martin Ros.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1805539|Marc Meneau]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1791614|Duda Mendonça]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:DudaMendonca117188.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1789955|Carlos Lessa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Carlos Lessa economist.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1787758|Onésimo Cepeda]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Onésimo Cepeda Silva.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1771679|Vadim Kapranov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1770882|Ali Akbar Mohtashamipur]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Akbar Mohtashamipur.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1753869|Silas Silvius Njiru]]''
| 
| [[ڪينيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1738970|Michel Murr]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1738072|Keith Nichols]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1733939|Rémy Julienne]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Rémy Julienne 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1730056|Karl-Josef Neukirchen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1710489|Juan Giménez]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Juan Giménez, dibuixant de còmic (2006).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709519|José Murilo de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Josemurilo tvbrasil.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709485|José María de la Torre Martín]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709475|Suhaila Seddiqi]]''
| 
| [[افغانستان]]
| 
| 
| [[فائل:Sohaila sediq.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1709264|José Isidro Guerrero Macías]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1709139|José Daniel Falla Robles]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1701415|John Pfahl]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1700895|John Lutz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lutz, John (WGA).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1699253|John Baptist Kaggwa]]''
| 
| [[يوگنڊا]]
| 
| 
| [[فائل:John Baptist Kaggwa Bischof Uganda Masaka Besuch Pfarrei Hannberg Deutschland 2018 Foto Stefan Reinmann.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1691384|Joe Diffie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Joe Diffie 10-14-17 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1688700|Marcus Lamb]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1682267|Jan Szarek]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Szarek (ur. 1936).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1680463|James Gordon, Baron Gordon of Strathblane]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Official portrait of Lord Gordon of Strathblane crop 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1680315|James E. Humphreys]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1667744|Oscar Rizzato]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Oscar Rizzato.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1665644|Ryszard Ronczewski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Ryszard Ronczewski.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1653757|Moses M. Costa]]''
| 
| [[بنگلاديش]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1634290|Walter Hooper]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1625817|James Cross]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1610862|Juventino Kestering]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1603952|Helmut Nanz]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1585971|Haroldo Rodas]]''
| 
| [[گواتيمالا|گوئٽي مالا]]
| 
| 
| [[فائل:Haroldo Rodas.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1576705|Vlastimil Zábranský]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1566335|Terrence McNally]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Terrence McNally.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1565966|Gordon Forbes]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1565285|Predrag Živković Tozovac]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Predrag Zivkovic Tozovac crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1562744|Milutin Knežević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Milutin (Knežević) photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1559010|Gérard Mulumba Kalemba]]''
| 
| [[عوامي جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1558046|Atanasije Jevtić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bishop Atanasije (Jevtić) crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1545256|Goyo Benito]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Goyo Benito.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1531997|Marco Dino Brogi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1528752|Giuseppi Logan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppi Logan 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1509146|Georgi Ananiev]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Georgi Ananiev.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1475741|Juraj Filas]]''
| 
| [[سلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1453045|Armando Manzanero]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Bustos de Armando Manzanero (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1442590|Franco Giraldi]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Q172579]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1441997|Francisco Haghenbeck]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Haghenbeckfoto.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1441576|Francis Rapp]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Francis Rapp par Claude Truong-Ngoc février 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1433175|Giovanni D’Alise]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1427902|Frank Klötzli]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:ETH-BIB-Klötzli, Frank (1934-2020)-Portr 16637.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1426480|Manuel Felguérez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:EL MAESTRO FELGUEREZ Y SANTIAGO POLVOS..jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1423970|Juan Guillermo López Soto]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Monseñor Juan Guillermo López Soto en la Catedral de Cuauhtémoc, Chihuahua.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1411944|Jaroslav Mostecký]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1406740|Fernando Mario Chávez Ruvalcaba]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Chávez Ruvalcaba (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1402238|Gábor Vass]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Vass Gábor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1401982|Anikó Varsányi]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1398571|Luis Eduardo Aute]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Aute recogida premio.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1393978|Mohamed El Ouafa]]''
| 
| [[مراڪش]]
| 
| 
| [[فائل:Mohamed Louafa (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1392426|Philaret]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Mitrapalit Filaret 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1383590|Patrick Devedjian]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:UMP regional elections IlM 2010-02-18 n04.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382825|Fausto Gresini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Fausto Gresini 1992 Japanese GP.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1382152|Joël Robert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| [[فائل:MX Spanish GP 250cc 19730408 Joel Robert (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381809|Hamed Karoui]]''
| 
| ''[[:d:Q2017684|Q2017684]]''&lt;br/&gt;[[تيونس]]
| 
| 
| [[فائل:Hamed karoui (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1381158|Gustavo Peña]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Gustavo Peña.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1380592|Krzysztof Krawczyk]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Krawczyk 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1379351|Eva Maria Pracht]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:EPseoul1988.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1379110|Tulio Manuel Chirivella Varela]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1373340|Eugenio Scarpellini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1372228|Marc Ferro]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Historian Marc Ferro.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1370390|Alfredo Bosi]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1363756|Paul Goma]]''
| 
| ''[[:d:Q842794|Socialist Republic of Romania]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q203493|Kingdom of Romania]]''
| 
| 
| [[فائل:Placa memorială Paul Goma din s.Mana.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1362757|Alber Elbaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1361912|Viačasław Kiebič]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Вячеслав Францевич Кебич.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1360086|Rafael Albrecht]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Rafael Albrecht.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1356172|Ernemann Sander]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:ErnemannSANDER.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1355980|Alijan Ibragimov]]''
| 
| [[بيلجيم]]&lt;br/&gt;[[قازقستان|قازڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1349129|Robert Opron]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1344922|Yvon Douis]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Yvon Douis (1966).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1340521|Henri Weber]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Henri Weber.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1338254|Emmanuel Félémou]]''
| 
| [[گني|گائينا]]
| 
| 
| [[فائل:Emmanuel Félémou.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1337533|Emilio S. Allué]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1327911|Elena Pulcini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1320080|Ken Shimura]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1295235|Edén Pastora]]''
| 
| [[نڪاراگوا]]
| 
| 
| [[فائل:Edén Pastora en 2020.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1291091|Eduardo Mirás]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:EVM.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1287976|Júlia Sigmond]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1287084|Tom Seaver]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Tom Seaver 2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1285622|József Sas]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Sas Jozsef 2007.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1267921|Igor Zhelezovski]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Igor Zjelezovski.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1261293|Tarcísio Meira]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Tarcísio Meira, sem data.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1260657|Aldo Giordano]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Aldo Giordano par Claude Truong-Ngoc juin 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1250218|Ismael Ivo]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:AW BU TAN 4690-9 1609.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1249774|Ivan Klajn]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ivan Klajn.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1249194|Juan del Río Martín]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. del Rio (30279527124).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1248209|Harvey Goldstein]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1241220|Juan Francisco Sarasti Jaramillo]]''
| 
| [[ڪولمبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1240726|Donato Sabia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Sabia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240701|Donato Bilancia]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Donato Bilancia.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1240022|Donald Kennedy]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Kennedy photo.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1237349|Jiří Toman]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]&lt;br/&gt;[[چيڪوسلوواڪيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1232708|Dmitry Kovtun]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1218992|Reginald Foster]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Reginald Foster in Arpinum.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1216185|Michel Host]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1196262|Fou Ts'ong]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[چين]]&lt;br/&gt;[[جمھوريا چين (1912ء–1949ء)]]
| 
| 
| [[فائل:Fou Ts'ong 1965b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1193243|John Houghton]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Houghton High Wycombe 20050226.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1174220|David Dias Pimentel]]''
| 
| [[پورچوگال|پرتگال]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1172509|Giovanni Sacco]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC 1967-1968 Giovanni Sacco.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1165610|Gábor Maros]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Maros Gábor egy Seress Rezső-emlékkoncerten, a slágerszerző szerepében.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1149821|Cástor Oswaldo Azuaje Pérez]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1139415|André Leon Talley]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Andre Leon Talley at the 2009 Tribeca Film Festival.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1135233|Corrado Olmi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Corrado Olmi 74.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1133900|Benito Boldi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1124093|Mehrdad Minavand]]''
| 
| [[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Mehrdad Minavand 139410121224417216831434.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1106138|Csaba Kelemen]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1093350|Germano Celant]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1089108|Chuck Deardorf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1088901|Abdullahi Ibrahim]]''
| 
| [[نائيجيريا]]
| 
| 
| [[فائل:Abdullahi Ibrahim (died 24 January 2021).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1086279|Christophe]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Festival des Vieilles Charrues 2014 - Christophe - 027.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1067412|Lorenzo Sanz]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:LorenzoSanz.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1066772|Charley Pride]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Charley-Pride 1981.JPEG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1062335|Leonid Potapov]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Potapov in 2004.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1043133|Carlos Pedro Zilli]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1040340|Paul Nihill]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Paul Nihill, Abdon Pamich, Ingvar Pettersson 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1033478|György Handel]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1029381|Dobby Dobson]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q1008502|Josep Maria Benet i Jornet]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:BenetiJornet MAE 313002-2.tif|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1001162|Buddy Deppenschmidt]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Buddy Deppenschmidt.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q1000366|Bucky Pizzarelli]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Bucky Pizzarelli (14925973538) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q999960|Jean-Laurent Cochet]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:IMG 20180508 154623 edit1 edit.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q996436|Dénes Farkasfalvy]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q987791|Egbert Mulder]]''
| 
| ''[[:d:Q29999|Q29999]]''
| 
| 
| [[فائل:Scheidsrechter Mulder met gele kaart, Bestanddeelnr 932-4211 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q983418|Kamala]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:KamalaWrestler2009Cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q974836|Henryk Hoser]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Henryk Hoser 2009.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q973020|Víctor Víctor]]''
| 
| [[ڊومينيڪن ريپبلڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Victor Victor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q970706|Saeb Erekat]]''
| 
| [[فلسطين جي رياست|فلسطين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Saeb Erekat December 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q969048|Yehoshua Kenaz]]''
| 
| [[اسرائيل|اسرائيل جي رياست]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q965475|John Richardson]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John Richardson (actor).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q964474|Philippe Nahon]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Philippe Nahon, Porto, 1999.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q959434|Victoria Kovalchuk]]''
| 
| [[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Wirawika.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q957463|Peter M. Neumann]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Peter-Neumann.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q948295|Daviz Simango]]''
| 
| [[موزمبيق]]
| 
| 
| [[فائل:Daviz Simango.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q944421|Dmitri Smirnov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Dmitri N Smirnov ©Kompozitor.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q943520|Karel Loprais]]''
| 
| [[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Karel Loprais.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q932779|Donald Machholz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Donald Machholz.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q932204|Allen Garfield]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q928446|Reynaert]]''
| 
| [[بيلجيم]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q928356|Miroslav Tuđman]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Miroslav Tuđman.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q927918|Stephen Sulyk]]''
| 
| [[يوڪرين]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q927269|Yukhym Zvyahilskyi]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yukhym Zvyahilsky 2013.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q923365|Khosrow Sinai]]''
| 
| ''[[:d:Q207991|Pahlavi dynasty]]''&lt;br/&gt;[[ايران]]
| 
| 
| [[فائل:Khosro Sinaei 1 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q914201|Tim Brooke-Taylor]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Tim Brooke-Taylor 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q909047|Dorce Gamalama]]''
| 
| [[انڊونيشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dorce Gamalama on Interview Halo Selebriti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q904365|Daniel S. Kemp]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q897432|Géza Szőcs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| [[فائل:Geza Szőcs (poet) - Transylvanian Hungarian politician.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q893817|Borisav Jović]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]
| 
| 
| [[فائل:Borisav Jović.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q893179|Bootsie Barnes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q890445|Bogdan Wojtuś]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Bogdan Wojtuś.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q889224|John Y. Brown Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Y. Brown Jr. (KY).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q888222|Goodwill Zwelithini kaBhekuzulu]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:King Goodwill Zwelithini.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q862274|Bill Mack]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q852791|György Bálint]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Bálint György.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q838648|Diána Igaly]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Igaly Diána 2017 RTG 3213.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q826422|Chris Karrer]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q810460|Bassam Saba]]''
| 
| [[لبنان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q809978|Bashkim Fino]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bashkim Fino 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q809046|Barry Harris]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Barry Harris 1981.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q798810|Badal Roy]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q789843|Ferenc Balázs]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Balázs Fecó fortepan 125621.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q782651|Michel Parisse]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Michel Parisse.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q778094|Fred Dean]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q768776|Phyllis Eisenstein]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phyllis.eisenstein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q758097|Attila Horváth]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q750714|Sandor Zicherman]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Zicherman Sandor Robert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q740411|Joachim Yhombi-Opango]]''
| 
| [[جمهوريا ڪانگو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q732608|Michel Kilo]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| [[فائل:Michel Kilo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q732062|Ali Mahdi Muhammad]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Али Махди Мохамед 08 (2020).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q729048|Olavo de Carvalho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Olavo de Carvalho em 2019 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q728029|Harold Budd]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Harold Budd (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q726615|Alex Kurzem]]''
| 
| 
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q726105|Vladimir Menshov]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Владимир Меньшов 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q720068|Allen Daviau]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Deyellspielbergdaviau (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q719759|Henry Grimes]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Henry grimes 01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q716656|Alfredo Lim]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Alfredo Lim at Mendiola.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715633|Yevhen Marchuk]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[يوڪرين]]
| 
| 
| [[فائل:Yevhen Marchuk.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q715328|Arturo Lona Reyes]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Mons. Arturo Lona Reyes en la Parroquia del Espinal Orizaba 2019 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q713358|Lewis Wolpert]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]&lt;br/&gt;[[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Lewis Wolpert.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q712058|Christian Wiyghan Tumi]]''
| 
| [[ڪيمرون]]
| 
| 
| [[فائل:Wiyghan Tumi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q710123|Arthur Keaveney]]''
| 
| [[جمھوريا آئرلينڊ|ريپبلڪ آف آئرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q706629|Marko Radosavljević]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Артемије Радосављевић.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q699412|Otto Barić]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[ڪروشيا]]&lt;br/&gt;[[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q693875|Arnie Robinson]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Arnie Robinson 1972.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q679377|Joseph Benz]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q679049|Vittorio Gregotti]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Vittorio Gregotti - Festival Economia 2016.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q676051|Corey Yuen]]''
| 
| [[چين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q665951|J. R. Richard]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:JR Richard.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q659494|Boris Chochiev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[ڏکڻ اوسيتيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q658507|Jan Gałecki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Galecki 1987.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q642708|Giulio Giorello]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giorello4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q610544|Antón García Abril]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q609559|Líviusz Gyulai]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Gyulai Líviusz 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q607219|Franco Marini]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Franco Marini 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q606354|Szilveszter Csollány]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q596515|János Kóbor]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Kóbor János (Stekovics Gáspár).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q592160|Antonio Ángel Algora Hernando]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Ángel Algora Hernando.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q587249|Lee McNeill]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q582727|Uruguay Graffigna]]''
| 
| [[يوراگوائي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q579253|Jaime Murrell]]''
| 
| [[پاناما]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q577242|Alfred Leslie]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q572992|Anthony Casso]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:AnthonyCassoNJmugshot.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q567965|Abdul Rehman Malik]]''
| 
| [[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Foreign Secretary in Pakistan (4727720266) (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q558837|Lars Norén]]''
| 
| [[سويڊن]]
| 
| 
| [[فائل:Lars Norén 2012-10-24 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q556533|Mauro Aparecido dos Santos]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Aparecido cropped 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q553410|Romell Broom]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q546904|Eusébio Scheid]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q546817|José Freire Falcão]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:José Freire Falcão.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q542162|Johnny Crawford]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Chuck Connors Johnny Crawford The Rifleman 1960.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q540134|Trini Lopez]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Aankomst Trini Lopez op Schiphol voor bijwonen Grand Gala du Disque Aankomst T, Bestanddeelnr 915-6212 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q536199|Angelo Moreschi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q532632|Jorge Liberato Urosa Savino]]''
| 
| [[وينيزويلا|وينزويلا]]
| 
| 
| [[فائل:Jorge Liberato Urosa Savino.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q530205|Oscar Cruz]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q528421|Nelly Kaplan]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Nelly Kaplan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q527026|Vincent Malone]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q525806|Eric Wagner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Eric Wagner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q523020|Peter Sutcliffe]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q520761|Florentín Giménez]]''
| 
| [[پيراگوئي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q520296|John Prine]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:John Prine by Ron Baker.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q509775|Kadir Topbaş]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Kadir Topbas at 38th Istanbul Vodafone Marathon (2) cropped.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508658|Mauro Bellugi]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Mauro Bellugi 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q508497|Fernando Solanas]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Fernando Solanas, 1985.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q499944|João Alves Filho]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:João Alves Filho governador Sergipe.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q498025|Segismundo Martínez Álvarez]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q491019|Herman Cain]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Herman Cain by Gage Skidmore 4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q487927|Anatoly Alyabyev]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q487043|Ellis Marsalis Jr.]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ellis Marsalis (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q481801|Ambrosius of Dorostol]]''
| 
| [[بلگاريا|بلغاريه]]
| 
| 
| [[فائل:Доростолски митрополит Амвросий.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q470463|Amfilohije Radović]]''
| 
| [[مونٽي نيگرو]]
| 
| 
| [[فائل:Amfilohije Radovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q470007|Dawn Wells]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Dawn Wells Gilligan's Island 1964.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q469523|Samantha Fox]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q464186|Fatma Girik]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q462990|Ion Mihai Pacepa]]''
| 
| [[رومانيا|رومانيہ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ion Mihai Pacepa 1975cr.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q462276|Tahani al-Gebali]]''
| 
| [[مصر]]
| 
| 
| [[فائل:تهاني الجبالي - مستشارة مصرية 2014.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q460071|Hayko]]''
| 
| [[آرمينيا]]
| 
| 
| [[فائل:ESC 2007 Armenia - Hayko.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q459130|Ali Bozer]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Ali Bozer (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q458290|Barbara Shelley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Rasputin the Mad Monk (1966) trailer - Barbara Shelley 3.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q455728|Charles Konan Banny]]''
| 
| [[آئيوري ڪوسٽ]]
| 
| 
| [[فائل:Visit by Charles Konan Banny, Ivorian Prime Minister, to the EC 02.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q454927|Kenzō Takada]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Kenzo Takada cropped 2 Kenzo Takada 20170310.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q453393|Lee Konitz]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Lee Konitz Bad Mergentheim.JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q452606|Irina Antonova]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Irina Antonova 03-06-2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q451302|Nur Hassan Hussein]]''
| 
| [[صوماليا|سوماليا]]
| 
| 
| [[فائل:Nur Hassan Hussein.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q450643|Ernest Vinberg]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[روس]]
| 
| 
| [[فائل:VinbergEB-wiki-1.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q447509|Hal Willner]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Hal Willner.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q445829|Manu Dibango]]''
| 
| [[ڪيمرون]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:LesEscales2019ManuDibango 03 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q443823|Antonio Sabàto]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Antonio Sabàto.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q442768|Reanna Solomon]]''
| 
| [[نائورو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q436869|Philip Tartaglia]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Philip Tartaglia1 (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q436664|Ben Bova]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Ben Bova at Minicon 8(1974).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q434588|Gerardo Vera]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q432916|Zoran Simjanović]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Zoran Simjanovic-mc.rs (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q432274|Robert L. Carroll]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q430746|Norman Hunter]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Norman Hunter.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q428966|Muharrem Fejzo]]''
| 
| [[البانيا]]
| 
| 
| [[فائل:Dede Ahmeti (Baba Madhi).jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q403471|Muhammad Mustafa Mero]]''
| 
| ''[[:d:Q146885|Q146885]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q170468|Q170468]]''&lt;br/&gt;[[شام]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q401433|Ahmad Radhi]]''
| 
| [[عراق]]
| 
| 
| [[فائل:احمد راضي (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q389831|Aga Mikolaj]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q387953|Sadiq al-Mahdi]]''
| 
| [[سوڊان]]
| 
| 
| [[فائل:Sadiq AlMahdi 12-06-2015.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q386550|Fausta Morganti]]''
| 
| [[سان مارينو|سان مرينو]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q386235|Dante Crippa]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Juventus FC (1962) - Salvadore, Crippa, Catella, Giordanetti.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q384616|Petar Fajfrić]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q380916|Pierre Buyoya]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Buyoya at Chatham House 2013 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q375290|Robert Hossein]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Robert Hossein Cannes 2018 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q373408|Raymond Cauchetier]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Raymond Cauchetier.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q372086|Leopoldo Luque]]''
| 
| [[ارجنٽائن]]
| 
| 
| [[فائل:Leopoldo Luque 1978.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q370560|David Crosby]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:CrosbyDavid1983 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q367017|Kenneth Colley]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:Kenneth Colley Gen SW 2010 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q360348|Toots Hibbert]]''
| 
| [[جميڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Toots Hibbert (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q353036|Henry Orenstein]]''
| 
| [[پولينڊ]]&lt;br/&gt;[[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q352030|Jiří Menzel]]''
| 
| [[چيڪوسلوواڪيا]]&lt;br/&gt;[[چيڪ جمهوريا|جمهوريہ چيڪ]]
| 
| 
| [[فائل:Jiří Menzel III (2017).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q351732|Sonny Chiba]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| [[فائل:Sonny Chiba 1961.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q350075|Jan Nowicki]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Nowicki2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q349212|Adam Dyczkowski]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Biskup Adam Dyczkowski (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q348565|Mile Bogović]]''
| 
| [[ڪروشيا]]
| 
| 
| [[فائل:Bogovic mile biskup.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q343378|Wallace Roney]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:WallaceRoney (cropped).png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q342045|Đorđe Balašević]]''
| 
| [[سربيا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q838261|Federal Republic of Yugoslavia]]''&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Q83286]]''
| 
| 
| [[فائل:2010-11-03 Balašević Arena Zagreb.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q336711|Irinej]]''
| 
| [[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Патриарх Сербский Ириней 2019.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q334126|Luis Sepúlveda]]''
| 
| [[چلي]]
| 
| 
| [[فائل:Luis Sepúlveda 2014.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q329644|Giuseppe Ros]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Giuseppe Ros 1973.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q326508|Matheus Shikongo]]''
| 
| [[نميبيا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q324831|Dick Rutan]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:DickRutan.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q323501|Adalberto Álvarez]]''
| 
| [[ڪيوبا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q319350|Enzo Mari]]''
| 
| [[اٽلي]]
| 
| 
| [[فائل:Enzo Mari 1974b.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q318424|Abel Gabuza]]''
| 
| [[ڏکڻ آفريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q316413|Ricardo Bofill]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Ricardo bofill levi.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q314338|Stanisław Šuškievič]]''
| 
| [[سوويت يونين]]&lt;br/&gt;[[بيلاروس]]
| 
| 
| [[فائل:Šuškievič bchd.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q310886|Hissène Habré]]''
| 
| [[چاڊ]]
| 
| 
| [[فائل:President Hissène Habré of Chad.jpg|center|128px]]
|-
| [[عبدالقدیر خان|عبدالقدير خان]]
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]&lt;br/&gt;[[پاڪستان]]
| 
| 
| [[فائل:Abdul Qadeer Khan.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q303293|Aarón Padilla Gutiérrez]]''
| 
| [[ميڪسيڪو]]
| 
| 
| [[فائل:Aarón Padilla Gutiérrez.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q299161|Javier Marías]]''
| 
| [[اسپين]]
| 
| 
| [[فائل:Javier Marías (Feria del Libro de Madrid, 31 de mayo de 2008).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q296724|Mahmoud Jibril]]''
| 
| [[لبيا]]
| 
| 
| [[فائل:Mahmoud Jibril - World Economic Forum Special Meeting on Economic Growth and Job Creation in the Arab World cropped GNC.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q283351|Selma Gürbüz]]''
| 
| [[ترڪي]]
| 
| 
| [[فائل:Selma Gürbüz01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q269014|Milkha Singh]]''
| 
| [[برطانوي راڄ]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q1775277|Q1775277]]''&lt;br/&gt;[[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Milkha Singh.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q268961|John Horton Conway]]''
| 
| [[گڏيل بادشاھت]]
| 
| 
| [[فائل:John H Conway 2005 (cropped) (2).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q259722|Yuichiro Hata]]''
| 
| [[جاپان]]
| 
| 
| [[فائل:Yūichirō Hata 20190516.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q249251|Sándor Puhl]]''
| 
| [[هنگري|ھنگري]]
| 
| 
| [[فائل:Plaque of association football referee Sándor Puhl, Eger.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q226030|Irena Veisaitė]]''
| 
| [[لٿوينيا]]&lt;br/&gt;[[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Irena Veisaite 2009 2.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q215351|Fidel Ramos]]''
| 
| [[فلپائن|فلپائينز]]
| 
| 
| [[فائل:Fidel Valdez Ramos Official Photo as President of the Philippines (1995).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q213793|Phil Spector]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Phil Spector 2000.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q212990|Kim Ki-duk]]''
| 
| [[ڏکڻ ڪوريا]]
| 
| 
| [[فائل:Kim Ki-duk at the 69th Venice International Film Festival (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q202807|Henrique Soares da Costa]]''
| 
| [[برازيل]]
| 
| 
| [[فائل:Por Suas Chagas fomos Curados, D. Henrique Soares (Repare, SH Aju - Abril de 2014), cropped.png|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q200015|Vladimir Zhirinovsky]]''
| 
| [[روس]]
| 
| 
| [[فائل:Vladimir Zhirinovsky - Ldpr.ru (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q173923|Ilija Petković]]''
| 
| [[يوگوسلاويا]]&lt;br/&gt;[[سربيا]]
| 
| 
| [[فائل:Ilija Petković in 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q152929|Meat Loaf]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Meatloaf 1971 (cropped).JPG|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q150851|Colin Powell]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Colin Powell official Secretary of State photo.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q132193|Jožef Smej]]''
| 
| [[سلووينیا]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q83286|Q83286]]''&lt;br/&gt;[[يوگوسلاويا جي بادشاهت]]
| 
| 
| [[فائل:Smej.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q127219|Casimir Oyé-Mba]]''
| 
| [[گيبون]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q118915|Isao Suzuki]]''
| 
| [[جاپان]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q188712|Q188712]]''
| 
| 
| [[فائل:Isao Suzuki.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q118199|Flavio Cotti]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Dodis-P25146-F4.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117448|Luigi Snozzi]]''
| 
| [[سوئيزرلينڊ|سوئيٽزرلينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Snozzi 01m.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117439|Ioannis Zizioulas]]''
| 
| [[يونان]]
| 
| 
| [[فائل:John Zizioulas at IOCS Westcott House.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q117141|Marc-André Bédard]]''
| 
| [[ڪينيڊا|ڪئناڊا]]
| 
| 
| [[فائل:Marc-André Bédard01.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q110986|Maggie Mae]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q107319|Ferdinand Kinsky]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q100419|Stefan Lippe]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:Stefan Lippe - World Economic Forum Annual Meeting Davos 2010.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q97616|Dan van Husen]]''
| 
| [[جرمني]]
| 
| 
| [[فائل:DanvanHusenMar2011.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q95926|Wilhelm Knabe]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q713750|West Germany]]''
| 
| 
| [[فائل:Wilhelm Knabe (15782113727).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q94333|Michael Laughlin]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q92819|Edmund M. Clarke]]''
| 
| [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]]
| 
| 
| [[فائل:Edmund Clarke FLoC 2006.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q88876|Klaus Emmerich]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| [[فائل:2014 Klaus Emmerich (14274003686).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q81758|Jan Niemiec]]''
| 
| [[پولينڊ]]
| 
| 
| [[فائل:Jan Niemiec.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q75019|Aleksandr (Ishein)]]''
| 
| [[سوويت يونين]]
| 
| 
| [[فائل:Александр (Ищеин).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q71823|George Bălan]]''
| 
| [[جرمني]]&lt;br/&gt;[[رومانيا|رومانيہ]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q57446|Pranab Mukherjee]]''
| 
| [[ڀارت]]
| 
| 
| [[فائل:Secretary Tim Geithner and Finance Minister Pranab Mukherjee 2010 crop.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q57343|Pierre Nkurunziza]]''
| 
| [[برونڊي]]
| 
| 
| [[فائل:Pierre Nkurunziza - World Economic Forum on Africa 2008.jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q45495|Elmar Fischer]]''
| 
| [[آسٽريا]]
| 
| 
| 
|-
| ''[[:d:Q44752|Angelo Sodano]]''
| 
| [[اٽلي]]&lt;br/&gt;[[ويٽيڪن سٽي]]&lt;br/&gt;''[[:d:Q172579|Q172579]]''
| 
| 
| [[فائل:Angelo Cardinal Sodano in 2016 (cropped).jpg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q26776|Momčilo Krajišnik]]''
| 
| ''[[:d:Q83286|Q83286]]''
| 
| 
| [[فائل:Momcilo Krajisnik crop.jpeg|center|128px]]
|-
| ''[[:d:Q2124|Valéry Giscard d'Estaing]]''
| 
| ''[[:d:Q142|Q142]]''
| 
| 
| [[فائل:Valéry Giscard d'Estaing (1975).jpg|center|128px]]
|}
{{Wikidata list end}}</text>
      <sha1>48lwm0squukrcj6yubkjuhn4q6rlm2r</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>فليش فڪشن</title>
    <ns>0</ns>
    <id>59597</id>
    <revision>
      <id>369216</id>
      <parentid>302319</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:30:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369216</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1475" sha1="gae90usmv9hhcsk3t3ynkl0bsrnmrbs" xml:space="preserve">'''فليش فڪشن''' ([[انگريزي]]:Flash Fiction) [[انگريزي|انگريزي ادب]] مان آيل نثري ادب جو قسم آهي. [[سنڌي ادب]] يا [[اردو]] ادب ۾ افسانوي ادب تحرير جو هڪ اهڙو قسم آهي جيڪو انتهائي اختصار تي مشتمل هوندو آهي. فليش فڪشن جي ڪا هڪ ۽ خاص وصف مقرر ناهي جنهن بابت صحيح خبر پئجي سگهي. اهو ضرور آهي ته فليش فڪشن ڪهاڻي جو نمونو آهي جنهن ۾ گهٽ لفظن جو استعمال ڪيو ويندو آهي. ڪجهه جاين تي ڪي اديب پاڻمرادو ان کي 300 لفظن تائين محدود رکڻ جا حامي آهن. ڪي ليکڪ 1000 لفظن تائين لکيل اهڙي لکت، [[ڪھاڻي]] يا [[افسانو|افساني]] کي فليش فڪشن جي ذمري ۾ آڻڻ ٿا.&lt;ref&gt;{{Citation |title=آرڪائيو ڪاپي |url=http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book152/Book_page17.html |accessdate=2020-09-14 |archive-date=2019-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191231130658/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/mehran/Book152/Book_page17.html |dead-url=yes }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://journal.sindhila.org/sindhi/article-18-the-role-of-pronominal-suffix-in-the-flash-fiction &lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
{{حوالو}}

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ادبي صنفون]]
[[زمرو:افسانو]]</text>
      <sha1>gae90usmv9hhcsk3t3ynkl0bsrnmrbs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عباس ڪوريجو</title>
    <ns>0</ns>
    <id>60674</id>
    <revision>
      <id>369432</id>
      <parentid>286083</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T11:47:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>369432</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9726" sha1="7p6s1yijr8y2fxj74fyl7yib11rawvm" xml:space="preserve">{{Infobox writer &lt;!-- for more information see [[:Template:Infobox writer/doc]] --&gt;
| name = عباس ڪوريجو
| native_name =  غلام عباس
| native_name_lang = sd
| image =Abbas Korejo Sindhi.jpg
| caption =
| pseudonym = &quot;عباس ڪوريجو&quot;
| birth_name = غلام عباس
| birth_date = {{birth date|df=yes|1983|09|16}}
| birth_place = ڳوٺ ڪوريجا، [[قمبر]]، [[سنڌ]]
| occupation = ڪھاڻيڪار، محقق، نقاد، ويب ڊولپر
| nationality = سنڌي
| citizenship = پاڪستاني
| education = [[سنڌي ادب]] ۾ ماسٽرس ڊگري، [[ڪمپيوٽر سائنس]] ۾ ماسٽرس
| alma_mater = سنڌ يونيورسٽي
| period = 
| genre = نثر، ڪھاڻي
| subject = 
| movement =
| notableworks =  [[جديد ڪھاڻي (فن ۽ موضوع)]] ڪتاب
| spouse =
| partner = 
| children =
| relatives = 
| awards = سنڌي لئنگويج اٿارٽيءَ پاران [[ادبي ايوارڊ]] ۽ ٻيا
| signature = 
| website =http://www.abbaskorejo.com/ 
| portaldisp = 
}}

'''عباس ڪوريجو''' [[سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ]] جو ڪھاڻيڪار ۽ محقق&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://usind.academia.edu/AbbasKorejo|title=Abbas Korejo {{!}} University of Sindh, Pakistan - Academia.edu|website=usind.academia.edu|access-date=2020-10-30}}&lt;/ref&gt;، قمبر تعلقي جي ڳوٺ ڪوريجا (محمد بخش ڪوريجو) ۾  زميندار حاڪم علي ڪوريجي جي گهر ۾  16 سيپٽمبر 1983ع ۾ جنم ورتو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.drpathan.com/index.php/2019-11-09-15-58-14/2019-11-09-16-25-58/1526-16|title=16 سيپٽمبر|website=www.drpathan.com|access-date=2023-01-26}}&lt;/ref&gt; پرائمري تعليم ڳوٺ جي اسڪول مان پِرائِي، ۽ سنڌ يونيورسٽيءَ مان سنڌي شعبي ۾ ماسٽرس ڪيائين.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=عباس%20ڪوريجو|title=عباس ڪوريجو : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2023-01-26}}&lt;/ref&gt; ادبي کيتر ۾  عباس ڪوريجي 3 ڪھاڻين جا ڪتاب ۽ ھڪ تحقيق تي مشتمل ڪتاب لکيو.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جديد%20ڪهاڻي|title=جديد ڪهاڻي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2023-01-26}}&lt;/ref&gt;  پاڻ ھن وقت دُبئي ۾ ذاتي ڪاروبار ڪندو آھي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي ٻوليءَ]] جو ڪھاڻيڪار ۽ محقق&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://usind.academia.edu/AbbasKorejo|title=Abbas Korejo {{!}} University of Sindh, Pakistan - Academia.edu|website=usind.academia.edu|access-date=2020-10-30}}&lt;/ref&gt;.

== ننڍپڻ ۽ تعليم== 
عباس ڪوريجو 16 سيپٽمبر 1983ع ۾ قمبر جي ڳوٺ ڪوريجا ۾ ڄائو۔ ابتدائي تعليم ڳوٺ جي پرائمري اسڪول مان پوءِ مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول جيئڻ ابڙي مان پاس ڪئي، انٽرميڊيئيٽ شاهه لطيف ڪاليج قمبر مان ڪئي.  پهرين ماسٽرس جي ڊگري ايڪنامڪس ۾ شاهه عبداللطيف يونيورسٽي خيرپور مان ڪئي ۽ پوءِ سنڌ يونيورسٽيءَ مان سنڌي ادب ۾ فرسٽ ڪلاس فرسٽ پوزيشن سان ماسٽرس ڪئي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://usind.academia.edu/AbbasKorejo|title=Abbas Korejo {{!}} University of Sindh, Pakistan - Academia.edu|website=usind.academia.edu|access-date=2023-01-26}}&lt;/ref&gt;  اٺين درجي ۾ پھرين ڪھاڻي ”پاڇا“ لکيائين ۽ پوءِ مختلف رِسالن ۽ اخبارن ۾ سندس ڪھاڻيون پڻ ڇپيون.

 
==ڇپيل ڪتابَ==
عباس ڪوريجي جي سڃاڻپ ڪهاڻيڪار، محقق ۽ نقاد واري آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://journal.sindhila.org/article-18|title=فليش فڪشن ۾ ضميري پڇاڙين جو ڪارج {{!}} The role of Pronominal Suffix in the Flash fiction|website=journal.sindhila.org|language=sd|access-date=2023-01-26}}&lt;/ref&gt; ڪهاڻين جو پهريون مجموعو ”چنڊ پيرن هيٺ”&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com:443/book.php?book_id=861|title=چنڊ پيرن هيٺ (عباس ڪوريجو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر|website=books.sindhsalamat.com|language=en|access-date=2020-10-30}}&lt;/ref&gt; 2005ع ۾ ڇپيو، ٻيو گڏيل ڪهاڻي ڪتاب ”کيرٿر تان اڏار“ 2006ع ۾ ڇپيو ۽  سندس ڪهاڻين جو مجموعو ”پنهنجي ڌرتي”&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com:443/book.php?book_id=78|title=پنهنجي ڌرتي (عباس ڪوريجو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر|website=books.sindhsalamat.com|language=en|access-date=2020-10-30}}&lt;/ref&gt; 2014ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو۔ سال 2015ع ۾ سندس تحقيقي ڪتاب ”[[جديد ڪهاڻي: فن ۽ موضوع]]“&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://www.encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=جديد%20ڪهاڻي|title=جديد ڪهاڻي : (Sindhianaسنڌيانا)|website=www.encyclopediasindhiana.org|language=sd|access-date=2020-10-30}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://books.sindhsalamat.com:443/book.php?book_id=86|title=جديد ڪهاڻي: فن ۽ موضوع (عباس ڪوريجو) {{!}} سنڌ سلامت ڪتاب گهر|website=books.sindhsalamat.com|language=en|access-date=2020-10-30}}&lt;/ref&gt; ڇپجي پڌرو ٿيو. جنهن جو ٻيو ڇاپو سال 2020ع ۾ شايع ٿيو آهي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://awamiawaz.pk/647536/|title=دبئي ۾ عباس ڪوريجي جي ڪتاب جي مهورت|date=2020-11-26|website=Awami Awaz|language=ur|access-date=2023-01-27}}&lt;/ref&gt; عباس ڪوريجي جو مضمونن جو ڪِتاب ”ادب ۽انتهاپسندي“ پڻ سال 2022ع جي شروعات ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو جنھن جِي مھورتي تقريب 27 فيبروري 2022ع تي دُبئي ايڪسپو 2020 ۾ ٿِي گُذري۔ 

عباس ڪوريجي جو لکيل ”وڻ“ ناول 2022ع ۾ ڇپجي پڌرو ٿيو، جنھن کي ادبي حلقي ۾ تمام گهڻي موٽ ملي.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhexpress.com.pk/editorial/story/60368/|title=وڻ|date=2022-10-18|website=Sindh Express|language=en-US|access-date=2023-01-27}}&lt;/ref&gt;

==سنڌي ڪميپوٽنگ لاءِ خدمتون ==
سنڌي ڪمپيوٽنگ لاءِ عباس ڪوريجي جي ڪيل خدمتن ۾ سنڌي ٻوليءَ جا فونٽ، سنڌيءَ ۾ ادبي ويبسائٽون، سنڌي ادب جي ڊجيٽلائيزشن شامل آھن.&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://korejo.wordpress.com/2013/05/08/%d8%a7%da%86%d9%88-%d8%aa%d9%87-%d8%b3%d9%86%da%8c%d9%8a-%da%aa%d9%85%d9%be%d9%8a%d9%88%d9%bd%d9%86%da%af-%d8%ac%d8%a7-%d8%b3%d9%87%da%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a-%d8%a8%da%bb%d8%ac%d9%88%d9%86/|title=اچو ته سنڌي ڪمپيوٽنگ جا سهڪاري بڻجون!|last=korejo2013|date=2013-05-08|website=عباس ڪوريجو جو سنڌي بلاگ|access-date=2023-01-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=http://sabheta.blogspot.com/2016/03/blog-post_12.html|title=سليمان وساڻ جو بلاگ: ڪمپيوٽر تي آيل سنڌي ٻولي وڌيڪ ترقي ڪيئن ڪري سگهي ٿي؟|last=Wassan|first=Muhammad Suleman|date=2016-03-12|website=سليمان وساڻ جو بلاگ|access-date=2023-01-26}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sindhsalamat.com/threads/46763/|title=شبير ڪنڀار سنڌي ٻوليءَ کي عالمي مقام ڏياريندڙ سَٿَ جو سپاهي ۽ شهسوار|website=SindhSalamat|access-date=2023-01-26}}&lt;/ref&gt;
  
== مڃتا ==
ھُن کي مختلف وقتن تي ادبي ۽ سماجي تنظيمن طرفان ايوارڊس، شيلڊس ڏنيون ويون آھن جَن ۾ ھيٺيون سرِ فھرست آھن:
* سنڌي ٻوليءَ جي بااختيار اداري پاران ”سال 2014ع جو بھترين ڪھاڻي ڪتاب“ ايوارڊ&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://sl.sindhila.org/page/sla-awards-january-2017?lang=sd|title=سنڌي ادب جي مختلف صنفن جي ڇپيل ڪتابن تي اوارڊ ڏيڻ جي تقريب {{!}} سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو|website=sl.sindhila.org|language=sd|access-date=2023-01-27}}&lt;/ref&gt;
* سنڌي ادبي سنگت طرفان سال 2006ع ۾ ”بھترين سيڪريٽري شاخ قمبر“ جو ايوارڊ
* مرزا قليچ بيگ چيئر، سنڌ يونيورسٽي پاران ”نوجوانن سان مِلو“ جي سِري ھيٺ ايوارڊ
* اسٽڊي سرڪل سنڌي شعبي پاران ”پھرين پوزيشن“ ايوارڊ
* اين.ايس.ٽي پاران ”بھترين يونٽ منتظم“ ايوارڊ
* سنڌ يونيورسٽيءَ پاران ’سنڌي ادب ۾ پھرين پوزيشن حاصل ڪرڻ تي‘ ”گولڊ ميڊل“ ۽ ”سلور ميڊل“&lt;ref&gt;{{حوالو_ويب|url=https://www.goodreads.com/author/show/25084515.Abbas_Korejo|title=Abbas Korejo|website=www.goodreads.com|access-date=2023-01-31}}&lt;/ref&gt;

== حوالا ==
{{حوالا}}
 
==ٻاهريان ڳنڍڻا ==
* [https://sindhipeoples.blogspot.com/2012/08/blog-post_2495.html عباس ڪوريجو]

[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌ جا ڪھاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ماڻھو]]
[[زمرو:جيوت ماڻهو]]
[[زمرو:1983ع جون پيدائشون]]
[[زمرو:سنڌ يونيورسٽي جا شاگرد]]</text>
      <sha1>7p6s1yijr8y2fxj74fyl7yib11rawvm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ولیم شیڪسپیئر</title>
    <ns>0</ns>
    <id>62017</id>
    <revision>
      <id>369199</id>
      <parentid>296680</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:24:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369199</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2213" sha1="t45eiw48ulcai70iiq0249xtxuvtpfo" xml:space="preserve">{{ڄاڻخانو شخصيت|name=وليم شيڪسپيئر|image=Shakespeare.jpg&lt;!--Please see the talk page before making any changes to the portrait--&gt;|caption= وليم شيڪسپيئر جي تصوير|birth_place=&lt;nowiki&gt; انگلينڊ &lt;/nowiki&gt;|death_date=۱۵ اپريل ۱۶۱۶.|death_place=انگلينڊ|occupation=ڊراما نگار{{!}}شاعر{{!}}اداڪار|movement=[[انگلش رينيسان]]|yearsactive=c. 1585–1613|spouse={{ايني ھيٿ وي}}|signature=William Shakespeare Signature.svg}}
'''وليم شيڪسپيئر''' (William Shakespeare) [[انگريزي ادب]] جو مشھور ڊرامي نگار، [[شاعر]] ۽ اداڪار، 26 اپريل 1564ع ۾ ڄائو. شيڪسپيئر کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي]] جو ۽ دنيا جو وڏي ۾ وڏو ڊرامي نگار پڻ سڏيو وڃي ٿو. شيڪسپيئر کي &quot;انگلينڊ جو قومي شاعر&quot; ۽ &quot;بارڊ آف ايوون&quot; سڏيو وڃي ٿو. شيڪسپيئر 39 ڊراما ۽ 154 چوڏھن سيٽن وارا نظم لکيا. شيڪسپيئر جي ڊرامن جا موضوع [[تاريخ]]، [[رومانيت]]، [[مزاح]] ۽ تجسس رهيا. 

سال 1607ع ڌاري شيڪسپيئر جي ڌيءَ، &quot;سوزينا&quot; جي شادي ماهر ڊاڪٽر جان هال سان ٿي. کين سال 1608ع ڌاري ڌيءَ (شيڪسپيئر جي ڏوهٽيءَ)، &quot;ايلزبيٿ&quot; جو جنم ٿيو، جنهن دوران [[ڊرامو]]، &quot;دي ٽيمپيسٽ&quot; لکي پورو ڪيائين ۽ ايڪٽنگ ڪمپنيءَ جون سموريون ذميواريون جان فليچر جي حوالي ڪري پاڻ اسٽئرٽفورڊ روانو ٿيو. سال 1612ع ڌاري قانوني معاملا طئي ڪرڻ خاطر [[لنڊن]] آيو ۽ دستاويزي بنيادن تي ڪمپني کان عليحدگي اختيار ڪيائين. سال 1613ع ۾ جان فليچر جي گڏيل سهڪار سان آخري ڊرامو &quot;هنري هشتم&quot; (Henry VIII) لکيو. هن عالمي شهرت رکندڙ شاعر ۽ ڊرامه نويس جي وفات 23 اپريل 1616ع تي ٿي.
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعر]]
[[زمرو:شخصيتون]]</text>
      <sha1>t45eiw48ulcai70iiq0249xtxuvtpfo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:Lua-based templates</title>
    <ns>14</ns>
    <id>62182</id>
    <revision>
      <id>369303</id>
      <parentid>210890</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:07:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369303</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="gfrirn286q8nxnutwpx8t7czy967z2g" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:لوا تي ٻَڌل سانچا}}</text>
      <sha1>gfrirn286q8nxnutwpx8t7czy967z2g</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369304</id>
      <parentid>369303</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:08:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سارسنڀال زمرا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>369304</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="113" sha1="buuaxcf90ctfz0ein61fhwkp1diiezv" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:لوا تي ٻَڌل سانچا}}

[[زمرو:سارسنڀال زمرا]]</text>
      <sha1>buuaxcf90ctfz0ein61fhwkp1diiezv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>روس جي جمهوريتون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>76434</id>
    <revision>
      <id>369296</id>
      <parentid>361013</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:00:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:لوا تي مشتمل سانچا]] کي [[زمرو:لوا تي ٻَڌل سانچا]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369296</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33677" sha1="ivfxcwlykexc8m2yeglcaf1w7jwtb6l" xml:space="preserve">{{Infobox subdivision type|name=جمھوریتون&lt;br&gt;Republics|alt_name=|map=[[File:Republics of Russia (labeled).svg|frameless|center|upright=2]]
|caption='''روس جي جمهوريتون''' Colors indicate [[Federal districts of Russia|federal districts]]. Republics are listed west to east:
*Southern (pink): ''[[Republic of Crimea|Crimea]]'',{{efn|name=crimea|Crimea was [[Annexation of Crimea by the Russian Federation|annexed by Russia in 2014]]; most of the international community recognizes it as a part of [[Ukraine]].{{sfn|Heaney|2018|p=180}}}} [[Adygea]], [[Kalmykia]]
*N. Caucasian (purple): [[Karachay-Cherkessia]], [[Kabardino-Balkaria]], [[North Ossetia–Alania]], [[Ingushetia]], [[Chechnya]], [[Dagestan]]
*Volga (green): [[Mordovia]], [[Chuvashia]], [[Mari El]], [[Tatarstan]], [[Udmurtia]], [[Bashkortostan]]
*Northwestern (aqua): [[Republic of Karelia|Karelia]], [[Komi Republic|Komi]]
*Siberian (blue): [[Altai Republic|Altai]], [[Khakassia]], [[Tuva]], [[Buryatia]]
*Far Eastern (amber): [[Sakha]]
|category=
|territory=[[روس|رشین فیڈریشن]]|start_date=|current_number=26 (ڪريميا، ڊونسڪ، لوهانسک، کيرسون ۽ زپوريزيا سان گڏ).|number_date=|population_range=سڀ کان ننڍي:&lt;br&gt;[[التائي جمهوريا]]&lt;br&gt;2,06,195&lt;br&gt;
&lt;br&gt;سڀ کان وڏي:&lt;br&gt;[[باشڪورتستان]]&lt;br&gt;40,72,102|area_range=سڀ کان ننڍي: [[انگوشتيا]]&lt;br&gt;3،123 چورس ڪلوميٽر&lt;br&gt;1،206 چورس ميل&lt;br&gt;سڀ کان وڏي:&lt;br&gt;[[ساکا جمهوريا]]&lt;br&gt;30,83,523 چورس ڪلوميٽر&lt;br&gt;11,90,555 چورس ميل|government=جمهوريتن جي حڪومت|subdivision=ضلعا ۽  جمهوريا جی اھميت جا شھر ۽ ٹائون}}
[[روس|روسي فيڊريشن]] 85 وفاقي ذيلي يونٽن ۾ ورهايل آهي، جن مان 26 [[ريپبلڪ|جمهوريتون]] آهن. جمهوريتون غير روسي نسل جي علائقن جي نمائندگي ڪن ٿیو.

روس ۾ جمهوريتون هڪ قسم جي وفاقي مضمون آهن. اهي اصل ۾ غير روسي نسلي گروهن لاء قومي رياستن جي طور تي ٺاهيا ويا، پر ان کان پوء انهن جي خودمختياري جو گهڻو حصو وڃائي ڇڏيو آهي.[[فائل:Republics_of_Russia1.png|thumb|450x450 عڪسلون|{{col-begin}}{{col-break}}
1.[[اديگيا]]&lt;br/&gt;
2.[[التائي جمهوريا]]&lt;br/&gt;
3.[[باشڪورتستان]]&lt;br/&gt;
4.[[بورياتيا]]&lt;br/&gt;
5.[[داغستان]]&lt;br/&gt;
6.[[انگوشتيا]]	      	
{{col-break}}
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
{{col-break}}
7.[[ڪبارڊينو-بلڪاريا]]&lt;br/&gt;
8.[[ڪالميڪيا]]&lt;br/&gt;
9.[[ڪاراچئ-سرڪيشيا]]&lt;br/&gt;
10.[[ڪئريليا|جمهوريه ڪريليا]]&lt;br/&gt;
11.[[ڪومي جمهوريه]]&lt;br/&gt;
12.[[ماري ايل|ماري-ايل جمهوريه]]
{{col-break}}
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
{{col-break}}
13.[[موردوويا]]&lt;br/&gt;
14.[[ساکا جمهوريا]]&lt;br/&gt;
15.[[اتر اوسيتيا-الانيا]]&lt;br/&gt;
16.[[تاتارستان]]&lt;br/&gt;
17.[[ٽووا|جمهوريه ٽووا]]&lt;br/&gt;
18.[[اڊمورتيا]]	      	
{{col-break}}
&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;&amp;nbsp;
{{col-break}}
19.[[خاڪئسيا|خاڪيشيا]]&lt;br/&gt;
20.[[چيچنيا]]&lt;br/&gt;
21.[[چوواشيا|چوواش جمهوريه]]&lt;br/&gt;
22.[[جمهوريه ڪريميا]]
{{col-end}}
]]

==جمھوریتن جي فھرست==
* جمھوریتن جي انفرادي جھنڊن لاءِ ڏسو: [[روس جا جھنڊا]] 

* [[اتر اوسيتيا-الانيا]]
* [[اديگيا]]
* [[التائي جمهوريا]]
* [[انگوشتيا]]
* [[اڊمورتيا]]
* [[باشڪورتستان]]
* [[بورياتيا]]
* [[تاتارستان]]
* [[جمهوريه ڪريميا]]
* [[خاڪئسيا]]
* [[داغستان]]
* [[ساکا جمهوريا]]
* [[ماري ايل]]
* [[موردوويا]]
* [[ٽووا]]
* [[چوواشيا]]
* [[چيچنيا]]
* [[ڪئريليا]]
* [[ڪاراچئ-سرڪيشيا]]
* [[ڪالميڪيا]]
* [[ڪبارڊينو-بلڪاريا]]
* [[ڪومي جمهوريه]]

{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
! scope=&quot;col&quot; | نالو
! scope=&quot;col&quot; class=&quot;unsortable&quot; | نقشو
! scope=&quot;col&quot; | مقامي بولی م نالو
! scope=&quot;col&quot; | گاديء جو ھنڌ 
! scope=&quot;col&quot; | قوميت
! scope=&quot;col&quot; | آبادي
(2010)&lt;ref name=&quot;census&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.pdf|title=2010 All-Russian Population Census|date=2011-12-22|website=All-Russian Population Census|language=ru|access-date=2019-05-12|archive-date=2013-06-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605102231/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/Documents/Vol1/pub-01-11.pdf|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
! scope=&quot;col&quot; | ایراضي
چورس ڪلوميٽر/چورس میل
|-&lt;!-- 01 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 1. [[اديگيا|اديگيا جي جمهوريه]]

| [[File:Map of Russia - Adygea (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Adygea in Russia]]
| &lt;small&gt;{{lang-ru|Республика Адыгея}} (ريسپبليڪا اديگيا)&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;مائيڪوپ
&lt;small&gt;''{{Transl|ady|Mıequapə}}''&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;{{lang-ru|Майкоп}} 
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;چرڪس&lt;br&gt;{{increase}}25.2%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;439,996&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|7792|{{convert|7792|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 02 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 2. [[التائي جمهوريا]]
| [[File:Map of Russia - Altai Republic (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Altai in Russia]]
| &lt;small&gt;{{lang-ru|Республика Алтай}} (ريسپبليڪا التائ)&lt;/small&gt; 

| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;&lt;small&gt;'''گورنو۔التائيسڪ'''&lt;/small&gt;  
&lt;small&gt;''{{Transl|kk|Gorno-Altaisk}}''&lt;/small&gt;
&lt;/div&gt;{{lang-ru|Горно-Алтайск}} ([[روسي ٻولي|روسي]])
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;التائي ماڻهو&lt;br&gt;{{increase}}33.9%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;206,168&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|92903|{{convert|92903|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 03 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 3. [[باشڪورتستان|باشڪورتستان جي جمهوريا]]
| [[File:Map of Russia - Bashkortostan (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Bashkortostan in Russia]]
| &lt;small&gt;{{lang-ru|Республика Башкортостан}} (''{{Transl|ru|Respublika Bashkortostan}}'') &lt;br /&gt;  (''{{Transl|ba|Başqortostan Respublikahı}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;يوفا ( &lt;small&gt;''{{Transl|ru|Ufa}}''&lt;/small&gt;)
&lt;/div&gt;{{lang-ru|Уфа}} (روسي)
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;باشڪر&lt;br&gt;{{decrease}}29.5%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;4,072,292 &lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|142947|{{convert|142947|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 04 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 4. [[بورياتيا|بورياتيا جي جمهوريا]]
| [[File:Map of Russia - Buryatia (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Buryatia in Russia]]
| {{lang-ru|Республика Бурятия}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Respublika Buryatiya}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(''{{Transl|bua|Buryaad Ulas}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;الان۔ادي
Ulan-Ade 
&lt;/div&gt;{{lang-ru|Улан-Удэ}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Ulan-Ude}}'')&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; &lt;small&gt;(''{{Transl|bua|Ulaan Üde}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;بوريات منگول&lt;br&gt;{{increase}}30%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;972,021&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|351334|{{convert|351334|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 05 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 5. [[چيچنيا|چيچن جمهوريا]]
| [[File:Map of Russia - Chechnya (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Chechnya in Russia]]
| {{lang-ru|Чеченская Республика}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Chechenskaya Respublika}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(''{{Transl|ce|Noxçiyn Respublika}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;[[گروزني]]
[[Grozny]]
&lt;/div&gt;{{lang-ru|Грозный}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Grozny}}'')&lt;/small&gt;  &lt;small&gt;(''{{Transl|ce|Sölƶa-Ġala}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;[[چيچن]]&lt;br&gt;{{increase}}93.4%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;1,268,989&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|16165|{{convert|16165|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 06 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 6. [[چوواشيا|چوواش جمهوريا]]
| [[File:Map of Russia - Chuvashia (disputed Crimea).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Chuvashia in Russia]]
| {{lang-ru|Чувашская Республика}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Chuvashskaya Respublika}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(''{{Transl|cv|Čăvaš Respubliki}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;چابوڪساري &lt;/div&gt;{{lang-ru|Чебоксары}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Cheboksary}}'')&lt;/small&gt; &lt;br /&gt; &lt;small&gt;(''{{Transl|cv|Šupaškar}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;چوواش &lt;br&gt;{{increase}}67.7%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;1,251,619&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|18343|{{convert|18343|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 07 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 7. [[ڪرائميا|ڪريميا جي جمهوريا]]
| [[File:Map of Russia - Crimea.svg|alt=Map showing Crimea in Russia|border|center|150x150px]]
| {{lang-ru|Республика Крым}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Krym — Respublika Krym}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-uk|Республіка Крим}}
 &lt;small&gt;(''{{Transl|uk|Respublika Krym}}'')&lt;/small&gt;

 داغستان - ريسپبليڪا داغستان (داغستان ريپبلڪ) * aghul: ريسپبليڪا ڊاگسٽان Avar: Дагъистаналъул Жумгьурият آذري: ڊاڪيومينٽري circasian: Дегӏестан Республика درگاوا: ڊارگوا komi: دگِيستان جُومگيورياٽ ibi: ڊاگرسٽانال ريسپبليڪا جواب ڏيڻ داغستان ڊاڪٽسٽان ريسپوبليڪاس ريسپبلڪ ڊاگسٽ روسي: ڊاگوسٽان ريسپبليڪا tatat:Respublikei Dogъistu ساڪور: ريسپبليڪا ڊاگسٽان&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(''{{Transl|crh|Qırım Cumhuriyeti}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;
سمفروپول
[[Simferopol]]&lt;/div&gt;{{lang-ru|Симферополь}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Simferopol}}'')&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;{{lang-uk|Сiмферополь}}
 &lt;small&gt;(''{{Transl|uk|Simferopol}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt; &lt;small&gt;(''{{Transl|crh|Aqmescit}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;روسي، يوڪريني، تاتار
{{efn|The republic was not formed with a titular nationality in mind.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.interpretermag.com/why-are-only-some-non-russian-republics-led-by-members-of-their-titular-nationalities/|title=Why are Only Some Non-Russian Republics Led by Members of Their Titular Nationalities?|last=Goble|first=Paul|date=2015-11-03|website=The Interpreter|access-date=2019-05-13}}&lt;/ref&gt;}}&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;1,913,731&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|26081|{{convert|26081|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 08 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 8. [[داغستان|جمهوريا داغستان]]

| [[File:Map of Russia - Dagestan (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Dagestan in Russia]]
| داغستان - ريسپبليڪا داغستان (داغستان ريپبلڪ) * aghul: ريسپبليڪا ڊاگسٽان Avar: Дагъистаналъул Жумгьурият آذري: ڊاڪيومينٽري circasian: Дегӏестан Республика درگاوا: ڊارگوا komi: دگِيستان جُومگيورياٽ ibi: ڊاگرسٽانال ريسپبليڪا جواب ڏيڻ داغستان ڊاڪٽسٽان ريسپوبليڪاس ريسپبلڪ ڊاگسٽ روسي: ڊاگوسٽان ريسپبليڪا tatat:Respublikei Dogъistu ساڪور: ريسپبليڪا ڊاگسٽان
{{collapsible list
|titlestyle = background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title = 13 بیو سرکاری بولیون
|&lt;small&gt;
آغول: Республика Дагъустан&lt;br&gt;
آوار: Дагъистаналъул Жумгьурият&lt;br&gt;
آذری:Дағыстан Республикасы&lt;br&gt;&lt;br&gt;
چرکی: Дегӏестан Республика&lt;br&gt;
درگاوا:Дагъистан Республика&lt;br&gt;
کومی:Дагъыстан Жумгьурият&lt;br&gt;
آئیبی:Дагъусттаннал Республика&lt;br&gt;
Республика Дагъустан&lt;br&gt;
Дагыстан Республикасы&lt;br&gt;
Республика Дагъустан&lt;br&gt;
روسی:Дагъустан Республика&lt;br&gt;
تاتاری:Республикей Догъисту&lt;br&gt;
ساکور:Республика Дагъустан&lt;br&gt;
&lt;/small&gt;}}
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;مکچڪالا&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;{{lang-ru|Махачкала}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Makhachkala}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;تيرهن مقامي قوميتون
واڌارو. گهٽتائي. مستحڪم.
&lt;/div&gt;
{{collapsible list
|titlestyle = background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title = فھرست
|1% اغول
&lt;br&gt;
29.4% آوار
&lt;br&gt;
4.5% آذربائيجانين
&lt;br&gt;
3.2% چيچن
&lt;br&gt;
17% دارگين
&lt;br&gt;
14.9% ڪالمڪ
&lt;br&gt;
5.6% لک
&lt;br&gt;
13.3% ليزگينس
&lt;br&gt;
1.4% نوگيس
&lt;br&gt;
1% رتولن
&lt;br&gt;
4.1% تباساران
&lt;br&gt;
0.5% ٽات
&lt;br&gt;
0.3% ساکرز
&lt;br&gt;
{{increase}}1%&lt;br&gt;
[[Avars (Caucasus)|Avars]]
&lt;br&gt;{{steady}}29.4%
&lt;br&gt;[[Azerbaijanis]]&lt;br&gt;
{{increase}}4.5%&lt;br&gt;
[[Chechens]]&lt;br&gt;
{{decrease}}3.2%&lt;br&gt;
[[Dargins]]&lt;br&gt;{{increase}}17%&lt;br&gt;
[[Kumyks]]&lt;br&gt;{{increase}}14.9%
&lt;br&gt;[[Laks (Caucasus)|Laks]]&lt;br&gt;{{increase}}5.6%
&lt;br&gt;[[Lezgins]]&lt;br&gt;
{{increase}}13.3%&lt;br&gt;
[[Nogais]]&lt;br&gt;{{decrease}}1.4%
&lt;br&gt;
[[Rutul people|Rutuls]]
&lt;br&gt;
{{steady}}1%&lt;br&gt;[[Tabasaran people|Tabasarans]]
&lt;br&gt;{{decrease}}4.1%
&lt;br&gt;[[Tat people (Caucasus)|Tats]]
&lt;br&gt;{{decrease}}0.5%
&lt;br&gt;
[[Tsakhur people|Tsakhurs]]&lt;br&gt;{{steady}}0.3%}}
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;2,910,249&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|50270|{{convert|50270|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 09 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 9. [[يوڪرين|ڊونيٽسڪ عوامي جمهوريا]]
| [[File:Map of Russia - Donetsk.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Donetsk in Russia]]
| {{lang-ru|Донецкая Народная Республика}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Donetskaya Narodnaya Respublika}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;
[[ڊونٽسڪ]]
&lt;/div&gt;{{lang-ru|Донецк}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Donetsk}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;روسي، يوڪريني&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;4,100,280{{efn|name=population|Pre-war population based on Ukrainian estimates.}}&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|26517|{{convert|26517|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}{{efn|name=TerriControl|Republic only has partial control of its territory.}}&lt;/div&gt; 
|-&lt;!-- 10 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 10. [[انگوشتيا|انگوشتيا جي جمهوريا]]
| [[File:Map of Russia - Ingushetia (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Ingushetia in Russia]]
| {{lang-ru|Республика Ингушетия}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Respublika Ingushetiya}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-inh|ГӀалгӀай Мохк}} &lt;small&gt;(''{{Transl|inh|Ġalġay Moxk}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;[[مگس]]&lt;/div&gt;{{lang-ru|Магас}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Magas}}'')&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;{{lang-inh|Магас}} &lt;small&gt;(''{{Transl|inh|Magas}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;[[انگوش ماڻهو|انگوش]]&lt;br&gt;{{increase}}94.1%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;412,529&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|3123|{{convert|3123|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 11 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 11. [[ڪبارڊينو-بلڪاريا|ڪبارڊينو۔بلڪر جمھوریا]]
| [[File:Map of Russia - Kabardino-Balkaria (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Kabardino-Balkaria in Russia]]
| {{lang-ru|Кабардино-Балкарская Республика}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Kabardino-Balkarskaya Respublika}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-kbd|Къэбэрдей-Балъкъэр Республикэ}} &lt;small&gt;(''{{Transl|kbd|Qəbərdey-Batlqər Respublikə}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-krc|Къабарты-Малкъар Республика}} &lt;small&gt;(''{{Transl|krc|Qabartı-Malqar Respublika}}'')&lt;/small&gt;
|[[نالچڪ]]{{lang-ru|Нальчик}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Nalchik}}'')&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;{{lang-kbd|Налщӏэч}} &lt;small&gt;(''{{Transl|kbd|Nalş’əç}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-krc|Нальчик}} &lt;small&gt;(''{{Transl|krc|Nalchik}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;[[Balkars]]&lt;br&gt;{{increase}}12.7%&lt;br&gt;[[Kabardians]]&lt;br&gt;{{increase}}57.2%
[[بلڪرز]]، [[ڪبارڊينو|ڪبارڊينز]]
&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;859,939&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|12470|{{convert|12470|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 12 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 12. [[ڪالميڪيا|ڪالميڪيا جي جمهوريا]] 
| [[File:Map of Russia - Kalmykia (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Kalmykia in Russia]]
| {{lang-ru|Республика Калмыкия}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Respublika Kalmykiya}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-xal-RU|Хальмг Таңһч}} &lt;small&gt;(''{{Transl|xal|Haľmg Tañğç}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;[[اليسٽا]]&lt;/div&gt;{{lang-ru|Элиста}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Elista}}'')&lt;/small&gt; &lt;br /&gt;{{lang-xal-RU|Элст}} &lt;small&gt;(''{{Transl|xal|Elst}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;ڪالميڪس&lt;br&gt;{{increase}}57.4%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;289,481&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|74731|{{convert|74731|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 13 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 13. [[ڪاراچئ-سرڪيشيا]]

| [[File:Map of Russia - Karachay-Cherkessia (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Karachay-Cherkessia in Russia]]
| {{lang-ru|Карачаево-Черкесская Республика}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Karachayevo-Cherkesskaya Respublika}}'')&lt;/small&gt;
{{collapsible list
|titlestyle = background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title = Four other official names
|[[Abaza language|Abaza]]: Къарча-Черкес Республика &lt;small&gt;(''Qarça-Çerkes Respublika'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-kbd|Къэрэшей-Шэрджэс Республикэ}} &lt;small&gt;(''{{Transl|kbd|Qərəṩey-Ṩərcəs Respublikə}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-krc|Къарачай-Черкес Республика}} &lt;small&gt;(''{{Transl|krc|Qaraçay-Çerkes Respublika}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-nog|Карашай-Шеркеш Республика}}&lt;small&gt;(''{{Transl|nog|Karaşay-Şerkeş Respublika}}'')&lt;/small&gt;}}
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;[[چرڪيسڪ]] &lt;br /&gt;&lt;br /&gt;&lt;/div&gt;{{lang-ru|Черкесск}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Čerkessk}}'')&lt;/small&gt;
{{collapsible list
|titlestyle = background:transparent;text-align:left;padding-left:2.5em;font-size:85%;&lt;!--size of [show]/[hide] link--&gt;
|title = Four other official names
|[[Abaza language|Abaza]]: Черкес къала &lt;small&gt;(''Черкесск'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-kbd|Шэрджэс къалэ}} &lt;small&gt;(''{{Transl|kbd|Ṩərcəs qalə}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br/&gt;{{lang-krc|Черкесск}} &lt;small&gt;(''{{Transl|krc|Çerkessk}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-nog|Шеркеш шахар}} &lt;small&gt;(''Şerkeş şahar'')&lt;/small&gt;}}
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;[[Abazins]]&lt;br&gt;{{increase}}7.8%&lt;br&gt;[[Kabardians]]&lt;br&gt;{{increase}}11.9%&lt;br&gt;[[Karachays]]&lt;br&gt;{{increase}}41%&lt;br&gt;[[Nogais]]&lt;br&gt;{{decrease}}3.3%
چرڪس، [[ابازين]]، [[ڪبارڊين]] [[ڪراچي]]، [[نوگيس]]&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;477,859&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|14277|{{convert|14277|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 14 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 14. [[ڪئريليا|جمهوريه ڪئريليا]]
| [[File:Map of Russia - Karelia (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Karelia in Russia]]
| {{lang-ru|Республика Карелия}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Respublika Kareliya}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-krl|Karjalan tazavaldu}}{{efn|The Karelian language has no official status in the republic but is nevertheless recognized as a &quot;regional language&quot; alongside [[Finnish language|Finnish]] and [[Veps language|Veps]].&lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Jung|first=Hakyung|date=2012|title=Language in a Borderland: On the Official Status of Karelian Language|url=https://www.academia.edu/4892711|journal=Slavic Studies|pages=1 and 13|via=Academia}}&lt;/ref&gt;}}
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;[[پيٽروزوووڊسڪ]] &lt;/div&gt;{{lang-ru|Петрозаводск}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Petrozavodsk}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-krl|Petroskoi}}
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;[[ڪريليئنز]]&lt;br&gt;{{decrease}}7.4%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;643,548&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|180520|{{convert|180520|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 15 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 15. [[خاڪئسيا|جمهوريه خاڪیشيا]]


| [[File:Map of Russia - Khakassia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Khakassia in Russia]]
| {{lang-ru|Республика Хакасия}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Respublika Khakasiya}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;[[Khakas language|Khakas]]: Хакас Республиказы &lt;small&gt;(''Khakas Respublikazy'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;اباڪان&lt;/div&gt;{{lang-ru|Абакан}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Abakan}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;[[Khakas language|Khakas]]: Абахан &lt;small&gt;(''Abakhan'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;کاڪاز&lt;br&gt;{{increase}}12.1%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;532,403&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|61569|{{convert|61569|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 16 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 16. [[ڪومي جمهوريه|ڪومي جمهوريا]]
| [[File:Map of Russia - Komi (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Komi in Russia]]
| {{lang-ru|Республика Коми}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Respublika Komi}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-kv|Коми Республика}} &lt;small&gt;(''{{Transl|kv|Komi Respublika}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;سکتيوڪر &lt;/div&gt;{{lang-ru|Сыктывкар}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Syktyvkar}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-kv|Сыктывкар}} &lt;small&gt;(''{{Transl|kv|Syktyvkar}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;[[ڪومي ماڻهو|ڪومي]]&lt;br&gt;{{decrease}}23.7%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;901,189&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|416774|{{convert|416774|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 17 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 17''. [[يوڪرين|لوهانسڪ عوامي جمهوريا]]''
| [[File:Map of Russia - Lugansk.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Luhansk in Russia]]
| {{lang-ru|Луганская Народная Республика}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Luganskaya Narodnaya Respublika}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;
''[[لوهانسڪ]]''
&lt;/div&gt;{{lang-ru|Луганск}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Lugansk}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;''روسي، يوڪريني''&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;2,121,322{{efn|name=population}}&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|26684|{{convert|26684|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}{{efn|name=TerriControl}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 18 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 18. [[ماري ايل|ماري ايل ريپبلڪ]]
| [[File:Map of Russia - Mari El (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Mari El in Russia]]
| {{lang-ru|Республика Марий Эл}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Respublika Mariy El}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-mrj|Мары Эл Республик}} &lt;small&gt;(''{{Transl|mrj|Mary El Republik}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-mhr|Марий Эл Республик}} &lt;small&gt;(''{{Transl|mhr|Mariy El Republik}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;يوشڪر۔اولا&lt;/div&gt;{{lang-ru|Йошкар-Ола}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Yoshkar-Ola}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-mrj|Йошкар-Ола}} &lt;small&gt;(''{{Transl|mrj|Yoshkar-Ola}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-mhr|Йошкар-Ола}} &lt;small&gt;(''{{Transl|mhr|Yoshkar-Ola}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;[[ماري ماڻهو|ماري]]&lt;br&gt;{{increase}}43.9%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;696,459&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|23375|{{convert|23375|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 19 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 19. [[موردوويا|جمهوريه مورڊوويا]]
| [[File:Map of Russia - Mordovia (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing Mordovia in Russia]]
| {{lang-ru|Республика Мордовия}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Respublika Mordoviya}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-myv|Мордовия Республикась}} &lt;small&gt;(''{{Transl|myv|Mordovija Respublikas}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-mdf|Мордовия Pеспубликась}} &lt;small&gt;(''{{Transl|mdf|Mordovija Respublikas}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;[[سرانسک|سارانسک]]&lt;/div&gt;{{lang-ru|Саранск}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Saransk}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-myv|Саран ош}} &lt;small&gt;(''{{Transl|myv|Saran osh}}'')&lt;br /&gt;&lt;/small&gt;{{lang-mdf|Саранош}} &lt;small&gt;(''{{Transl|mdf|Saranosh}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;مورڊوويئن&lt;br&gt;{{increase}}40%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;834,755&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|26128|{{convert|26128|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 20 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 20. [[اتر اوسيتيا-الانيا|اتر اوسيٽيا۔الانيا جي  جمھوریا]]

| [[File:Map of Russia - North Ossetia (Alania).svg|border|centre|150px|alt=Map showing North Ossetia–Alania in Russia]]
| {{lang-ru|Республика Северная Осетия–Алания}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Respublika Severnaya Osetiya–Alaniya}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-os|Республикӕ Цӕгат Ирыстон–Алани}} &lt;small&gt;(''{{Transl|os|Respublikæ Cægat Iryston–Alani}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;
ولاڊيڪاڪاز
&lt;/div&gt;{{lang-ru|Владикавказ}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Vladikavkaz}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-os|Дзӕуджыхъӕу}} &lt;small&gt;(''{{Transl|os|Dzæudžyqæu}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;اوسيٽيئن&lt;br&gt;{{increase}}65.1%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;712,980&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|7987|{{convert|7987|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 21 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 21.[[ساخا|ساکا جمهوريا]]
| [[File:Map of Russia - Sakha (Yakutia) (Crimea disputed).svg|border|centre|150px|alt=Map showing the Sakha Republic in Russia]]
| {{lang-ru|Республика Саха}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Respublika Sakha}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-sah|Саха Өрөспүүбүлүкэтэ}} &lt;small&gt;(''{{Transl|sah|Sakha Öröspüübülükete}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;
ياکوتسڪ
&lt;/div&gt;{{lang-ru|Якутск}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Yakutsk}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-sah|Дьокуускай}} &lt;small&gt;(''{{Transl|sah|Dokuuskay}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;ياقوتي &lt;br&gt;{{increase}}49.9%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;958,528&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|3083523|{{convert|3083523|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 22 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 22. [[تاتارستان|تاتارستان جي جمهوريا]]
| [[File:Map of Russia - Tatarstan.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Tatarstan in Russia]]
| {{lang-ru|Республика Татарстан}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Respublika Tatarstan}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-tt-Cyrl|Татарстан Республикасы}} &lt;small&gt;(''{{Transl|tt|Tatarstan Respublikası}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;قازان&lt;/div&gt;{{lang-ru|Казань}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Kazan}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-tt-Cyrl|Казан}} &lt;small&gt;(''{{Transl|tt|Kazan}}'')&lt;/small&gt; 
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;تاتاري&lt;br&gt;{{increase}}53.2%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;3,786,488&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|67847|{{convert|67847|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 23 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 23. [[ٽووا|جمهوريه ٽووا]]
| [[File:Map of Russia - Tuva.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Tuva in Russia]]
| {{lang-ru|Республика Тува}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Respublika Tuva}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;&lt;br /&gt;{{lang-tyv|Тыва Республика}} &lt;small&gt;(''{{Transl|tyv|Tyva Respublika}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;ڪزل&lt;/div&gt;{{lang-ru|Кызыл}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Kyzyl}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-tyv|Кызыл}} &lt;small&gt;(''{{Transl|tyv|Kyzyl}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;توواڻي&lt;br&gt;{{increase}}82%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;307,930&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|168604|{{convert|168604|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|-&lt;!-- 24 ---&gt;
! scope=&quot;row&quot; | 24. [[اڊمورتيا|اڊرمرٽ جي جمهوريا]]
| [[File:Map of Russia (2014–2022) - Udmurtia.svg|border|centre|150px|alt=Map showing Udmurtia in Russia]]
| {{lang-ru|Удмуртская Республика}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Udmurtskaya Respublika}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-udm|Удмурт Элькун}} &lt;small&gt;(''{{Transl|udm|Udmurt Elkun}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;ازويشڪ&lt;/div&gt;{{lang-ru|Ижевск}} &lt;small&gt;(''{{Transl|ru|Izhevsk}}'')&lt;/small&gt;&lt;br /&gt;{{lang-udm|Ижкар}} &lt;small&gt;(''{{Transl|udm|Ižkar}}'')&lt;/small&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;اڊرمرٽس&lt;br&gt;{{decrease}}28%&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;1,521,420&lt;/div&gt;
| &lt;div style=&quot;width: 100%; line-height: 2em; text-align:center;&quot;&gt;{{sort|42061|{{convert|42061|km2|sqmi|0|abbr=on}}}}&lt;/div&gt;
|}

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:روس]]
[[زمرو:روس جي جمهوريتون]]
[[زمرو:روس جا وفاقي ماتحت]]
[[زمرو:روس جي انتظامي ورهاستون]]
[[زمرو:روس جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:روس سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:جاگرافي-سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:يورپ سان لاڳاپيل فهرستون]]
[[زمرو:روس جي پهرين سطح جي انتظامي ورهاست]]
[[زمرو:بالٽو-سلواڪ گھڻ ٻوليائي سهائتا سانچا]]
[[زمرو:لوا تي ٻَڌل سانچا]]</text>
      <sha1>ivfxcwlykexc8m2yeglcaf1w7jwtb6l</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باب:ادب</title>
    <ns>100</ns>
    <id>80394</id>
    <revision>
      <id>369272</id>
      <parentid>303958</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:51:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369272</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="10921" sha1="asc1o0h274dpogbgnucazgb8n8gd8om" xml:space="preserve">'''پورٽل جي سار سنڀال جي حالت:''' (نومبر، 2024ع) 
* هن پورٽل جا ذيلي صفحا هڪ ايڊيٽر طرفان چيڪ ڪيا ويا آهن ۽ ڏٺا ويا آهن ته ضرورت کان وڌيڪ نه آهن. 
* مھرباني ڪري تدوين ڪرڻ وقت احتياط ڪريو، خاص ڪري جيڪڏھن خودڪار ايڊيٽنگ سافٽ ويئر استعمال ڪريو.
{{portal description}}
&lt;div style=&quot;float:left; padding:10px; background:#F8EABA; border:1px solid #7B3F00;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;font-size:135%; text-align: center;&quot;&gt;
'''باب:ادب'''
&lt;/div&gt;
[[File:Institute of Sindhology Jamshoro - panoramio.jpg|thumb|250px|[[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]]، [[ڄامشورو]]]] 
'''ادب''' (Literature) ڪنهن به تحريري ڪم جو مجموعو آهي، پر ان کي لکڻين لاءِ به وڌيڪ تنگ ڪيو ويندو آهي، خاص طور تي هڪ [[فن]] جي شڪل سمجهي ويندي آهي، خاص ڪري [[ناول]]، [[ڊراما]] ۽ [[نظم]]. ان ۾ پرنٽ ۽ ڊجيٽل لکڻيون شامل آھن. تازن صدين ۾، تعريف کي وڌايو ويو آهي زباني ادب شامل ڪرڻ لاء، جن مان گهڻو ڪري نقل ڪيو ويو آهي. ادب [[علم]] ۽ [[تفريح]] کي رڪارڊ ڪرڻ، محفوظ ڪرڻ ۽ منتقل ڪرڻ جو هڪ طريقو آهي. اهو پڻ سماجي، نفسياتي، روحاني، يا سياسي ڪردار ٿي سگهي ٿو. [[ادبي تنقيد]] قديم ترين علمي مضمونن مان هڪ آهي، جنهن جو تعلق مخصوص نصوص جي ادبي قابليت يا دانشورانه اهميت سان آهي. ڪتابن ۽ ٻين نصوص جي مطالعي کي نموني يا روايتن جي بدران متن جي تنقيد يا [[ڪتاب]] جي تاريخ سان ڍڪيل آهي. &quot;ادب&quot;، هڪ فن جي روپ جي طور تي، ڪڏهن ڪڏهن ادبي افسانن جي مترادف طور استعمال ڪيو ويندو آهي، فني مهارت جي مقصد سان لکيل افسانا، پر مختلف غير افسانوي صنفن ۾ ڪم پڻ شامل ڪري سگھن ٿا، جهڙوڪ [[سوانح عمري]]، ڊائريون، يادگار، خط ۽ مضمون. هن وسيع وصف جي اندر، ادب ۾ غير افسانوي ڪتاب، مضمون، يا ڪنهن خاص موضوع تي لکيل معلومات شامل آهن. ([[ادب|مڪمل مضمون...]])
{{Box-footer}}
'''منتخب ادبي ڪم'''
[[File:TheRedBadgeOfCourage.jpg|thumb|left|150px]]
'''ريڊ بيج آف ڪوريج''' آمريڪي ليکڪ اسٽيفن ڪرين جو جنگي ناول آهي. آمريڪي گهرو ويڙهه دوران، جيڪو ڪرين جي پيدا ٿيڻ کان اڳ ختم ٿيو، ڪهاڻي يونين آرمي جي هڪ نوجوان پرائيويٽ، هينري فليمنگ جي باري ۾ آهي، جيڪو جنگ جي ميدان مان ڀڄي ويو. شرمندگيءَ سان غالب ٿي، هو پنهنجي بزدلي کي منهن ڏيڻ لاءِ هڪ زخم جي خواهش رکي ٿو- ”همت جو لال بيج“. جڏهن هن جي رجمينٽ هڪ ڀيرو ٻيهر دشمن کي منهن ڏئي ٿي، هينري معياري طور تي ڪم ڪري ٿو. ناول پنهنجي مخصوص اسلوب جي ڪري مشهور آهي، جنهن ۾ حقيقي جنگ جا منظر شامل آهن، ان سان گڏ رنگين تصويرن جو بار بار استعمال، ۽ لوهي ڍنگ شامل آهي. پاڻ کي هڪ روايتي جنگ جي داستان کان الڳ ڪندي، ڪرين جي ڪهاڻي پنهنجي ڪردار جي اندروني تجربي کي ظاهر ڪري ٿي - هڪ سپاهي جنگ کان ڀڄي رهيو آهي - بجاء هن جي چوڌاري ٻاهرين دنيا جي ڀيٽ ۾. ان جي استعمال لاءِ پڻ قابل ذڪر آهي جنهن کي ڪرين ”خوف جي نفسياتي تصوير“ سڏيو آهي، ناول جي علامتي ۽ علامتي خوبيون اڪثر ڪري تنقيد ڪندڙن پاران بحث مباحثو ڪندا آهن. ڪهاڻيءَ جا ڪيترائي موضوع پختگي، هيرو ازم، بزدلي ۽ فطرت جي بي حسي آهن. جرئت جو ريڊ بيج تمام وڏي تعريف حاصل ڪئي- جنهن کي H. G. Wells سڏيو ”سڀني جو ننگا ناچ“- ان جي اشاعت کان ٿوري دير بعد، ڪرين کي چوويهن سالن جي عمر ۾ فوري طور تي مشهور شخصيت بڻائي ڇڏيو.
 
وڌيڪ چونڊيل ڪم: 

وڌيڪ پڙهو... 

'''منتخب ٿيل سوانح عمريون'''  

خاص مضمون هتي ڏيکاريا ويا آهن.
[[File:Title page William Shakespeare's First Folio 1623.jpg|thumb|upright=0.75|Title page of the ''[[First Folio]]'', 1623. Copper engraving of Shakespeare by [[Martin Droeshout]].]]
'''وليم شيڪسپيئر''' (23 اپريل 1564 - 23 اپريل 1616) هڪ انگريزي ڊراما نگار، شاعر ۽ اداڪار هو. هن کي انگريزي ٻوليءَ جو سڀ کان وڏو ليکڪ ۽ دنيا جو اڳوڻو ڊراما نگار مڃيو وڃي ٿو. هن کي اڪثر ڪري انگلينڊ جو قومي شاعر ۽ ”بارڊ آف ايون“ (يا رڳو ”دي بارڊ“) سڏيو ويندو آهي. سندس موجوده ڪم، جن ۾ تعاون شامل آهي، ڪجهه 39 ڊراما، 154 سونيٽ، ٽي ڊگها داستاني نظم ۽ ڪجهه ٻيون نظمون، ڪجهه غير يقيني تصنيفات تي مشتمل آهن. هن جا ڊراما هر وڏي جاندار ٻولي ۾ ترجمو ڪيا ويا آهن ۽ ڪنهن ٻئي ڊراما نگار جي ڀيٽ ۾ گهڻو ڪري پيش ڪيا ويا آهن. شيڪسپيئر انگريزي ٻولي ۾ سڀ کان وڌيڪ بااثر ليکڪ رهي ٿو، ۽ سندس ڪم جو مطالعو ۽ ٻيهر تعبير جاري آهي. شيڪسپيئر جو جنم ۽ پرورش اسٽريٽفورڊ-اپون-ايون، واروڪ شائر ۾ ٿيو. 18 سالن جي ڄمار ۾، هن Anne Hathaway سان شادي ڪئي، جنهن سان هن کي ٽي ٻار هئا: سوزانا، ۽ جايون هيمنٽ ۽ جوڊٿ. 1585 ۽ 1592 جي وچ ۾، هن لنڊن ۾ هڪ ڪامياب ڪيريئر جي شروعات ڪئي هڪ اداڪار، ليکڪ، ۽ هڪ راند ڪمپني جو حصو مالڪ (&quot;شيئرر&quot;) جنهن کي لارڊ چيمبرلين مين سڏيو ويندو هو، جيڪو بعد ۾ ڪنگ جيمس جي عروج کان پوء ڪنگس مين جي نالي سان مشهور ٿيو. VI اسڪاٽ لينڊ جو انگريزي تخت تي. 49 سالن جي عمر ۾ (تقريبا 1613)، ظاهر ٿئي ٿو ته هو اسٽريٽفورڊ ڏانهن رٽائر ٿيو، جتي هو ٽن سالن کان پوء مري ويو. شيڪسپيئر جي ذاتي زندگي جا ٿورا رڪارڊ بچيا آهن؛ هن اهڙين معاملن جي باري ۾ ڪافي قياس آرائي ڪئي آهي جهڙوڪ هن جي جسماني شڪل، هن جي جنسيت، هن جي مذهبي عقيدن ۽ ڪجهه حد تائين نظرياتي طور تي ته ڇا هن ڏانهن منسوب ڪيل ڪم ٻين طرفان لکيل هئا. ([[ولیم شیڪسپیئر|مڪمل مضمون...]])

* [[قرون وسطي ادب]] 
* [[رينسانس ادب]] 
* [[ڪتابن جي تاريخ]]
* [[سفرناما]] 
* [[پرفارمنس شاعري]] 
* [[شاعري جي تاريخ]] 
* [[ايشيائي ادب]] 
* [[عربي ادب]]
* [[پاڪستاني ادب]] 
* [[اردو ادب]] 
* [[سنڌي ادب]] 
* [[انگريزي ادب]] 
* [[ادب ۾ نوبل انعام]] 
* [[ٻارن جو ادب]] 
* [[پرين جي ڪهاڻيون]] 
* [[لوڪ ڪهاڻيون]]
{{Box-footer}} 
'''[[ادب]]:''' 
* [[ادب جي تاريخ]]  
* [[ڪتاب جي تاريخ]]
* [[ادبي تنقيد]]
* [[ادبي نظريو]] 
* '''اشاعت صنف جي لحاظ کان'''
** [[سوانح عمري]] 
** [[مزاحيه ادب]]
** [[ڊراما]] 
** [[داستان]]
** [[افسانو]]
** [[تصور]] 
** [[تاريخي افسانو]]
** [[خوفناڪ]] 
** [[پر اسرار]] 
** [[داستان (نان فڪشن)]]
** [[غزل]] 
** [[شاعري]]
** [[رومانوي ادب]] 
** [[طنزيه ادب]] 
** [[سائنس فڪشن]]
** [[ٽريجڊي]] 
** [[ڪاميڊي]] 
* وڌيڪ... 
* '''علائقي جي لحاظ کان'''
** [[افريقي ادب]]  
** [[ايشيائي ادب]] 
** [[يورپي ادب]]
** [[لاطيني آمريڪي ادب]] 
** [[اتر آمريڪي ادب]]  
** [[سامونڊي ادب]]
* '''دور جي لحاظ کان'''
** [[قديم ادب]] 
** [[ابتدائي قرون وسطي جو ادب]] 
** [[قرون وسطي جو ادب]] 
** [[ريناسنس جو ادب]] 
** [[ابتدائي جديد ادب]]  
** [[جديد ادب]]
* '''صدي جي لحاظ کان''' 
** [[ادب]]، [[ڏهين صدي عيسوي]] ۾ 
** [[11هين صدي عيسوي]] ۾ 
** [[12هين صدي عيسوي]] ۾ 
** [[13هين صدي عيسوي]] ۾ 
** 14هين صدي عيسوي ۾ 
** 15هين صدي عيسوي ۾ 
** 16هين صدي عيسوي ۾ 
** 17هين صدي عيسوي ۾ 
** 18هين صدي عيسوي ۾ 
** 19هين صدي عيسوي ۾ 
** 20هين صدي عيسوي ۾ 
** 21هين صدي عيسوي ۾ 
* '''تازو ادب''' 
** [[ادب]] سال [[2023ع]] ۾ 
** 2022ع ۾ 
** 2021ع ۾ 
** 2020ع ۾ 
** 2019ع ۾ 
** 2018ع ۾ 
** 2017ع ۾ 
** 2016ع ۾ 
** 2015ع ۾ 
** 2014ع ۾ 
** 2013ع ۾ 
** 2012ع ۾ 
** 2011ع ۾ 
** 2010ع ۾ 
** وڌيڪ
{{Box-footer}}
Categories
{{Box-footer}}
Related portals
{{Box-footer}}
Things you can do
{{Box-footer}}
Related WikiProjects
{{Box-footer}}
'''لاڳاپيل وڪيميڊيا'''

وڪيميڊيا فائونڊيشن جا هيٺيان منصوبا، هنن موضوع تي وڌيڪ مهيا ڪن ٿا: 
* Commons: مفت ميڊيا جو خزانو 
* Wikibooks: مفت درسي ڪتابون 
* Wikidata: مفت علم جو بنياد 
* Wikinews: مفت مواد جي خبرون
* Wikiquote: اقوال زرين جو مجموعو 
* Wikisource: مفت مواد لائبريري
* Wikiversity: مفت سکيا جا اوزار
* Wiktionary: لغت ۽ مخزن العلوم (ٿيسارس)
{{Box-footer}}
'''وڌيڪ پورٽل'''

بابن کي استعمال ڪندي وڪيپيڊيا کي ڳوليو.
* [[:باب:سڀ باب جي فهرست]]
* [[:باب:تاريخ]]
* [[:باب:طرزيات|باب:ٽيڪنالاجي]]
* [[:باب:جاگرافي]] 
* [[:باب:رياضيات]] 
* [[:باب:سائنس]]
* [[:باب:سوانح حيات]]
* [[:باب:فنون]]
* [[:باب:معاشرو]]
* [[:باب:هاڻوڪا واقعا]]
{{Box-footer}}
&lt;/div&gt;
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[Category:Literature portals| ]]
[[Category:Arts portals]]</text>
      <sha1>asc1o0h274dpogbgnucazgb8n8gd8om</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ليليٰ ۽ مجنون</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80396</id>
    <revision>
      <id>369210</id>
      <parentid>299790</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369210</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="11003" sha1="r5lf30xfgzcqxrkv6rtf6vj2ob4by0k" xml:space="preserve">{{Short description|Romantic narrative poem by Nizami Ganjavi}}
[[File:Layla and Majnun2.jpg|left|thumb|upright=1.35|نظاميءَ جي نظم واري داستان جو هڪ مني ايچر. جن ۾ ڏيکاريو ويو آهي ته مرڻ کان اڳ ليليٰ ۽ مجنون آخري ڀيرو ملن ٿا. ٻئي بي هوش ٿي ويا آهن ۽ مجنون جو هڪ وڏيل ليليٰ کي بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪري ٿو جڏهن ته جهنگلي جانور ان جوڙي کي ناپسنديده مداخلت ڪندڙن کان بچائي رهيا آهن. (16هين صدي عيسويء جي آخر جو هڪ تصويري خيال)]]
'''ليليٰ ۽ مجنون''' (عربي: مجنون ليلى، &quot;ليلا جو پاگل عاشق&quot;؛ فارسي: ليلي و مجنون)&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ykdjAAAAMAAJ|title=Banipal: Magazine of Modern Iran Literature|year=2003}}&lt;/ref&gt; هڪ پراڻي عرب داستان آهي،&lt;ref&gt;{{cite book|title=A Two-Colored Brocade: The Imagery of Persian Poetry|last=Schimmel|first=Annemarie|year=2014|page=131|quote=Indeed, the old Arabic love story of Majnun and Layla became a favorite topic among Persian poets.}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=rOlHjFjiOJIC|title=The Islamic Review &amp; Arab Affairs|year=1970|volume=58|page=32|quote=Nizāmī's next poem was an even more popular lovestory of the Islamic world, Layla and Majnun, of Arabic origin.}}&lt;/ref&gt;  جيڪا ستين صديءَ جي عرب شاعر قيس ابن الملوهءَ ۽ سندس معشوق، ليليٰ بنت مهدي (بعد ۾ ليليٰ العامريه جي نالي سان مشھور ٿي) جي باري ۾ آهي.&lt;ref name=&quot;:02&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem|title=LEYLI O MAJNUN – Encyclopaedia Iranica|last=electricpulp.com|website=www.iranicaonline.org|language=en|access-date=14 March 2018}}&lt;/ref&gt;

”ليليٰ مجنون جو موضوع، فارسي شاعر نظامي گنجويءَ جي 584 هجري/1188ع ۾ لکيل نثري نظم ذريعي، جيڪا سندس &quot;خمسه&quot; جو ٽيون حصو آهي&lt;ref name=&quot;:03&quot;&gt;{{Cite web|url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem|title=LEYLI O MAJNUN – Encyclopaedia Iranica|last=electricpulp.com|website=www.iranicaonline.org|language=en|access-date=14 March 2018}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=3E8LAQAAMAAJ&amp;q=Layla+Majnun+%22arabic+story%22|title=General Introduction to Persian Literature: A History of Persian Literature|last1=Bruijn|first1=J. T. P. de|last2=Yarshater|first2=Ehsan|date=2009|publisher=I. B. Tauris|isbn=9781845118860|language=en}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UYdGl8XM8L0C&amp;q=Layla+Majnun+%22arabic+story%22&amp;pg=PA110|title=The Complete Idiot's Guide to World Mythology|last1=PhD|first1=Evans Lansing Smith|last2=Brown|first2=Nathan Robert|date=2008|publisher=Penguin|isbn=9781101047163|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=XoX2r08TGkkC&amp;q=%22arabic+story%22&amp;pg=PT91|title=No More Silly Love Songs: A Realist's Guide To Romance|last1=Grose|first1=Anouschka|date=2011|publisher=Granta Publications|isbn=9781846273544|language=en}}&lt;/ref&gt; عربيءَ کان فارسي، ترڪي ۽ هندستاني ٻولين ۾ منتقل ٿيو“.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=X_hIAAAAYAAJ|title=The Posthumous career of Manuel Puig|year=1991|page=758}}&lt;/ref&gt; اها سندن عشقيه داستان جي ساراهه جي هڪ مشهور نظم آهي.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&amp;doWhat=lsq&amp;shid=293&amp;start=0|title=أدب .. الموسوعة العالمية للشعر العربي قيس بن الملوح (مجنون ليلى)|archive-url=https://web.archive.org/web/20170708143814/http://www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&amp;doWhat=lsq&amp;shid=293&amp;start=0|archive-date=8 July 2017|access-date=2 March 2017|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;al-hakawati.net/arabic/Civilizations/diwanindex2a4.pdf&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite web|url=http://www.visions.az/en/news/271/a3e8bd5c/|title=Visions of Azerbaijan Magazine ::: Nizami - Poet for all humanity}}&lt;/ref&gt;

قيس ۽  ليليٰ کي نوجواني هوندي ئي هڪ ٻئي سان پيار ٿي ويندو آهي، پر جڏهن وڏا ٿيا ته ليليٰ جي پيءُ کين گڏ رهڻ نه ڏنو. قيس تي هن جو اثر پيو ۽ هو ديوانو ٿي ويو. سندس قبيلو، بنو عامر ۽ برادري کيس &quot;مجنون&quot; جو لقب ڏنو (مجنون ”پاگل“، لغوي معني ”جن تي جن قبضو ڪيو“). نظاميءَ کان گهڻو اڳ، فارسي &quot;اخبارن&quot; ۾ هي ننڍي ننڍي داستانن جي صورت ۾ افسانوي صورتخطيءَ ۾ ڇپيل هئي. مجنون جي باري ۾ ابتدائي قصا ۽ زباني رپورٽون ڪتاب الآغاني ۽ ابن قتيبه جي ”الشعر و الشعراء“ ۾ درج ٿيل آهن. قصا گهڻو ڪري تمام ننڍا هوندا هئا ۽ صرف دور سان ڳنڍيل هئا ۽ ٿورو يا ڪو به پلاٽ جي ترقي نه ڏيکاريندا هئا. نظامي مجنون جي باري ۾ سيڪولر ۽ صوفياتي ذريعا گڏ ڪيا ۽ مشهور عاشقن جي هڪ واضح تصوير پيش ڪئي.&lt;ref name=&quot;Ghorab2&quot;&gt;Layli and Majnun: Love, Madness and Mystic Longing, Dr. Ali Asghar Seyed-Gohrab, Brill Studies in Middle Eastern literature, Jun 2003, {{ISBN|90-04-12942-1}}. excerpt: Although Majnun was to some extent a popular figure before Nizami's time, his popularity increased dramatically after the appearance of Nizami's romance. By collecting information from both secular and mystical sources about Majnun, Nizami portrayed such a vivid picture of this legendary lover that all subsequent poets were inspired by him, many of them imitated him and wrote their own versions of the romance. As is seen in the following chapters, the poet uses various characteristics deriving from [[‘Udhrite]] love poetry and weaves them into his own Persian culture. In other words, Nizami Persianises the poem by adding several techniques borrowed from the Persian epic tradition, such as the portrayal of characters, the relationship between characters, description of time and setting, etc.&lt;/ref&gt; ان کان پوءِ ٻين ڪيترن فارسي شاعرن به سندس نقل ڪيو ۽ پنهنجا پنهنجا نسخا لکيا.&lt;ref name=&quot;Ghorab3&quot;&gt;Layli and Majnun: Love, Madness and Mystic Longing, Dr. Ali Asghar Seyed-Gohrab, Brill Studies in Middle Eastern literature, Jun 2003, {{ISBN|90-04-12942-1}}. excerpt: Although Majnun was to some extent a popular figure before Nizami's time, his popularity increased dramatically after the appearance of Nizami's romance. By collecting information from both secular and mystical sources about Majnun, Nizami portrayed such a vivid picture of this legendary lover that all subsequent poets were inspired by him, many of them imitated him and wrote their own versions of the romance. As is seen in the following chapters, the poet uses various characteristics deriving from [[‘Udhrite]] love poetry and weaves them into his own Persian culture. In other words, Nizami Persianises the poem by adding several techniques borrowed from the Persian epic tradition, such as the portrayal of characters, the relationship between characters, description of time and setting, etc.&lt;/ref&gt; نظامي اذرين (عرب قبيلو)&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.britannica.com/art/Arabic-literature/Love-poetry|title=Arabic literature - Love Poetry, Verse, Romance {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|language=en|access-date=2024-04-13}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.middleeasteye.net/discover/middle-east-udhri-poetry-love-hurts|title=Why love always hurts in udhri poetry|website=Middle East Eye|language=en|access-date=2024-04-13}}&lt;/ref&gt; جي عشقيه شاعريءَ مان اثر ورتو، جنهن ۾ شهوت ۽ محبوب ڏانهن ڪشش، اڪثر ڪري اڻپوري تمنا جي ڪري هوندي هئي.&lt;ref name=&quot;Scroggins 19962&quot;&gt;{{Cite journal|last=Scroggins|first=Mark|date=1996|title=Review|journal=African American Review|doi=10.2307/3042384|jstor=3042384}}&lt;/ref&gt; 

نظامي جي ڪم جون ڪيتريون ئي تقليدون ڪيون ويون آهن، جن مان ڪيترائي اصل ادبي ڪم، جن ۾ امير خسرو دهلويءَ جو &quot;مجنون و ليلي&quot; (1299ع ۾ مڪمل ٿيو) ۽ جامي جو نسخو، 1484ع ۾ مڪمل ٿيو، جن ۾ 3,860 تائين رباعيون آهن، شامل آهن. ٻيا قابل ذڪر ڪم مڪتبي شيرازي، هاتفي (وفات 1520ع) ۽ فضولي (وفات 1556ع) جا آهن، جيڪي عثماني ترڪي ۽ هندستان ۾ مشهور ٿيا. سر وليم جونز سال 1788ع ۾ ڪلڪتي ۾ هاتفي جو رومانس شايع ڪيو. نظامي جي نسخي کانپوءِ رومانس جي مقبوليت پڻ ان جي غزلن جي شاعريءَ ۽ صوفي مثنوي جي حوالن مان ظاهر ٿئي ٿي. نظامي جي رومانس جي ظاهر ٿيڻ کان اڳ،  شعري مجموعن ۾ ليليٰ ۽ مجنون جي باري ۾ صرف چند اشارا موجود هئا. ٻارهين صديءَ کان پوءِ عاشقن بابت ڪھاڻين جو تعداد ۽ قسم به گھڻو وڌيو. تصوف جي ماهرن فني صوفياتي تصورن کي بيان ڪرڻ لاءِ مجنون جي باري ۾ ڪيتريون ئي ڪهاڻيون لکيون آهن ۽ خيال پيش ڪيا آهن جهڙوڪ فنا، ديوانگي، فدا (خود قرباني) وغيره. نظامي جو ڪم ڪيترن ئي ٻولين ۾ ترجمو ٿي چڪو آهي.&lt;ref name=&quot;Iranica2&quot;&gt;{{cite encyclopedia|last=Seyed-Gohrab|first=A. A.|title=LEYLI O MAJNUN|encyclopedia=[[Encyclopædia Iranica]]|url=http://www.iranicaonline.org/articles/leyli-o-majnun-narrative-poem|access-date=7 July 2012|date=15 July 2009}}&lt;/ref&gt;   جديد عربي ٻوليءَ جي ڪلاسيڪل عربي ڪهاڻي جي موافقت ۾ شوقي جو ڊرامو، &quot;ليلي جو پاگل عاشق&quot; (The Mad Lover of Layla) شامل آهي.&lt;ref&gt;{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=xUrm9z9OOdkC|title=Modern Arabic Drama in Egypt|last=Badawi|first=M.M.|publisher=Cambridge University Press|year=1987|isbn=9780521242226|page=225|author-link=Muhammad Mustafa Badawi}}&lt;/ref&gt;

== ڪهاڻي ==

== قيس ۽ ليليٰ جو نسب ==

== جڳھ ==

== تاريخ ۽ اثر ==

== ٻيا اثر ==

== مشهور ثقافت ۾ ==

== پڻ ڏسو ==

== خارجي لنڪس ==

==پڻ ڏسو==
* [[ليلي ۽ مجنون (ناٽڪ ناچ)]]
==خارجي لنڪس==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:عربي ادب]]
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻي]]
[[زمرو:فارسي ادب]]
[[زمرو:صوفي ادب]]</text>
      <sha1>r5lf30xfgzcqxrkv6rtf6vj2ob4by0k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ناول ديواتا</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80443</id>
    <revision>
      <id>369203</id>
      <parentid>296152</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:26:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369203</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="485" sha1="7lz25chzxwxjmzasuti7x9ucqste4ui" xml:space="preserve">دنيا جي تاريخ جو سڀ کان ڊگهو ناول ديواتا آهي، جيڪو سسپنس ڊائجسٽ ڪراچي پاران شايع ڪيو ويو آهي، جيڪو بنگالي ڄائي پاڪستاني ليکڪ محي الدين نواب جو لکيل آهي. هي ناول 1970غ ۾ ڇپجڻ شروع ٿيو هو * اهو سلسلو 40 سالن تائين هلندو رھيو، جيڪو هڪ عالمي رڪارڊ آهي.

=== حوالا ===

 [[زمرو:ساھتيۂ]]</text>
      <sha1>7lz25chzxwxjmzasuti7x9ucqste4ui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>اسلوب (بصري فنون)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80467</id>
    <revision>
      <id>369282</id>
      <parentid>340220</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:54:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369282</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5198" sha1="6tdiy72vixvee05wqzxql7c62qxffs2" xml:space="preserve">'''بصري فنون''' ۾، '''اسلوب''' (Style) هڪ &quot;... مخصوص انداز آهي جيڪو ڪم جي گروهه کي لاڳاپيل ڀاڱن ۾ ورهائڻ جي اجازت ڏئي ٿو&quot; يا &quot;... ڪو به مخصوص طريقو جنهن ۾ هڪ عمل ڪيو ويندو آهي يا هڪ آرٽيڪل ٺاهيو ويندو آهي يا ڪرڻ گهرجي ۽ انهي ڪري سڃاڻي سگهجي ٿو، انجام ڏنو وڃي ۽ ٺاهيو وڃي“. اسلوب  فن جي ڪم جي بصري شڪل ڏانهن اشارو ڪري ٿو جيڪو ٻين ڪمن سان، ساڳئي جمالياتي جڙ، ساڳئي فنڪار يا ساڳئي دور کان، تربيت، مقام، &quot;اسڪول&quot;، آرٽ جي تحريڪ يا آثار قديمه جي ثقافت: &quot;جي تصور انداز ڊگهي عرصي کان تاريخدانن جي آرٽ جي ڪم جي درجي بندي جو بنيادي طريقو رهيو آهي“، سان لاڳاپيل آهي.
[[File:Robert Delaunay, 1910, La ville no. 2, oil on canvas, 146 x 114 cm, Musée National d'Art Moderne, Centre Georges Pompidou, Paris.jpg|thumb|رابرٽ ڊيلوني ( [[Robert Delaunay]])، 1910 - 1911، لا ويلي نمبر-2، ميوزيم نيشنل ڊي آرٽ ماڊرن، [[پيرس]]]]

انداز کي ڪنهن دور جي عام انداز، ملڪ يا ثقافتي گروهه، فنڪار جي گروهه يا آرٽ جي تحريڪ ۽ ان گروهه جي انداز ۾ فنڪار جي انفرادي انداز ۾ ورهائي سگهجي ٿو. ٻنهي قسمن جي اسلوب ۾ اڪثر تقسيمون، جهڙوڪ &quot;ابتدائي&quot;، &quot;وچين&quot; يا &quot;دير&quot; جي وچ ۾، ڪيون وينديون آهن. ڪجهه فنڪارن ۾، جهڙوڪ پڪاسو مثال طور، اهي حصا نشان لڳل هوندا ۽ ڏسڻ ۾ آسان؛ ٻين ۾، اهي وڌيڪ نفيس آهن. انداز عام طور تي متحرڪ طور ڏٺو ويندو آهي، اڪثر وقتن ۾ هميشه هڪ تدريجي عمل سان تبديل ٿيندو آهي، جيتوڻيڪ ان جي رفتار، انداز ۾ تمام سست ترقي کان وٺي ماقبل تاريخ جو آرٽ يا قديم مصري آرٽ جي جديد فن جي طرزن ۾ تيز تبديلين تائين، تمام گهڻو مختلف ٿي سگهي ٿي. انداز اڪثر ڪري ڇلان، نسبتا اوچتو تبديلين سان گڏ دير سان ترقي جي مدت جي پٺيان، جي هڪ سيريز ۾ ترقي ڪري ٿو. 19هين ۽ 20هين صديءَ جي شروعات ۾ فن جي تاريخ ۾ علمي بحث مباحثي تي غالب اچڻ کان پوءِ، ”فني اسلوب جي تاريخ“ جي نالي سان تازن ڏهاڪن ۾ وڌندڙ حملن هيٺ آيو آهي ۽ ڪيترائي آرٽ مورخ هاڻي، جتي اهي ڪري سگهن ٿا، اسٽائلسٽڪ درجي بندين کان پاسو ڪرڻ کي ترجيح ڏين ٿا.

== جائزو ==

== تصور جي تاريخ ==

== انفرادي اسلوب ==

== آثار قديمه ۾ انداز ==

== اسلوب کي اختيار ڪن ==

== ڪمپيوٽر جي سڃاڻپ ۽ تفريح ==

==پڻ ڏسو==
==خارجي لنڪس==
*[[Margaret Conkey|Conkey, Margaret W.]], Hastorf, Christine Anne (eds.), ''The Uses of Style in Archaeology'', 1990, Cambridge: Cambridge University Press, [https://www.jstor.org/stable/529988 Review by Clemency Chase Coggins in ''Journal of Field Archaeology'',1992), from JSTOR]
*Davis, W. ''Replications: Archaeology, Art History, Psychoanalysis''. Pennsylvania: Pennsylvania State University Press, 1996. (Chapter on &quot;Style and History in Art History&quot;, pp.&amp;nbsp;171–198.) {{ISBN|0-271-01524-1}}
*[[Erwin Panofsky|Panofsky, Erwin]]. ''Three Essays on Style''. Cambridge, Mass. The MIT Press, 1995. {{ISBN|0-262-16151-6}}
*[[Meyer Schapiro|Schapiro, Meyer]], &quot;Style&quot;, in ''Theory and Philosophy of Art: Style, Artist, and Society'', New York: Georg Braziller, 1995), 51–102
*Sher, Yakov A.; &quot;On the Sources of the Scythic Animal Style&quot;, ''Arctic Anthropology'', Vol. 25, No. 2 (1988), pp.&amp;nbsp;47–60; University of Wisconsin Press, [https://www.jstor.org/stable/40316167 JSTOR]; pp.&amp;nbsp;50–51 discuss the difficulty of capturing style in words. 
*Siefkes, Martin, Arielli, Emanuele, ''The Aesthetics and Multimodality of Style'', 2018, New York, Peter Lang, {{ISBN|9783631739426}}
*[[William Watson (sinologist)|Watson, William]], ''Style in the Arts of China'', 1974, Penguin, {{ISBN|0140218637}} 
*[[Heinrich Wölfflin|Wölfflin, Heinrich]], ''Principles of Art History. The Problem of the Development of Style in Later Art'', Translated from 7th German Edition (1929) into English by [[Mary Hottinger|M D Hottinger]], Dover Publications New York, 1950 and many reprints
* See also the lists at Elsner, 108–109 and Elkins

{{aesthetics}}
{{Art world}}
{{Authority control}}

{{DEFAULTSORT:Style (Visual Arts)}}
[[Category:Painting]]
[[Category:Concepts in aesthetics]]
[[Category:Art history]]
[[Category:Style| ]]
[[Category:Visual arts theory]]

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:اسلوب]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:بصري فنون]]
[[زمرو:فيشن]]</text>
      <sha1>6tdiy72vixvee05wqzxql7c62qxffs2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>طرزيات</title>
    <ns>0</ns>
    <id>80473</id>
    <revision>
      <id>369224</id>
      <parentid>297091</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:33:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369224</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1353" sha1="01aydt3l7npgeje4aqtpbgyf0adq8m0" xml:space="preserve">'''طرز'''، '''انداز''' يا '''اسلوب''' (Style) شين کي پيش ڪرڻ جو هڪ طريقو آهي ۽ شايد حوالو ڏنو ويو آهي: 
* [[فن تعمير]] جو انداز، خاصيتون جيڪي عمارت يا ڍانچي کي تاريخي طور تي سڃاڻي سگھن ٿيون. 
* [[ڊيزائن]] يا بناوت، ڪا شيءِ ٺاهڻ جو عمل 
* [[فيشن]]، لباس جي طرز جو هڪ موجوده انداز 
* اسڪول جو انداز، لکڻ جا معيار يا گرافڪ ڊيزائن
* سيڙپڪاري جو انداز، سيڙپڪاري جي حڪمت عملي جي خاصيتون 
* شاهي ۽ معزز انداز، تقرير يا خطاب ڪرڻ جو انداز
* [[اسلوب (بصري فنون)]] 
* لکڻ جو انداز، جنهن انداز ۾ ليکڪ پڙهندڙن کي مخاطب ڪري ٿو 
* فلمي انداز 
انداز، اسلوب يا طرز شايد حوالو ڏيو ويندو آهي: 
* [[فلم]] ۽ [[ٽيليويزن]]
* [[ادب]] 
* [[موسيقي]]
* [[حياتيات]] 
* [[ماڻهو]] 
* ٻيا استعمال
==فلم ۽ ٽيليويزن==
==ادب== 
==موسيقي==
==حياتيات==
==ماڻهو==
==ٻيا استعمال==

==پڻ ڏسو==
==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:فن]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:سلجھائپ صفحا]]</text>
      <sha1>01aydt3l7npgeje4aqtpbgyf0adq8m0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>باب:شاعري</title>
    <ns>100</ns>
    <id>81025</id>
    <revision>
      <id>369227</id>
      <parentid>300396</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369227</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="12684" sha1="b8ot611fas3vk9yr1tviez310q165df" xml:space="preserve">'''پورٽل جي سار سنڀال جي حالت:''' (ڊسمبر، 2024ع) 
* هن پورٽل جا ذيلي صفحا هڪ ايڊيٽر طرفان چيڪ ڪيا ويا آهن ۽ ڏٺا ويا آهن ته ضرورت کان وڌيڪ نه آهن. 
* مھرباني ڪري تدوين ڪرڻ وقت احتياط ڪريو، خاص ڪري جيڪڏھن خودڪار ايڊيٽنگ سافٽ ويئر استعمال ڪريو.
{{Portal description}}
{{Portals browsebar}}
&lt;div style=&quot;padding: 10px; border: double 3px silver;&quot;&gt;
&lt;div style=&quot;padding: 10px; background:#ffff99; border: 1px solid #ffff99;&quot;&gt;
&lt;big&gt;باب شاعري تي ڀليڪار&lt;/big&gt;
[[فائل:Shah Jo Risalo.jpg|295px]]
'''شاعري''' ادبي فن جو هڪ روپ آهي جنهن ۾ لفظي يا سطحي سطح جي معنيٰ کان علاوه، يا ان جي جاءِ تي، ٻوليءَ جي جمالياتي ۽ اڪثر تال واري خوبين کي استعمال ڪيو ويندو آهي. شاعريءَ جي ڪنهن خاص مثال کي نظم چئبو آهي جيڪا شاعر جي لکيل هوندي آهي. شاعر مختلف ٽيڪنڪ جهڙوڪ ايسونانس، ايليٽيشن، ايفوني ۽ ڪيڪوفوني، آنماٽوپييا، تال (ميٽر ذريعي) ۽ آواز جي علامت، موسيقي يا ٻيا فنڪاراتي اثر پيدا ڪرڻ لاءِ، استعمال ڪندا آهن جن کي شاعري جا آلا چئجي ٿو. اهي انهن اثرن جيڪي شايد سخت هجن يا ٿلها، روايتي هجن يا شاعر جي ايجاد هجن، کي به اڪثر ترتيب ڏين ٿا. شاعريءَ جي جوڙجڪ ٻوليءَ ۽ ثقافتي روايتن جي لحاظ کان ڊرامائي طور تي مختلف هونديون آهن، پر اهي اڪثر ڪري rhythmic meter استعمال ڪنديون آهن (Sylable stress يا syllable (mora) وزن جا نمونا). اهي پڻ ورجائيندڙ نمونن جي صوتين، فونمي گروپن، ٽونز (فونيڪي پچ شفٽون جيڪي صوتي ٻولين ۾ ملن ٿيون)، لفظ، يا مڪمل جملا، استعمال ڪري سگھن ٿا. انهن ۾ شامل آهن ڪنسننس (يا صرف تخلص)، assonance (جيئن dróttkvætt ۾)، ۽ rhyme اسڪيمون (رائمز ۾ نمونا، فونمي گروپ جو هڪ قسم). شاعرانه جوڙجڪ شايد لفظي به ٿي سگهي ٿي (مثال طور پيٽراچن سانيٽ ۾ گهربل وولٽا). اڪثر لکيل نظمن کي نظم ۾ ترتيب ڏنو ويندو آهي: هڪ صفحي تي قطارن جو هڪ سلسلو يا اسٽيڪ، جيڪي شاعرانه ساخت جي پيروي ڪندا آهن. انهيءَ ڪري، نظم به شعر جو مترادف (مترادف) لفظ بڻجي ويو آهي. ([[شاعري|مڪمل مضمون...]])
{{box-footer}}
'''چونڊيل مضمون'''

'''چونڊيل تصوير'''

'''شاعري وڪي پروجيڪٽ'''
{{box-footer}}
'''چونڊيل سوانح عمري''' 
# [[ايلسا قاضي]]
# [[بيرنگ بادشاهه]]
# [[جارج گورڊن بائرن]]
# [[جان ڪيٽس]]
# [[خوشحال خان خٽڪ]]
# [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]]
# [[شيخ اياز]]
# [[عبدالرحيم گرهوڙي]]
# [[ڪبير]]
# [[علامہ اقبال]]
# [[چانگ ھينگ]]
# [[مرزا ترسون زادا]]
# [[هينرڪ هائين]]
# [[ولیم شیڪسپیئر]]
# [[تاج جويو]]
# [[سچل سرمست]]
# [[شاهه عبدالڪريم بلڙي]]
# [[شاهه عنايت شهيد]]
# [[شاھ عنايت رضوي]]
# [[شيخ اياز]]
# [[طالب الموليٰ]]
# [[قادر بخش بيدل]]
# [[مخدوم امين فھيم]]
# [[مخدوم بلاول]]
# [[مخدوم محمد هاشم ٺٽوي]]
# [[مخدوم نوح]]
# [[مرزا قليچ بيگ]]
# [[غلام علي الانا]]
* [[سامي (شاعر)]]
* [[آثم ناٿن شاهي]]
* [[آخوند عبدالقادر بيدل]]
* [[حمل فقير]]
* [[علي شير قانع ٺٽوي]]
* [[غلام عمر غلام آريجو]]
* [[قلندر شاھ لڪياري]]
* [[فياض جتوئي]]
* [[زين کوسو]]
* [[آخوند آگيڏنو]]
* [[آخوند رحمت الله سانوڻي ھالائي]]
* [[آخوند محمد حسن مسڪين]]
* [[آصف مٺياڻوي]]
* [[امداد حسيني]]
* [[دين محمد وفائي]]
* [[شمشير الحيدري]]
* [[طارق جوڻيجو]]
* [[طارق عالم ابڙو]]
* [[عزيز ڪنگراڻي]]
* [[فهرست سنڌي ٻولي جا شاعر]]
استاد بخاري
اسحاق سميجو
س
سنڌي ظفر
ش
شبير هاليپوٽو
شيخ اياز

آخوند شيخ ميان فيض
آخوند عبدالرحمان ڀٽي سيتائي
آخوند عبدالرحيم وفا عباسي
آخوند فقير محمد عاجز
آخوند محمد بچل انور
آخوند محمد حسن مسڪين
آخوند محمد حيات حاتم
آخوند محمد عالم
آزاديءَ کان پوءِ سنڌي غزل جي ائنٿالاجي (ڪتاب)
آغا سيد اسماعيل شاهه اصفهاني
اختر رند
اساسي شاعري
اقبال رند
الطاف عباسي
برخيز بده ساقي
بيت
بيرنگ بادشاهه
تخلص
حمل فقير
دعائيہ شاعري
رزميه شاعري
سائرا پيٽر
سانوڻ فقير
سرڪش سنڌي
سنڌي شاعري
شاهه جو رسالو
شيخ اياز
صوفي ابراهيم شاهه
عبدالغفار تبسم
عروضي شاعري
غزل
محمد ايوب آريسر
منٺار فقير راڄڙ
واقعاتي بيت
وفا ناٿن شاهي
پي لنگ هئانگ
ڀٽائيپيڊيا
ڇيڄ
سجاد يوسف سومرو
آخوند محمد قاسم هالائي
آزاد بلگرامي
آڪاش انصاري
احمد خان جمالي
احمد شاڪر
احمد علي شاھ
اختر درگاهي
اسلم عباسي
اشرف امر لاشاري
امام بخش شاھ فدوي
امتياز دانش
امر سنڌو
اندر ڀوڄواڻي
انور ابڙو
انور فگار هڪڙو
انور قنبراڻي
انيلا ناز سومرو
ايلسا قاضي
اڪرم ٻورڙائي
باغ محمد بيشڪ جوکيو
بشير احمد شاد
جاني اسحاق ملاح
جوهر بروهي
حافظ احسن چنا
حافظ محمد بخش خاصخيلي
حبيب ساجد
خادم جسڪاڻي
خادم سومرو
خليل عارف سومرو
ذوالفقار دولتاڻي
ذوالفقار هيسباڻي
ذوالفقار گاڏهي
رام پنجواڻي
راهي چنا
رجب ٻگهيو
رحمت عزيز چترالي
رشمي راماڻي
رضا لانگاھ
رضوان گل
زين کوسو
سائينداد ساند
سرمد ڪاشاني
سيما عباسي
سڪندر سرواڻ سومرو
شبير هاليپوٽو
شمس الدين بلبل
شمس سومرو
طالب لغاري
عاجز جمالي
عبدالجبار جوڻيجو
عبدالڪريم گدائي
عطا محمد ڀنڀرو
علي آڪاش
علي زاهد
غلام نبي مهيسر
فقير الھڏنو ماڇي
فياض جتوئي
قاضي عبدالڪريم عباسي
قاضي منظر حيات
لهڻو خان جمالي
محسن ڪڪڙائي
محمد ايوب آريسر
محمد خان مجيدي
محمد رمضان آزاد
محمد عثمان ميمڻ
مدهوش مير
مسرور پيرزادو
معشوق برهماڻي
مقصود گل
ملڪ نديم
ملڪ وحيد
ممتاز مولائي
مولانا عبدالغني منصور
مير حاجن پنهور
نياز پنهور
پروانو سيوهاڻي
گدا خاصخيلي
گھايل لغاري
آدم هڱورجو
آري فقير چانڊيو
آسي زميني
ابراھيم منشي
احسان دانش
احمد خان مدهوش
ادل سومرو
اديب فيروز شاھي
ارجن حاسد
استاد بخاري
اسحاق راهي
اسحاق سميجو
اسلم منصور
امداد علي امداد
انور پيرزادو
اياز جاني
اياز گل
ايس ڪي ڪورائي
ايوب گل
اڪبر جسڪاڻي
بخشڻ شاھ
بردو سنڌي
تاجل بيوس
تنوير عباسي
حاڪم علي شاھ بخاري
حسن درس
خليفو نبي بخش
رجب آزاد سولنگي
رزاق مهر
روحل فقير
زاھدہ ڏاھري
سانوڻ فقير
سرويچ سجاولي
سرڪش سنڌي
سنڌي ظفر
سومرو سودائي
سيد ثابت علي شاھ
شبير لاشاري
شبير هاليپوٽو
عاجز ميرواھي
عبدالجبار جوڻيجو
عبدالرحيم گرهوڙي
عبدالسميع سالڪ
عطيا دائود
علي گل سانگي
غلام رباني اوٺو
غلام محمد آريجو
غلام مصطفيٰ زرداري
فتح محمد سيوهاڻي
فقير قادر سومرو
ماڻڪ ڪنگراڻي
محمد اسماعيل عرساڻي
محمد ايوب آريسر
محمد خان مجيدي
محمد زمان پھريون
محمد صديق مسافر
محمد محسن بيڪس
محمود فقير کٽياڻ
مختيار ملڪ
موھن آھوجا
مير عبدالحسين
مير عبدالرسول مير
مير علي نواز ناز
مير محمد سومرو
ميڪش سومرو
نارايڻ شيام
نصر اللہ ڪنگراڻي
نصير سومرو
وزير منگي
يامين غمگين ٻٻر
ٻڍل فقير
پير اعجاز علي شاهه
پير صدرالدين شاه
ڀيرو مل مهرچند آڏواڻي
کيئلداس فاني
ڪمال ڄامڙو
ڪيرت ٻاٻاڻي
گلاب سومرو

'''ڇا توهان کي خبر آهي...؟'''
&lt;small&gt;(auto-generated)&lt;/small&gt;

&lt;small&gt;{{color|white|''نئين بيچ لوڊ ڪريو''}}&lt;/small&gt;
[[File:Nuvola apps filetypes.svg|right|47px]]
* [[مثنوي]] 
* [[ڪافي (شعري صنف)|ڪافي]]
* [[هائيڪو]]
{{Box-footer}}
''منتخب نظمون ۽ شاعري''
* [[برده شريف|قصيده برده شريف]]
* [[شاهه جو رسالو]]
* [[ضرب ڪليم]]
* [[سيمسون اگونسٽس]]

''چونڊيل اقتباس'''
 
''ٻولي ڪارنر''
* [[انگريزي ٻولي]]
* [[سنڌي ٻولي]]

''لاڳاپيل پورٽل''
{{box-footer}}
&lt;div style=&quot;clear:both; width:100%&quot;&gt;
''موضوع''
* [[قديم شاعري]]
* [[انگريزي شاعري]]
* [[عربي شاعري]]
* [[اردو شاعري]]
* [[سنڌي شاعري]]
* [[صوفياڻو ڪلام]]
* [[رومانوي شاعري]]
* [[جديد شاعري]]
{{box-footer}}
''تسليم ٿيل مواد'''

{{box-footer}}
''زمرا''
* [[:زمرو:شاعري]]
** [[:زمرو:شاعر]]
** [[:زمرو:اردو شاعري]]
** [[:زمرو:اسلامي شاعري]]
** [[:زمرو:انگريزي شاعري]]
** [[:زمرو:سنڌي شاعري]]
** [[:زمرو:سنڌي شاعر]]
** [[:زمرو:سنڌ جا جديد شاعر]]

# [[آزاد نظم]]
# [[آزاديءَ کان پوءِ سنڌي غزل جي ائنٿالاجي (ڪتاب)]]
# [[آسا]]
# [[احساس]]
# [[احساسيت]]
# [[ادبي پورهيو]]
# [[ارمغان حجاز]]
# [[اساسي شاعري]]
# [[استعارو]]
# [[اشباع]]
# [[انتخاب]]
# [[اٺ سٽا]]
# [[بال جبريل]]
# [[بانگ درا]]
# [[برخيز بده ساقي]]
# [[بيت]]
# [[پرائي دل پرديس]]
# [[پوئيٽڪا]]
# [[پڌمڻي]]
# [[تجريدي شاعري]]
# [[تخلص]]
# [[تخيل]]
# [[ترائيل]]
# [[تلميح ۽ تضمين ۾ فرق]]
# [[توڏي]]
# [[ٿوڪ]]
# [[ٽيڙو]]
# [[داخلي شاعري]]
# [[دعائيہ شاعري]]
# [[ڏيڍ سٽا]]
# [[رباعي]]
# [[رزميه شاعري]]
# [[رس نگار شاعري]]
# [[سانيٽ]]
# [[سنڌي شاعري]]
# [[سيسر]]
# [[سينگار شاعري]]
# [[ضرب ڪليم]]
# [[ضرورت شعري]]
# [[طرحي شاعري]]
# [[عاشقاڻي شاعري]]
# [[عروضي شاعري]]
# [[علم عروض]]
# [[غزل]]
# [[غنائي شاعري]]
# [[غير قافيہ شاعري]]
# [[فطرتي شاعري]]
# [[فن شاعري]]
# [[قطعو]]
# [[قومي شاعري]]
# [[لوڪ شاعري]]
# [[ليرڪ]]
# [[ما بعد الطبعياتي شاعري]]
# [[مثنوي]]
# [[مخمس]]
# [[مدح]]
# [[مزاحيا رزميه شاعري]]
# [[مشاعرو]]
# [[مصرع]]
# [[مطلع]]
# [[حمد]]
# [[نعت]]
# [[نعت خوان]]
# [[پاڪستاني نعت خوانن جي فهرست]]
# [[نظم]]
# [[نو لکا]]
# [[ڪافي (شعري صنف)]]
# [[ڪنٺ]]
# [[ڪوي]]
# [[گيت]]
# [[ھائيڪو]]
# [[ھاسيہ رس]]
{{box-footer}}
''لاڳاپيل وڪيميڊيا''
{{box-footer}}
&lt;/div&gt;
[[Category:{{PAGENAME}}|*{{FULLPAGENAME}}]]
[[Category:Literature portals]]
[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شاعري]]</text>
      <sha1>b8ot611fas3vk9yr1tviez310q165df</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ادبي شخصيتون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>85166</id>
    <revision>
      <id>369176</id>
      <parentid>368633</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:16:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369176</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="fajyolp1o8upxmqrldnrdm3pnhmz8oo" xml:space="preserve">[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:شخصيتون بلحاظ موضوع]]</text>
      <sha1>fajyolp1o8upxmqrldnrdm3pnhmz8oo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ادبي اعزاز</title>
    <ns>14</ns>
    <id>85174</id>
    <revision>
      <id>369177</id>
      <parentid>333146</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:16:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369177</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="rjgdt7h33ccpl3m848ti0hupgm5k156" xml:space="preserve">[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ثقافتي اعزاز]]</text>
      <sha1>rjgdt7h33ccpl3m848ti0hupgm5k156</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ادبي اصطلاحون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>85302</id>
    <revision>
      <id>369178</id>
      <parentid>333666</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:17:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369178</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="qphgx6pbi1qhdto5h733r46hlhk7ezk" xml:space="preserve">[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:اصطلاح]]</text>
      <sha1>qphgx6pbi1qhdto5h733r46hlhk7ezk</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:جاگرافيائي ادب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>85529</id>
    <revision>
      <id>369172</id>
      <parentid>334980</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:14:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369172</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="53" sha1="l88uk8p7l8qz11ebvxupo2qjal6e23f" xml:space="preserve">[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:جاگرافي]]</text>
      <sha1>l88uk8p7l8qz11ebvxupo2qjal6e23f</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مذهبي ادب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>85952</id>
    <revision>
      <id>369313</id>
      <parentid>349873</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:31:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369313</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="kc4pq4b9otg1lf91gisxijb5sp3xht1" xml:space="preserve">[[زمرو:مذهب بابت ڪم]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>kc4pq4b9otg1lf91gisxijb5sp3xht1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>هاني ۽ شه مريد</title>
    <ns>0</ns>
    <id>86885</id>
    <revision>
      <id>369201</id>
      <parentid>367121</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:25:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369201</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3542" sha1="to8ye92ixgn5gf8fqlmpdskda5qndk9" xml:space="preserve">'''هاني ۽ شه مريد''' ( [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] : '''ھاني ءُ شئ مريد''') [[بلوچ ماڻھو|بلوچي]] لوڪ ڪھاڻيءَ جي ھڪ [[رزميه شاعري|اھم]] داستان آھي. &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://books.google.com/books?id=f0kDAAAAMAAJ|title=Perspective|date=1968|publisher=Pakistan Publications.|volume=2|pages=79–80|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{Cite journal|last=Ali Ammar|last2=Tayabba Batool Tahir|last3=Abdul Razaque Channa|date=2021-03-03|title=Identity Construction through Cultural Heritage of Folklore|url=https://www.prjah.org/index.php/prjah/article/view/81|journal=Progressive Research Journal of Arts &amp; Humanities|volume=3|issue=1|pages=36–48|doi=10.51872/prjah.vol3.Iss1.81|issn=2788-4597|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20211020013958/https://prjah.org/index.php/prjah/article/view/81|archive-date=2021-10-20|access-date=2023-08-23|doi-access=free}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211020013958/https://prjah.org/index.php/prjah/article/view/81 |date=2021-10-20 }}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://www.google.de/books/edition/South_Asian_Folklore/ienxrTPHzzwC?hl=en&amp;gbpv=0|title=South Asian Folklore|last=Claus, Diamond, Ann Mills|first=Peter J., Sarah, Margaret|date=2003|publisher=Routledge|isbn=9780415939195|page=43|language=en}}&lt;/ref&gt; ڪهاڻي بلوچ سورمائن جي زندگين ۽ انهن جي جذبات، ثقافت، خدا، برائي، تقدير جهڙن فلسفياتي خيالن جي ڳولا کي ظاهر ڪري ٿي. ڪهاڻي جو مرڪزي ڪردار ، شه مريد ۽ هيروئن، هاني، خالص ۽ المناڪ محبت جون علامتون آهن. هي ڪهاڻي 15هين صدي جي آهي، جنهن کي [[بلوچستان]] جو بهادري وارو دور ۽ بلوچي ادب جو ڪلاسيڪل دور سمجهيو ويندو آهي. &lt;ref name=&quot;:Cultural&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|title=The Baloch Cultural Heritage|last=Dashti|first=Jan Muhammad|publisher=Trafford Publishing|year=2020|isbn=9781698702872|pages=61,81}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;:The Iranian Languages&quot;&gt;{{ڪتابن مان حوالا|url=https://www.google.com/books/edition/The_Iranian_Languages/QtpQZ1DD6tEC?hl=en&amp;gbpv=0|title=The Iranian Languages|last=Windfuhr|first=Gernot|publisher=Taylor &amp; Francis|year=2013|isbn=9781135797041|page=636}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://journal.oraltradition.org/files/articles/19ii/Badalkhan.pdf &quot;لوھ جي ڪمان جو مالڪ&quot;: پندرھين صديءَ جي بلوچ رزميه هيرو شه مريد ۾ واپسي جو نمونو] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928170621/http://journal.oraltradition.org/files/articles/19ii/Badalkhan.pdf |date=2007-09-28 }} (PDF) 
*[https://archive.org/details/popularpoetryofb01dameuoft بلوچن جي مشهور شاعري]
 
{{DEFAULTSORT:هاني ۽ شه مريد}} 

[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:بلوچستان]]
[[زمرو:بلوچي ثقافت]]
[[زمرو:لوڪ ڪهاڻي]]
[[زمرو:بلوچي ادب]]
[[زمرو:ايران جي ثقافت]] 
[[زمرو:بلوچي لوڪ ادب]]
[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان]]
[[زمرو:بلوچستان جي تاريخ]]
[[زمرو:بلوچستان جي ثقافت]]
[[زمرو:پاڪستاني لوڪ داستان]]
[[زمرو:وچ اوڀر جي لوڪ ڪهاڻيون]] 
[[زمرو:بلوچستان، پاڪستان جي ثقافت]]</text>
      <sha1>to8ye92ixgn5gf8fqlmpdskda5qndk9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:افسانوي وجود</title>
    <ns>14</ns>
    <id>87346</id>
    <revision>
      <id>369173</id>
      <parentid>343362</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:15:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369173</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="90" sha1="iwbtreuydp0cra2x3dp7ju3yrmcqrd8" xml:space="preserve">[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:ڏندڪٿائون]]
[[زمرو:خيالي وجود]]</text>
      <sha1>iwbtreuydp0cra2x3dp7ju3yrmcqrd8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نثر</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88666</id>
    <revision>
      <id>369310</id>
      <parentid>349834</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:31:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369310</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48" sha1="eg209ez1pd1unoh3lzmyuqclzwnck7c" xml:space="preserve">
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>eg209ez1pd1unoh3lzmyuqclzwnck7c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نثر بلحاظ صنف</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88668</id>
    <revision>
      <id>369309</id>
      <parentid>349840</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:31:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369309</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="67" sha1="6ifsj0ugpupbp5cuhk99dyhsqok4640" xml:space="preserve">[[زمرو:نثر]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>6ifsj0ugpupbp5cuhk99dyhsqok4640</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪھاڻي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88711</id>
    <revision>
      <id>369306</id>
      <parentid>349987</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:30:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369306</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="3wxcgzyxfxkixkg8w2dhjua5y168c04" xml:space="preserve">[[زمرو:نثر بلحاظ صنف]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>3wxcgzyxfxkixkg8w2dhjua5y168c04</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:شاعري بلحاظ صنف</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88712</id>
    <revision>
      <id>369318</id>
      <parentid>349999</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:32:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369318</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="71" sha1="jxohvkmxozrb3lwiykau9sd9k5ws707" xml:space="preserve">[[زمرو:شاعري]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>jxohvkmxozrb3lwiykau9sd9k5ws707</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ٻولي جا ناول نگار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88738</id>
    <revision>
      <id>369404</id>
      <parentid>350235</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T10:41:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369404</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="82" sha1="pmijdhldyo2678kytwvfiqtw9gpcifp" xml:space="preserve">[[زمرو:ناول نگار]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]</text>
      <sha1>pmijdhldyo2678kytwvfiqtw9gpcifp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ٻولي جي ليکڪائون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>88740</id>
    <revision>
      <id>369415</id>
      <parentid>350240</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T10:59:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369415</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="g69rsjxdkd4vc2yt3ttk6ibugt9b4pm" xml:space="preserve">[[زمرو:ليکڪائون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]</text>
      <sha1>g69rsjxdkd4vc2yt3ttk6ibugt9b4pm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>شهزادو لال ملوڪ</title>
    <ns>0</ns>
    <id>90145</id>
    <revision>
      <id>369135</id>
      <parentid>355782</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:46:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369135</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8670" sha1="esxa77b8v2flr8o63v9xaj45r6kaqct" xml:space="preserve">'''شهزادو لال ملوڪ''' [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ [[لوڪ ڪهاڻي]] آهي ۽ [[سنڌيات]] جي ماهر [[نبي بخش بلوچ]] پاران شايع ڪئي وئي آهي، جيڪا هڪ انساني ڪنواري ناري ۽ هڪ مافوق الفطرت ڪنوار جي وچ ۾ شادي بابت آهي؛ جن ۾ ھوء ناري سندس اعتماد سان خيانت ڪري ٿي ۽ کيس ڳولڻو پوي ٿو. هي ڪهاڻي جانور جي بين الاقوامي روپ ڌارڻ جي هڪ مقامي شڪل آهي، جن ۾ هڪ ناري هڪ مافوق الفطرت ڪنوار (هڪ نانگ) سان شادي ڪري ٿي، پر پوء ان کي وڃائي ٿي ۽ ان کي ٻيهر حاصل ڪرڻ ڳولا ڪري ٿي.

== خلاصو ==
ڪنهن ملڪ ۾ هڪ ڪاٺيندڙ ڪاٺيون وڪڻي ۽ ڍور چرائي پنهنجو گذران ڪندو هو ۽ هنن کي سندس زال غريبي جي ڪارڻ بيحد پريشان ڪندي هئي. هڪ ڏينهن، سندس ڳوٺ جا ڪجهه ماڻهو ٻئي هنڌ تي نوان ڪم ڳولڻ لاءِ وڃي رهيا هئا ۽ ڪاٺيندڙ جي زال کيس ٻين سان گڏ وڃڻ تي مجبور ڪري ٿي. سفر جي دوران، گروهه آرام ڪرڻ لاءِ هڪ جاء ٿي روڪي ٿو. ٻئي ڏينهن صبح جو جڏهن ڪاٺيندڙ جاڳي ٿو، هڪ نانگ کي سندس ٿيلهي ۾ رڙهندي ڏسي ٿو ۽ ڳوٺ واپس وڃڻ جو فيصلو ڪري ٿو، جئين ته نانگ کي پنهنجي زال ۽ ٻارن کي مارڻ لاءِ استعمال ڪندو. هو گهر واپس وڃي ٿو ۽ نانگ کي اٽي جي ٿانو ۾ رکي ٿو. پوءِ ڪم ڏسڻ لاءِ نه ٿو نڪري. سندس زال ڪجهه اٽو آڻڻ لاءِ وڃي ٿي ۽ هن کي ان ۾، نانگ جي بدران، هڪ چمڪندڙ هار ملي ٿو. عورت هار کي هڪ جواهري وٽ وٺي ٿي، جن تي جواهري ان لاءِ کيس تمام گهڻو پئسو ڏيندو آهي. انهي دوران ڪاٺيندڙ، جيڪو  پنهنجي زال جي موت جي خبر جو انتظار ڪري رهيو هيو، پر ان جي بدران هن جا ٻار هن سان ملڻ ايندا آهن، جيڪا هن کي رات جي ماني لاءِ سڏڻ ٿا. ٻارن جي اچڻ ۽ وڃڻ کان پوءِ، هو پاڻ جانچڻ جو فيصلو ڪري ٿو ته ڇا سندس زال مري وئي آهي؟ پر سندس گهر کاڌي، ڪپڙن ۽ اوزارن سان سينگاريل ڏسي ٿو. پهرين ته کيس شڪ ٿئي ٿو ته سندس طرفان ڪجهه ٺڳي ڪئي وئي آهي. ڪاٺڙي کي هار جي باري ۾ ٻڌايو وڃي ٿو جيڪو سندس زال جواجري کي وڪرو ڪيو هو. جنهن هو زال سان ڳالهائڻ لاءِ گهر وڃي ٿو.

He lies to the jeweler the necklace was to be a gift for the king, and threatens to tell the king about it. The jeweler pays for his silence and himself goes to give the necklace to the king.

The king gives the necklace to his queen, which she uses and puts it away. Days later, she orders for a servant to fetch the necklace, and the servant tells the queen the necklace is gone, and a baby boy is in its place. The queen goes to check for herself and cradles the baby. The king appears soon after and sees the baby for himself. The royal couple decide to adopt the baby and name him Lal Maluk. Years later, the king sends his ministers to arrange a marriage to a prospective bride on behalf of the prince, but the king dies while the minister is on the road. Lal Maluk assumes the throne and is warned by a fakir that his minister has traitorous intentions and wants to usurp marry Lal Maluk's fiancée. Lal Maluk rushes to his fiancée's side and shows him a letter with his picture, while the traitorous minister tries to arrange a marriage between his own son and the princess who is to be Lal Maluk's wife. Lal Maluk and the princess saddle some horses and flee the kingdom.

The couple make way to another city and Lal Maluk advises his fiancée to put on male attire, while he goes to buys provisions for the road. He enters a shop to buy some food, when the female shopkeeper ties a thread around his neck and turns him into a lamb. Back to the princess, she senses something wrong happened to Lal Maluk and enters the city disguised as man. She soon learns there is an archery contest for the hand of the local princess. Lal Maluk's fiancée wins at the archery contest and marries the princess, introducing himself as &quot;Prince Lal Maluk&quot;. Husband and wife live together, but cannot consummate the marriage. The she-prince goes to buy a parrot in the market to keep her company in the palace, as suspicions of her true gender start to mount, due to the minister poisoning the king's ear with rumours. The minister tries to unmask her gender by setting tests (choosing a flower, preferring sweet food to salted one, undressing to take a bath in the river, and patrolling the streets near the shops of women's wares), which she passes with the help of the parrot. Defeated, the minister betrothes his own daughter to &quot;him&quot;.

The she-prince buys a lamb which she finds in a store, and undoes the magic on the real Lal Maluk by pulling a thread from the lamb's neck. They trade places, and Lal Maluk goes to marry the local princess and the local minister's daughter as his co-wives, who, after being told of the whole event, decide to keep a secret between them. Life goes on, until one day, while Lal Maluk is away, an old woman appears at the palace - Lal Maluk's snake mother in human disguise - and convinces them to ask Lal Maluk's caste. After the woman leaves, the princess asks Lal Maluk his caste. He deflects the question in an anger. The next day, she repeats the question, and Lal Maluk takes both girls to the riverbank, and questions the girls' insistence to know his caste. He dips his feet in the water and warns them that what they will see is him: he turns into a snake and swims away. The palace tries to cover the fact by saying that Lal Maluk is on a hunt, and try to capture his snake shape, while the princesses mourn for the loss of their husband.

Later, Lal Maluk's first wife learns that on a certain night, in a certain day, some music begins to sound underneath a tree, and decides to see it for herself

هوءَ وڻ تي وڃي ٿي ۽ هڪ ننڍڙو نانگ ڳولي ٿي، هنن جي ڏس تي نانگ لال ملوڪ ۾ تبديل ٿي وڃي ٿو ۽ وضاحت ڪري ٿو ته سندس روحاني مالڪ (جادوگر) کيس ڀڄڻ کان روڪي رهيو آهي، پر هوءَ کيس بچائي سگهي ٿي. هن لاء هوءَ مهيني جي چوڏهين ڏينهن تي ان جاءِ تي ايندي، جڏهن سندس روحاني مالڪ پنهنجي ساٿين سان گڏ هتان ايندو. هنن رستي تي جهاڙو ڏيندي ۽ جادوگر کي مٺو کير پيش ڪندي ۽ هنن جي سامهون ڍول، طبلو وڄائيندي. شڪرگذاري ۾، جادوگر خوش ٿيندو ۽ ان کان انعام گهريندو، تڏهن هن لال ملوڪ جي درخواست ڪندي. شهزادي ائين ڪندي آهي جيئن لال ملوڪ چيو. هوءَ 14 هين ڏينهن جو انتظار ڪري ٿي، ساٿي جي اچڻ لاءِ جاءِ تيار ڪري ٿي ۽ ٻين موسيقارن سان گڏ پيشڪش ۾ شامل ٿئي ٿي جيڪا اهي &quot;روحاني رهنما&quot; (جنهن کي متن ۾ جن طور بيان ڪيو ويو آهي) لاءِ ڪندا آهن. شهزادي پوئين ڊرمر کي ڀرڻ لاءِ وڃي ٿي ۽ روح جي سامهون هڪ نمبر ڪري ٿي، جيڪو موسيقي کان خوش ۽ خوش ٿئي ٿو ۽ شهزادي کي انعام گهرڻ جي اجازت ڏئي ٿي. هوءَ لال ملوڪ جو هٿ گهري ٿي، جنهن تي اتفاق ڪيو ويو آهي: شهزادو پنهنجو انساني روپ اختيار ڪري ٿو ۽ پنهنجي انساني زال سان گڏ هليو وڃي ٿو.

== تجزيو ==

== ڪهاڻي جا ٻيا شڪل ==

== پڻ ڏسو ==
&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; روبي شهزادي (پنجابي لوڪ ڪهاڻي) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; سسي سينا ​​ڪاويا (اوريسن لوڪ ڪهاڻي) 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; شهزادي همل ۽ ناگرائي 

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; نانگ شهزادو

&lt;nowiki&gt;*&lt;/nowiki&gt; هيرا ۽ لال جي ڪهاڻي

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:سنڌي ادب]]
[[زمرو:ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]</text>
      <sha1>esxa77b8v2flr8o63v9xaj45r6kaqct</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پاڪستاني ناول نگار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>91577</id>
    <revision>
      <id>369423</id>
      <parentid>360119</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T11:15:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369423</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="dwjci3oljgkx6316xgpg333kr1c55c1" xml:space="preserve">


[[زمرو:ليکڪ]]
[[زمرو:ادبي شخصيتون]]</text>
      <sha1>dwjci3oljgkx6316xgpg333kr1c55c1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>دل شير بروهي</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94185</id>
    <revision>
      <id>369156</id>
      <parentid>368062</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T19:28:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>معمولي ڪاپي ايڊٽ اسٽائيل کي بهتر ڪيو تخريبڪار کي ختم ڪيو</comment>
      <origin>369156</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1369" sha1="n7xslp63hgo6y4pkb1btny6ghox8ob8" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name='''دل شير بروهي'''|native_name={{lang|en|Dil Sher Brohi}}|settlement_type=[[ڳوٺ]]|map_alt=|map_caption=دل شير بروهي ڳوٺ جيڪب آباد|pushpin_map=Pakistan|pushpin_label_position=&lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;|pushpin_map_alt=|pushpin_mapsize=|image=Dil Sher Brohi Tree.jpg|image_caption=ڳوٺ دل شير بروهي ۾ وڏي ۾ وڏو وڻ|pushpin_map_caption=دل شير بروهي کي پاڪستان جي اندر ڏسو.|coordinates={{coord|28|02|44|N|68|04|17|E|region:PK_type:city|display=inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name=[[پاڪستان]]|subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]]|subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا|ڊويزن]]|subdivision_type3=[[پاڪستان جا ضلعا|ضلع]]|subdivision_type4=[[تعلقو]]|subdivision_name1=[[سنڌ]]|subdivision_name2=[[لاڙڪاڻو ڊويزن]]|subdivision_name3=[[جيڪب آباد ضلعو]]|subdivision_name4=[[ڳڙهي خيرو تعلقو]]|timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]]|utc_offset1=+5|website=}}

'''دل شير بروهي''' (انگریزي : Dil Sher Brohi) هڪ ڳوٺاڻن ۽ وڻن سان ڀريل ڳوٺ آهي جيڪو جيڪب آباد ضلعي، سنڌ، پاڪستان ۾ واقع آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}</text>
      <sha1>n7xslp63hgo6y4pkb1btny6ghox8ob8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369157</id>
      <parentid>369156</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T19:30:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سنڌ جا آباد مقام]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>369157</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1413" sha1="rnkymk7lsgc3yjcm77fxjji0qvvw2g7" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name='''دل شير بروهي'''|native_name={{lang|en|Dil Sher Brohi}}|settlement_type=[[ڳوٺ]]|map_alt=|map_caption=دل شير بروهي ڳوٺ جيڪب آباد|pushpin_map=Pakistan|pushpin_label_position=&lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;|pushpin_map_alt=|pushpin_mapsize=|image=Dil Sher Brohi Tree.jpg|image_caption=ڳوٺ دل شير بروهي ۾ وڏي ۾ وڏو وڻ|pushpin_map_caption=دل شير بروهي کي پاڪستان جي اندر ڏسو.|coordinates={{coord|28|02|44|N|68|04|17|E|region:PK_type:city|display=inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name=[[پاڪستان]]|subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]]|subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا|ڊويزن]]|subdivision_type3=[[پاڪستان جا ضلعا|ضلع]]|subdivision_type4=[[تعلقو]]|subdivision_name1=[[سنڌ]]|subdivision_name2=[[لاڙڪاڻو ڊويزن]]|subdivision_name3=[[جيڪب آباد ضلعو]]|subdivision_name4=[[ڳڙهي خيرو تعلقو]]|timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]]|utc_offset1=+5|website=}}

'''دل شير بروهي''' (انگریزي : Dil Sher Brohi) هڪ ڳوٺاڻن ۽ وڻن سان ڀريل ڳوٺ آهي جيڪو جيڪب آباد ضلعي، سنڌ، پاڪستان ۾ واقع آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جا آباد مقام]]</text>
      <sha1>rnkymk7lsgc3yjcm77fxjji0qvvw2g7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369158</id>
      <parentid>369157</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T19:31:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سنڌ جا ڳوٺ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>369158</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1445" sha1="6dprkvzrx1zjgkiyk1zkmmxls9o1f38" xml:space="preserve">{{Infobox settlement|official_name='''دل شير بروهي'''|native_name={{lang|en|Dil Sher Brohi}}|settlement_type=[[ڳوٺ]]|map_alt=|map_caption=دل شير بروهي ڳوٺ جيڪب آباد|pushpin_map=Pakistan|pushpin_label_position=&lt;!-- left, right, top, bottom, none --&gt;|pushpin_map_alt=|pushpin_mapsize=|image=Dil Sher Brohi Tree.jpg|image_caption=ڳوٺ دل شير بروهي ۾ وڏي ۾ وڏو وڻ|pushpin_map_caption=دل شير بروهي کي پاڪستان جي اندر ڏسو.|coordinates={{coord|28|02|44|N|68|04|17|E|region:PK_type:city|display=inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name=[[پاڪستان]]|subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]]|subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا|ڊويزن]]|subdivision_type3=[[پاڪستان جا ضلعا|ضلع]]|subdivision_type4=[[تعلقو]]|subdivision_name1=[[سنڌ]]|subdivision_name2=[[لاڙڪاڻو ڊويزن]]|subdivision_name3=[[جيڪب آباد ضلعو]]|subdivision_name4=[[ڳڙهي خيرو تعلقو]]|timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]]|utc_offset1=+5|website=}}

'''دل شير بروهي''' (انگریزي : Dil Sher Brohi) هڪ ڳوٺاڻن ۽ وڻن سان ڀريل ڳوٺ آهي جيڪو جيڪب آباد ضلعي، سنڌ، پاڪستان ۾ واقع آهي.

== حوالا ==
{{حوالا}}

[[زمرو:سنڌ جا آباد مقام]]
[[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]]</text>
      <sha1>6dprkvzrx1zjgkiyk1zkmmxls9o1f38</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ميزائلن جي فهرست</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94405</id>
    <revision>
      <id>369095</id>
      <parentid>368794</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T13:02:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369095</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46282" sha1="samzkuhcn40wufjr57dschyne3z1yja" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }}
[[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ &quot;آئيڊياز 2000&quot; نمائش دوران]]
[[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]]
هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي.

==ٻيون ميزائلن جو فهرستون==
ميزائلن جا قسم:
* '''روايتي گائيڊڊ ميزائل'''
** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل
** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل
** تابڪاري مخالف ميزائل
** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل
** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل 
** اينٽي شپ ميزائل
** آبدوز شڪن ميزائل
** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل
** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل
** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل
** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل.
** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. 
** وائر گائيڊڊ ميزائل 
* ڪروز ميزائل
** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل 
** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
* بيلسٽڪ ميزائل
** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل
** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل 
** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل 
** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM)
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل 
** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل
{{Multiple image
| total_width=250
| header={{large|ميزائل}}
| perrow=2/2/2
| image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg
| image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg
| image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg
| image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg
| image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg
| image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG
| footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}}

==نالي وار ميزائلن جون فهرستون==
# ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪوائل ميزائل  {{پرچم|آمريڪا}}
# بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# &lt;small&gt;'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''&lt;/small&gt; {{پرچم|آمريڪا}}
# شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}}
# قيام ميزائل {{پرچم|ايران}}
# بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}}
# ترشول ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# شاهين ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# غوري ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# عنزا ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ابدالي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''حرب ميزائل'''&lt;/small&gt; - &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;{{پرچم|پاڪستان}}&lt;/small&gt;
# بابر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''برق ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''{{پرچم|پاڪستان}}'''&lt;/small&gt;
# بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''ابدالي-I ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; {{پرچم|پاڪستان}}
# حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# زرڪون ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# AAM-3 &lt;small&gt;جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-4 &lt;small&gt;جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-5 &lt;small&gt;جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}   
# فينگ ڊونگ ميزائل {{پرچم|چين}}
# يون فينگ ميزائل {{پرچم|چين}} 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}}   
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}}   
# عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) 
# حتف-I سيريز ميزائل (BRBM)
# نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) 
# ابدالي ميزائل (SRBM)
# غزنوي ميزائل (SRBM) 
# شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) 
# غوري-I ميزائل (MRBM)
# غوري-II ميزائل (MRBM)
# ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل 
# شاهين-II ميزائل (MRBM) 
# شاهين-III ميزائل (MRBM) 
# حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM 
# بابر سيريز (حتف VII)
# بابر 1 - LACM
# بابر 1A - LACM
# بابر 1B - LACM
# بابر 2 - LACM
# بابر 3 - SLCM/LACM
# رعد (حتف-VIII) – ALCM 
# رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM 
# برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس)
# وِمپيل K-13 
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4  
# رڊوگا K-9 AA-5 
# بِسپوات آر-4 AA-6
# بِسپوات آر-40 AA-7
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ  
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس
# وِمپيل آر-33 AA-10 الامو 
# وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر 
#  ويمپيل آر-73
# ويمپيل آر-77 
# ويمپيل آر-37 
# AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل 
# AAM-N-4 اوريول (آمريڪي)
# ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) 
# ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي)
# بلپ اپ AGM-22
# هائونڊ ڊاگ AGM-45 
# شرائڪ AGM-48 
# اسڪائي بولٽ AGM-53
# ڪانڊور AGM-62
# هارنيٽ AGM-65 
# ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 
# فالڪن AGM-7
# بلو آئي AGM-80 
# وائپر AGM-83 
# بلڊاگ AGM-84 
# هارپون ميزائل 
===الف===
*A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system
*A3SM (MICA missile) SLAM
*[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]]
*[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]]
*[[Aggregate 3|A-3]]
*[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]]
*[[V-2 rocket|A-4]]
*[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]]
*[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]])
*[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]])
*[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]])
*[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]])
*[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]])
*[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]])
*[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]])
*[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]])
*[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]])
*[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]])
*[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]])
*[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]])
*[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]])
*[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile)
*[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile)
*[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile)
*[[AAM-N-4 Oriole]]
*[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]]
*[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]])
*[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[A-Darter]]
*[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American)
*[[ADM-20 Quail]]
*[[ADM-141 TALD]]
*[[ADM-160 MALD]]
*[[AGM-12 Bullpup]]
*[[AGM-22]]
*[[AGM-28 Hound Dog]]
*[[AGM-45 Shrike]]
*[[AGM-48 Skybolt]]
*[[AGM-53 Condor]]
*[[AGM-62 Walleye]]
*[[AGM-63]]
*[[AGM-64 Hornet]]
*[[AGM-65 Maverick]]
*[[AGM-69 SRAM]]
*[[AGM-76 Falcon]]
*[[AGM-78 Standard ARM]]
*[[AGM-79 Blue Eye]]
*[[AGM-80 Viper]]
*[[AGM-83 Bulldog]]
*[[AGM-84 Harpoon]]
*[[AGM-84E SLAM]]
*[[AGM-84H/K SLAM-ER]]
*[[AGM-86 ALCM]]
*[[AGM-87 Focus]]
*[[AGM-88 HARM]]
*[[AGM-112]]
*[[AGM-114 Hellfire]]
*[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence &amp; Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal)
*[[AGM-122 Sidearm]]
*[[AGM-123 Skipper]]
*[[AGM-124 Wasp]]
*[[AGM-129 ACM]]
*[[AGM-130]]
*[[AGM-131 SRAM II]]
*[[AGM-136 Tacit Rainbow]]
*[[AGM-137 TSSAM]]
*[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles
*[[AGM-153]]
*[[AGM-154 JSOW]]
*[[AGM-158 JASSM]]
*[[AGM-159 JASSM]]
*[[AGM-169 Joint Common Missile]]
*[[AGM-179 JAGM]]
*[[AGM-183A ARRW]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &amp;#124; Latest defence and security news}}&lt;/ref&gt;
*[[Agni-I]] (India)
*[[Agni-II]] (India)
*[[Agni-III]] (India)
*[[Agni-IV]] (India)
*[[Agni-V]] (India)
*[[Agni-VI]] (India)
*[[Agni-P]] (India)
*[[AIM-4 Falcon]]
*[[AIM-7 Sparrow]]
*[[AIM-9 Sidewinder]]
*[[AIM-26 Falcon]]
*[[AIM-47 Falcon]]
*[[AIM-54 Phoenix]]
*[[AIM-68 Big Q]]
*[[AIM-82]]
*[[AIM-97 Seekbat]]
*[[AIM-95 Agile]]
*[[AIM-120 AMRAAM]]
*[[AIM-132 ASRAAM]]
*[[AIM-152 AAAM]]
*[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP)
*[[Akash missile#|Akash]] (India)
*[[Akash-NG]]
*[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for &quot;Scorpion&quot;)
*[[ALARM]]
*[[ALAS (missile)|ALAS]]
*[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]]
*[[Al-Samoud 2]]
*[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British)
*[[Anza (missile)|Anza]]
*[[MBDA Apache|Apache]]
*[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic)
*[[AS-25K]] (anti-ship)
*[[AS-20]]
*[[AS-30]]
*[[AS.34 Kormoran]]
*[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile)
*[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile)
*[[ASM-135 ASAT]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]]
*[[Aspide]]
*[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]])
*ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system
*ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system
*ASRAD-2 land-based VSHORAD system
*[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system
*ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system
*[[Aster (missile family)|Aster]]
*[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN)
*[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile)
*[[AT-1K Raybolt]]
*[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile)
*[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile)
*[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System)
*[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile)
*[[AUM-N-2 Petrel]]
*[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile)

===B===
*[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile)
*[[BAC Vigilant]]
*[[Bofors Bantam|Bantam]]
*[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel)
*[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India)
*[[BGM-34 Firebee]]
*[[BGM-71 TOW]]
*[[BGM-75 AICBM]]
*[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]]
*[[BGM-110]]
*[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile)
*[[Black Arrow]] (United Kingdom)
*[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]]  UK Surface-to-air
*Blowfish submarine mast VSHORAD system
*[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]]  UK Man portable Surface-to-air
*[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom)
*[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom)
*[[Bofors Bantam]]
*[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile)
*[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile)
*[[Brakemine]]  UK WWII project
*[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom)

===C===

*[[C-602]]
*[[C-701]]
*[[C-802]]
*[[CA-94]]
*[[CA-95]]
*[[CGM-16 Atlas]]
*[[CGM-121B Seek Spinner]]
*[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[CIM-10 Bomarc]]
*[[Roketsan Cirit]] (Turkey)
*[[Cobra (missile)|Cobra]]
*[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss)
*[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss)
*[[Condor missile|Condor]] (Argentina)
*[[Crotale (missile)|Crotale]] (France)

===D===

*[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile)
*[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]]
*[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1)
*[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2)
*[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]])
*[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]])
*[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]])
*[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]])
*[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) 
*[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]])
*[[Dongfeng 16]] (DF-16)
*[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]])
*[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]])
*[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]])
*[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]])
*[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile)

===E===

*[[EGBU-15]]
*[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant)
*[[Emad (missile)|Emad]]
*Enforcer
*[[ENTAC]] (France)
*[[Enzian missile|Enzian]]
*[[Eryx (missile)|Eryx]] (France)
*[[Euromissile HOT]] anti-armour missile
*[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli)
*[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]])

===F===

*[[Fateh-110]]
*[[Fireflash]]
*[[Firestreak]]
*[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]]
*[[FGM-148 Javelin]]
*[[FGM-172 SRAW]]
*[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[FIM-43 Redeye]]
*[[FIM-92 Stinger]]
*[[FROG-7]]

===G===

*[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant)
*[[GAF Malkara]]
*[[GAM-87 Skybolt]]
*[[Ghauri-I]] (Pakistani)
*[[Ghauri-II]] (Pakistani)
*[[Ghauri-III]] 
*[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06&quot;N, 33° 4'0.02&quot;E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10).
*[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949.
*[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment.
*[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres
*[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&amp;nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14).
*[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres.
*[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile)
*[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile)
*[[Green Cheese (missile)]]
*[[Green Flash (missile)]]
*[[AGM-176 Griffin]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']]
*[[PZR Grom|PZR ''Grom'']]

===H===

*[[Hadès (missile)|Hadès]]
*[[Harpoon (missile)|Harpoon]]
*[[Hatf-I]]
*[[Hatf-IA]]
*[[Hatf-IB]]
*[[Hatf-VA]]
*[[Hatf-VIII]]
*[[Hatf-VIII (Ra'ad)]]
*[[HGM-16 Atlas]]
*[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM)
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM
*[[HN-5|Hongying-5]] SAM
*[[Hongqi-7]] SAM
*[[Hongqi-9]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM
*[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM
*[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM
*[[Hongqi-61]] SAM
*[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile)
*[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]]
*[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship)
*[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship)
*[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2)
*[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile)
*[[Hyunmoo]]
*[[Hwasal-1]]
*[[Hwasal-2]]
*[[Hwasong-5]]
*[[Hwasong-6]]
*[[Hwasong-7]]
*[[Hwasong-8]]
*[[Hwasong-9]]
*[[Hwasong-10]]
*[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02)
*[[Hwasong-11A]] (KN-23)
*[[Hwasong-11B]] (KN-24)
*[[Hwasong-11C]]
*[[Hwasong-11D]]
*[[Hwasong-11E]]
*[[Hwasong-11S]]
*[[Hwasong-12]]
*''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-12B]]
*[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]])
*[[Hwasong-14]]
*[[Hwasong-15]]
*''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-16B]]
*[[Hwasong-17]]
*[[Hwasong-18]]
*[[Hwasong-19]]
*[[Hwasong-20]]

===I===

*[[IDAS (missile)|IDAS]]
*[[ZT3 Ingwe|Ingwe]]
*[[IRIS-T]]
*[[9K720 Iskander|Iskander-M]]

===J===

*[[J-Missile]]
*[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile)
*[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile)
*[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic)
*[[JL-1]]
*[[JL-2]]
*[[JL-3]]

===K===
*[[K-10S]]
*[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India)
*[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India)
*[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India)
*[[Kalibr (missile family)|Kalibr]]
*[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali)
*[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab)
*[[KAN Little Joe]]
*[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl)
*[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll)
*[[Kaishan-1]] SAM
*[[Kh-15]]
*[[Kh-20]]
*[[Kh-22]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23]]
*[[Kh-25]]
*[[Kh-28]]
*[[Kh-29]]
*[[Kh-31]]
*[[Kh-32]]
*[[Kh-35]]
*[[Kh-38]]
*[[Kh-45]]
*[[Kh-47M2 Kinzhal]]
*[[Kh-55]]
*[[Kh-58]]
*[[Kh-59]]
*[[Kh-80]]
*[[Kh-90]]
*[[Kh-101]]
*[[Khalij Fars]] [[ASBM]]
*[[KS-1 Komet|KS-1]]
*[[KSR-5]]
*[[Kumsong-3]]

===L===

*[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile)
*[[LEM-70 Minuteman ERCS]]
*[[LFK NG]]
*[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]]
*[[LGM-25C Titan II]]
*[[LGM-30 Minuteman]]
**[[Minuteman I]]
**[[Minuteman II]]
**[[Minuteman III]]
*[[LGM-35 Sentinel]]
*[[LGM-118 Peacekeeper]]
*[[Lieying-60]] SAM
*[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]]
*[[LIM-99]]
*[[LIM-100]]
*[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air)
*[[Long March cruise missile]]

===M===

*[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile
*[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France)
*[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France)
*[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France)
*[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France)
*[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France)
*[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]])
*[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile)
*[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British)
*[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss)
*[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles)
*[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina)
*[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina)
*[[Cobra (missile)|MBB Cobra]]
*[[MBDA Apache]]
*[[MBDA AS-30]]
*[[MBDA Aster]]
*[[MBDA Exocet]]
*[[MBDA Meteor]]
*[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]]
*[[MGM-1 Matador]]
*[[MGM-5 Corporal]]
*[[MGM-13 Mace]]
*[[MGM-18 Lacrosse]]
*[[MGM-21]]
*[[MGM-29 Sergeant]]
*[[MGM-31 Pershing]]
*[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]]
*[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]]
*[[MGM-52 Lance]]
*[[MGM-140 ATACMS]]
*[[MGM-134 Midgetman]]
*[[MGM-157 EFOGM]]
*[[MGM-164 ATACMS II]]
*[[MGM-166 LOSAT]]
*[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]]
*[[MGR-1 Honest John]]
* MHT/MLP
*[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]])
*[[MILAN]]
*[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]]
*[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]]
*[[MIM-23 Hawk]]
*[[MIM-46 Mauler]]
*[[MIM-72 Chaparral]]
*[[MIM-104 Patriot]]
*[[MIM-115 Roland]]
*[[MIM-146 ADATS]]
*[[Miniature Hit-to-Kill Missile]]
*[[MISTRAL]]
*[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank)
*MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore)
*[[Mokopa]]
*[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss)
*[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker)
* MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]]

===N===

*[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile)
*[[Nirbhay]] (India)
*[[Naval Strike Missile]] (NSM)
*[[Neptune (cruise missile)|Neptune]]
*[[Project Nike|Nike]]
*[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France)
*[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France)
*[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[Nulka]] (Australia)

===O===

* [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab)
* [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider)
* [[Otomat]]

===P===

*[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber)
*[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx)
*[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren)
*[[P-270 Moskit]]
*[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox)
*[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck)
*[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile)
*[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Padasuri-6]]
*[[Prithvi Air Defence|PAD]]
*[[Trigat|PARS 3 LR]]
*[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119)
*[[Pershing II|Pershing II Weapon System]]
*[[PL-9]] SAM (PenLung)
*[[PL-10]] (PenLung)
*[[Polyphem missile|Polyphem]]
*[[PGM-11 Redstone]]
*[[PGM-17 Thor]]
*[[PGM-19 Jupiter]]
*[[Pluton (missile)|Pluton]]
*[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Pongae-5]] (KN-06)
*[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well)
*[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India)
*[[Prithvi missile|Prithvi]] (India)
*[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India)
*[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India)
*[[Pukguksong-1]]
*[[Pukguksong-2]]
*[[Pukguksong-3]]
*[[Pukguksong-4]]
*[[Pukguksong-5]]
*''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Pulhwasal-3-31]]
*[[Pye Python]]
*[[Pyoljji-1-2]]
*[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]])

===Q===

*[[Qassam rocket]]
*[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran)
*[[QRSAM]] quick reaction SAM (India)
*[[QW-1]] SAM
*[[QW-2]] SAM

===R===

* [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner)
* [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling)
* [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash)
* [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster)
* [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood)
* [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin)
* [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud)
* [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal)
* [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark)
* [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean)
* [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War)
* [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler)
* [[R-17E]], variant of Russian Scud B
* [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb)
*[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex)
* [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin)
*[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo)
*[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb)
*[[R-29 Vysota]]
*[[R-29RM Shtil]]
*[[R-29RMU Sineva]]
*[[R-29RMU2 Layner]]
*[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos)
* [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan)
*[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon)
*[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid)
* [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War)
*[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid)
*[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer)
*[[R-77]] (AA-12 Adder)
* [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud)
*[[R550 Magic]]
* [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon
* [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon
* [[RAAD (anti-tank guided missile)]]
*[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile)
*[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile)
*[[RBS-15]]
*[[RBS-23]]
*[[RBS-70]]
*[[RBS-77]]
*[[RBS-90]]
*[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]]   Air-to-air
*[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]]
*[[RGM-15 Regulus II]]
*[[RGM-59 Taurus]]
*[[RGM-165 LASM]]
*[[RIM-2 Terrier]]
*[[RIM-7 Sea Sparrow]]
*[[RIM-8 Talos]]
*[[RIM-24 Tartar]]
*[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]]
*[[RIM-55 Typhon MR]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]]
*[[RIM-85]]
*[[RIM-101]]
*[[RIM-113]]
*[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]]
*[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]]
*[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]]
*[[RIM-162 ESSM]]
*[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile
* [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}&lt;/ref&gt;
*[[RSA (missile)|RSA]]
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM &amp; SLV
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM &amp; SLV
*RSC-54
*RSC-56
*[[RSC-57]]
*[[RSD 58|RSC/RSD 58]]
*[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber)
*[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]]
*[[RSM-56 Bulava]]
*[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage)
*[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle)
*[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B)
*[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp)
*[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge)
*[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner)
*[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel)
*[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM
*[[RUM-139 VL-Asroc]]
*[[Asroc|RUR-5 Asroc]]

===S===
*[[SSBS S1|S1 IRBM]]
*[[S2 (missile)|S2 IRBM]]
*[[S3 (missile)|S3 IRBM]]
*[[S-300 missile system|S-300]]
*[[S-300VM missile system|S-300VM]]
*[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]]
*[[S-400 missile system|S-400 Triumf]]
*[[S-500 missile system|S-500]]
*[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]])
*[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]])
*[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]])
*[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]])
*[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]])
*[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]])
*[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]])
*[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]])
*[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]])
*[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]])
*[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]])
*[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]])
*[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]])
*[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]])
*[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]])
*[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]])
*[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]])
*[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]])
*[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]])
*[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]])
*[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[Samid]]
*[[Saegheh]]
*[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]])
*[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system
*[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]])
*[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[Sapsan (missile system)|Sapsan]]
*[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British)
*[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development)
*[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]])
*[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family)
*[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile)
*[[Sea Cat missile|Sea Cat]]
*[[Sea Dart missile|Sea Dart]]
*[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]]
*[[Sea Skua]]
*[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British)
*[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile)
*[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[Shahab-1]]
*[[Shahab-2]]
*[[Shahab-3]]
*[[Shahab-3D]]
*[[Shahab-4]]
*[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM)
*[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM)
*[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM)
*[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher)
*[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]])
*[[Shaurya missile|Shaurya]] (India)
*[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]])
*[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile
*[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SİPER]] (Turkish SAM)
*[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM)
*[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM)
*[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM)
*[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM)
*[[Sky Spear]] (Short range SSBM)
*[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air)
*[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air)
*[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]]
*[[SLAM-ER]]
*[[SM-62 Snark]]
*[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile)
*[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile)
*[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile)
*[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM
*[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank)
*[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM
*[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]])
*[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]])
*[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]])
*[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]])
*[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]])
*[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]])
*[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions)
*[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]])
*[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant)
*[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]])
*[[SS-1000]] (Brazil, retired)
*[[SSM-N-2 Triton]] (never built)
*[[SS-N-2]] Styx
*[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]])
*[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]])
*[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]])
*[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]])
*[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]])
*[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]])
*[[SS-N-22]] Sunburn
*[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]])
*[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]])
*[[SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[SSM-A-23 Dart]]
*[[Standoff Land Attack Missile]]
*[[Starstreak]]
*[[Storm Shadow]]
*[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin)
*[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail)
*[[Super 530]] 
*[[Swingfire]]

===T===

*[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM)
*[[KEPD 350|Taurus]]
*[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]]
*[[Terne ASW]]
*[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric)
*[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM)
*TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system
*Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[TOROS missile|TOROS]]
*[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard)
*[[Trigat]]
*[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile)
*پرهار (ڀارت) پرٿوي (ڀارت) پرٿوي II (ڀارت) پرٿوي III (ڀارت) پڪ گڪس سونگ-1 (اين ڪي) پڪ گڪس سونگ-2 پڪ گڪس سونگ-3 پڪ گڪس سونگ-4 پڪ گڪس سونگ-5 پڪ گڪس سونگ-6 (سرڪاري عهدو غير تصديق ٿيل) پل وهاسل-3-31 پائي پٿون پائيولجي-1-2 پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو) قسام راڪيٽ قيام 1 مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل (ايران)

===U===

*[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]]
*[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]]
*[[UGM-89 Perseus]]
*[[UGM-96 Trident I]]
*[[UGM-133 Trident II]]
*[[Umkhonto missile|Umkhonto]]
*[[UMTAS]]
* [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego)
* [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]])
* [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto)
* [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]]
*[[UUM-125 Sea Lance]]

===V===

*[[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[V-2 rocket|V-2]]
*[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]]
*[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]])
*[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]]

===W===

*[[Wasserfall missile|Wasserfall]]
*[[Wan Chien]]

===X===

*[[X-4 missile|X-4]]

===Y===

*[[YJ-6]]
*[[YJ-7]]
*[[YJ-8]]
*[[YJ-12]]
*[[YJ-15]]
*[[YJ-17]]
*[[YJ-18]]
*[[YJ-19]]
*[[YJ-20]]
*[[YJ-21]]
*[[YJ-22]]
*[[YJ-62]]
*[[YJ-82]]
*[[YJ-83]]
*[[YJ-91]]
*[[Yun Feng]]

===Z===

* [[3M22 Zircon|Zircon]]

==پڻ ڏسو==
* جنگي هٿيارن جي فهرست
* ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست 
* آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست 
* راڪيٽ جهازن جي فهرست  
* فوجي راڪيٽن جي فهرست 
* انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل  
* پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست
* [[Lists of weapons]]
* [[List of missiles by country]]
* [[List of active missiles of the United States military]]
* [[List of orbital launch systems]]
* [[List of rocket aircraft]]
* [[List of sounding rockets]]
* [[List of military rockets]]
* [[List of upper stages]]
* {{slink|List of artillery#Rockets}}
* [[Model rocket]]
* [[Intercontinental ballistic missile]]
* [[Expendable launch system]]
* [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles)

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World]
* [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }}
* [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's &quot;Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems&quot;; ill. by Hitoshi Kitamura
* [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch
** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters]
{{Navboxes
|state = collapsed
|title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست
|list1 =
{{چين جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ايران جا ميزائل|state=collapsed}}
{{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}}
{{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}}
{{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}}
{{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}}
}}

{{DEFAULTSORT:Missiles}}
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:جنگي هٿيار]]
[[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] 
[[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]]</text>
      <sha1>samzkuhcn40wufjr57dschyne3z1yja</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369099</id>
      <parentid>369095</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T13:06:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369099</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="45754" sha1="rzjszw9cwrp4r70axytk7v3d31rtps3" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }}
[[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ &quot;آئيڊياز 2000&quot; نمائش دوران]]
[[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]]
هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي.

==ٻيون ميزائلن جو فهرستون==
ميزائلن جا قسم:
* '''روايتي گائيڊڊ ميزائل'''
** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل
** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل
** تابڪاري مخالف ميزائل
** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل
** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل 
** اينٽي شپ ميزائل
** آبدوز شڪن ميزائل
** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل
** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل
** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل
** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل.
** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. 
** وائر گائيڊڊ ميزائل 
* ڪروز ميزائل
** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل 
** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
* بيلسٽڪ ميزائل
** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل
** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل 
** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل 
** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM)
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل 
** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل
{{Multiple image
| total_width=250
| header={{large|ميزائل}}
| perrow=2/2/2
| image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg
| image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg
| image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg
| image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg
| image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg
| image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG
| footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}}

==نالي وار ميزائلن جون فهرستون==
# ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪوائل ميزائل  {{پرچم|آمريڪا}}
# بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# &lt;small&gt;'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''&lt;/small&gt; {{پرچم|آمريڪا}}
# شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}}
# قيام ميزائل {{پرچم|ايران}}
# بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}}
# ترشول ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# شاهين ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# غوري ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# عنزا ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ابدالي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''حرب ميزائل'''&lt;/small&gt; - &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;{{پرچم|پاڪستان}}&lt;/small&gt;
# بابر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''برق ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''{{پرچم|پاڪستان}}'''&lt;/small&gt;
# بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''ابدالي-I ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; {{پرچم|پاڪستان}}
# حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# زرڪون ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# AAM-3 &lt;small&gt;جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-4 &lt;small&gt;جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-5 &lt;small&gt;جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}   
# فينگ ڊونگ ميزائل {{پرچم|چين}}
# يون فينگ ميزائل {{پرچم|چين}} 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}}   
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}}   
# عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) 
# حتف-I سيريز ميزائل (BRBM)
# نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) 
# ابدالي ميزائل (SRBM)
# غزنوي ميزائل (SRBM) 
# شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) 
# غوري-I ميزائل (MRBM)
# غوري-II ميزائل (MRBM)
# ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل 
# شاهين-II ميزائل (MRBM) 
# شاهين-III ميزائل (MRBM) 
# حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM 
# بابر سيريز (حتف VII)
# بابر 1 - LACM
# بابر 1A - LACM
# بابر 1B - LACM
# بابر 2 - LACM
# بابر 3 - SLCM/LACM
# رعد (حتف-VIII) – ALCM 
# رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM 
# برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس)
# وِمپيل K-13 
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4  
# رڊوگا K-9 AA-5 
# بِسپوات آر-4 AA-6
# بِسپوات آر-40 AA-7
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ  
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس
# وِمپيل آر-33 AA-10 الامو 
# وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر 
#  ويمپيل آر-73
# ويمپيل آر-77 
# ويمپيل آر-37 
# AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل 
# AAM-N-4 اوريول (آمريڪي)
# ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) 
# ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي)
# بلپ اپ AGM-22
# هائونڊ ڊاگ AGM-45 
# شرائڪ AGM-48 
# اسڪائي بولٽ AGM-53
# ڪانڊور AGM-62
# هارنيٽ AGM-65 
# ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 
# فالڪن AGM-7
# بلو آئي AGM-80 
# وائپر AGM-83 
# بلڊاگ AGM-84 
# هارپون ميزائل 
===الف===
*A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system
*A3SM (MICA missile) SLAM
*[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]]
*[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]]
*[[Aggregate 3|A-3]]
*[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]]
*[[V-2 rocket|A-4]]
*[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]]
*[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]])
*[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]])
*[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]])
*[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]])
*[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]])
*[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]])
*[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]])
*[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]])
*[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]])
*[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]])
*[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]])
*[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]])
*[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]])
*[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile)
*[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile)
*[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile)
*[[AAM-N-4 Oriole]]
*[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]]
*[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]])
*[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[A-Darter]]
*[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American)
*[[ADM-20 Quail]]
*[[ADM-141 TALD]]
*[[ADM-160 MALD]]
*[[AGM-12 Bullpup]]
*[[AGM-22]]
*[[AGM-28 Hound Dog]]
*[[AGM-45 Shrike]]
*[[AGM-48 Skybolt]]
*[[AGM-53 Condor]]
*[[AGM-62 Walleye]]
*[[AGM-63]]
*[[AGM-64 Hornet]]
*[[AGM-65 Maverick]]
*[[AGM-69 SRAM]]
*[[AGM-76 Falcon]]
*[[AGM-78 Standard ARM]]
*[[AGM-79 Blue Eye]]
*[[AGM-80 Viper]]
*[[AGM-83 Bulldog]]
*[[AGM-84 Harpoon]]
*[[AGM-84E SLAM]]
*[[AGM-84H/K SLAM-ER]]
*[[AGM-86 ALCM]]
*[[AGM-87 Focus]]
*[[AGM-88 HARM]]
*[[AGM-112]]
*[[AGM-114 Hellfire]]
*[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence &amp; Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal)
*[[AGM-122 Sidearm]]
*[[AGM-123 Skipper]]
*[[AGM-124 Wasp]]
*[[AGM-129 ACM]]
*[[AGM-130]]
*[[AGM-131 SRAM II]]
*[[AGM-136 Tacit Rainbow]]
*[[AGM-137 TSSAM]]
*[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles
*[[AGM-153]]
*[[AGM-154 JSOW]]
*[[AGM-158 JASSM]]
*[[AGM-159 JASSM]]
*[[AGM-169 Joint Common Missile]]
*[[AGM-179 JAGM]]
*[[AGM-183A ARRW]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &amp;#124; Latest defence and security news}}&lt;/ref&gt;
*[[Agni-I]] (India)
*[[Agni-II]] (India)
*[[Agni-III]] (India)
*[[Agni-IV]] (India)
*[[Agni-V]] (India)
*[[Agni-VI]] (India)
*[[Agni-P]] (India)
*[[AIM-4 Falcon]]
*[[AIM-7 Sparrow]]
*[[AIM-9 Sidewinder]]
*[[AIM-26 Falcon]]
*[[AIM-47 Falcon]]
*[[AIM-54 Phoenix]]
*[[AIM-68 Big Q]]
*[[AIM-82]]
*[[AIM-97 Seekbat]]
*[[AIM-95 Agile]]
*[[AIM-120 AMRAAM]]
*[[AIM-132 ASRAAM]]
*[[AIM-152 AAAM]]
*[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP)
*[[Akash missile#|Akash]] (India)
*[[Akash-NG]]
*[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for &quot;Scorpion&quot;)
*[[ALARM]]
*[[ALAS (missile)|ALAS]]
*[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]]
*[[Al-Samoud 2]]
*[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British)
*[[Anza (missile)|Anza]]
*[[MBDA Apache|Apache]]
*[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic)
*[[AS-25K]] (anti-ship)
*[[AS-20]]
*[[AS-30]]
*[[AS.34 Kormoran]]
*[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile)
*[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile)
*[[ASM-135 ASAT]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]]
*[[Aspide]]
*[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]])
*ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system
*ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system
*ASRAD-2 land-based VSHORAD system
*[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system
*ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system
*[[Aster (missile family)|Aster]]
*[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN)
*[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile)
*[[AT-1K Raybolt]]
*[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile)
*[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile)
*[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System)
*[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile)
*[[AUM-N-2 Petrel]]
*[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile)

===B===
*[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile)
*[[BAC Vigilant]]
*[[Bofors Bantam|Bantam]]
*[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel)
*[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India)
*[[BGM-34 Firebee]]
*[[BGM-71 TOW]]
*[[BGM-75 AICBM]]
*[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]]
*[[BGM-110]]
*[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile)
*[[Black Arrow]] (United Kingdom)
*[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]]  UK Surface-to-air
*Blowfish submarine mast VSHORAD system
*[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]]  UK Man portable Surface-to-air
*[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom)
*[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom)
*[[Bofors Bantam]]
*[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile)
*[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile)
*[[Brakemine]]  UK WWII project
*[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom)

===C===

*[[C-602]]
*[[C-701]]
*[[C-802]]
*[[CA-94]]
*[[CA-95]]
*[[CGM-16 Atlas]]
*[[CGM-121B Seek Spinner]]
*[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[CIM-10 Bomarc]]
*[[Roketsan Cirit]] (Turkey)
*[[Cobra (missile)|Cobra]]
*[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss)
*[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss)
*[[Condor missile|Condor]] (Argentina)
*[[Crotale (missile)|Crotale]] (France)

===D===

*[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile)
*[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]]
*[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1)
*[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2)
*[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]])
*[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]])
*[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]])
*[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]])
*[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) 
*[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]])
*[[Dongfeng 16]] (DF-16)
*[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]])
*[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]])
*[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]])
*[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]])
*[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile)

===E===

*[[EGBU-15]]
*[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant)
*[[Emad (missile)|Emad]]
*Enforcer
*[[ENTAC]] (France)
*[[Enzian missile|Enzian]]
*[[Eryx (missile)|Eryx]] (France)
*[[Euromissile HOT]] anti-armour missile
*[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli)
*[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]])

===F===

*[[Fateh-110]]
*[[Fireflash]]
*[[Firestreak]]
*[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]]
*[[FGM-148 Javelin]]
*[[FGM-172 SRAW]]
*[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[FIM-43 Redeye]]
*[[FIM-92 Stinger]]
*[[FROG-7]]

===G===

*[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant)
*[[GAF Malkara]]
*[[GAM-87 Skybolt]]
*[[Ghauri-I]] (Pakistani)
*[[Ghauri-II]] (Pakistani)
*[[Ghauri-III]] 
*[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06&quot;N, 33° 4'0.02&quot;E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10).
*[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949.
*[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment.
*[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres
*[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&amp;nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14).
*[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres.
*[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile)
*[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile)
*[[Green Cheese (missile)]]
*[[Green Flash (missile)]]
*[[AGM-176 Griffin]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']]
*[[PZR Grom|PZR ''Grom'']]

===H===

*[[Hadès (missile)|Hadès]]
*[[Harpoon (missile)|Harpoon]]
*[[Hatf-I]]
*[[Hatf-IA]]
*[[Hatf-IB]]
*[[Hatf-VA]]
*[[Hatf-VIII]]
*[[Hatf-VIII (Ra'ad)]]
*[[HGM-16 Atlas]]
*[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM)
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM
*[[HN-5|Hongying-5]] SAM
*[[Hongqi-7]] SAM
*[[Hongqi-9]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM
*[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM
*[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM
*[[Hongqi-61]] SAM
*[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile)
*[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]]
*[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship)
*[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship)
*[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2)
*[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile)
*[[Hyunmoo]]
*[[Hwasal-1]]
*[[Hwasal-2]]
*[[Hwasong-5]]
*[[Hwasong-6]]
*[[Hwasong-7]]
*[[Hwasong-8]]
*[[Hwasong-9]]
*[[Hwasong-10]]
*[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02)
*[[Hwasong-11A]] (KN-23)
*[[Hwasong-11B]] (KN-24)
*[[Hwasong-11C]]
*[[Hwasong-11D]]
*[[Hwasong-11E]]
*[[Hwasong-11S]]
*[[Hwasong-12]]
*''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-12B]]
*[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]])
*[[Hwasong-14]]
*[[Hwasong-15]]
*''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-16B]]
*[[Hwasong-17]]
*[[Hwasong-18]]
*[[Hwasong-19]]
*[[Hwasong-20]]

===I===

*[[IDAS (missile)|IDAS]]
*[[ZT3 Ingwe|Ingwe]]
*[[IRIS-T]]
*[[9K720 Iskander|Iskander-M]]

===J===

*[[J-Missile]]
*[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile)
*[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile)
*[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic)
*[[JL-1]]
*[[JL-2]]
*[[JL-3]]

===K===
*[[K-10S]]
*[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India)
*[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India)
*[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India)
*[[Kalibr (missile family)|Kalibr]]
*[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali)
*[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab)
*[[KAN Little Joe]]
*[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl)
*[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll)
*[[Kaishan-1]] SAM
*[[Kh-15]]
*[[Kh-20]]
*[[Kh-22]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23]]
*[[Kh-25]]
*[[Kh-28]]
*[[Kh-29]]
*[[Kh-31]]
*[[Kh-32]]
*[[Kh-35]]
*[[Kh-38]]
*[[Kh-45]]
*[[Kh-47M2 Kinzhal]]
*[[Kh-55]]
*[[Kh-58]]
*[[Kh-59]]
*[[Kh-80]]
*[[Kh-90]]
*[[Kh-101]]
*[[Khalij Fars]] [[ASBM]]
*[[KS-1 Komet|KS-1]]
*[[KSR-5]]
*[[Kumsong-3]]

===L===

*[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile)
*[[LEM-70 Minuteman ERCS]]
*[[LFK NG]]
*[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]]
*[[LGM-25C Titan II]]
*[[LGM-30 Minuteman]]
**[[Minuteman I]]
**[[Minuteman II]]
**[[Minuteman III]]
*[[LGM-35 Sentinel]]
*[[LGM-118 Peacekeeper]]
*[[Lieying-60]] SAM
*[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]]
*[[LIM-99]]
*[[LIM-100]]
*[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air)
*[[Long March cruise missile]]

===M===

*[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile
*[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France)
*[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France)
*[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France)
*[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France)
*[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France)
*[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]])
*[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile)
*[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British)
*[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss)
*[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles)
*[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina)
*[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina)
*[[Cobra (missile)|MBB Cobra]]
*[[MBDA Apache]]
*[[MBDA AS-30]]
*[[MBDA Aster]]
*[[MBDA Exocet]]
*[[MBDA Meteor]]
*[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]]
*[[MGM-1 Matador]]
*[[MGM-5 Corporal]]
*[[MGM-13 Mace]]
*[[MGM-18 Lacrosse]]
*[[MGM-21]]
*[[MGM-29 Sergeant]]
*[[MGM-31 Pershing]]
*[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]]
*[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]]
*[[MGM-52 Lance]]
*[[MGM-140 ATACMS]]
*[[MGM-134 Midgetman]]
*[[MGM-157 EFOGM]]
*[[MGM-164 ATACMS II]]
*[[MGM-166 LOSAT]]
*[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]]
*[[MGR-1 Honest John]]
* MHT/MLP
*[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]])
*[[MILAN]]
*[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]]
*[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]]
*[[MIM-23 Hawk]]
*[[MIM-46 Mauler]]
*[[MIM-72 Chaparral]]
*[[MIM-104 Patriot]]
*[[MIM-115 Roland]]
*[[MIM-146 ADATS]]
*[[Miniature Hit-to-Kill Missile]]
*[[MISTRAL]]
*[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank)
*MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore)
*[[Mokopa]]
*[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss)
*[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker)
* MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]]

===N===

*[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile)
*[[Nirbhay]] (India)
*[[Naval Strike Missile]] (NSM)
*[[Neptune (cruise missile)|Neptune]]
*[[Project Nike|Nike]]
*[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France)
*[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France)
*[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[Nulka]] (Australia)

===O===

* [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab)
* [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider)
* [[Otomat]]

===P===

*[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber)
*[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx)
*[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren)
*[[P-270 Moskit]]
*[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox)
*[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck)
*[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile)
*[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Padasuri-6]]
*[[Prithvi Air Defence|PAD]]
*[[Trigat|PARS 3 LR]]
*[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119)
*[[Pershing II|Pershing II Weapon System]]
*[[PL-9]] SAM (PenLung)
*[[PL-10]] (PenLung)
*[[Polyphem missile|Polyphem]]
*[[PGM-11 Redstone]]
*[[PGM-17 Thor]]
*[[PGM-19 Jupiter]]
*[[Pluton (missile)|Pluton]]
*[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Pongae-5]] (KN-06)
*[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well)
*[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India)
*[[Prithvi missile|Prithvi]] (India)
*[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India)
*[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India)
*[[Pukguksong-1]]
*[[Pukguksong-2]]
*[[Pukguksong-3]]
*[[Pukguksong-4]]
*[[Pukguksong-5]]
*''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Pulhwasal-3-31]]
*[[Pye Python]]
*[[Pyoljji-1-2]]
*[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]])

===Q===

*[[Qassam rocket]]
*[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran)
*[[QRSAM]] quick reaction SAM (India)
*[[QW-1]] SAM
*[[QW-2]] SAM

===R===

* [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner)
* [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling)
* [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash)
* [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster)
* [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood)
* [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin)
* [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud)
* [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal)
* [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark)
* [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean)
* [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War)
* [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler)
* [[R-17E]], variant of Russian Scud B
* [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb)
*[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex)
* [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin)
*[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo)
*[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb)
*[[R-29 Vysota]]
*[[R-29RM Shtil]]
*[[R-29RMU Sineva]]
*[[R-29RMU2 Layner]]
*[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos)
* [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan)
*[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon)
*[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid)
* [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War)
*[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid)
*[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer)
*[[R-77]] (AA-12 Adder)
* [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud)
*[[R550 Magic]]
* [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon
* [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon
* [[RAAD (anti-tank guided missile)]]
*[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile)
*[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile)
*[[RBS-15]]
*[[RBS-23]]
*[[RBS-70]]
*[[RBS-77]]
*[[RBS-90]]
*[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]]   Air-to-air
*[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]]
*[[RGM-15 Regulus II]]
*[[RGM-59 Taurus]]
*[[RGM-165 LASM]]
*[[RIM-2 Terrier]]
*[[RIM-7 Sea Sparrow]]
*[[RIM-8 Talos]]
*[[RIM-24 Tartar]]
*[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]]
*[[RIM-55 Typhon MR]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]]
*[[RIM-85]]
*[[RIM-101]]
*[[RIM-113]]
*[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]]
*[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]]
*[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]]
*[[RIM-162 ESSM]]
*[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile
* [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}&lt;/ref&gt;
*[[RSA (missile)|RSA]]
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM &amp; SLV
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM &amp; SLV
*RSC-54
*RSC-56
*[[RSC-57]]
*[[RSD 58|RSC/RSD 58]]
*[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber)
*[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]]
*[[RSM-56 Bulava]]
*[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage)
*[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle)
*[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B)
*[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp)
*[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge)
*[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner)
*[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel)
*[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM
*[[RUM-139 VL-Asroc]]
*[[Asroc|RUR-5 Asroc]]

===S===
*[[SSBS S1|S1 IRBM]]
*[[S2 (missile)|S2 IRBM]]
*[[S3 (missile)|S3 IRBM]]
*[[S-300 missile system|S-300]]
*[[S-300VM missile system|S-300VM]]
*[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]]
*[[S-400 missile system|S-400 Triumf]]
*[[S-500 missile system|S-500]]
*[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]])
*[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]])
*[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]])
*[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]])
*[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]])
*[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]])
*[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]])
*[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]])
*[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]])
*[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]])
*[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]])
*[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]])
*[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]])
*[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]])
*[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]])
*[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]])
*[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]])
*[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]])
*[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]])
*[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]])
*[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[Samid]]
*[[Saegheh]]
*[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]])
*[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system
*[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]])
*[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[Sapsan (missile system)|Sapsan]]
*[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British)
*[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development)
*[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]])
*[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family)
*[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile)
*[[Sea Cat missile|Sea Cat]]
*[[Sea Dart missile|Sea Dart]]
*[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]]
*[[Sea Skua]]
*[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British)
*[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile)
*[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[Shahab-1]]
*[[Shahab-2]]
*[[Shahab-3]]
*[[Shahab-3D]]
*[[Shahab-4]]
*[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM)
*[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM)
*[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM)
*[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher)
*[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]])
*[[Shaurya missile|Shaurya]] (India)
*[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]])
*[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile
*[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SİPER]] (Turkish SAM)
*[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM)
*[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM)
*[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM)
*[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM)
*[[Sky Spear]] (Short range SSBM)
*[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air)
*[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air)
*[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]]
*[[SLAM-ER]]
*[[SM-62 Snark]]
*[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile)
*[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile)
*[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile)
*[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM
*[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank)
*[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM
*[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]])
*[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]])
*[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]])
*[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]])
*[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]])
*[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]])
*[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions)
*[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]])
*[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant)
*[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]])
*[[SS-1000]] (Brazil, retired)
*[[SSM-N-2 Triton]] (never built)
*[[SS-N-2]] Styx
*[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]])
*[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]])
*[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]])
*[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]])
*[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]])
*[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]])
*[[SS-N-22]] Sunburn
*[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]])
*[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]])
*[[SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[SSM-A-23 Dart]]
*[[Standoff Land Attack Missile]]
*[[Starstreak]]
*[[Storm Shadow]]
*[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin)
*[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail)
*[[Super 530]] 
*[[Swingfire]]

===T===

*[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM)
*[[KEPD 350|Taurus]]
*[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]]
*[[Terne ASW]]
*[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric)
*[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM)
*TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system
*Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[TOROS missile|TOROS]]
*[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard)
*[[Trigat]]
*[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile)

===U===

*[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]]
*[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]]
*[[UGM-89 Perseus]]
*[[UGM-96 Trident I]]
*[[UGM-133 Trident II]]
*[[Umkhonto missile|Umkhonto]]
*[[UMTAS]]
* [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego)
* [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]])
* [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto)
* [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]]
*[[UUM-125 Sea Lance]]

===V===

*[[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[V-2 rocket|V-2]]
*[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]]
*[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]])
*[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]]

===W===

*[[Wasserfall missile|Wasserfall]]
*[[Wan Chien]]

===X===

*[[X-4 missile|X-4]]

===Y===

*[[YJ-6]]
*[[YJ-7]]
*[[YJ-8]]
*[[YJ-12]]
*[[YJ-15]]
*[[YJ-17]]
*[[YJ-18]]
*[[YJ-19]]
*[[YJ-20]]
*[[YJ-21]]
*[[YJ-22]]
*[[YJ-62]]
*[[YJ-82]]
*[[YJ-83]]
*[[YJ-91]]
*[[Yun Feng]]

===Z===

* [[3M22 Zircon|Zircon]]

==پڻ ڏسو==
* جنگي هٿيارن جي فهرست
* ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست 
* آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست 
* راڪيٽ جهازن جي فهرست  
* فوجي راڪيٽن جي فهرست 
* انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل  
* پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست
* [[Lists of weapons]]
* [[List of missiles by country]]
* [[List of active missiles of the United States military]]
* [[List of orbital launch systems]]
* [[List of rocket aircraft]]
* [[List of sounding rockets]]
* [[List of military rockets]]
* [[List of upper stages]]
* {{slink|List of artillery#Rockets}}
* [[Model rocket]]
* [[Intercontinental ballistic missile]]
* [[Expendable launch system]]
* [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles)

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World]
* [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }}
* [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's &quot;Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems&quot;; ill. by Hitoshi Kitamura
* [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch
** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters]
{{Navboxes
|state = collapsed
|title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست
|list1 =
{{چين جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ايران جا ميزائل|state=collapsed}}
{{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}}
{{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}}
{{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}}
{{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}}
}}

{{DEFAULTSORT:Missiles}}
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:جنگي هٿيار]]
[[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] 
[[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]]</text>
      <sha1>rzjszw9cwrp4r70axytk7v3d31rtps3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369100</id>
      <parentid>369099</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T13:07:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46847" sha1="m0p3z7aopstyvtndtv5n2welhddki07" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }}
[[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ &quot;آئيڊياز 2000&quot; نمائش دوران]]
[[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]]
هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي.

==ٻيون ميزائلن جو فهرستون==
ميزائلن جا قسم:
* '''روايتي گائيڊڊ ميزائل'''
** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل
** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل
** تابڪاري مخالف ميزائل
** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل
** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل 
** اينٽي شپ ميزائل
** آبدوز شڪن ميزائل
** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل
** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل
** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل
** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل.
** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. 
** وائر گائيڊڊ ميزائل 
* ڪروز ميزائل
** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل 
** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
* بيلسٽڪ ميزائل
** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل
** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل 
** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل 
** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM)
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل 
** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل
{{Multiple image
| total_width=250
| header={{large|ميزائل}}
| perrow=2/2/2
| image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg
| image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg
| image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg
| image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg
| image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg
| image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG
| footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}}

==نالي وار ميزائلن جون فهرستون==
# ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪوائل ميزائل  {{پرچم|آمريڪا}}
# بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# &lt;small&gt;'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''&lt;/small&gt; {{پرچم|آمريڪا}}
# شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}}
# قيام ميزائل {{پرچم|ايران}}
# بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}}
# ترشول ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# شاهين ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# غوري ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# عنزا ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ابدالي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''حرب ميزائل'''&lt;/small&gt; - &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;{{پرچم|پاڪستان}}&lt;/small&gt;
# بابر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''برق ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''{{پرچم|پاڪستان}}'''&lt;/small&gt;
# بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''ابدالي-I ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; {{پرچم|پاڪستان}}
# حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# زرڪون ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# AAM-3 &lt;small&gt;جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-4 &lt;small&gt;جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-5 &lt;small&gt;جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}   
# فينگ ڊونگ ميزائل {{پرچم|چين}}
# يون فينگ ميزائل {{پرچم|چين}} 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}}   
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}}   
# عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) 
# حتف-I سيريز ميزائل (BRBM)
# نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) 
# ابدالي ميزائل (SRBM)
# غزنوي ميزائل (SRBM) 
# شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) 
# غوري-I ميزائل (MRBM)
# غوري-II ميزائل (MRBM)
# ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل 
# شاهين-II ميزائل (MRBM) 
# شاهين-III ميزائل (MRBM) 
# حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM 
# بابر سيريز (حتف VII)
# بابر 1 - LACM
# بابر 1A - LACM
# بابر 1B - LACM
# بابر 2 - LACM
# بابر 3 - SLCM/LACM
# رعد (حتف-VIII) – ALCM 
# رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM 
# برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس)
# وِمپيل K-13 
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4  
# رڊوگا K-9 AA-5 
# بِسپوات آر-4 AA-6
# بِسپوات آر-40 AA-7
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ  
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس
# وِمپيل آر-33 AA-10 الامو 
# وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر 
#  ويمپيل آر-73
# ويمپيل آر-77 
# ويمپيل آر-37 
# AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل 
# AAM-N-4 اوريول (آمريڪي)
# ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) 
# ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي)
# بلپ اپ AGM-22
# هائونڊ ڊاگ AGM-45 
# شرائڪ AGM-48 
# اسڪائي بولٽ AGM-53
# ڪانڊور AGM-62
# هارنيٽ AGM-65 
# ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 
# فالڪن AGM-7
# بلو آئي AGM-80 
# وائپر AGM-83 
# بلڊاگ AGM-84 
# هارپون ميزائل 
# پرهار (ڀارت) پرٿوي (ڀارت) پرٿوي II (ڀارت) پرٿوي III (ڀارت) پڪ گڪس سونگ-1 (اين ڪي) پڪ گڪس سونگ-2 پڪ گڪس سونگ-3 پڪ گڪس سونگ-4 پڪ گڪس سونگ-5 پڪ گڪس سونگ-6 (سرڪاري عهدو غير تصديق ٿيل) پل وهاسل-3-31 پائي پٿون پائيولجي-1-2 پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو) قسام راڪيٽ قيام 1 مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل (ايران) تيمور (پاڪستاني ICBM) * ٿنڊر برڊ (برطانوي فوج جي استعمال لاءِ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل، انگريزي اليڪٽرڪ پاران تيار ڪيل) * ٽيپو (پاڪستاني IRBM) * TLVS (PAC-3 MSE، IRIS-T SL ميزائل) (جرمن-آمريڪي) زمين تي ٻڌل SHORAD/MRAD سسٽم * TR-1 ٽيمپ ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل (روس؛ سرد جنگ) (SS-12 / SS-22 اسڪيل بورڊ) * ترشول (هندستاني زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل)
===الف===
*A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system
*A3SM (MICA missile) SLAM
*[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]]
*[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]]
*[[Aggregate 3|A-3]]
*[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]]
*[[V-2 rocket|A-4]]
*[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]]
*[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]])
*[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]])
*[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]])
*[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]])
*[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]])
*[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]])
*[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]])
*[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]])
*[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]])
*[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]])
*[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]])
*[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]])
*[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]])
*[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile)
*[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile)
*[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile)
*[[AAM-N-4 Oriole]]
*[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]]
*[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]])
*[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[A-Darter]]
*[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American)
*[[ADM-20 Quail]]
*[[ADM-141 TALD]]
*[[ADM-160 MALD]]
*[[AGM-12 Bullpup]]
*[[AGM-22]]
*[[AGM-28 Hound Dog]]
*[[AGM-45 Shrike]]
*[[AGM-48 Skybolt]]
*[[AGM-53 Condor]]
*[[AGM-62 Walleye]]
*[[AGM-63]]
*[[AGM-64 Hornet]]
*[[AGM-65 Maverick]]
*[[AGM-69 SRAM]]
*[[AGM-76 Falcon]]
*[[AGM-78 Standard ARM]]
*[[AGM-79 Blue Eye]]
*[[AGM-80 Viper]]
*[[AGM-83 Bulldog]]
*[[AGM-84 Harpoon]]
*[[AGM-84E SLAM]]
*[[AGM-84H/K SLAM-ER]]
*[[AGM-86 ALCM]]
*[[AGM-87 Focus]]
*[[AGM-88 HARM]]
*[[AGM-112]]
*[[AGM-114 Hellfire]]
*[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence &amp; Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal)
*[[AGM-122 Sidearm]]
*[[AGM-123 Skipper]]
*[[AGM-124 Wasp]]
*[[AGM-129 ACM]]
*[[AGM-130]]
*[[AGM-131 SRAM II]]
*[[AGM-136 Tacit Rainbow]]
*[[AGM-137 TSSAM]]
*[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles
*[[AGM-153]]
*[[AGM-154 JSOW]]
*[[AGM-158 JASSM]]
*[[AGM-159 JASSM]]
*[[AGM-169 Joint Common Missile]]
*[[AGM-179 JAGM]]
*[[AGM-183A ARRW]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &amp;#124; Latest defence and security news}}&lt;/ref&gt;
*[[Agni-I]] (India)
*[[Agni-II]] (India)
*[[Agni-III]] (India)
*[[Agni-IV]] (India)
*[[Agni-V]] (India)
*[[Agni-VI]] (India)
*[[Agni-P]] (India)
*[[AIM-4 Falcon]]
*[[AIM-7 Sparrow]]
*[[AIM-9 Sidewinder]]
*[[AIM-26 Falcon]]
*[[AIM-47 Falcon]]
*[[AIM-54 Phoenix]]
*[[AIM-68 Big Q]]
*[[AIM-82]]
*[[AIM-97 Seekbat]]
*[[AIM-95 Agile]]
*[[AIM-120 AMRAAM]]
*[[AIM-132 ASRAAM]]
*[[AIM-152 AAAM]]
*[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP)
*[[Akash missile#|Akash]] (India)
*[[Akash-NG]]
*[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for &quot;Scorpion&quot;)
*[[ALARM]]
*[[ALAS (missile)|ALAS]]
*[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]]
*[[Al-Samoud 2]]
*[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British)
*[[Anza (missile)|Anza]]
*[[MBDA Apache|Apache]]
*[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic)
*[[AS-25K]] (anti-ship)
*[[AS-20]]
*[[AS-30]]
*[[AS.34 Kormoran]]
*[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile)
*[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile)
*[[ASM-135 ASAT]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]]
*[[Aspide]]
*[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]])
*ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system
*ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system
*ASRAD-2 land-based VSHORAD system
*[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system
*ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system
*[[Aster (missile family)|Aster]]
*[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN)
*[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile)
*[[AT-1K Raybolt]]
*[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile)
*[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile)
*[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System)
*[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile)
*[[AUM-N-2 Petrel]]
*[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile)

===B===
*[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile)
*[[BAC Vigilant]]
*[[Bofors Bantam|Bantam]]
*[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel)
*[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India)
*[[BGM-34 Firebee]]
*[[BGM-71 TOW]]
*[[BGM-75 AICBM]]
*[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]]
*[[BGM-110]]
*[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile)
*[[Black Arrow]] (United Kingdom)
*[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]]  UK Surface-to-air
*Blowfish submarine mast VSHORAD system
*[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]]  UK Man portable Surface-to-air
*[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom)
*[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom)
*[[Bofors Bantam]]
*[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile)
*[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile)
*[[Brakemine]]  UK WWII project
*[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom)

===C===

*[[C-602]]
*[[C-701]]
*[[C-802]]
*[[CA-94]]
*[[CA-95]]
*[[CGM-16 Atlas]]
*[[CGM-121B Seek Spinner]]
*[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[CIM-10 Bomarc]]
*[[Roketsan Cirit]] (Turkey)
*[[Cobra (missile)|Cobra]]
*[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss)
*[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss)
*[[Condor missile|Condor]] (Argentina)
*[[Crotale (missile)|Crotale]] (France)

===D===

*[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile)
*[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]]
*[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1)
*[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2)
*[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]])
*[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]])
*[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]])
*[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]])
*[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) 
*[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]])
*[[Dongfeng 16]] (DF-16)
*[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]])
*[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]])
*[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]])
*[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]])
*[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile)

===E===

*[[EGBU-15]]
*[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant)
*[[Emad (missile)|Emad]]
*Enforcer
*[[ENTAC]] (France)
*[[Enzian missile|Enzian]]
*[[Eryx (missile)|Eryx]] (France)
*[[Euromissile HOT]] anti-armour missile
*[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli)
*[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]])

===F===

*[[Fateh-110]]
*[[Fireflash]]
*[[Firestreak]]
*[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]]
*[[FGM-148 Javelin]]
*[[FGM-172 SRAW]]
*[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[FIM-43 Redeye]]
*[[FIM-92 Stinger]]
*[[FROG-7]]

===G===

*[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant)
*[[GAF Malkara]]
*[[GAM-87 Skybolt]]
*[[Ghauri-I]] (Pakistani)
*[[Ghauri-II]] (Pakistani)
*[[Ghauri-III]] 
*[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06&quot;N, 33° 4'0.02&quot;E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10).
*[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949.
*[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment.
*[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres
*[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&amp;nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14).
*[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres.
*[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile)
*[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile)
*[[Green Cheese (missile)]]
*[[Green Flash (missile)]]
*[[AGM-176 Griffin]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']]
*[[PZR Grom|PZR ''Grom'']]

===H===

*[[Hadès (missile)|Hadès]]
*[[Harpoon (missile)|Harpoon]]
*[[Hatf-I]]
*[[Hatf-IA]]
*[[Hatf-IB]]
*[[Hatf-VA]]
*[[Hatf-VIII]]
*[[Hatf-VIII (Ra'ad)]]
*[[HGM-16 Atlas]]
*[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM)
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM
*[[HN-5|Hongying-5]] SAM
*[[Hongqi-7]] SAM
*[[Hongqi-9]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM
*[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM
*[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM
*[[Hongqi-61]] SAM
*[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile)
*[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]]
*[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship)
*[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship)
*[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2)
*[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile)
*[[Hyunmoo]]
*[[Hwasal-1]]
*[[Hwasal-2]]
*[[Hwasong-5]]
*[[Hwasong-6]]
*[[Hwasong-7]]
*[[Hwasong-8]]
*[[Hwasong-9]]
*[[Hwasong-10]]
*[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02)
*[[Hwasong-11A]] (KN-23)
*[[Hwasong-11B]] (KN-24)
*[[Hwasong-11C]]
*[[Hwasong-11D]]
*[[Hwasong-11E]]
*[[Hwasong-11S]]
*[[Hwasong-12]]
*''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-12B]]
*[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]])
*[[Hwasong-14]]
*[[Hwasong-15]]
*''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-16B]]
*[[Hwasong-17]]
*[[Hwasong-18]]
*[[Hwasong-19]]
*[[Hwasong-20]]

===I===

*[[IDAS (missile)|IDAS]]
*[[ZT3 Ingwe|Ingwe]]
*[[IRIS-T]]
*[[9K720 Iskander|Iskander-M]]

===J===

*[[J-Missile]]
*[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile)
*[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile)
*[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic)
*[[JL-1]]
*[[JL-2]]
*[[JL-3]]

===K===
*[[K-10S]]
*[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India)
*[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India)
*[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India)
*[[Kalibr (missile family)|Kalibr]]
*[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali)
*[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab)
*[[KAN Little Joe]]
*[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl)
*[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll)
*[[Kaishan-1]] SAM
*[[Kh-15]]
*[[Kh-20]]
*[[Kh-22]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23]]
*[[Kh-25]]
*[[Kh-28]]
*[[Kh-29]]
*[[Kh-31]]
*[[Kh-32]]
*[[Kh-35]]
*[[Kh-38]]
*[[Kh-45]]
*[[Kh-47M2 Kinzhal]]
*[[Kh-55]]
*[[Kh-58]]
*[[Kh-59]]
*[[Kh-80]]
*[[Kh-90]]
*[[Kh-101]]
*[[Khalij Fars]] [[ASBM]]
*[[KS-1 Komet|KS-1]]
*[[KSR-5]]
*[[Kumsong-3]]

===L===

*[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile)
*[[LEM-70 Minuteman ERCS]]
*[[LFK NG]]
*[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]]
*[[LGM-25C Titan II]]
*[[LGM-30 Minuteman]]
**[[Minuteman I]]
**[[Minuteman II]]
**[[Minuteman III]]
*[[LGM-35 Sentinel]]
*[[LGM-118 Peacekeeper]]
*[[Lieying-60]] SAM
*[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]]
*[[LIM-99]]
*[[LIM-100]]
*[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air)
*[[Long March cruise missile]]

===M===

*[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile
*[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France)
*[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France)
*[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France)
*[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France)
*[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France)
*[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]])
*[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile)
*[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British)
*[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss)
*[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles)
*[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina)
*[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina)
*[[Cobra (missile)|MBB Cobra]]
*[[MBDA Apache]]
*[[MBDA AS-30]]
*[[MBDA Aster]]
*[[MBDA Exocet]]
*[[MBDA Meteor]]
*[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]]
*[[MGM-1 Matador]]
*[[MGM-5 Corporal]]
*[[MGM-13 Mace]]
*[[MGM-18 Lacrosse]]
*[[MGM-21]]
*[[MGM-29 Sergeant]]
*[[MGM-31 Pershing]]
*[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]]
*[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]]
*[[MGM-52 Lance]]
*[[MGM-140 ATACMS]]
*[[MGM-134 Midgetman]]
*[[MGM-157 EFOGM]]
*[[MGM-164 ATACMS II]]
*[[MGM-166 LOSAT]]
*[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]]
*[[MGR-1 Honest John]]
* MHT/MLP
*[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]])
*[[MILAN]]
*[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]]
*[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]]
*[[MIM-23 Hawk]]
*[[MIM-46 Mauler]]
*[[MIM-72 Chaparral]]
*[[MIM-104 Patriot]]
*[[MIM-115 Roland]]
*[[MIM-146 ADATS]]
*[[Miniature Hit-to-Kill Missile]]
*[[MISTRAL]]
*[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank)
*MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore)
*[[Mokopa]]
*[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss)
*[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker)
* MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]]

===N===

*[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile)
*[[Nirbhay]] (India)
*[[Naval Strike Missile]] (NSM)
*[[Neptune (cruise missile)|Neptune]]
*[[Project Nike|Nike]]
*[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France)
*[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France)
*[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[Nulka]] (Australia)

===O===

* [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab)
* [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider)
* [[Otomat]]

===P===

*[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber)
*[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx)
*[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren)
*[[P-270 Moskit]]
*[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox)
*[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck)
*[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile)
*[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Padasuri-6]]
*[[Prithvi Air Defence|PAD]]
*[[Trigat|PARS 3 LR]]
*[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119)
*[[Pershing II|Pershing II Weapon System]]
*[[PL-9]] SAM (PenLung)
*[[PL-10]] (PenLung)
*[[Polyphem missile|Polyphem]]
*[[PGM-11 Redstone]]
*[[PGM-17 Thor]]
*[[PGM-19 Jupiter]]
*[[Pluton (missile)|Pluton]]
*[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Pongae-5]] (KN-06)
*[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well)
*[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India)
*[[Prithvi missile|Prithvi]] (India)
*[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India)
*[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India)
*[[Pukguksong-1]]
*[[Pukguksong-2]]
*[[Pukguksong-3]]
*[[Pukguksong-4]]
*[[Pukguksong-5]]
*''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Pulhwasal-3-31]]
*[[Pye Python]]
*[[Pyoljji-1-2]]
*[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]])

===Q===

*[[Qassam rocket]]
*[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran)
*[[QRSAM]] quick reaction SAM (India)
*[[QW-1]] SAM
*[[QW-2]] SAM

===R===

* [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner)
* [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling)
* [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash)
* [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster)
* [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood)
* [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin)
* [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud)
* [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal)
* [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark)
* [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean)
* [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War)
* [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler)
* [[R-17E]], variant of Russian Scud B
* [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb)
*[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex)
* [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin)
*[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo)
*[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb)
*[[R-29 Vysota]]
*[[R-29RM Shtil]]
*[[R-29RMU Sineva]]
*[[R-29RMU2 Layner]]
*[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos)
* [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan)
*[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon)
*[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid)
* [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War)
*[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid)
*[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer)
*[[R-77]] (AA-12 Adder)
* [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud)
*[[R550 Magic]]
* [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon
* [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon
* [[RAAD (anti-tank guided missile)]]
*[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile)
*[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile)
*[[RBS-15]]
*[[RBS-23]]
*[[RBS-70]]
*[[RBS-77]]
*[[RBS-90]]
*[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]]   Air-to-air
*[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]]
*[[RGM-15 Regulus II]]
*[[RGM-59 Taurus]]
*[[RGM-165 LASM]]
*[[RIM-2 Terrier]]
*[[RIM-7 Sea Sparrow]]
*[[RIM-8 Talos]]
*[[RIM-24 Tartar]]
*[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]]
*[[RIM-55 Typhon MR]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]]
*[[RIM-85]]
*[[RIM-101]]
*[[RIM-113]]
*[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]]
*[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]]
*[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]]
*[[RIM-162 ESSM]]
*[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile
* [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}&lt;/ref&gt;
*[[RSA (missile)|RSA]]
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM &amp; SLV
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM &amp; SLV
*RSC-54
*RSC-56
*[[RSC-57]]
*[[RSD 58|RSC/RSD 58]]
*[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber)
*[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]]
*[[RSM-56 Bulava]]
*[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage)
*[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle)
*[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B)
*[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp)
*[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge)
*[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner)
*[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel)
*[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM
*[[RUM-139 VL-Asroc]]
*[[Asroc|RUR-5 Asroc]]

===S===
*[[SSBS S1|S1 IRBM]]
*[[S2 (missile)|S2 IRBM]]
*[[S3 (missile)|S3 IRBM]]
*[[S-300 missile system|S-300]]
*[[S-300VM missile system|S-300VM]]
*[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]]
*[[S-400 missile system|S-400 Triumf]]
*[[S-500 missile system|S-500]]
*[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]])
*[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]])
*[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]])
*[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]])
*[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]])
*[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]])
*[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]])
*[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]])
*[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]])
*[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]])
*[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]])
*[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]])
*[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]])
*[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]])
*[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]])
*[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]])
*[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]])
*[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]])
*[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]])
*[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]])
*[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[Samid]]
*[[Saegheh]]
*[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]])
*[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system
*[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]])
*[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[Sapsan (missile system)|Sapsan]]
*[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British)
*[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development)
*[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]])
*[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family)
*[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile)
*[[Sea Cat missile|Sea Cat]]
*[[Sea Dart missile|Sea Dart]]
*[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]]
*[[Sea Skua]]
*[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British)
*[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile)
*[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[Shahab-1]]
*[[Shahab-2]]
*[[Shahab-3]]
*[[Shahab-3D]]
*[[Shahab-4]]
*[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM)
*[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM)
*[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM)
*[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher)
*[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]])
*[[Shaurya missile|Shaurya]] (India)
*[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]])
*[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile
*[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SİPER]] (Turkish SAM)
*[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM)
*[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM)
*[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM)
*[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM)
*[[Sky Spear]] (Short range SSBM)
*[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air)
*[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air)
*[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]]
*[[SLAM-ER]]
*[[SM-62 Snark]]
*[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile)
*[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile)
*[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile)
*[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM
*[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank)
*[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM
*[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]])
*[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]])
*[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]])
*[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]])
*[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]])
*[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]])
*[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions)
*[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]])
*[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant)
*[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]])
*[[SS-1000]] (Brazil, retired)
*[[SSM-N-2 Triton]] (never built)
*[[SS-N-2]] Styx
*[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]])
*[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]])
*[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]])
*[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]])
*[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]])
*[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]])
*[[SS-N-22]] Sunburn
*[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]])
*[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]])
*[[SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[SSM-A-23 Dart]]
*[[Standoff Land Attack Missile]]
*[[Starstreak]]
*[[Storm Shadow]]
*[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin)
*[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail)
*[[Super 530]] 
*[[Swingfire]]

===T===

*[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM)
*[[KEPD 350|Taurus]]
*[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]]
*[[Terne ASW]]
*[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric)
*[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM)
*TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system
*Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[TOROS missile|TOROS]]
*[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard)
*[[Trigat]]
*[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile)

===U===

*[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]]
*[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]]
*[[UGM-89 Perseus]]
*[[UGM-96 Trident I]]
*[[UGM-133 Trident II]]
*[[Umkhonto missile|Umkhonto]]
*[[UMTAS]]
* [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego)
* [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]])
* [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto)
* [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]]
*[[UUM-125 Sea Lance]]

===V===

*[[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[V-2 rocket|V-2]]
*[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]]
*[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]])
*[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]]

===W===

*[[Wasserfall missile|Wasserfall]]
*[[Wan Chien]]

===X===

*[[X-4 missile|X-4]]

===Y===

*[[YJ-6]]
*[[YJ-7]]
*[[YJ-8]]
*[[YJ-12]]
*[[YJ-15]]
*[[YJ-17]]
*[[YJ-18]]
*[[YJ-19]]
*[[YJ-20]]
*[[YJ-21]]
*[[YJ-22]]
*[[YJ-62]]
*[[YJ-82]]
*[[YJ-83]]
*[[YJ-91]]
*[[Yun Feng]]

===Z===

* [[3M22 Zircon|Zircon]]

==پڻ ڏسو==
* جنگي هٿيارن جي فهرست
* ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست 
* آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست 
* راڪيٽ جهازن جي فهرست  
* فوجي راڪيٽن جي فهرست 
* انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل  
* پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست
* [[Lists of weapons]]
* [[List of missiles by country]]
* [[List of active missiles of the United States military]]
* [[List of orbital launch systems]]
* [[List of rocket aircraft]]
* [[List of sounding rockets]]
* [[List of military rockets]]
* [[List of upper stages]]
* {{slink|List of artillery#Rockets}}
* [[Model rocket]]
* [[Intercontinental ballistic missile]]
* [[Expendable launch system]]
* [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles)

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World]
* [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }}
* [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's &quot;Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems&quot;; ill. by Hitoshi Kitamura
* [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch
** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters]
{{Navboxes
|state = collapsed
|title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست
|list1 =
{{چين جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ايران جا ميزائل|state=collapsed}}
{{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}}
{{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}}
{{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}}
{{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}}
}}

{{DEFAULTSORT:Missiles}}
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:جنگي هٿيار]]
[[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] 
[[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]]</text>
      <sha1>m0p3z7aopstyvtndtv5n2welhddki07</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369102</id>
      <parentid>369100</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T13:11:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369102</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48098" sha1="pt1lc7c46acw4mm3n57fbdzcjsgw44k" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }}
[[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ &quot;آئيڊياز 2000&quot; نمائش دوران]]
[[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]]
هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي.

==ٻيون ميزائلن جو فهرستون==
ميزائلن جا قسم:
* '''روايتي گائيڊڊ ميزائل'''
** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل
** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل
** تابڪاري مخالف ميزائل
** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل
** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل 
** اينٽي شپ ميزائل
** آبدوز شڪن ميزائل
** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل
** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل
** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل
** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل.
** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. 
** وائر گائيڊڊ ميزائل 
* ڪروز ميزائل
** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل 
** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
* بيلسٽڪ ميزائل
** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل
** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل 
** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل 
** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM)
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل 
** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل
{{Multiple image
| total_width=250
| header={{large|ميزائل}}
| perrow=2/2/2
| image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg
| image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg
| image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg
| image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg
| image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg
| image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG
| footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}}

==نالي وار ميزائلن جون فهرستون==
# ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪوائل ميزائل  {{پرچم|آمريڪا}}
# بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# &lt;small&gt;'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''&lt;/small&gt; {{پرچم|آمريڪا}}
# شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}}
# قيام ميزائل {{پرچم|ايران}}
# بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}}
# ترشول ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# شاهين ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# غوري ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# عنزا ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ابدالي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''حرب ميزائل'''&lt;/small&gt; - &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;{{پرچم|پاڪستان}}&lt;/small&gt;
# بابر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''برق ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''{{پرچم|پاڪستان}}'''&lt;/small&gt;
# بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''ابدالي-I ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; {{پرچم|پاڪستان}}
# حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# زرڪون ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# AAM-3 &lt;small&gt;جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-4 &lt;small&gt;جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-5 &lt;small&gt;جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}   
# فينگ ڊونگ ميزائل {{پرچم|چين}}
# يون فينگ ميزائل {{پرچم|چين}} 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}}   
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}}   
# عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) 
# حتف-I سيريز ميزائل (BRBM)
# نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) 
# ابدالي ميزائل (SRBM)
# غزنوي ميزائل (SRBM) 
# شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) 
# غوري-I ميزائل (MRBM)
# غوري-II ميزائل (MRBM)
# ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل 
# شاهين-II ميزائل (MRBM) 
# شاهين-III ميزائل (MRBM) 
# حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM 
# بابر سيريز (حتف VII)
# بابر 1 - LACM
# بابر 1A - LACM
# بابر 1B - LACM
# بابر 2 - LACM
# بابر 3 - SLCM/LACM
# رعد (حتف-VIII) – ALCM 
# رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM 
# برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس)
# وِمپيل K-13 
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4  
# رڊوگا K-9 AA-5 
# بِسپوات آر-4 AA-6
# بِسپوات آر-40 AA-7
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ  
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس
# وِمپيل آر-33 AA-10 الامو 
# وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر 
#  ويمپيل آر-73
# ويمپيل آر-77 
# ويمپيل آر-37 
# AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل 
# AAM-N-4 اوريول (آمريڪي)
# ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) 
# ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي)
# بلپ اپ AGM-22
# هائونڊ ڊاگ AGM-45 
# شرائڪ AGM-48 
# اسڪائي بولٽ AGM-53
# ڪانڊور AGM-62
# هارنيٽ AGM-65 
# ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 
# فالڪن AGM-7
# بلو آئي AGM-80 
# وائپر AGM-83 
# بلڊاگ AGM-84 
# هارپون ميزائل 
# پرهار (ڀارت) پرٿوي (ڀارت) پرٿوي II (ڀارت) پرٿوي III (ڀارت) پڪ گڪس سونگ-1 (اين ڪي) پڪ گڪس سونگ-2 پڪ گڪس سونگ-3 پڪ گڪس سونگ-4 پڪ گڪس سونگ-5 پڪ گڪس سونگ-6 (سرڪاري عهدو غير تصديق ٿيل) پل وهاسل-3-31 پائي پٿون پائيولجي-1-2 پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو) قسام راڪيٽ قيام 1 مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل (ايران) تيمور (پاڪستاني ICBM) * ٿنڊر برڊ (برطانوي فوج جي استعمال لاءِ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل، انگريزي اليڪٽرڪ پاران تيار ڪيل) * ٽيپو (پاڪستاني IRBM) * TLVS (PAC-3 MSE، IRIS-T SL ميزائل) (جرمن-آمريڪي) زمين تي ٻڌل SHORAD/MRAD سسٽم * TR-1 ٽيمپ ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل (روس؛ سرد جنگ) (SS-12 / SS-22 اسڪيل بورڊ) * ترشول (هندستاني زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل) سيميورڪا (آر-7 سيميورڪا جو مشهور نالو) سرب (ايس ايس-اين-5) (آر-21 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) سرب (ايس ايس-اين-6) (آر-27 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) شهاب-1 شهاب-2 شهاب-3 شهاب-3D شهاب-4 شهاب-5 (هڪ مبينا ايراني ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل منصوبو) شهاب-6 (هڪ مبينا ايراني ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل منصوبو) شاهين-I (پاڪستاني ايم آر بي ايم) شاهين-II (پاڪستاني آئي آر بي ايم) شاهين-III (پاڪستاني آئي آر بي ايم) شويت (خلائي لانچر) شڪوال (وي اي-111) شوريا (ڀارت) شيسٽر (ايس ايس-3) (آر-5 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) ڀاءُ (ايس ايس-2) (آر-2 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) سڪل (ايس ايس-25) (نيٽو رپورٽنگ نالو RT-2PM ٽوپول) سلڪ ورم سبسونڪ ڪروز ميزائل سنر (SS-16) (RT-21 ٽيمپ 2S لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) SIPER (ترڪي SAM) اسڪين (SS-5) (R-14 چوسووايا لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) اسڪائي بو
===الف===
*A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system
*A3SM (MICA missile) SLAM
*[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]]
*[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]]
*[[Aggregate 3|A-3]]
*[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]]
*[[V-2 rocket|A-4]]
*[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]]
*[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]])
*[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]])
*[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]])
*[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]])
*[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]])
*[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]])
*[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]])
*[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]])
*[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]])
*[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]])
*[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]])
*[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]])
*[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]])
*[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile)
*[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile)
*[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile)
*[[AAM-N-4 Oriole]]
*[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]]
*[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]])
*[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[A-Darter]]
*[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American)
*[[ADM-20 Quail]]
*[[ADM-141 TALD]]
*[[ADM-160 MALD]]
*[[AGM-12 Bullpup]]
*[[AGM-22]]
*[[AGM-28 Hound Dog]]
*[[AGM-45 Shrike]]
*[[AGM-48 Skybolt]]
*[[AGM-53 Condor]]
*[[AGM-62 Walleye]]
*[[AGM-63]]
*[[AGM-64 Hornet]]
*[[AGM-65 Maverick]]
*[[AGM-69 SRAM]]
*[[AGM-76 Falcon]]
*[[AGM-78 Standard ARM]]
*[[AGM-79 Blue Eye]]
*[[AGM-80 Viper]]
*[[AGM-83 Bulldog]]
*[[AGM-84 Harpoon]]
*[[AGM-84E SLAM]]
*[[AGM-84H/K SLAM-ER]]
*[[AGM-86 ALCM]]
*[[AGM-87 Focus]]
*[[AGM-88 HARM]]
*[[AGM-112]]
*[[AGM-114 Hellfire]]
*[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence &amp; Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal)
*[[AGM-122 Sidearm]]
*[[AGM-123 Skipper]]
*[[AGM-124 Wasp]]
*[[AGM-129 ACM]]
*[[AGM-130]]
*[[AGM-131 SRAM II]]
*[[AGM-136 Tacit Rainbow]]
*[[AGM-137 TSSAM]]
*[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles
*[[AGM-153]]
*[[AGM-154 JSOW]]
*[[AGM-158 JASSM]]
*[[AGM-159 JASSM]]
*[[AGM-169 Joint Common Missile]]
*[[AGM-179 JAGM]]
*[[AGM-183A ARRW]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &amp;#124; Latest defence and security news}}&lt;/ref&gt;
*[[Agni-I]] (India)
*[[Agni-II]] (India)
*[[Agni-III]] (India)
*[[Agni-IV]] (India)
*[[Agni-V]] (India)
*[[Agni-VI]] (India)
*[[Agni-P]] (India)
*[[AIM-4 Falcon]]
*[[AIM-7 Sparrow]]
*[[AIM-9 Sidewinder]]
*[[AIM-26 Falcon]]
*[[AIM-47 Falcon]]
*[[AIM-54 Phoenix]]
*[[AIM-68 Big Q]]
*[[AIM-82]]
*[[AIM-97 Seekbat]]
*[[AIM-95 Agile]]
*[[AIM-120 AMRAAM]]
*[[AIM-132 ASRAAM]]
*[[AIM-152 AAAM]]
*[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP)
*[[Akash missile#|Akash]] (India)
*[[Akash-NG]]
*[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for &quot;Scorpion&quot;)
*[[ALARM]]
*[[ALAS (missile)|ALAS]]
*[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]]
*[[Al-Samoud 2]]
*[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British)
*[[Anza (missile)|Anza]]
*[[MBDA Apache|Apache]]
*[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic)
*[[AS-25K]] (anti-ship)
*[[AS-20]]
*[[AS-30]]
*[[AS.34 Kormoran]]
*[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile)
*[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile)
*[[ASM-135 ASAT]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]]
*[[Aspide]]
*[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]])
*ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system
*ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system
*ASRAD-2 land-based VSHORAD system
*[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system
*ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system
*[[Aster (missile family)|Aster]]
*[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN)
*[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile)
*[[AT-1K Raybolt]]
*[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile)
*[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile)
*[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System)
*[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile)
*[[AUM-N-2 Petrel]]
*[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile)

===B===
*[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile)
*[[BAC Vigilant]]
*[[Bofors Bantam|Bantam]]
*[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel)
*[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India)
*[[BGM-34 Firebee]]
*[[BGM-71 TOW]]
*[[BGM-75 AICBM]]
*[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]]
*[[BGM-110]]
*[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile)
*[[Black Arrow]] (United Kingdom)
*[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]]  UK Surface-to-air
*Blowfish submarine mast VSHORAD system
*[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]]  UK Man portable Surface-to-air
*[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom)
*[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom)
*[[Bofors Bantam]]
*[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile)
*[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile)
*[[Brakemine]]  UK WWII project
*[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom)

===C===

*[[C-602]]
*[[C-701]]
*[[C-802]]
*[[CA-94]]
*[[CA-95]]
*[[CGM-16 Atlas]]
*[[CGM-121B Seek Spinner]]
*[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[CIM-10 Bomarc]]
*[[Roketsan Cirit]] (Turkey)
*[[Cobra (missile)|Cobra]]
*[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss)
*[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss)
*[[Condor missile|Condor]] (Argentina)
*[[Crotale (missile)|Crotale]] (France)

===D===

*[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile)
*[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]]
*[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1)
*[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2)
*[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]])
*[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]])
*[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]])
*[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]])
*[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) 
*[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]])
*[[Dongfeng 16]] (DF-16)
*[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]])
*[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]])
*[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]])
*[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]])
*[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile)

===E===

*[[EGBU-15]]
*[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant)
*[[Emad (missile)|Emad]]
*Enforcer
*[[ENTAC]] (France)
*[[Enzian missile|Enzian]]
*[[Eryx (missile)|Eryx]] (France)
*[[Euromissile HOT]] anti-armour missile
*[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli)
*[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]])

===F===

*[[Fateh-110]]
*[[Fireflash]]
*[[Firestreak]]
*[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]]
*[[FGM-148 Javelin]]
*[[FGM-172 SRAW]]
*[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[FIM-43 Redeye]]
*[[FIM-92 Stinger]]
*[[FROG-7]]

===G===

*[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant)
*[[GAF Malkara]]
*[[GAM-87 Skybolt]]
*[[Ghauri-I]] (Pakistani)
*[[Ghauri-II]] (Pakistani)
*[[Ghauri-III]] 
*[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06&quot;N, 33° 4'0.02&quot;E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10).
*[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949.
*[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment.
*[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres
*[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&amp;nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14).
*[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres.
*[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile)
*[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile)
*[[Green Cheese (missile)]]
*[[Green Flash (missile)]]
*[[AGM-176 Griffin]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']]
*[[PZR Grom|PZR ''Grom'']]

===H===

*[[Hadès (missile)|Hadès]]
*[[Harpoon (missile)|Harpoon]]
*[[Hatf-I]]
*[[Hatf-IA]]
*[[Hatf-IB]]
*[[Hatf-VA]]
*[[Hatf-VIII]]
*[[Hatf-VIII (Ra'ad)]]
*[[HGM-16 Atlas]]
*[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM)
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM
*[[HN-5|Hongying-5]] SAM
*[[Hongqi-7]] SAM
*[[Hongqi-9]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM
*[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM
*[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM
*[[Hongqi-61]] SAM
*[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile)
*[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]]
*[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship)
*[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship)
*[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2)
*[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile)
*[[Hyunmoo]]
*[[Hwasal-1]]
*[[Hwasal-2]]
*[[Hwasong-5]]
*[[Hwasong-6]]
*[[Hwasong-7]]
*[[Hwasong-8]]
*[[Hwasong-9]]
*[[Hwasong-10]]
*[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02)
*[[Hwasong-11A]] (KN-23)
*[[Hwasong-11B]] (KN-24)
*[[Hwasong-11C]]
*[[Hwasong-11D]]
*[[Hwasong-11E]]
*[[Hwasong-11S]]
*[[Hwasong-12]]
*''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-12B]]
*[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]])
*[[Hwasong-14]]
*[[Hwasong-15]]
*''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-16B]]
*[[Hwasong-17]]
*[[Hwasong-18]]
*[[Hwasong-19]]
*[[Hwasong-20]]

===I===

*[[IDAS (missile)|IDAS]]
*[[ZT3 Ingwe|Ingwe]]
*[[IRIS-T]]
*[[9K720 Iskander|Iskander-M]]

===J===

*[[J-Missile]]
*[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile)
*[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile)
*[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic)
*[[JL-1]]
*[[JL-2]]
*[[JL-3]]

===K===
*[[K-10S]]
*[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India)
*[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India)
*[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India)
*[[Kalibr (missile family)|Kalibr]]
*[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali)
*[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab)
*[[KAN Little Joe]]
*[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl)
*[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll)
*[[Kaishan-1]] SAM
*[[Kh-15]]
*[[Kh-20]]
*[[Kh-22]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23]]
*[[Kh-25]]
*[[Kh-28]]
*[[Kh-29]]
*[[Kh-31]]
*[[Kh-32]]
*[[Kh-35]]
*[[Kh-38]]
*[[Kh-45]]
*[[Kh-47M2 Kinzhal]]
*[[Kh-55]]
*[[Kh-58]]
*[[Kh-59]]
*[[Kh-80]]
*[[Kh-90]]
*[[Kh-101]]
*[[Khalij Fars]] [[ASBM]]
*[[KS-1 Komet|KS-1]]
*[[KSR-5]]
*[[Kumsong-3]]

===L===

*[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile)
*[[LEM-70 Minuteman ERCS]]
*[[LFK NG]]
*[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]]
*[[LGM-25C Titan II]]
*[[LGM-30 Minuteman]]
**[[Minuteman I]]
**[[Minuteman II]]
**[[Minuteman III]]
*[[LGM-35 Sentinel]]
*[[LGM-118 Peacekeeper]]
*[[Lieying-60]] SAM
*[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]]
*[[LIM-99]]
*[[LIM-100]]
*[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air)
*[[Long March cruise missile]]

===M===

*[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile
*[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France)
*[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France)
*[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France)
*[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France)
*[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France)
*[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]])
*[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile)
*[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British)
*[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss)
*[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles)
*[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina)
*[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina)
*[[Cobra (missile)|MBB Cobra]]
*[[MBDA Apache]]
*[[MBDA AS-30]]
*[[MBDA Aster]]
*[[MBDA Exocet]]
*[[MBDA Meteor]]
*[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]]
*[[MGM-1 Matador]]
*[[MGM-5 Corporal]]
*[[MGM-13 Mace]]
*[[MGM-18 Lacrosse]]
*[[MGM-21]]
*[[MGM-29 Sergeant]]
*[[MGM-31 Pershing]]
*[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]]
*[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]]
*[[MGM-52 Lance]]
*[[MGM-140 ATACMS]]
*[[MGM-134 Midgetman]]
*[[MGM-157 EFOGM]]
*[[MGM-164 ATACMS II]]
*[[MGM-166 LOSAT]]
*[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]]
*[[MGR-1 Honest John]]
* MHT/MLP
*[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]])
*[[MILAN]]
*[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]]
*[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]]
*[[MIM-23 Hawk]]
*[[MIM-46 Mauler]]
*[[MIM-72 Chaparral]]
*[[MIM-104 Patriot]]
*[[MIM-115 Roland]]
*[[MIM-146 ADATS]]
*[[Miniature Hit-to-Kill Missile]]
*[[MISTRAL]]
*[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank)
*MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore)
*[[Mokopa]]
*[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss)
*[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker)
* MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]]

===N===

*[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile)
*[[Nirbhay]] (India)
*[[Naval Strike Missile]] (NSM)
*[[Neptune (cruise missile)|Neptune]]
*[[Project Nike|Nike]]
*[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France)
*[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France)
*[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[Nulka]] (Australia)

===O===

* [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab)
* [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider)
* [[Otomat]]

===P===

*[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber)
*[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx)
*[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren)
*[[P-270 Moskit]]
*[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox)
*[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck)
*[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile)
*[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Padasuri-6]]
*[[Prithvi Air Defence|PAD]]
*[[Trigat|PARS 3 LR]]
*[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119)
*[[Pershing II|Pershing II Weapon System]]
*[[PL-9]] SAM (PenLung)
*[[PL-10]] (PenLung)
*[[Polyphem missile|Polyphem]]
*[[PGM-11 Redstone]]
*[[PGM-17 Thor]]
*[[PGM-19 Jupiter]]
*[[Pluton (missile)|Pluton]]
*[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Pongae-5]] (KN-06)
*[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well)
*[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India)
*[[Prithvi missile|Prithvi]] (India)
*[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India)
*[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India)
*[[Pukguksong-1]]
*[[Pukguksong-2]]
*[[Pukguksong-3]]
*[[Pukguksong-4]]
*[[Pukguksong-5]]
*''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Pulhwasal-3-31]]
*[[Pye Python]]
*[[Pyoljji-1-2]]
*[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]])

===Q===

*[[Qassam rocket]]
*[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran)
*[[QRSAM]] quick reaction SAM (India)
*[[QW-1]] SAM
*[[QW-2]] SAM

===R===

* [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner)
* [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling)
* [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash)
* [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster)
* [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood)
* [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin)
* [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud)
* [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal)
* [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark)
* [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean)
* [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War)
* [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler)
* [[R-17E]], variant of Russian Scud B
* [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb)
*[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex)
* [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin)
*[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo)
*[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb)
*[[R-29 Vysota]]
*[[R-29RM Shtil]]
*[[R-29RMU Sineva]]
*[[R-29RMU2 Layner]]
*[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos)
* [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan)
*[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon)
*[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid)
* [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War)
*[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid)
*[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer)
*[[R-77]] (AA-12 Adder)
* [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud)
*[[R550 Magic]]
* [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon
* [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon
* [[RAAD (anti-tank guided missile)]]
*[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile)
*[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile)
*[[RBS-15]]
*[[RBS-23]]
*[[RBS-70]]
*[[RBS-77]]
*[[RBS-90]]
*[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]]   Air-to-air
*[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]]
*[[RGM-15 Regulus II]]
*[[RGM-59 Taurus]]
*[[RGM-165 LASM]]
*[[RIM-2 Terrier]]
*[[RIM-7 Sea Sparrow]]
*[[RIM-8 Talos]]
*[[RIM-24 Tartar]]
*[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]]
*[[RIM-55 Typhon MR]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]]
*[[RIM-85]]
*[[RIM-101]]
*[[RIM-113]]
*[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]]
*[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]]
*[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]]
*[[RIM-162 ESSM]]
*[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile
* [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}&lt;/ref&gt;
*[[RSA (missile)|RSA]]
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM &amp; SLV
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM &amp; SLV
*RSC-54
*RSC-56
*[[RSC-57]]
*[[RSD 58|RSC/RSD 58]]
*[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber)
*[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]]
*[[RSM-56 Bulava]]
*[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage)
*[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle)
*[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B)
*[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp)
*[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge)
*[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner)
*[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel)
*[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM
*[[RUM-139 VL-Asroc]]
*[[Asroc|RUR-5 Asroc]]

===S===
*[[SSBS S1|S1 IRBM]]
*[[S2 (missile)|S2 IRBM]]
*[[S3 (missile)|S3 IRBM]]
*[[S-300 missile system|S-300]]
*[[S-300VM missile system|S-300VM]]
*[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]]
*[[S-400 missile system|S-400 Triumf]]
*[[S-500 missile system|S-500]]
*[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]])
*[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]])
*[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]])
*[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]])
*[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]])
*[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]])
*[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]])
*[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]])
*[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]])
*[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]])
*[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]])
*[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]])
*[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]])
*[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]])
*[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]])
*[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]])
*[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]])
*[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]])
*[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]])
*[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]])
*[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[Samid]]
*[[Saegheh]]
*[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]])
*[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system
*[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]])
*[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[Sapsan (missile system)|Sapsan]]
*[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British)
*[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development)
*[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]])
*[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family)
*[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile)
*[[Sea Cat missile|Sea Cat]]
*[[Sea Dart missile|Sea Dart]]
*[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]]
*[[Sea Skua]]
*[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British)
*[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile)
*[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[Shahab-1]]
*[[Shahab-2]]
*[[Shahab-3]]
*[[Shahab-3D]]
*[[Shahab-4]]
*[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM)
*[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM)
*[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM)
*[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher)
*[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]])
*[[Shaurya missile|Shaurya]] (India)
*[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]])
*[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile
*[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SİPER]] (Turkish SAM)
*[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM)
*[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM)
*[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM)
*[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM)
*[[Sky Spear]] (Short range SSBM)
*[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air)
*[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air)
*[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]]
*[[SLAM-ER]]
*[[SM-62 Snark]]
*[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile)
*[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile)
*[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile)
*[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM
*[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank)
*[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM
*[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]])
*[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]])
*[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]])
*[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]])
*[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]])
*[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]])
*[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions)
*[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]])
*[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant)
*[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]])
*[[SS-1000]] (Brazil, retired)
*[[SSM-N-2 Triton]] (never built)
*[[SS-N-2]] Styx
*[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]])
*[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]])
*[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]])
*[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]])
*[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]])
*[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]])
*[[SS-N-22]] Sunburn
*[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]])
*[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]])
*[[SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[SSM-A-23 Dart]]
*[[Standoff Land Attack Missile]]
*[[Starstreak]]
*[[Storm Shadow]]
*[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin)
*[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail)
*[[Super 530]] 
*[[Swingfire]]

===T===

*[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM)
*[[KEPD 350|Taurus]]
*[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]]
*[[Terne ASW]]
*[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric)
*[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM)
*TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system
*Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[TOROS missile|TOROS]]
*[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard)
*[[Trigat]]
*[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile)

===U===

*[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]]
*[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]]
*[[UGM-89 Perseus]]
*[[UGM-96 Trident I]]
*[[UGM-133 Trident II]]
*[[Umkhonto missile|Umkhonto]]
*[[UMTAS]]
* [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego)
* [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]])
* [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto)
* [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]]
*[[UUM-125 Sea Lance]]

===V===

*[[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[V-2 rocket|V-2]]
*[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]]
*[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]])
*[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]]

===W===

*[[Wasserfall missile|Wasserfall]]
*[[Wan Chien]]

===X===

*[[X-4 missile|X-4]]

===Y===

*[[YJ-6]]
*[[YJ-7]]
*[[YJ-8]]
*[[YJ-12]]
*[[YJ-15]]
*[[YJ-17]]
*[[YJ-18]]
*[[YJ-19]]
*[[YJ-20]]
*[[YJ-21]]
*[[YJ-22]]
*[[YJ-62]]
*[[YJ-82]]
*[[YJ-83]]
*[[YJ-91]]
*[[Yun Feng]]

===Z===

* [[3M22 Zircon|Zircon]]

==پڻ ڏسو==
* جنگي هٿيارن جي فهرست
* ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست 
* آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست 
* راڪيٽ جهازن جي فهرست  
* فوجي راڪيٽن جي فهرست 
* انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل  
* پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست
* [[Lists of weapons]]
* [[List of missiles by country]]
* [[List of active missiles of the United States military]]
* [[List of orbital launch systems]]
* [[List of rocket aircraft]]
* [[List of sounding rockets]]
* [[List of military rockets]]
* [[List of upper stages]]
* {{slink|List of artillery#Rockets}}
* [[Model rocket]]
* [[Intercontinental ballistic missile]]
* [[Expendable launch system]]
* [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles)

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World]
* [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }}
* [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's &quot;Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems&quot;; ill. by Hitoshi Kitamura
* [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch
** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters]
{{Navboxes
|state = collapsed
|title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست
|list1 =
{{چين جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ايران جا ميزائل|state=collapsed}}
{{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}}
{{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}}
{{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}}
{{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}}
}}

{{DEFAULTSORT:Missiles}}
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:جنگي هٿيار]]
[[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] 
[[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]]</text>
      <sha1>pt1lc7c46acw4mm3n57fbdzcjsgw44k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369105</id>
      <parentid>369102</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T13:53:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369105</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48394" sha1="su0g5u97udcc30gvhpjj1ake1e5o7ee" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }}
[[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ &quot;آئيڊياز 2000&quot; نمائش دوران]]
[[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]]
هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي.

==ٻيون ميزائلن جو فهرستون==
ميزائلن جا قسم:
* '''روايتي گائيڊڊ ميزائل'''
** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل
** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل
** تابڪاري مخالف ميزائل
** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل
** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل 
** اينٽي شپ ميزائل
** آبدوز شڪن ميزائل
** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل
** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل
** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل
** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل.
** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. 
** وائر گائيڊڊ ميزائل 
* ڪروز ميزائل
** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل 
** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
* بيلسٽڪ ميزائل
** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل
** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل 
** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل 
** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM)
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل 
** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل
{{Multiple image
| total_width=250
| header={{large|ميزائل}}
| perrow=2/2/2
| image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg
| image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg
| image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg
| image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg
| image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg
| image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG
| footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}}

==نالي وار ميزائلن جون فهرستون==
# ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪوائل ميزائل  {{پرچم|آمريڪا}}
# بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# &lt;small&gt;'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''&lt;/small&gt; {{پرچم|آمريڪا}}
# شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}}
# شهاب-1 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-2 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-3 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-3D ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-4 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-5 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}}
# شهاب-6 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}}
# قيام 1 (مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ايران}}   
# بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}}
# اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# ترشول مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ڀارت}} 
# شوريا ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# غوري ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# عنزا ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# تيمور ٻين البر اعظمي بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ٽيپو ميزائل (IRBM) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-I ميزائل (ايم آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-II (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-III (آئي آر بي ايم)  {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''حرب ميزائل'''&lt;/small&gt; - &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;{{پرچم|پاڪستان}}&lt;/small&gt;
# بابر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''برق ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''{{پرچم|پاڪستان}}'''&lt;/small&gt;
# بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''ابدالي-I ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; {{پرچم|پاڪستان}}
# حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# زرڪون ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# سپير ميزائل (SAM) {{پرچم|ترڪي}}
# AAM-3 &lt;small&gt;جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-4 &lt;small&gt;جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-5 &lt;small&gt;جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}   
# فينگ ڊونگ ميزائل {{پرچم|چين}}
# يون فينگ ميزائل {{پرچم|چين}} 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# شويت (خلائي لانچر) روس
# شڪوال (وي اي-111) روس
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}}   
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}}   
# سيميورڪا (آر-7 سيميورڪا جو مشهور نالو)
# سرب (ايس ايس-اين-5) (آر-21 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو)
# سرب (ايس ايس-اين-6) (آر-27 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو)
# عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) 
# حتف-I سيريز ميزائل (BRBM)
# نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) 
# ابدالي ميزائل (SRBM)
# غزنوي ميزائل (SRBM) 
# شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) 
# غوري-I ميزائل (MRBM)
# غوري-II ميزائل (MRBM)
# ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل 
# شاهين-II ميزائل (MRBM) 
# شاهين-III ميزائل (MRBM) 
# حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM 
# بابر سيريز (حتف VII)
# بابر 1 - LACM
# بابر 1A - LACM
# بابر 1B - LACM
# بابر 2 - LACM
# بابر 3 - SLCM/LACM
# رعد (حتف-VIII) – ALCM 
# رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM 
# برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس)
# وِمپيل K-13 
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4  
# رڊوگا K-9 AA-5 
# بِسپوات آر-4 AA-6
# بِسپوات آر-40 AA-7
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ  
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس
# وِمپيل آر-33 AA-10 الامو 
# وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر 
#  ويمپيل آر-73
# ويمپيل آر-77 
# ويمپيل آر-37 
# AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل 
# AAM-N-4 اوريول (آمريڪي)
# ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) 
# ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي)
# بلپ اپ AGM-22
# هائونڊ ڊاگ AGM-45 
# شرائڪ AGM-48 
# اسڪائي بولٽ AGM-53
# ڪانڊور AGM-62
# هارنيٽ AGM-65 
# ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 
# فالڪن AGM-7
# بلو آئي AGM-80 
# وائپر AGM-83 
# بلڊاگ AGM-84 
# هارپون ميزائل 
# پرهار (ڀارت) 
# پرٿوي (ڀارت)
# پرٿوي II (ڀارت)
# پرٿوي III (ڀارت)
# پڪگڪسونگ-1 (اين ڪي) 
# پڪگڪسونگ-2 
# پڪگڪسونگ-3 
# پڪگڪسونگ-4 
# پڪگڪسونگ-5 
# پڪگڪسونگ-6 (سرڪاري نالو غير تصديق ٿيل) 
# پل وهاسل-3-31
# پائي پٿون
# پائيولجي-1-2
# پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو)
# ٿنڊر برڊ (برطانوي فوج جي استعمال لاءِ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل، انگريزي اليڪٽرڪ پاران تيار ڪيل) 
# TLVS (PAC-3 MSE، IRIS-T SL ميزائل) (جرمن-آمريڪي) زمين تي ٻڌل SHORAD/MRAD سسٽم 
# TR-1 ٽيمپ ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل (روس؛ سرد جنگ) (SS-12 / SS-22 اسڪيل بورڊ) 
# قسام راڪيٽ فلسطين 
# شيسٽر (ايس ايس-3) (آر-5 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) ڀاءُ (ايس ايس-2) (آر-2 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
# سڪل (ايس ايس-25) (نيٽو رپورٽنگ نالو RT-2PM ٽوپول) روس
# سلڪ ورم سبسونڪ ڪروز ميزائل سنر (SS-16) (RT-21 ٽيمپ 2S لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
# اسڪين (SS-5) (R-14 چوسووايا لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
===الف===
*A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system
*A3SM (MICA missile) SLAM
*[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]]
*[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]]
*[[Aggregate 3|A-3]]
*[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]]
*[[V-2 rocket|A-4]]
*[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]]
*[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]])
*[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]])
*[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]])
*[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]])
*[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]])
*[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]])
*[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]])
*[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]])
*[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]])
*[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]])
*[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]])
*[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]])
*[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]])
*[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile)
*[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile)
*[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile)
*[[AAM-N-4 Oriole]]
*[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]]
*[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]])
*[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[A-Darter]]
*[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American)
*[[ADM-20 Quail]]
*[[ADM-141 TALD]]
*[[ADM-160 MALD]]
*[[AGM-12 Bullpup]]
*[[AGM-22]]
*[[AGM-28 Hound Dog]]
*[[AGM-45 Shrike]]
*[[AGM-48 Skybolt]]
*[[AGM-53 Condor]]
*[[AGM-62 Walleye]]
*[[AGM-63]]
*[[AGM-64 Hornet]]
*[[AGM-65 Maverick]]
*[[AGM-69 SRAM]]
*[[AGM-76 Falcon]]
*[[AGM-78 Standard ARM]]
*[[AGM-79 Blue Eye]]
*[[AGM-80 Viper]]
*[[AGM-83 Bulldog]]
*[[AGM-84 Harpoon]]
*[[AGM-84E SLAM]]
*[[AGM-84H/K SLAM-ER]]
*[[AGM-86 ALCM]]
*[[AGM-87 Focus]]
*[[AGM-88 HARM]]
*[[AGM-112]]
*[[AGM-114 Hellfire]]
*[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence &amp; Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal)
*[[AGM-122 Sidearm]]
*[[AGM-123 Skipper]]
*[[AGM-124 Wasp]]
*[[AGM-129 ACM]]
*[[AGM-130]]
*[[AGM-131 SRAM II]]
*[[AGM-136 Tacit Rainbow]]
*[[AGM-137 TSSAM]]
*[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles
*[[AGM-153]]
*[[AGM-154 JSOW]]
*[[AGM-158 JASSM]]
*[[AGM-159 JASSM]]
*[[AGM-169 Joint Common Missile]]
*[[AGM-179 JAGM]]
*[[AGM-183A ARRW]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &amp;#124; Latest defence and security news}}&lt;/ref&gt;
*[[Agni-I]] (India)
*[[Agni-II]] (India)
*[[Agni-III]] (India)
*[[Agni-IV]] (India)
*[[Agni-V]] (India)
*[[Agni-VI]] (India)
*[[Agni-P]] (India)
*[[AIM-4 Falcon]]
*[[AIM-7 Sparrow]]
*[[AIM-9 Sidewinder]]
*[[AIM-26 Falcon]]
*[[AIM-47 Falcon]]
*[[AIM-54 Phoenix]]
*[[AIM-68 Big Q]]
*[[AIM-82]]
*[[AIM-97 Seekbat]]
*[[AIM-95 Agile]]
*[[AIM-120 AMRAAM]]
*[[AIM-132 ASRAAM]]
*[[AIM-152 AAAM]]
*[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP)
*[[Akash missile#|Akash]] (India)
*[[Akash-NG]]
*[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for &quot;Scorpion&quot;)
*[[ALARM]]
*[[ALAS (missile)|ALAS]]
*[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]]
*[[Al-Samoud 2]]
*[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British)
*[[Anza (missile)|Anza]]
*[[MBDA Apache|Apache]]
*[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic)
*[[AS-25K]] (anti-ship)
*[[AS-20]]
*[[AS-30]]
*[[AS.34 Kormoran]]
*[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile)
*[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile)
*[[ASM-135 ASAT]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]]
*[[Aspide]]
*[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]])
*ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system
*ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system
*ASRAD-2 land-based VSHORAD system
*[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system
*ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system
*[[Aster (missile family)|Aster]]
*[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN)
*[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile)
*[[AT-1K Raybolt]]
*[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile)
*[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile)
*[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System)
*[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile)
*[[AUM-N-2 Petrel]]
*[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile)

===B===
*[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile)
*[[BAC Vigilant]]
*[[Bofors Bantam|Bantam]]
*[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel)
*[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India)
*[[BGM-34 Firebee]]
*[[BGM-71 TOW]]
*[[BGM-75 AICBM]]
*[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]]
*[[BGM-110]]
*[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile)
*[[Black Arrow]] (United Kingdom)
*[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]]  UK Surface-to-air
*Blowfish submarine mast VSHORAD system
*[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]]  UK Man portable Surface-to-air
*[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom)
*[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom)
*[[Bofors Bantam]]
*[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile)
*[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile)
*[[Brakemine]]  UK WWII project
*[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom)

===C===

*[[C-602]]
*[[C-701]]
*[[C-802]]
*[[CA-94]]
*[[CA-95]]
*[[CGM-16 Atlas]]
*[[CGM-121B Seek Spinner]]
*[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[CIM-10 Bomarc]]
*[[Roketsan Cirit]] (Turkey)
*[[Cobra (missile)|Cobra]]
*[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss)
*[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss)
*[[Condor missile|Condor]] (Argentina)
*[[Crotale (missile)|Crotale]] (France)

===D===

*[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile)
*[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]]
*[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1)
*[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2)
*[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]])
*[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]])
*[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]])
*[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]])
*[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) 
*[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]])
*[[Dongfeng 16]] (DF-16)
*[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]])
*[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]])
*[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]])
*[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]])
*[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile)

===E===

*[[EGBU-15]]
*[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant)
*[[Emad (missile)|Emad]]
*Enforcer
*[[ENTAC]] (France)
*[[Enzian missile|Enzian]]
*[[Eryx (missile)|Eryx]] (France)
*[[Euromissile HOT]] anti-armour missile
*[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli)
*[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]])

===F===

*[[Fateh-110]]
*[[Fireflash]]
*[[Firestreak]]
*[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]]
*[[FGM-148 Javelin]]
*[[FGM-172 SRAW]]
*[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[FIM-43 Redeye]]
*[[FIM-92 Stinger]]
*[[FROG-7]]

===G===

*[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant)
*[[GAF Malkara]]
*[[GAM-87 Skybolt]]
*[[Ghauri-I]] (Pakistani)
*[[Ghauri-II]] (Pakistani)
*[[Ghauri-III]] 
*[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06&quot;N, 33° 4'0.02&quot;E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10).
*[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949.
*[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment.
*[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres
*[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&amp;nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14).
*[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres.
*[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile)
*[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile)
*[[Green Cheese (missile)]]
*[[Green Flash (missile)]]
*[[AGM-176 Griffin]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']]
*[[PZR Grom|PZR ''Grom'']]

===H===

*[[Hadès (missile)|Hadès]]
*[[Harpoon (missile)|Harpoon]]
*[[Hatf-I]]
*[[Hatf-IA]]
*[[Hatf-IB]]
*[[Hatf-VA]]
*[[Hatf-VIII]]
*[[Hatf-VIII (Ra'ad)]]
*[[HGM-16 Atlas]]
*[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM)
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM
*[[HN-5|Hongying-5]] SAM
*[[Hongqi-7]] SAM
*[[Hongqi-9]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM
*[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM
*[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM
*[[Hongqi-61]] SAM
*[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile)
*[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]]
*[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship)
*[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship)
*[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2)
*[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile)
*[[Hyunmoo]]
*[[Hwasal-1]]
*[[Hwasal-2]]
*[[Hwasong-5]]
*[[Hwasong-6]]
*[[Hwasong-7]]
*[[Hwasong-8]]
*[[Hwasong-9]]
*[[Hwasong-10]]
*[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02)
*[[Hwasong-11A]] (KN-23)
*[[Hwasong-11B]] (KN-24)
*[[Hwasong-11C]]
*[[Hwasong-11D]]
*[[Hwasong-11E]]
*[[Hwasong-11S]]
*[[Hwasong-12]]
*''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-12B]]
*[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]])
*[[Hwasong-14]]
*[[Hwasong-15]]
*''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-16B]]
*[[Hwasong-17]]
*[[Hwasong-18]]
*[[Hwasong-19]]
*[[Hwasong-20]]

===I===

*[[IDAS (missile)|IDAS]]
*[[ZT3 Ingwe|Ingwe]]
*[[IRIS-T]]
*[[9K720 Iskander|Iskander-M]]

===J===

*[[J-Missile]]
*[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile)
*[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile)
*[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic)
*[[JL-1]]
*[[JL-2]]
*[[JL-3]]

===K===
*[[K-10S]]
*[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India)
*[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India)
*[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India)
*[[Kalibr (missile family)|Kalibr]]
*[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali)
*[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab)
*[[KAN Little Joe]]
*[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl)
*[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll)
*[[Kaishan-1]] SAM
*[[Kh-15]]
*[[Kh-20]]
*[[Kh-22]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23]]
*[[Kh-25]]
*[[Kh-28]]
*[[Kh-29]]
*[[Kh-31]]
*[[Kh-32]]
*[[Kh-35]]
*[[Kh-38]]
*[[Kh-45]]
*[[Kh-47M2 Kinzhal]]
*[[Kh-55]]
*[[Kh-58]]
*[[Kh-59]]
*[[Kh-80]]
*[[Kh-90]]
*[[Kh-101]]
*[[Khalij Fars]] [[ASBM]]
*[[KS-1 Komet|KS-1]]
*[[KSR-5]]
*[[Kumsong-3]]

===L===

*[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile)
*[[LEM-70 Minuteman ERCS]]
*[[LFK NG]]
*[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]]
*[[LGM-25C Titan II]]
*[[LGM-30 Minuteman]]
**[[Minuteman I]]
**[[Minuteman II]]
**[[Minuteman III]]
*[[LGM-35 Sentinel]]
*[[LGM-118 Peacekeeper]]
*[[Lieying-60]] SAM
*[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]]
*[[LIM-99]]
*[[LIM-100]]
*[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air)
*[[Long March cruise missile]]

===M===

*[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile
*[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France)
*[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France)
*[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France)
*[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France)
*[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France)
*[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]])
*[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile)
*[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British)
*[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss)
*[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles)
*[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina)
*[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina)
*[[Cobra (missile)|MBB Cobra]]
*[[MBDA Apache]]
*[[MBDA AS-30]]
*[[MBDA Aster]]
*[[MBDA Exocet]]
*[[MBDA Meteor]]
*[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]]
*[[MGM-1 Matador]]
*[[MGM-5 Corporal]]
*[[MGM-13 Mace]]
*[[MGM-18 Lacrosse]]
*[[MGM-21]]
*[[MGM-29 Sergeant]]
*[[MGM-31 Pershing]]
*[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]]
*[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]]
*[[MGM-52 Lance]]
*[[MGM-140 ATACMS]]
*[[MGM-134 Midgetman]]
*[[MGM-157 EFOGM]]
*[[MGM-164 ATACMS II]]
*[[MGM-166 LOSAT]]
*[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]]
*[[MGR-1 Honest John]]
* MHT/MLP
*[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]])
*[[MILAN]]
*[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]]
*[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]]
*[[MIM-23 Hawk]]
*[[MIM-46 Mauler]]
*[[MIM-72 Chaparral]]
*[[MIM-104 Patriot]]
*[[MIM-115 Roland]]
*[[MIM-146 ADATS]]
*[[Miniature Hit-to-Kill Missile]]
*[[MISTRAL]]
*[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank)
*MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore)
*[[Mokopa]]
*[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss)
*[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker)
* MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]]

===N===

*[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile)
*[[Nirbhay]] (India)
*[[Naval Strike Missile]] (NSM)
*[[Neptune (cruise missile)|Neptune]]
*[[Project Nike|Nike]]
*[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France)
*[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France)
*[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[Nulka]] (Australia)

===O===

* [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab)
* [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider)
* [[Otomat]]

===P===

*[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber)
*[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx)
*[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren)
*[[P-270 Moskit]]
*[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox)
*[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck)
*[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile)
*[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Padasuri-6]]
*[[Prithvi Air Defence|PAD]]
*[[Trigat|PARS 3 LR]]
*[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119)
*[[Pershing II|Pershing II Weapon System]]
*[[PL-9]] SAM (PenLung)
*[[PL-10]] (PenLung)
*[[Polyphem missile|Polyphem]]
*[[PGM-11 Redstone]]
*[[PGM-17 Thor]]
*[[PGM-19 Jupiter]]
*[[Pluton (missile)|Pluton]]
*[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Pongae-5]] (KN-06)
*[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well)
*[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India)
*[[Prithvi missile|Prithvi]] (India)
*[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India)
*[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India)
*[[Pukguksong-1]]
*[[Pukguksong-2]]
*[[Pukguksong-3]]
*[[Pukguksong-4]]
*[[Pukguksong-5]]
*''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Pulhwasal-3-31]]
*[[Pye Python]]
*[[Pyoljji-1-2]]
*[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]])

===Q===

*[[Qassam rocket]]
*[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran)
*[[QRSAM]] quick reaction SAM (India)
*[[QW-1]] SAM
*[[QW-2]] SAM

===R===

* [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner)
* [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling)
* [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash)
* [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster)
* [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood)
* [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin)
* [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud)
* [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal)
* [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark)
* [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean)
* [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War)
* [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler)
* [[R-17E]], variant of Russian Scud B
* [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb)
*[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex)
* [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin)
*[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo)
*[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb)
*[[R-29 Vysota]]
*[[R-29RM Shtil]]
*[[R-29RMU Sineva]]
*[[R-29RMU2 Layner]]
*[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos)
* [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan)
*[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon)
*[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid)
* [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War)
*[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid)
*[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer)
*[[R-77]] (AA-12 Adder)
* [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud)
*[[R550 Magic]]
* [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon
* [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon
* [[RAAD (anti-tank guided missile)]]
*[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile)
*[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile)
*[[RBS-15]]
*[[RBS-23]]
*[[RBS-70]]
*[[RBS-77]]
*[[RBS-90]]
*[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]]   Air-to-air
*[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]]
*[[RGM-15 Regulus II]]
*[[RGM-59 Taurus]]
*[[RGM-165 LASM]]
*[[RIM-2 Terrier]]
*[[RIM-7 Sea Sparrow]]
*[[RIM-8 Talos]]
*[[RIM-24 Tartar]]
*[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]]
*[[RIM-55 Typhon MR]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]]
*[[RIM-85]]
*[[RIM-101]]
*[[RIM-113]]
*[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]]
*[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]]
*[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]]
*[[RIM-162 ESSM]]
*[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile
* [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}&lt;/ref&gt;
*[[RSA (missile)|RSA]]
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM &amp; SLV
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM &amp; SLV
*RSC-54
*RSC-56
*[[RSC-57]]
*[[RSD 58|RSC/RSD 58]]
*[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber)
*[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]]
*[[RSM-56 Bulava]]
*[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage)
*[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle)
*[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B)
*[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp)
*[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge)
*[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner)
*[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel)
*[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM
*[[RUM-139 VL-Asroc]]
*[[Asroc|RUR-5 Asroc]]

===S===
*[[SSBS S1|S1 IRBM]]
*[[S2 (missile)|S2 IRBM]]
*[[S3 (missile)|S3 IRBM]]
*[[S-300 missile system|S-300]]
*[[S-300VM missile system|S-300VM]]
*[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]]
*[[S-400 missile system|S-400 Triumf]]
*[[S-500 missile system|S-500]]
*[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]])
*[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]])
*[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]])
*[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]])
*[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]])
*[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]])
*[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]])
*[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]])
*[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]])
*[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]])
*[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]])
*[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]])
*[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]])
*[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]])
*[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]])
*[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]])
*[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]])
*[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]])
*[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]])
*[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]])
*[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[Samid]]
*[[Saegheh]]
*[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]])
*[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system
*[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]])
*[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[Sapsan (missile system)|Sapsan]]
*[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British)
*[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development)
*[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]])
*[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family)
*[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile)
*[[Sea Cat missile|Sea Cat]]
*[[Sea Dart missile|Sea Dart]]
*[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]]
*[[Sea Skua]]
*[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British)
*[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile)
*[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[Shahab-1]]
*[[Shahab-2]]
*[[Shahab-3]]
*[[Shahab-3D]]
*[[Shahab-4]]
*[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM)
*[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM)
*[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM)
*[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher)
*[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]])
*[[Shaurya missile|Shaurya]] (India)
*[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]])
*[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile
*[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SİPER]] (Turkish SAM)
*[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM)
*[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM)
*[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM)
*[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM)
*[[Sky Spear]] (Short range SSBM)
*[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air)
*[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air)
*[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]]
*[[SLAM-ER]]
*[[SM-62 Snark]]
*[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile)
*[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile)
*[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile)
*[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM
*[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank)
*[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM
*[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]])
*[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]])
*[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]])
*[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]])
*[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]])
*[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]])
*[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions)
*[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]])
*[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant)
*[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]])
*[[SS-1000]] (Brazil, retired)
*[[SSM-N-2 Triton]] (never built)
*[[SS-N-2]] Styx
*[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]])
*[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]])
*[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]])
*[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]])
*[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]])
*[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]])
*[[SS-N-22]] Sunburn
*[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]])
*[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]])
*[[SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[SSM-A-23 Dart]]
*[[Standoff Land Attack Missile]]
*[[Starstreak]]
*[[Storm Shadow]]
*[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin)
*[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail)
*[[Super 530]] 
*[[Swingfire]]

===T===

*[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM)
*[[KEPD 350|Taurus]]
*[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]]
*[[Terne ASW]]
*[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric)
*[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM)
*TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system
*Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[TOROS missile|TOROS]]
*[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard)
*[[Trigat]]
*[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile)

===U===

*[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]]
*[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]]
*[[UGM-89 Perseus]]
*[[UGM-96 Trident I]]
*[[UGM-133 Trident II]]
*[[Umkhonto missile|Umkhonto]]
*[[UMTAS]]
* [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego)
* [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]])
* [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto)
* [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]]
*[[UUM-125 Sea Lance]]

===V===

*[[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[V-2 rocket|V-2]]
*[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]]
*[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]])
*[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]]

===W===

*[[Wasserfall missile|Wasserfall]]
*[[Wan Chien]]

===X===

*[[X-4 missile|X-4]]

===Y===

*[[YJ-6]]
*[[YJ-7]]
*[[YJ-8]]
*[[YJ-12]]
*[[YJ-15]]
*[[YJ-17]]
*[[YJ-18]]
*[[YJ-19]]
*[[YJ-20]]
*[[YJ-21]]
*[[YJ-22]]
*[[YJ-62]]
*[[YJ-82]]
*[[YJ-83]]
*[[YJ-91]]
*[[Yun Feng]]

===Z===

* [[3M22 Zircon|Zircon]]

==پڻ ڏسو==
* جنگي هٿيارن جي فهرست
* ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست 
* آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست 
* راڪيٽ جهازن جي فهرست  
* فوجي راڪيٽن جي فهرست 
* انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل  
* پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست
* [[Lists of weapons]]
* [[List of missiles by country]]
* [[List of active missiles of the United States military]]
* [[List of orbital launch systems]]
* [[List of rocket aircraft]]
* [[List of sounding rockets]]
* [[List of military rockets]]
* [[List of upper stages]]
* {{slink|List of artillery#Rockets}}
* [[Model rocket]]
* [[Intercontinental ballistic missile]]
* [[Expendable launch system]]
* [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles)

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World]
* [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }}
* [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's &quot;Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems&quot;; ill. by Hitoshi Kitamura
* [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch
** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters]
{{Navboxes
|state = collapsed
|title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست
|list1 =
{{چين جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ايران جا ميزائل|state=collapsed}}
{{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}}
{{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}}
{{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}}
{{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}}
}}

{{DEFAULTSORT:Missiles}}
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:جنگي هٿيار]]
[[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] 
[[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]]</text>
      <sha1>su0g5u97udcc30gvhpjj1ake1e5o7ee</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369352</id>
      <parentid>369105</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:14:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369352</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48416" sha1="oku2iikavlooknz7zzfww8cxkszm6vc" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }}
[[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ &quot;آئيڊياز 2000&quot; نمائش دوران]]
[[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ميزائل|عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]]
هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي.

==ٻيون ميزائلن جو فهرستون==
ميزائلن جا قسم:
* '''روايتي گائيڊڊ ميزائل'''
** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل
** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل
** تابڪاري مخالف ميزائل
** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل
** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل 
** اينٽي شپ ميزائل
** آبدوز شڪن ميزائل
** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل
** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل
** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل
** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل.
** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. 
** وائر گائيڊڊ ميزائل 
* ڪروز ميزائل
** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل 
** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
* بيلسٽڪ ميزائل
** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل
** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل 
** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل 
** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM)
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل 
** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل
{{Multiple image
| total_width=250
| header={{large|ميزائل}}
| perrow=2/2/2
| image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg
| image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg
| image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg
| image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg
| image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg
| image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG
| footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}}

==نالي وار ميزائلن جون فهرستون==
# ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪوائل ميزائل  {{پرچم|آمريڪا}}
# بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# &lt;small&gt;'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''&lt;/small&gt; {{پرچم|آمريڪا}}
# شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}}
# شهاب-1 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-2 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-3 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-3D ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-4 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-5 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}}
# شهاب-6 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}}
# قيام 1 (مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ايران}}   
# بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}}
# اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# ترشول مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ڀارت}} 
# شوريا ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# غوري ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# عنزا ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# تيمور ٻين البر اعظمي بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ٽيپو ميزائل (IRBM) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-I ميزائل (ايم آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-II (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-III (آئي آر بي ايم)  {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''حرب ميزائل'''&lt;/small&gt; - &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;{{پرچم|پاڪستان}}&lt;/small&gt;
# بابر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''برق ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''{{پرچم|پاڪستان}}'''&lt;/small&gt;
# بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''ابدالي-I ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; {{پرچم|پاڪستان}}
# حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# زرڪون ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# سپير ميزائل (SAM) {{پرچم|ترڪي}}
# AAM-3 &lt;small&gt;جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-4 &lt;small&gt;جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-5 &lt;small&gt;جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}   
# فينگ ڊونگ ميزائل {{پرچم|چين}}
# يون فينگ ميزائل {{پرچم|چين}} 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# شويت (خلائي لانچر) روس
# شڪوال (وي اي-111) روس
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}}   
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}}   
# سيميورڪا (آر-7 سيميورڪا جو مشهور نالو)
# سرب (ايس ايس-اين-5) (آر-21 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو)
# سرب (ايس ايس-اين-6) (آر-27 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو)
# عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) 
# حتف-I سيريز ميزائل (BRBM)
# نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) 
# ابدالي ميزائل (SRBM)
# غزنوي ميزائل (SRBM) 
# شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) 
# غوري-I ميزائل (MRBM)
# غوري-II ميزائل (MRBM)
# ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل 
# شاهين-II ميزائل (MRBM) 
# شاهين-III ميزائل (MRBM) 
# حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM 
# بابر سيريز (حتف VII)
# بابر 1 - LACM
# بابر 1A - LACM
# بابر 1B - LACM
# بابر 2 - LACM
# بابر 3 - SLCM/LACM
# رعد (حتف-VIII) – ALCM 
# رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM 
# برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس)
# وِمپيل K-13 
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4  
# رڊوگا K-9 AA-5 
# بِسپوات آر-4 AA-6
# بِسپوات آر-40 AA-7
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ  
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس
# وِمپيل آر-33 AA-10 الامو 
# وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر 
#  ويمپيل آر-73
# ويمپيل آر-77 
# ويمپيل آر-37 
# AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل 
# AAM-N-4 اوريول (آمريڪي)
# ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) 
# ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي)
# بلپ اپ AGM-22
# هائونڊ ڊاگ AGM-45 
# شرائڪ AGM-48 
# اسڪائي بولٽ AGM-53
# ڪانڊور AGM-62
# هارنيٽ AGM-65 
# ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 
# فالڪن AGM-7
# بلو آئي AGM-80 
# وائپر AGM-83 
# بلڊاگ AGM-84 
# هارپون ميزائل 
# پرهار (ڀارت) 
# پرٿوي (ڀارت)
# پرٿوي II (ڀارت)
# پرٿوي III (ڀارت)
# پڪگڪسونگ-1 (اين ڪي) 
# پڪگڪسونگ-2 
# پڪگڪسونگ-3 
# پڪگڪسونگ-4 
# پڪگڪسونگ-5 
# پڪگڪسونگ-6 (سرڪاري نالو غير تصديق ٿيل) 
# پل وهاسل-3-31
# پائي پٿون
# پائيولجي-1-2
# پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو)
# ٿنڊر برڊ (برطانوي فوج جي استعمال لاءِ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل، انگريزي اليڪٽرڪ پاران تيار ڪيل) 
# TLVS (PAC-3 MSE، IRIS-T SL ميزائل) (جرمن-آمريڪي) زمين تي ٻڌل SHORAD/MRAD سسٽم 
# TR-1 ٽيمپ ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل (روس؛ سرد جنگ) (SS-12 / SS-22 اسڪيل بورڊ) 
# قسام راڪيٽ فلسطين 
# شيسٽر (ايس ايس-3) (آر-5 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) ڀاءُ (ايس ايس-2) (آر-2 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
# سڪل (ايس ايس-25) (نيٽو رپورٽنگ نالو RT-2PM ٽوپول) روس
# سلڪ ورم سبسونڪ ڪروز ميزائل سنر (SS-16) (RT-21 ٽيمپ 2S لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
# اسڪين (SS-5) (R-14 چوسووايا لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
===الف===
*A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system
*A3SM (MICA missile) SLAM
*[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]]
*[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]]
*[[Aggregate 3|A-3]]
*[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]]
*[[V-2 rocket|A-4]]
*[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]]
*[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]])
*[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]])
*[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]])
*[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]])
*[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]])
*[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]])
*[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]])
*[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]])
*[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]])
*[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]])
*[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]])
*[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]])
*[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]])
*[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile)
*[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile)
*[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile)
*[[AAM-N-4 Oriole]]
*[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]]
*[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]])
*[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[A-Darter]]
*[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American)
*[[ADM-20 Quail]]
*[[ADM-141 TALD]]
*[[ADM-160 MALD]]
*[[AGM-12 Bullpup]]
*[[AGM-22]]
*[[AGM-28 Hound Dog]]
*[[AGM-45 Shrike]]
*[[AGM-48 Skybolt]]
*[[AGM-53 Condor]]
*[[AGM-62 Walleye]]
*[[AGM-63]]
*[[AGM-64 Hornet]]
*[[AGM-65 Maverick]]
*[[AGM-69 SRAM]]
*[[AGM-76 Falcon]]
*[[AGM-78 Standard ARM]]
*[[AGM-79 Blue Eye]]
*[[AGM-80 Viper]]
*[[AGM-83 Bulldog]]
*[[AGM-84 Harpoon]]
*[[AGM-84E SLAM]]
*[[AGM-84H/K SLAM-ER]]
*[[AGM-86 ALCM]]
*[[AGM-87 Focus]]
*[[AGM-88 HARM]]
*[[AGM-112]]
*[[AGM-114 Hellfire]]
*[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence &amp; Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal)
*[[AGM-122 Sidearm]]
*[[AGM-123 Skipper]]
*[[AGM-124 Wasp]]
*[[AGM-129 ACM]]
*[[AGM-130]]
*[[AGM-131 SRAM II]]
*[[AGM-136 Tacit Rainbow]]
*[[AGM-137 TSSAM]]
*[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles
*[[AGM-153]]
*[[AGM-154 JSOW]]
*[[AGM-158 JASSM]]
*[[AGM-159 JASSM]]
*[[AGM-169 Joint Common Missile]]
*[[AGM-179 JAGM]]
*[[AGM-183A ARRW]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &amp;#124; Latest defence and security news}}&lt;/ref&gt;
*[[Agni-I]] (India)
*[[Agni-II]] (India)
*[[Agni-III]] (India)
*[[Agni-IV]] (India)
*[[Agni-V]] (India)
*[[Agni-VI]] (India)
*[[Agni-P]] (India)
*[[AIM-4 Falcon]]
*[[AIM-7 Sparrow]]
*[[AIM-9 Sidewinder]]
*[[AIM-26 Falcon]]
*[[AIM-47 Falcon]]
*[[AIM-54 Phoenix]]
*[[AIM-68 Big Q]]
*[[AIM-82]]
*[[AIM-97 Seekbat]]
*[[AIM-95 Agile]]
*[[AIM-120 AMRAAM]]
*[[AIM-132 ASRAAM]]
*[[AIM-152 AAAM]]
*[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP)
*[[Akash missile#|Akash]] (India)
*[[Akash-NG]]
*[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for &quot;Scorpion&quot;)
*[[ALARM]]
*[[ALAS (missile)|ALAS]]
*[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]]
*[[Al-Samoud 2]]
*[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British)
*[[Anza (missile)|Anza]]
*[[MBDA Apache|Apache]]
*[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic)
*[[AS-25K]] (anti-ship)
*[[AS-20]]
*[[AS-30]]
*[[AS.34 Kormoran]]
*[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile)
*[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile)
*[[ASM-135 ASAT]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]]
*[[Aspide]]
*[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]])
*ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system
*ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system
*ASRAD-2 land-based VSHORAD system
*[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system
*ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system
*[[Aster (missile family)|Aster]]
*[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN)
*[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile)
*[[AT-1K Raybolt]]
*[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile)
*[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile)
*[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System)
*[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile)
*[[AUM-N-2 Petrel]]
*[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile)

===B===
*[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile)
*[[BAC Vigilant]]
*[[Bofors Bantam|Bantam]]
*[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel)
*[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India)
*[[BGM-34 Firebee]]
*[[BGM-71 TOW]]
*[[BGM-75 AICBM]]
*[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]]
*[[BGM-110]]
*[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile)
*[[Black Arrow]] (United Kingdom)
*[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]]  UK Surface-to-air
*Blowfish submarine mast VSHORAD system
*[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]]  UK Man portable Surface-to-air
*[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom)
*[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom)
*[[Bofors Bantam]]
*[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile)
*[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile)
*[[Brakemine]]  UK WWII project
*[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom)

===C===

*[[C-602]]
*[[C-701]]
*[[C-802]]
*[[CA-94]]
*[[CA-95]]
*[[CGM-16 Atlas]]
*[[CGM-121B Seek Spinner]]
*[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[CIM-10 Bomarc]]
*[[Roketsan Cirit]] (Turkey)
*[[Cobra (missile)|Cobra]]
*[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss)
*[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss)
*[[Condor missile|Condor]] (Argentina)
*[[Crotale (missile)|Crotale]] (France)

===D===

*[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile)
*[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]]
*[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1)
*[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2)
*[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]])
*[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]])
*[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]])
*[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]])
*[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) 
*[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]])
*[[Dongfeng 16]] (DF-16)
*[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]])
*[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]])
*[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]])
*[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]])
*[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile)

===E===

*[[EGBU-15]]
*[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant)
*[[Emad (missile)|Emad]]
*Enforcer
*[[ENTAC]] (France)
*[[Enzian missile|Enzian]]
*[[Eryx (missile)|Eryx]] (France)
*[[Euromissile HOT]] anti-armour missile
*[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli)
*[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]])

===F===

*[[Fateh-110]]
*[[Fireflash]]
*[[Firestreak]]
*[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]]
*[[FGM-148 Javelin]]
*[[FGM-172 SRAW]]
*[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[FIM-43 Redeye]]
*[[FIM-92 Stinger]]
*[[FROG-7]]

===G===

*[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant)
*[[GAF Malkara]]
*[[GAM-87 Skybolt]]
*[[Ghauri-I]] (Pakistani)
*[[Ghauri-II]] (Pakistani)
*[[Ghauri-III]] 
*[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06&quot;N, 33° 4'0.02&quot;E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10).
*[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949.
*[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment.
*[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres
*[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&amp;nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14).
*[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres.
*[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile)
*[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile)
*[[Green Cheese (missile)]]
*[[Green Flash (missile)]]
*[[AGM-176 Griffin]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']]
*[[PZR Grom|PZR ''Grom'']]

===H===

*[[Hadès (missile)|Hadès]]
*[[Harpoon (missile)|Harpoon]]
*[[Hatf-I]]
*[[Hatf-IA]]
*[[Hatf-IB]]
*[[Hatf-VA]]
*[[Hatf-VIII]]
*[[Hatf-VIII (Ra'ad)]]
*[[HGM-16 Atlas]]
*[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM)
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM
*[[HN-5|Hongying-5]] SAM
*[[Hongqi-7]] SAM
*[[Hongqi-9]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM
*[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM
*[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM
*[[Hongqi-61]] SAM
*[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile)
*[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]]
*[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship)
*[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship)
*[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2)
*[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile)
*[[Hyunmoo]]
*[[Hwasal-1]]
*[[Hwasal-2]]
*[[Hwasong-5]]
*[[Hwasong-6]]
*[[Hwasong-7]]
*[[Hwasong-8]]
*[[Hwasong-9]]
*[[Hwasong-10]]
*[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02)
*[[Hwasong-11A]] (KN-23)
*[[Hwasong-11B]] (KN-24)
*[[Hwasong-11C]]
*[[Hwasong-11D]]
*[[Hwasong-11E]]
*[[Hwasong-11S]]
*[[Hwasong-12]]
*''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-12B]]
*[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]])
*[[Hwasong-14]]
*[[Hwasong-15]]
*''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-16B]]
*[[Hwasong-17]]
*[[Hwasong-18]]
*[[Hwasong-19]]
*[[Hwasong-20]]

===I===

*[[IDAS (missile)|IDAS]]
*[[ZT3 Ingwe|Ingwe]]
*[[IRIS-T]]
*[[9K720 Iskander|Iskander-M]]

===J===

*[[J-Missile]]
*[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile)
*[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile)
*[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic)
*[[JL-1]]
*[[JL-2]]
*[[JL-3]]

===K===
*[[K-10S]]
*[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India)
*[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India)
*[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India)
*[[Kalibr (missile family)|Kalibr]]
*[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali)
*[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab)
*[[KAN Little Joe]]
*[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl)
*[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll)
*[[Kaishan-1]] SAM
*[[Kh-15]]
*[[Kh-20]]
*[[Kh-22]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23]]
*[[Kh-25]]
*[[Kh-28]]
*[[Kh-29]]
*[[Kh-31]]
*[[Kh-32]]
*[[Kh-35]]
*[[Kh-38]]
*[[Kh-45]]
*[[Kh-47M2 Kinzhal]]
*[[Kh-55]]
*[[Kh-58]]
*[[Kh-59]]
*[[Kh-80]]
*[[Kh-90]]
*[[Kh-101]]
*[[Khalij Fars]] [[ASBM]]
*[[KS-1 Komet|KS-1]]
*[[KSR-5]]
*[[Kumsong-3]]

===L===

*[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile)
*[[LEM-70 Minuteman ERCS]]
*[[LFK NG]]
*[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]]
*[[LGM-25C Titan II]]
*[[LGM-30 Minuteman]]
**[[Minuteman I]]
**[[Minuteman II]]
**[[Minuteman III]]
*[[LGM-35 Sentinel]]
*[[LGM-118 Peacekeeper]]
*[[Lieying-60]] SAM
*[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]]
*[[LIM-99]]
*[[LIM-100]]
*[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air)
*[[Long March cruise missile]]

===M===

*[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile
*[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France)
*[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France)
*[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France)
*[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France)
*[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France)
*[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]])
*[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile)
*[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British)
*[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss)
*[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles)
*[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina)
*[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina)
*[[Cobra (missile)|MBB Cobra]]
*[[MBDA Apache]]
*[[MBDA AS-30]]
*[[MBDA Aster]]
*[[MBDA Exocet]]
*[[MBDA Meteor]]
*[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]]
*[[MGM-1 Matador]]
*[[MGM-5 Corporal]]
*[[MGM-13 Mace]]
*[[MGM-18 Lacrosse]]
*[[MGM-21]]
*[[MGM-29 Sergeant]]
*[[MGM-31 Pershing]]
*[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]]
*[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]]
*[[MGM-52 Lance]]
*[[MGM-140 ATACMS]]
*[[MGM-134 Midgetman]]
*[[MGM-157 EFOGM]]
*[[MGM-164 ATACMS II]]
*[[MGM-166 LOSAT]]
*[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]]
*[[MGR-1 Honest John]]
* MHT/MLP
*[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]])
*[[MILAN]]
*[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]]
*[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]]
*[[MIM-23 Hawk]]
*[[MIM-46 Mauler]]
*[[MIM-72 Chaparral]]
*[[MIM-104 Patriot]]
*[[MIM-115 Roland]]
*[[MIM-146 ADATS]]
*[[Miniature Hit-to-Kill Missile]]
*[[MISTRAL]]
*[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank)
*MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore)
*[[Mokopa]]
*[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss)
*[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker)
* MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]]

===N===

*[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile)
*[[Nirbhay]] (India)
*[[Naval Strike Missile]] (NSM)
*[[Neptune (cruise missile)|Neptune]]
*[[Project Nike|Nike]]
*[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France)
*[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France)
*[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[Nulka]] (Australia)

===O===

* [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab)
* [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider)
* [[Otomat]]

===P===

*[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber)
*[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx)
*[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren)
*[[P-270 Moskit]]
*[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox)
*[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck)
*[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile)
*[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Padasuri-6]]
*[[Prithvi Air Defence|PAD]]
*[[Trigat|PARS 3 LR]]
*[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119)
*[[Pershing II|Pershing II Weapon System]]
*[[PL-9]] SAM (PenLung)
*[[PL-10]] (PenLung)
*[[Polyphem missile|Polyphem]]
*[[PGM-11 Redstone]]
*[[PGM-17 Thor]]
*[[PGM-19 Jupiter]]
*[[Pluton (missile)|Pluton]]
*[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Pongae-5]] (KN-06)
*[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well)
*[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India)
*[[Prithvi missile|Prithvi]] (India)
*[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India)
*[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India)
*[[Pukguksong-1]]
*[[Pukguksong-2]]
*[[Pukguksong-3]]
*[[Pukguksong-4]]
*[[Pukguksong-5]]
*''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Pulhwasal-3-31]]
*[[Pye Python]]
*[[Pyoljji-1-2]]
*[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]])

===Q===

*[[Qassam rocket]]
*[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran)
*[[QRSAM]] quick reaction SAM (India)
*[[QW-1]] SAM
*[[QW-2]] SAM

===R===

* [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner)
* [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling)
* [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash)
* [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster)
* [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood)
* [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin)
* [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud)
* [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal)
* [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark)
* [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean)
* [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War)
* [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler)
* [[R-17E]], variant of Russian Scud B
* [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb)
*[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex)
* [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin)
*[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo)
*[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb)
*[[R-29 Vysota]]
*[[R-29RM Shtil]]
*[[R-29RMU Sineva]]
*[[R-29RMU2 Layner]]
*[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos)
* [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan)
*[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon)
*[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid)
* [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War)
*[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid)
*[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer)
*[[R-77]] (AA-12 Adder)
* [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud)
*[[R550 Magic]]
* [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon
* [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon
* [[RAAD (anti-tank guided missile)]]
*[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile)
*[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile)
*[[RBS-15]]
*[[RBS-23]]
*[[RBS-70]]
*[[RBS-77]]
*[[RBS-90]]
*[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]]   Air-to-air
*[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]]
*[[RGM-15 Regulus II]]
*[[RGM-59 Taurus]]
*[[RGM-165 LASM]]
*[[RIM-2 Terrier]]
*[[RIM-7 Sea Sparrow]]
*[[RIM-8 Talos]]
*[[RIM-24 Tartar]]
*[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]]
*[[RIM-55 Typhon MR]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]]
*[[RIM-85]]
*[[RIM-101]]
*[[RIM-113]]
*[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]]
*[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]]
*[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]]
*[[RIM-162 ESSM]]
*[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile
* [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}&lt;/ref&gt;
*[[RSA (missile)|RSA]]
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM &amp; SLV
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM &amp; SLV
*RSC-54
*RSC-56
*[[RSC-57]]
*[[RSD 58|RSC/RSD 58]]
*[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber)
*[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]]
*[[RSM-56 Bulava]]
*[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage)
*[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle)
*[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B)
*[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp)
*[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge)
*[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner)
*[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel)
*[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM
*[[RUM-139 VL-Asroc]]
*[[Asroc|RUR-5 Asroc]]

===S===
*[[SSBS S1|S1 IRBM]]
*[[S2 (missile)|S2 IRBM]]
*[[S3 (missile)|S3 IRBM]]
*[[S-300 missile system|S-300]]
*[[S-300VM missile system|S-300VM]]
*[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]]
*[[S-400 missile system|S-400 Triumf]]
*[[S-500 missile system|S-500]]
*[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]])
*[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]])
*[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]])
*[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]])
*[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]])
*[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]])
*[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]])
*[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]])
*[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]])
*[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]])
*[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]])
*[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]])
*[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]])
*[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]])
*[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]])
*[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]])
*[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]])
*[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]])
*[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]])
*[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]])
*[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[Samid]]
*[[Saegheh]]
*[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]])
*[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system
*[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]])
*[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[Sapsan (missile system)|Sapsan]]
*[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British)
*[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development)
*[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]])
*[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family)
*[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile)
*[[Sea Cat missile|Sea Cat]]
*[[Sea Dart missile|Sea Dart]]
*[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]]
*[[Sea Skua]]
*[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British)
*[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile)
*[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[Shahab-1]]
*[[Shahab-2]]
*[[Shahab-3]]
*[[Shahab-3D]]
*[[Shahab-4]]
*[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM)
*[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM)
*[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM)
*[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher)
*[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]])
*[[Shaurya missile|Shaurya]] (India)
*[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]])
*[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile
*[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SİPER]] (Turkish SAM)
*[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM)
*[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM)
*[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM)
*[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM)
*[[Sky Spear]] (Short range SSBM)
*[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air)
*[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air)
*[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]]
*[[SLAM-ER]]
*[[SM-62 Snark]]
*[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile)
*[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile)
*[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile)
*[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM
*[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank)
*[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM
*[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]])
*[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]])
*[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]])
*[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]])
*[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]])
*[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]])
*[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions)
*[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]])
*[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant)
*[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]])
*[[SS-1000]] (Brazil, retired)
*[[SSM-N-2 Triton]] (never built)
*[[SS-N-2]] Styx
*[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]])
*[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]])
*[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]])
*[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]])
*[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]])
*[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]])
*[[SS-N-22]] Sunburn
*[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]])
*[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]])
*[[SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[SSM-A-23 Dart]]
*[[Standoff Land Attack Missile]]
*[[Starstreak]]
*[[Storm Shadow]]
*[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin)
*[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail)
*[[Super 530]] 
*[[Swingfire]]

===T===

*[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM)
*[[KEPD 350|Taurus]]
*[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]]
*[[Terne ASW]]
*[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric)
*[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM)
*TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system
*Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[TOROS missile|TOROS]]
*[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard)
*[[Trigat]]
*[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile)

===U===

*[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]]
*[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]]
*[[UGM-89 Perseus]]
*[[UGM-96 Trident I]]
*[[UGM-133 Trident II]]
*[[Umkhonto missile|Umkhonto]]
*[[UMTAS]]
* [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego)
* [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]])
* [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto)
* [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]]
*[[UUM-125 Sea Lance]]

===V===

*[[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[V-2 rocket|V-2]]
*[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]]
*[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]])
*[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]]

===W===

*[[Wasserfall missile|Wasserfall]]
*[[Wan Chien]]

===X===

*[[X-4 missile|X-4]]

===Y===

*[[YJ-6]]
*[[YJ-7]]
*[[YJ-8]]
*[[YJ-12]]
*[[YJ-15]]
*[[YJ-17]]
*[[YJ-18]]
*[[YJ-19]]
*[[YJ-20]]
*[[YJ-21]]
*[[YJ-22]]
*[[YJ-62]]
*[[YJ-82]]
*[[YJ-83]]
*[[YJ-91]]
*[[Yun Feng]]

===Z===

* [[3M22 Zircon|Zircon]]

==پڻ ڏسو==
* جنگي هٿيارن جي فهرست
* ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست 
* آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست 
* راڪيٽ جهازن جي فهرست  
* فوجي راڪيٽن جي فهرست 
* انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل  
* پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست
* [[Lists of weapons]]
* [[List of missiles by country]]
* [[List of active missiles of the United States military]]
* [[List of orbital launch systems]]
* [[List of rocket aircraft]]
* [[List of sounding rockets]]
* [[List of military rockets]]
* [[List of upper stages]]
* {{slink|List of artillery#Rockets}}
* [[Model rocket]]
* [[Intercontinental ballistic missile]]
* [[Expendable launch system]]
* [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles)

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World]
* [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }}
* [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's &quot;Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems&quot;; ill. by Hitoshi Kitamura
* [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch
** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters]
{{Navboxes
|state = collapsed
|title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست
|list1 =
{{چين جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ايران جا ميزائل|state=collapsed}}
{{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}}
{{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}}
{{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}}
{{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}}
}}

{{DEFAULTSORT:Missiles}}
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:جنگي هٿيار]]
[[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] 
[[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]]</text>
      <sha1>oku2iikavlooknz7zzfww8cxkszm6vc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369361</id>
      <parentid>369352</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:48:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369361</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48581" sha1="sqxwoulfz6k8l3nb4384344pc44h2b2" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }}
[[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ &quot;آئيڊياز 2000&quot; نمائش دوران]]
[[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ميزائل|عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]]
هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي.

==ٻيون ميزائلن جو فهرستون==
ميزائلن جا قسم:
* '''روايتي گائيڊڊ ميزائل'''
** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل
** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل
** تابڪاري مخالف ميزائل
** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل
** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل 
** اينٽي شپ ميزائل
** آبدوز شڪن ميزائل
** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل
** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل
** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل
** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل.
** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. 
** وائر گائيڊڊ ميزائل 
* ڪروز ميزائل
** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل 
** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
* بيلسٽڪ ميزائل
** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل
** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل 
** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل 
** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM)
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل 
** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل
{{Multiple image
| total_width=250
| header={{large|ميزائل}}
| perrow=2/2/2
| image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg
| image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg
| image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg
| image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg
| image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg
| image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG
| footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}}

==نالي وار ميزائلن جون فهرستون==
# پڪگڪسونگ-1 {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]]
# پڪگڪسونگ-2 {{پرچم|اتر ڪوريا}}
# پڪگڪسونگ-3 [[اتر ڪوريا]]
# [[پڪگڪسونگ-4 ميزائل]] [[اتر ڪوريا]]
# پڪگڪسونگ-5 [[اتر ڪوريا]]
# پڪگڪسونگ-6 (سرڪاري نالو غير تصديق ٿيل) 
# پل وهاسل-3-31 [[اتر ڪوريا]]
# خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}}
# شهاب-1 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-2 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-3 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-3D ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-4 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-5 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}}
# شهاب-6 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}}
# قيام 1 (مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ايران}}   
# بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}}
# اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# ترشول مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ڀارت}} 
# شوريا ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# غوري ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# عنزا ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# تيمور ٻين البر اعظمي بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ٽيپو ميزائل (IRBM) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-I ميزائل (ايم آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-II (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-III (آئي آر بي ايم)  {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''حرب ميزائل'''&lt;/small&gt; - &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;{{پرچم|پاڪستان}}&lt;/small&gt;
# بابر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''برق ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''{{پرچم|پاڪستان}}'''&lt;/small&gt;
# بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''ابدالي-I ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; {{پرچم|پاڪستان}}
# حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# زرڪون ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# سپير ميزائل (SAM) {{پرچم|ترڪي}}
# AAM-3 &lt;small&gt;جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-4 &lt;small&gt;جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-5 &lt;small&gt;جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}   
# فينگ ڊونگ ميزائل {{پرچم|چين}}
# يون فينگ ميزائل {{پرچم|چين}} 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# شويت (خلائي لانچر) روس
# شڪوال (وي اي-111) روس
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}}   
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}}   
# سيميورڪا (آر-7 سيميورڪا جو مشهور نالو)
# سرب (ايس ايس-اين-5) (آر-21 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو)
# سرب (ايس ايس-اين-6) (آر-27 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو)
# ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪوائل ميزائل  {{پرچم|آمريڪا}}
# بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# &lt;small&gt;'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''&lt;/small&gt; {{پرچم|آمريڪا}}
# شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}

# عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) 
# حتف-I سيريز ميزائل (BRBM)
# نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) 
# ابدالي ميزائل (SRBM)
# غزنوي ميزائل (SRBM) 
# شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) 
# غوري-I ميزائل (MRBM)
# غوري-II ميزائل (MRBM)
# ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل 
# شاهين-II ميزائل (MRBM) 
# شاهين-III ميزائل (MRBM) 
# حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM 
# بابر سيريز (حتف VII)
# بابر 1 - LACM
# بابر 1A - LACM
# بابر 1B - LACM
# بابر 2 - LACM
# بابر 3 - SLCM/LACM
# رعد (حتف-VIII) – ALCM 
# رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM 
# برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس)
# وِمپيل K-13 
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4  
# رڊوگا K-9 AA-5 
# بِسپوات آر-4 AA-6
# بِسپوات آر-40 AA-7
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ  
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس
# وِمپيل آر-33 AA-10 الامو 
# وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر 
#  ويمپيل آر-73
# ويمپيل آر-77 
# ويمپيل آر-37 
# AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل 
# AAM-N-4 اوريول (آمريڪي)
# ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) 
# ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي)
# بلپ اپ AGM-22
# هائونڊ ڊاگ AGM-45 
# شرائڪ AGM-48 
# اسڪائي بولٽ AGM-53
# ڪانڊور AGM-62
# هارنيٽ AGM-65 
# ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 
# فالڪن AGM-7
# بلو آئي AGM-80 
# وائپر AGM-83 
# بلڊاگ AGM-84 
# هارپون ميزائل 
# پرهار (ڀارت) 
# پرٿوي (ڀارت)
# پرٿوي II (ڀارت)
# پرٿوي III (ڀارت)
# پائي پٿون
# پائيولجي-1-2
# پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو)
# ٿنڊر برڊ (برطانوي فوج جي استعمال لاءِ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل، انگريزي اليڪٽرڪ پاران تيار ڪيل) 
# TLVS (PAC-3 MSE، IRIS-T SL ميزائل) (جرمن-آمريڪي) زمين تي ٻڌل SHORAD/MRAD سسٽم 
# TR-1 ٽيمپ ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل (روس؛ سرد جنگ) (SS-12 / SS-22 اسڪيل بورڊ) 
# قسام راڪيٽ فلسطين 
# شيسٽر (ايس ايس-3) (آر-5 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) ڀاءُ (ايس ايس-2) (آر-2 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
# سڪل (ايس ايس-25) (نيٽو رپورٽنگ نالو RT-2PM ٽوپول) روس
# سلڪ ورم سبسونڪ ڪروز ميزائل سنر (SS-16) (RT-21 ٽيمپ 2S لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
# اسڪين (SS-5) (R-14 چوسووايا لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
===الف===
*A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system
*A3SM (MICA missile) SLAM
*[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]]
*[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]]
*[[Aggregate 3|A-3]]
*[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]]
*[[V-2 rocket|A-4]]
*[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]]
*[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]])
*[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]])
*[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]])
*[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]])
*[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]])
*[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]])
*[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]])
*[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]])
*[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]])
*[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]])
*[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]])
*[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]])
*[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]])
*[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile)
*[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile)
*[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile)
*[[AAM-N-4 Oriole]]
*[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]]
*[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]])
*[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[A-Darter]]
*[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American)
*[[ADM-20 Quail]]
*[[ADM-141 TALD]]
*[[ADM-160 MALD]]
*[[AGM-12 Bullpup]]
*[[AGM-22]]
*[[AGM-28 Hound Dog]]
*[[AGM-45 Shrike]]
*[[AGM-48 Skybolt]]
*[[AGM-53 Condor]]
*[[AGM-62 Walleye]]
*[[AGM-63]]
*[[AGM-64 Hornet]]
*[[AGM-65 Maverick]]
*[[AGM-69 SRAM]]
*[[AGM-76 Falcon]]
*[[AGM-78 Standard ARM]]
*[[AGM-79 Blue Eye]]
*[[AGM-80 Viper]]
*[[AGM-83 Bulldog]]
*[[AGM-84 Harpoon]]
*[[AGM-84E SLAM]]
*[[AGM-84H/K SLAM-ER]]
*[[AGM-86 ALCM]]
*[[AGM-87 Focus]]
*[[AGM-88 HARM]]
*[[AGM-112]]
*[[AGM-114 Hellfire]]
*[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence &amp; Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal)
*[[AGM-122 Sidearm]]
*[[AGM-123 Skipper]]
*[[AGM-124 Wasp]]
*[[AGM-129 ACM]]
*[[AGM-130]]
*[[AGM-131 SRAM II]]
*[[AGM-136 Tacit Rainbow]]
*[[AGM-137 TSSAM]]
*[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles
*[[AGM-153]]
*[[AGM-154 JSOW]]
*[[AGM-158 JASSM]]
*[[AGM-159 JASSM]]
*[[AGM-169 Joint Common Missile]]
*[[AGM-179 JAGM]]
*[[AGM-183A ARRW]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &amp;#124; Latest defence and security news}}&lt;/ref&gt;
*[[Agni-I]] (India)
*[[Agni-II]] (India)
*[[Agni-III]] (India)
*[[Agni-IV]] (India)
*[[Agni-V]] (India)
*[[Agni-VI]] (India)
*[[Agni-P]] (India)
*[[AIM-4 Falcon]]
*[[AIM-7 Sparrow]]
*[[AIM-9 Sidewinder]]
*[[AIM-26 Falcon]]
*[[AIM-47 Falcon]]
*[[AIM-54 Phoenix]]
*[[AIM-68 Big Q]]
*[[AIM-82]]
*[[AIM-97 Seekbat]]
*[[AIM-95 Agile]]
*[[AIM-120 AMRAAM]]
*[[AIM-132 ASRAAM]]
*[[AIM-152 AAAM]]
*[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP)
*[[Akash missile#|Akash]] (India)
*[[Akash-NG]]
*[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for &quot;Scorpion&quot;)
*[[ALARM]]
*[[ALAS (missile)|ALAS]]
*[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]]
*[[Al-Samoud 2]]
*[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British)
*[[Anza (missile)|Anza]]
*[[MBDA Apache|Apache]]
*[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic)
*[[AS-25K]] (anti-ship)
*[[AS-20]]
*[[AS-30]]
*[[AS.34 Kormoran]]
*[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile)
*[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile)
*[[ASM-135 ASAT]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]]
*[[Aspide]]
*[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]])
*ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system
*ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system
*ASRAD-2 land-based VSHORAD system
*[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system
*ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system
*[[Aster (missile family)|Aster]]
*[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN)
*[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile)
*[[AT-1K Raybolt]]
*[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile)
*[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile)
*[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System)
*[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile)
*[[AUM-N-2 Petrel]]
*[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile)

===B===
*[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile)
*[[BAC Vigilant]]
*[[Bofors Bantam|Bantam]]
*[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel)
*[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India)
*[[BGM-34 Firebee]]
*[[BGM-71 TOW]]
*[[BGM-75 AICBM]]
*[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]]
*[[BGM-110]]
*[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile)
*[[Black Arrow]] (United Kingdom)
*[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]]  UK Surface-to-air
*Blowfish submarine mast VSHORAD system
*[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]]  UK Man portable Surface-to-air
*[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom)
*[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom)
*[[Bofors Bantam]]
*[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile)
*[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile)
*[[Brakemine]]  UK WWII project
*[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom)

===C===

*[[C-602]]
*[[C-701]]
*[[C-802]]
*[[CA-94]]
*[[CA-95]]
*[[CGM-16 Atlas]]
*[[CGM-121B Seek Spinner]]
*[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[CIM-10 Bomarc]]
*[[Roketsan Cirit]] (Turkey)
*[[Cobra (missile)|Cobra]]
*[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss)
*[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss)
*[[Condor missile|Condor]] (Argentina)
*[[Crotale (missile)|Crotale]] (France)

===D===

*[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile)
*[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]]
*[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1)
*[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2)
*[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]])
*[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]])
*[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]])
*[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]])
*[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) 
*[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]])
*[[Dongfeng 16]] (DF-16)
*[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]])
*[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]])
*[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]])
*[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]])
*[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile)

===E===

*[[EGBU-15]]
*[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant)
*[[Emad (missile)|Emad]]
*Enforcer
*[[ENTAC]] (France)
*[[Enzian missile|Enzian]]
*[[Eryx (missile)|Eryx]] (France)
*[[Euromissile HOT]] anti-armour missile
*[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli)
*[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]])

===F===

*[[Fateh-110]]
*[[Fireflash]]
*[[Firestreak]]
*[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]]
*[[FGM-148 Javelin]]
*[[FGM-172 SRAW]]
*[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[FIM-43 Redeye]]
*[[FIM-92 Stinger]]
*[[FROG-7]]

===G===

*[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant)
*[[GAF Malkara]]
*[[GAM-87 Skybolt]]
*[[Ghauri-I]] (Pakistani)
*[[Ghauri-II]] (Pakistani)
*[[Ghauri-III]] 
*[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06&quot;N, 33° 4'0.02&quot;E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10).
*[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949.
*[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment.
*[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres
*[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&amp;nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14).
*[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres.
*[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile)
*[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile)
*[[Green Cheese (missile)]]
*[[Green Flash (missile)]]
*[[AGM-176 Griffin]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']]
*[[PZR Grom|PZR ''Grom'']]

===H===

*[[Hadès (missile)|Hadès]]
*[[Harpoon (missile)|Harpoon]]
*[[Hatf-I]]
*[[Hatf-IA]]
*[[Hatf-IB]]
*[[Hatf-VA]]
*[[Hatf-VIII]]
*[[Hatf-VIII (Ra'ad)]]
*[[HGM-16 Atlas]]
*[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM)
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM
*[[HN-5|Hongying-5]] SAM
*[[Hongqi-7]] SAM
*[[Hongqi-9]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM
*[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM
*[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM
*[[Hongqi-61]] SAM
*[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile)
*[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]]
*[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship)
*[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship)
*[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2)
*[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile)
*[[Hyunmoo]]
*[[Hwasal-1]]
*[[Hwasal-2]]
*[[Hwasong-5]]
*[[Hwasong-6]]
*[[Hwasong-7]]
*[[Hwasong-8]]
*[[Hwasong-9]]
*[[Hwasong-10]]
*[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02)
*[[Hwasong-11A]] (KN-23)
*[[Hwasong-11B]] (KN-24)
*[[Hwasong-11C]]
*[[Hwasong-11D]]
*[[Hwasong-11E]]
*[[Hwasong-11S]]
*[[Hwasong-12]]
*''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-12B]]
*[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]])
*[[Hwasong-14]]
*[[Hwasong-15]]
*''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-16B]]
*[[Hwasong-17]]
*[[Hwasong-18]]
*[[Hwasong-19]]
*[[Hwasong-20]]

===I===

*[[IDAS (missile)|IDAS]]
*[[ZT3 Ingwe|Ingwe]]
*[[IRIS-T]]
*[[9K720 Iskander|Iskander-M]]

===J===

*[[J-Missile]]
*[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile)
*[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile)
*[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic)
*[[JL-1]]
*[[JL-2]]
*[[JL-3]]

===K===
*[[K-10S]]
*[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India)
*[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India)
*[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India)
*[[Kalibr (missile family)|Kalibr]]
*[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali)
*[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab)
*[[KAN Little Joe]]
*[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl)
*[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll)
*[[Kaishan-1]] SAM
*[[Kh-15]]
*[[Kh-20]]
*[[Kh-22]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23]]
*[[Kh-25]]
*[[Kh-28]]
*[[Kh-29]]
*[[Kh-31]]
*[[Kh-32]]
*[[Kh-35]]
*[[Kh-38]]
*[[Kh-45]]
*[[Kh-47M2 Kinzhal]]
*[[Kh-55]]
*[[Kh-58]]
*[[Kh-59]]
*[[Kh-80]]
*[[Kh-90]]
*[[Kh-101]]
*[[Khalij Fars]] [[ASBM]]
*[[KS-1 Komet|KS-1]]
*[[KSR-5]]
*[[Kumsong-3]]

===L===

*[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile)
*[[LEM-70 Minuteman ERCS]]
*[[LFK NG]]
*[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]]
*[[LGM-25C Titan II]]
*[[LGM-30 Minuteman]]
**[[Minuteman I]]
**[[Minuteman II]]
**[[Minuteman III]]
*[[LGM-35 Sentinel]]
*[[LGM-118 Peacekeeper]]
*[[Lieying-60]] SAM
*[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]]
*[[LIM-99]]
*[[LIM-100]]
*[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air)
*[[Long March cruise missile]]

===M===

*[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile
*[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France)
*[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France)
*[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France)
*[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France)
*[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France)
*[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]])
*[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile)
*[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British)
*[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss)
*[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles)
*[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina)
*[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina)
*[[Cobra (missile)|MBB Cobra]]
*[[MBDA Apache]]
*[[MBDA AS-30]]
*[[MBDA Aster]]
*[[MBDA Exocet]]
*[[MBDA Meteor]]
*[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]]
*[[MGM-1 Matador]]
*[[MGM-5 Corporal]]
*[[MGM-13 Mace]]
*[[MGM-18 Lacrosse]]
*[[MGM-21]]
*[[MGM-29 Sergeant]]
*[[MGM-31 Pershing]]
*[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]]
*[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]]
*[[MGM-52 Lance]]
*[[MGM-140 ATACMS]]
*[[MGM-134 Midgetman]]
*[[MGM-157 EFOGM]]
*[[MGM-164 ATACMS II]]
*[[MGM-166 LOSAT]]
*[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]]
*[[MGR-1 Honest John]]
* MHT/MLP
*[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]])
*[[MILAN]]
*[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]]
*[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]]
*[[MIM-23 Hawk]]
*[[MIM-46 Mauler]]
*[[MIM-72 Chaparral]]
*[[MIM-104 Patriot]]
*[[MIM-115 Roland]]
*[[MIM-146 ADATS]]
*[[Miniature Hit-to-Kill Missile]]
*[[MISTRAL]]
*[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank)
*MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore)
*[[Mokopa]]
*[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss)
*[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker)
* MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]]

===N===

*[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile)
*[[Nirbhay]] (India)
*[[Naval Strike Missile]] (NSM)
*[[Neptune (cruise missile)|Neptune]]
*[[Project Nike|Nike]]
*[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France)
*[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France)
*[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[Nulka]] (Australia)

===O===

* [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab)
* [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider)
* [[Otomat]]

===P===

*[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber)
*[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx)
*[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren)
*[[P-270 Moskit]]
*[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox)
*[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck)
*[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile)
*[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Padasuri-6]]
*[[Prithvi Air Defence|PAD]]
*[[Trigat|PARS 3 LR]]
*[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119)
*[[Pershing II|Pershing II Weapon System]]
*[[PL-9]] SAM (PenLung)
*[[PL-10]] (PenLung)
*[[Polyphem missile|Polyphem]]
*[[PGM-11 Redstone]]
*[[PGM-17 Thor]]
*[[PGM-19 Jupiter]]
*[[Pluton (missile)|Pluton]]
*[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Pongae-5]] (KN-06)
*[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well)
*[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India)
*[[Prithvi missile|Prithvi]] (India)
*[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India)
*[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India)
*[[Pukguksong-1]]
*[[Pukguksong-2]]
*[[Pukguksong-3]]
*[[Pukguksong-4]]
*[[Pukguksong-5]]
*''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Pulhwasal-3-31]]
*[[Pye Python]]
*[[Pyoljji-1-2]]
*[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]])

===Q===

*[[Qassam rocket]]
*[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran)
*[[QRSAM]] quick reaction SAM (India)
*[[QW-1]] SAM
*[[QW-2]] SAM

===R===

* [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner)
* [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling)
* [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash)
* [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster)
* [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood)
* [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin)
* [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud)
* [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal)
* [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark)
* [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean)
* [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War)
* [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler)
* [[R-17E]], variant of Russian Scud B
* [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb)
*[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex)
* [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin)
*[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo)
*[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb)
*[[R-29 Vysota]]
*[[R-29RM Shtil]]
*[[R-29RMU Sineva]]
*[[R-29RMU2 Layner]]
*[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos)
* [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan)
*[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon)
*[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid)
* [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War)
*[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid)
*[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer)
*[[R-77]] (AA-12 Adder)
* [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud)
*[[R550 Magic]]
* [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon
* [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon
* [[RAAD (anti-tank guided missile)]]
*[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile)
*[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile)
*[[RBS-15]]
*[[RBS-23]]
*[[RBS-70]]
*[[RBS-77]]
*[[RBS-90]]
*[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]]   Air-to-air
*[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]]
*[[RGM-15 Regulus II]]
*[[RGM-59 Taurus]]
*[[RGM-165 LASM]]
*[[RIM-2 Terrier]]
*[[RIM-7 Sea Sparrow]]
*[[RIM-8 Talos]]
*[[RIM-24 Tartar]]
*[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]]
*[[RIM-55 Typhon MR]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]]
*[[RIM-85]]
*[[RIM-101]]
*[[RIM-113]]
*[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]]
*[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]]
*[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]]
*[[RIM-162 ESSM]]
*[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile
* [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}&lt;/ref&gt;
*[[RSA (missile)|RSA]]
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM &amp; SLV
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM &amp; SLV
*RSC-54
*RSC-56
*[[RSC-57]]
*[[RSD 58|RSC/RSD 58]]
*[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber)
*[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]]
*[[RSM-56 Bulava]]
*[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage)
*[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle)
*[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B)
*[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp)
*[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge)
*[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner)
*[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel)
*[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM
*[[RUM-139 VL-Asroc]]
*[[Asroc|RUR-5 Asroc]]

===S===
*[[SSBS S1|S1 IRBM]]
*[[S2 (missile)|S2 IRBM]]
*[[S3 (missile)|S3 IRBM]]
*[[S-300 missile system|S-300]]
*[[S-300VM missile system|S-300VM]]
*[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]]
*[[S-400 missile system|S-400 Triumf]]
*[[S-500 missile system|S-500]]
*[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]])
*[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]])
*[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]])
*[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]])
*[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]])
*[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]])
*[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]])
*[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]])
*[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]])
*[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]])
*[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]])
*[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]])
*[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]])
*[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]])
*[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]])
*[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]])
*[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]])
*[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]])
*[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]])
*[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]])
*[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[Samid]]
*[[Saegheh]]
*[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]])
*[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system
*[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]])
*[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[Sapsan (missile system)|Sapsan]]
*[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British)
*[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development)
*[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]])
*[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family)
*[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile)
*[[Sea Cat missile|Sea Cat]]
*[[Sea Dart missile|Sea Dart]]
*[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]]
*[[Sea Skua]]
*[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British)
*[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile)
*[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[Shahab-1]]
*[[Shahab-2]]
*[[Shahab-3]]
*[[Shahab-3D]]
*[[Shahab-4]]
*[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM)
*[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM)
*[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM)
*[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher)
*[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]])
*[[Shaurya missile|Shaurya]] (India)
*[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]])
*[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile
*[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SİPER]] (Turkish SAM)
*[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM)
*[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM)
*[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM)
*[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM)
*[[Sky Spear]] (Short range SSBM)
*[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air)
*[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air)
*[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]]
*[[SLAM-ER]]
*[[SM-62 Snark]]
*[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile)
*[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile)
*[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile)
*[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM
*[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank)
*[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM
*[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]])
*[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]])
*[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]])
*[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]])
*[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]])
*[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]])
*[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions)
*[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]])
*[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant)
*[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]])
*[[SS-1000]] (Brazil, retired)
*[[SSM-N-2 Triton]] (never built)
*[[SS-N-2]] Styx
*[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]])
*[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]])
*[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]])
*[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]])
*[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]])
*[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]])
*[[SS-N-22]] Sunburn
*[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]])
*[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]])
*[[SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[SSM-A-23 Dart]]
*[[Standoff Land Attack Missile]]
*[[Starstreak]]
*[[Storm Shadow]]
*[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin)
*[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail)
*[[Super 530]] 
*[[Swingfire]]

===T===

*[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM)
*[[KEPD 350|Taurus]]
*[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]]
*[[Terne ASW]]
*[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric)
*[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM)
*TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system
*Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[TOROS missile|TOROS]]
*[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard)
*[[Trigat]]
*[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile)

===U===

*[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]]
*[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]]
*[[UGM-89 Perseus]]
*[[UGM-96 Trident I]]
*[[UGM-133 Trident II]]
*[[Umkhonto missile|Umkhonto]]
*[[UMTAS]]
* [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego)
* [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]])
* [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto)
* [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]]
*[[UUM-125 Sea Lance]]

===V===

*[[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[V-2 rocket|V-2]]
*[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]]
*[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]])
*[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]]

===W===

*[[Wasserfall missile|Wasserfall]]
*[[Wan Chien]]

===X===

*[[X-4 missile|X-4]]

===Y===

*[[YJ-6]]
*[[YJ-7]]
*[[YJ-8]]
*[[YJ-12]]
*[[YJ-15]]
*[[YJ-17]]
*[[YJ-18]]
*[[YJ-19]]
*[[YJ-20]]
*[[YJ-21]]
*[[YJ-22]]
*[[YJ-62]]
*[[YJ-82]]
*[[YJ-83]]
*[[YJ-91]]
*[[Yun Feng]]

===Z===

* [[3M22 Zircon|Zircon]]

==پڻ ڏسو==
* جنگي هٿيارن جي فهرست
* ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست 
* آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست 
* راڪيٽ جهازن جي فهرست  
* فوجي راڪيٽن جي فهرست 
* انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل  
* پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست
* [[Lists of weapons]]
* [[List of missiles by country]]
* [[List of active missiles of the United States military]]
* [[List of orbital launch systems]]
* [[List of rocket aircraft]]
* [[List of sounding rockets]]
* [[List of military rockets]]
* [[List of upper stages]]
* {{slink|List of artillery#Rockets}}
* [[Model rocket]]
* [[Intercontinental ballistic missile]]
* [[Expendable launch system]]
* [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles)

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World]
* [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }}
* [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's &quot;Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems&quot;; ill. by Hitoshi Kitamura
* [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch
** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters]
{{Navboxes
|state = collapsed
|title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست
|list1 =
{{چين جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ايران جا ميزائل|state=collapsed}}
{{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}}
{{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}}
{{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}}
{{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}}
}}

{{DEFAULTSORT:Missiles}}
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:جنگي هٿيار]]
[[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] 
[[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]]</text>
      <sha1>sqxwoulfz6k8l3nb4384344pc44h2b2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369362</id>
      <parentid>369361</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:51:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369362</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48743" sha1="3m9phhpotqle6hkwg9t0rawshr6wnah" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }}
[[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ &quot;آئيڊياز 2000&quot; نمائش دوران]]
[[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ميزائل|عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]]
هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي.

==ٻيون ميزائلن جو فهرستون==
ميزائلن جا قسم:
* '''روايتي گائيڊڊ ميزائل'''
** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل
** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل
** تابڪاري مخالف ميزائل
** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل
** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل 
** اينٽي شپ ميزائل
** آبدوز شڪن ميزائل
** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل
** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل
** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل
** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل.
** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. 
** وائر گائيڊڊ ميزائل 
* ڪروز ميزائل
** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل 
** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
* بيلسٽڪ ميزائل
** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل
** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل 
** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل 
** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM)
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل 
** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل
{{Multiple image
| total_width=250
| header={{large|ميزائل}}
| perrow=2/2/2
| image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg
| image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg
| image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg
| image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg
| image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg
| image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG
| footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}}

==نالي وار ميزائلن جون فهرستون==
# پڪگڪسونگ-1 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]]
# پڪگڪسونگ-2 ميزائل {{پرچم|اتر ڪوريا}}
# پڪگڪسونگ-3 {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]]
# [[پڪگڪسونگ-4 ميزائل]] {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]]
# پڪگڪسونگ-5 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]]
# پڪگڪسونگ-6 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]]
# پل وهاسل-3-31 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]]
# خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}}
# شهاب-1 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-2 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-3 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-3D ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-4 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-5 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}}
# شهاب-6 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}}
# قيام 1 (مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ايران}}   
# بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}}
# اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# ترشول مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ڀارت}} 
# شوريا ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# غوري ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# عنزا ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# تيمور ٻين البر اعظمي بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ٽيپو ميزائل (IRBM) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-I ميزائل (ايم آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-II (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-III (آئي آر بي ايم)  {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''حرب ميزائل'''&lt;/small&gt; - &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;{{پرچم|پاڪستان}}&lt;/small&gt;
# بابر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''برق ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''{{پرچم|پاڪستان}}'''&lt;/small&gt;
# بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''ابدالي-I ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; {{پرچم|پاڪستان}}
# حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# زرڪون ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# سپير ميزائل (SAM) {{پرچم|ترڪي}}
# AAM-3 &lt;small&gt;جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-4 &lt;small&gt;جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-5 &lt;small&gt;جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}   
# فينگ ڊونگ ميزائل {{پرچم|چين}}
# يون فينگ ميزائل {{پرچم|چين}} 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# شويت (خلائي لانچر) روس
# شڪوال (وي اي-111) روس
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}}   
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}}   
# سيميورڪا (آر-7 سيميورڪا جو مشهور نالو)
# سرب (ايس ايس-اين-5) (آر-21 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو)
# سرب (ايس ايس-اين-6) (آر-27 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو)
# ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪوائل ميزائل  {{پرچم|آمريڪا}}
# بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# &lt;small&gt;'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''&lt;/small&gt; {{پرچم|آمريڪا}}
# شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}

# عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) 
# حتف-I سيريز ميزائل (BRBM)
# نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) 
# ابدالي ميزائل (SRBM)
# غزنوي ميزائل (SRBM) 
# شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) 
# غوري-I ميزائل (MRBM)
# غوري-II ميزائل (MRBM)
# ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل 
# شاهين-II ميزائل (MRBM) 
# شاهين-III ميزائل (MRBM) 
# حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM 
# بابر سيريز (حتف VII)
# بابر 1 - LACM
# بابر 1A - LACM
# بابر 1B - LACM
# بابر 2 - LACM
# بابر 3 - SLCM/LACM
# رعد (حتف-VIII) – ALCM 
# رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM 
# برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس)
# وِمپيل K-13 
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4  
# رڊوگا K-9 AA-5 
# بِسپوات آر-4 AA-6
# بِسپوات آر-40 AA-7
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ  
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس
# وِمپيل آر-33 AA-10 الامو 
# وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر 
#  ويمپيل آر-73
# ويمپيل آر-77 
# ويمپيل آر-37 
# AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل 
# AAM-N-4 اوريول (آمريڪي)
# ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) 
# ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي)
# بلپ اپ AGM-22
# هائونڊ ڊاگ AGM-45 
# شرائڪ AGM-48 
# اسڪائي بولٽ AGM-53
# ڪانڊور AGM-62
# هارنيٽ AGM-65 
# ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 
# فالڪن AGM-7
# بلو آئي AGM-80 
# وائپر AGM-83 
# بلڊاگ AGM-84 
# هارپون ميزائل 
# پرهار (ڀارت) 
# پرٿوي (ڀارت)
# پرٿوي II (ڀارت)
# پرٿوي III (ڀارت)
# پائي پٿون
# پائيولجي-1-2
# پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو)
# ٿنڊر برڊ (برطانوي فوج جي استعمال لاءِ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل، انگريزي اليڪٽرڪ پاران تيار ڪيل) 
# TLVS (PAC-3 MSE، IRIS-T SL ميزائل) (جرمن-آمريڪي) زمين تي ٻڌل SHORAD/MRAD سسٽم 
# TR-1 ٽيمپ ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل (روس؛ سرد جنگ) (SS-12 / SS-22 اسڪيل بورڊ) 
# قسام راڪيٽ فلسطين 
# شيسٽر (ايس ايس-3) (آر-5 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) ڀاءُ (ايس ايس-2) (آر-2 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
# سڪل (ايس ايس-25) (نيٽو رپورٽنگ نالو RT-2PM ٽوپول) روس
# سلڪ ورم سبسونڪ ڪروز ميزائل سنر (SS-16) (RT-21 ٽيمپ 2S لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
# اسڪين (SS-5) (R-14 چوسووايا لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
===الف===
*A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system
*A3SM (MICA missile) SLAM
*[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]]
*[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]]
*[[Aggregate 3|A-3]]
*[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]]
*[[V-2 rocket|A-4]]
*[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]]
*[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]])
*[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]])
*[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]])
*[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]])
*[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]])
*[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]])
*[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]])
*[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]])
*[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]])
*[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]])
*[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]])
*[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]])
*[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]])
*[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile)
*[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile)
*[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile)
*[[AAM-N-4 Oriole]]
*[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]]
*[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]])
*[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[A-Darter]]
*[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American)
*[[ADM-20 Quail]]
*[[ADM-141 TALD]]
*[[ADM-160 MALD]]
*[[AGM-12 Bullpup]]
*[[AGM-22]]
*[[AGM-28 Hound Dog]]
*[[AGM-45 Shrike]]
*[[AGM-48 Skybolt]]
*[[AGM-53 Condor]]
*[[AGM-62 Walleye]]
*[[AGM-63]]
*[[AGM-64 Hornet]]
*[[AGM-65 Maverick]]
*[[AGM-69 SRAM]]
*[[AGM-76 Falcon]]
*[[AGM-78 Standard ARM]]
*[[AGM-79 Blue Eye]]
*[[AGM-80 Viper]]
*[[AGM-83 Bulldog]]
*[[AGM-84 Harpoon]]
*[[AGM-84E SLAM]]
*[[AGM-84H/K SLAM-ER]]
*[[AGM-86 ALCM]]
*[[AGM-87 Focus]]
*[[AGM-88 HARM]]
*[[AGM-112]]
*[[AGM-114 Hellfire]]
*[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence &amp; Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal)
*[[AGM-122 Sidearm]]
*[[AGM-123 Skipper]]
*[[AGM-124 Wasp]]
*[[AGM-129 ACM]]
*[[AGM-130]]
*[[AGM-131 SRAM II]]
*[[AGM-136 Tacit Rainbow]]
*[[AGM-137 TSSAM]]
*[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles
*[[AGM-153]]
*[[AGM-154 JSOW]]
*[[AGM-158 JASSM]]
*[[AGM-159 JASSM]]
*[[AGM-169 Joint Common Missile]]
*[[AGM-179 JAGM]]
*[[AGM-183A ARRW]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &amp;#124; Latest defence and security news}}&lt;/ref&gt;
*[[Agni-I]] (India)
*[[Agni-II]] (India)
*[[Agni-III]] (India)
*[[Agni-IV]] (India)
*[[Agni-V]] (India)
*[[Agni-VI]] (India)
*[[Agni-P]] (India)
*[[AIM-4 Falcon]]
*[[AIM-7 Sparrow]]
*[[AIM-9 Sidewinder]]
*[[AIM-26 Falcon]]
*[[AIM-47 Falcon]]
*[[AIM-54 Phoenix]]
*[[AIM-68 Big Q]]
*[[AIM-82]]
*[[AIM-97 Seekbat]]
*[[AIM-95 Agile]]
*[[AIM-120 AMRAAM]]
*[[AIM-132 ASRAAM]]
*[[AIM-152 AAAM]]
*[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP)
*[[Akash missile#|Akash]] (India)
*[[Akash-NG]]
*[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for &quot;Scorpion&quot;)
*[[ALARM]]
*[[ALAS (missile)|ALAS]]
*[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]]
*[[Al-Samoud 2]]
*[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British)
*[[Anza (missile)|Anza]]
*[[MBDA Apache|Apache]]
*[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic)
*[[AS-25K]] (anti-ship)
*[[AS-20]]
*[[AS-30]]
*[[AS.34 Kormoran]]
*[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile)
*[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile)
*[[ASM-135 ASAT]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]]
*[[Aspide]]
*[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]])
*ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system
*ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system
*ASRAD-2 land-based VSHORAD system
*[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system
*ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system
*[[Aster (missile family)|Aster]]
*[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN)
*[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile)
*[[AT-1K Raybolt]]
*[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile)
*[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile)
*[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System)
*[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile)
*[[AUM-N-2 Petrel]]
*[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile)

===B===
*[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile)
*[[BAC Vigilant]]
*[[Bofors Bantam|Bantam]]
*[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel)
*[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India)
*[[BGM-34 Firebee]]
*[[BGM-71 TOW]]
*[[BGM-75 AICBM]]
*[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]]
*[[BGM-110]]
*[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile)
*[[Black Arrow]] (United Kingdom)
*[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]]  UK Surface-to-air
*Blowfish submarine mast VSHORAD system
*[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]]  UK Man portable Surface-to-air
*[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom)
*[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom)
*[[Bofors Bantam]]
*[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile)
*[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile)
*[[Brakemine]]  UK WWII project
*[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom)

===C===

*[[C-602]]
*[[C-701]]
*[[C-802]]
*[[CA-94]]
*[[CA-95]]
*[[CGM-16 Atlas]]
*[[CGM-121B Seek Spinner]]
*[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[CIM-10 Bomarc]]
*[[Roketsan Cirit]] (Turkey)
*[[Cobra (missile)|Cobra]]
*[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss)
*[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss)
*[[Condor missile|Condor]] (Argentina)
*[[Crotale (missile)|Crotale]] (France)

===D===

*[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile)
*[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]]
*[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1)
*[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2)
*[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]])
*[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]])
*[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]])
*[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]])
*[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) 
*[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]])
*[[Dongfeng 16]] (DF-16)
*[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]])
*[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]])
*[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]])
*[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]])
*[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile)

===E===

*[[EGBU-15]]
*[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant)
*[[Emad (missile)|Emad]]
*Enforcer
*[[ENTAC]] (France)
*[[Enzian missile|Enzian]]
*[[Eryx (missile)|Eryx]] (France)
*[[Euromissile HOT]] anti-armour missile
*[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli)
*[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]])

===F===

*[[Fateh-110]]
*[[Fireflash]]
*[[Firestreak]]
*[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]]
*[[FGM-148 Javelin]]
*[[FGM-172 SRAW]]
*[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[FIM-43 Redeye]]
*[[FIM-92 Stinger]]
*[[FROG-7]]

===G===

*[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant)
*[[GAF Malkara]]
*[[GAM-87 Skybolt]]
*[[Ghauri-I]] (Pakistani)
*[[Ghauri-II]] (Pakistani)
*[[Ghauri-III]] 
*[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06&quot;N, 33° 4'0.02&quot;E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10).
*[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949.
*[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment.
*[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres
*[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&amp;nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14).
*[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres.
*[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile)
*[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile)
*[[Green Cheese (missile)]]
*[[Green Flash (missile)]]
*[[AGM-176 Griffin]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']]
*[[PZR Grom|PZR ''Grom'']]

===H===

*[[Hadès (missile)|Hadès]]
*[[Harpoon (missile)|Harpoon]]
*[[Hatf-I]]
*[[Hatf-IA]]
*[[Hatf-IB]]
*[[Hatf-VA]]
*[[Hatf-VIII]]
*[[Hatf-VIII (Ra'ad)]]
*[[HGM-16 Atlas]]
*[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM)
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM
*[[HN-5|Hongying-5]] SAM
*[[Hongqi-7]] SAM
*[[Hongqi-9]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM
*[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM
*[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM
*[[Hongqi-61]] SAM
*[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile)
*[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]]
*[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship)
*[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship)
*[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2)
*[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile)
*[[Hyunmoo]]
*[[Hwasal-1]]
*[[Hwasal-2]]
*[[Hwasong-5]]
*[[Hwasong-6]]
*[[Hwasong-7]]
*[[Hwasong-8]]
*[[Hwasong-9]]
*[[Hwasong-10]]
*[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02)
*[[Hwasong-11A]] (KN-23)
*[[Hwasong-11B]] (KN-24)
*[[Hwasong-11C]]
*[[Hwasong-11D]]
*[[Hwasong-11E]]
*[[Hwasong-11S]]
*[[Hwasong-12]]
*''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-12B]]
*[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]])
*[[Hwasong-14]]
*[[Hwasong-15]]
*''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-16B]]
*[[Hwasong-17]]
*[[Hwasong-18]]
*[[Hwasong-19]]
*[[Hwasong-20]]

===I===

*[[IDAS (missile)|IDAS]]
*[[ZT3 Ingwe|Ingwe]]
*[[IRIS-T]]
*[[9K720 Iskander|Iskander-M]]

===J===

*[[J-Missile]]
*[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile)
*[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile)
*[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic)
*[[JL-1]]
*[[JL-2]]
*[[JL-3]]

===K===
*[[K-10S]]
*[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India)
*[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India)
*[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India)
*[[Kalibr (missile family)|Kalibr]]
*[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali)
*[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab)
*[[KAN Little Joe]]
*[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl)
*[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll)
*[[Kaishan-1]] SAM
*[[Kh-15]]
*[[Kh-20]]
*[[Kh-22]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23]]
*[[Kh-25]]
*[[Kh-28]]
*[[Kh-29]]
*[[Kh-31]]
*[[Kh-32]]
*[[Kh-35]]
*[[Kh-38]]
*[[Kh-45]]
*[[Kh-47M2 Kinzhal]]
*[[Kh-55]]
*[[Kh-58]]
*[[Kh-59]]
*[[Kh-80]]
*[[Kh-90]]
*[[Kh-101]]
*[[Khalij Fars]] [[ASBM]]
*[[KS-1 Komet|KS-1]]
*[[KSR-5]]
*[[Kumsong-3]]

===L===

*[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile)
*[[LEM-70 Minuteman ERCS]]
*[[LFK NG]]
*[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]]
*[[LGM-25C Titan II]]
*[[LGM-30 Minuteman]]
**[[Minuteman I]]
**[[Minuteman II]]
**[[Minuteman III]]
*[[LGM-35 Sentinel]]
*[[LGM-118 Peacekeeper]]
*[[Lieying-60]] SAM
*[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]]
*[[LIM-99]]
*[[LIM-100]]
*[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air)
*[[Long March cruise missile]]

===M===

*[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile
*[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France)
*[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France)
*[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France)
*[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France)
*[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France)
*[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]])
*[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile)
*[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British)
*[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss)
*[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles)
*[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina)
*[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina)
*[[Cobra (missile)|MBB Cobra]]
*[[MBDA Apache]]
*[[MBDA AS-30]]
*[[MBDA Aster]]
*[[MBDA Exocet]]
*[[MBDA Meteor]]
*[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]]
*[[MGM-1 Matador]]
*[[MGM-5 Corporal]]
*[[MGM-13 Mace]]
*[[MGM-18 Lacrosse]]
*[[MGM-21]]
*[[MGM-29 Sergeant]]
*[[MGM-31 Pershing]]
*[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]]
*[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]]
*[[MGM-52 Lance]]
*[[MGM-140 ATACMS]]
*[[MGM-134 Midgetman]]
*[[MGM-157 EFOGM]]
*[[MGM-164 ATACMS II]]
*[[MGM-166 LOSAT]]
*[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]]
*[[MGR-1 Honest John]]
* MHT/MLP
*[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]])
*[[MILAN]]
*[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]]
*[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]]
*[[MIM-23 Hawk]]
*[[MIM-46 Mauler]]
*[[MIM-72 Chaparral]]
*[[MIM-104 Patriot]]
*[[MIM-115 Roland]]
*[[MIM-146 ADATS]]
*[[Miniature Hit-to-Kill Missile]]
*[[MISTRAL]]
*[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank)
*MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore)
*[[Mokopa]]
*[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss)
*[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker)
* MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]]

===N===

*[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile)
*[[Nirbhay]] (India)
*[[Naval Strike Missile]] (NSM)
*[[Neptune (cruise missile)|Neptune]]
*[[Project Nike|Nike]]
*[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France)
*[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France)
*[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[Nulka]] (Australia)

===O===

* [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab)
* [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider)
* [[Otomat]]

===P===

*[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber)
*[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx)
*[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren)
*[[P-270 Moskit]]
*[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox)
*[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck)
*[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile)
*[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Padasuri-6]]
*[[Prithvi Air Defence|PAD]]
*[[Trigat|PARS 3 LR]]
*[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119)
*[[Pershing II|Pershing II Weapon System]]
*[[PL-9]] SAM (PenLung)
*[[PL-10]] (PenLung)
*[[Polyphem missile|Polyphem]]
*[[PGM-11 Redstone]]
*[[PGM-17 Thor]]
*[[PGM-19 Jupiter]]
*[[Pluton (missile)|Pluton]]
*[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Pongae-5]] (KN-06)
*[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well)
*[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India)
*[[Prithvi missile|Prithvi]] (India)
*[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India)
*[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India)
*[[Pukguksong-1]]
*[[Pukguksong-2]]
*[[Pukguksong-3]]
*[[Pukguksong-4]]
*[[Pukguksong-5]]
*''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Pulhwasal-3-31]]
*[[Pye Python]]
*[[Pyoljji-1-2]]
*[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]])

===Q===

*[[Qassam rocket]]
*[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran)
*[[QRSAM]] quick reaction SAM (India)
*[[QW-1]] SAM
*[[QW-2]] SAM

===R===

* [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner)
* [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling)
* [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash)
* [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster)
* [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood)
* [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin)
* [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud)
* [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal)
* [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark)
* [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean)
* [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War)
* [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler)
* [[R-17E]], variant of Russian Scud B
* [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb)
*[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex)
* [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin)
*[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo)
*[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb)
*[[R-29 Vysota]]
*[[R-29RM Shtil]]
*[[R-29RMU Sineva]]
*[[R-29RMU2 Layner]]
*[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos)
* [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan)
*[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon)
*[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid)
* [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War)
*[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid)
*[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer)
*[[R-77]] (AA-12 Adder)
* [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud)
*[[R550 Magic]]
* [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon
* [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon
* [[RAAD (anti-tank guided missile)]]
*[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile)
*[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile)
*[[RBS-15]]
*[[RBS-23]]
*[[RBS-70]]
*[[RBS-77]]
*[[RBS-90]]
*[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]]   Air-to-air
*[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]]
*[[RGM-15 Regulus II]]
*[[RGM-59 Taurus]]
*[[RGM-165 LASM]]
*[[RIM-2 Terrier]]
*[[RIM-7 Sea Sparrow]]
*[[RIM-8 Talos]]
*[[RIM-24 Tartar]]
*[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]]
*[[RIM-55 Typhon MR]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]]
*[[RIM-85]]
*[[RIM-101]]
*[[RIM-113]]
*[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]]
*[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]]
*[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]]
*[[RIM-162 ESSM]]
*[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile
* [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}&lt;/ref&gt;
*[[RSA (missile)|RSA]]
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM &amp; SLV
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM &amp; SLV
*RSC-54
*RSC-56
*[[RSC-57]]
*[[RSD 58|RSC/RSD 58]]
*[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber)
*[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]]
*[[RSM-56 Bulava]]
*[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage)
*[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle)
*[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B)
*[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp)
*[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge)
*[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner)
*[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel)
*[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM
*[[RUM-139 VL-Asroc]]
*[[Asroc|RUR-5 Asroc]]

===S===
*[[SSBS S1|S1 IRBM]]
*[[S2 (missile)|S2 IRBM]]
*[[S3 (missile)|S3 IRBM]]
*[[S-300 missile system|S-300]]
*[[S-300VM missile system|S-300VM]]
*[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]]
*[[S-400 missile system|S-400 Triumf]]
*[[S-500 missile system|S-500]]
*[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]])
*[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]])
*[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]])
*[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]])
*[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]])
*[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]])
*[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]])
*[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]])
*[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]])
*[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]])
*[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]])
*[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]])
*[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]])
*[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]])
*[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]])
*[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]])
*[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]])
*[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]])
*[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]])
*[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]])
*[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[Samid]]
*[[Saegheh]]
*[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]])
*[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system
*[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]])
*[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[Sapsan (missile system)|Sapsan]]
*[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British)
*[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development)
*[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]])
*[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family)
*[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile)
*[[Sea Cat missile|Sea Cat]]
*[[Sea Dart missile|Sea Dart]]
*[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]]
*[[Sea Skua]]
*[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British)
*[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile)
*[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[Shahab-1]]
*[[Shahab-2]]
*[[Shahab-3]]
*[[Shahab-3D]]
*[[Shahab-4]]
*[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM)
*[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM)
*[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM)
*[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher)
*[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]])
*[[Shaurya missile|Shaurya]] (India)
*[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]])
*[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile
*[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SİPER]] (Turkish SAM)
*[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM)
*[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM)
*[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM)
*[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM)
*[[Sky Spear]] (Short range SSBM)
*[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air)
*[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air)
*[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]]
*[[SLAM-ER]]
*[[SM-62 Snark]]
*[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile)
*[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile)
*[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile)
*[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM
*[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank)
*[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM
*[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]])
*[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]])
*[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]])
*[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]])
*[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]])
*[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]])
*[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions)
*[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]])
*[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant)
*[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]])
*[[SS-1000]] (Brazil, retired)
*[[SSM-N-2 Triton]] (never built)
*[[SS-N-2]] Styx
*[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]])
*[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]])
*[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]])
*[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]])
*[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]])
*[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]])
*[[SS-N-22]] Sunburn
*[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]])
*[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]])
*[[SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[SSM-A-23 Dart]]
*[[Standoff Land Attack Missile]]
*[[Starstreak]]
*[[Storm Shadow]]
*[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin)
*[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail)
*[[Super 530]] 
*[[Swingfire]]

===T===

*[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM)
*[[KEPD 350|Taurus]]
*[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]]
*[[Terne ASW]]
*[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric)
*[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM)
*TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system
*Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[TOROS missile|TOROS]]
*[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard)
*[[Trigat]]
*[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile)

===U===

*[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]]
*[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]]
*[[UGM-89 Perseus]]
*[[UGM-96 Trident I]]
*[[UGM-133 Trident II]]
*[[Umkhonto missile|Umkhonto]]
*[[UMTAS]]
* [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego)
* [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]])
* [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto)
* [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]]
*[[UUM-125 Sea Lance]]

===V===

*[[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[V-2 rocket|V-2]]
*[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]]
*[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]])
*[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]]

===W===

*[[Wasserfall missile|Wasserfall]]
*[[Wan Chien]]

===X===

*[[X-4 missile|X-4]]

===Y===

*[[YJ-6]]
*[[YJ-7]]
*[[YJ-8]]
*[[YJ-12]]
*[[YJ-15]]
*[[YJ-17]]
*[[YJ-18]]
*[[YJ-19]]
*[[YJ-20]]
*[[YJ-21]]
*[[YJ-22]]
*[[YJ-62]]
*[[YJ-82]]
*[[YJ-83]]
*[[YJ-91]]
*[[Yun Feng]]

===Z===

* [[3M22 Zircon|Zircon]]

==پڻ ڏسو==
* جنگي هٿيارن جي فهرست
* ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست 
* آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست 
* راڪيٽ جهازن جي فهرست  
* فوجي راڪيٽن جي فهرست 
* انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل  
* پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست
* [[Lists of weapons]]
* [[List of missiles by country]]
* [[List of active missiles of the United States military]]
* [[List of orbital launch systems]]
* [[List of rocket aircraft]]
* [[List of sounding rockets]]
* [[List of military rockets]]
* [[List of upper stages]]
* {{slink|List of artillery#Rockets}}
* [[Model rocket]]
* [[Intercontinental ballistic missile]]
* [[Expendable launch system]]
* [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles)

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World]
* [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }}
* [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's &quot;Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems&quot;; ill. by Hitoshi Kitamura
* [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch
** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters]
{{Navboxes
|state = collapsed
|title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست
|list1 =
{{چين جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ايران جا ميزائل|state=collapsed}}
{{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}}
{{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}}
{{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}}
{{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}}
}}

{{DEFAULTSORT:Missiles}}
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:جنگي هٿيار]]
[[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] 
[[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]]</text>
      <sha1>3m9phhpotqle6hkwg9t0rawshr6wnah</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369363</id>
      <parentid>369362</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:52:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369363</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="48742" sha1="9uj25b54550jrqvnf7uw2q4zcbwzxb3" xml:space="preserve">{{Short description|None}}
{{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }}
[[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ &quot;آئيڊياز 2000&quot; نمائش دوران]]
[[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ميزائل|عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]]
هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي.

==ٻيون ميزائلن جو فهرستون==
ميزائلن جا قسم:
* '''روايتي گائيڊڊ ميزائل'''
** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل
** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل
** تابڪاري مخالف ميزائل
** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل
** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل 
** اينٽي شپ ميزائل
** آبدوز شڪن ميزائل
** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل
** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل
** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل
** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل.
** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. 
** وائر گائيڊڊ ميزائل 
* ڪروز ميزائل
** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل 
** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل
* بيلسٽڪ ميزائل
** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل
** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل 
** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل 
** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل
** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM)
** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل 
** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل
{{Multiple image
| total_width=250
| header={{large|ميزائل}}
| perrow=2/2/2
| image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg
| image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg
| image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg
| image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg
| image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg
| image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG
| footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}}

==نالي وار ميزائلن جون فهرستون==
# پڪگڪسونگ-1 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]]
# پڪگڪسونگ-2 ميزائل {{پرچم|اتر ڪوريا}}
# پڪگڪسونگ-3 {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]]
# [[پڪگڪسونگ-4 ميزائل]] {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]]
# پڪگڪسونگ-5 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]]
# پڪگڪسونگ-6 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]]
# پل وهاسل-3-31 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]]
# خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}}
# شهاب-1 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-2 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-3 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-3D ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-4 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}}
# شهاب-5 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}}
# شهاب-6 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}}
# قيام 1 (مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ايران}}   
# اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# ترشول مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ڀارت}} 
# شوريا ميزائل {{پرچم|ڀارت}}
# غوري ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# عنزا ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# تيمور ٻين البر اعظمي بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# ٽيپو ميزائل (IRBM) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-I ميزائل (ايم آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-II (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}}
# شاهين-III (آئي آر بي ايم)  {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''حرب ميزائل'''&lt;/small&gt; - &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;{{پرچم|پاڪستان}}&lt;/small&gt;
# بابر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''برق ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; &lt;small&gt;'''{{پرچم|پاڪستان}}'''&lt;/small&gt;
# بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}}
# &lt;small&gt;'''ابدالي-I ميزائل'''&lt;/small&gt; &lt;small&gt;&lt;sub&gt;'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''&lt;/sub&gt;&lt;/small&gt; {{پرچم|پاڪستان}}
# حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# زرڪون ميزائل {{پرچم|ترڪي}}
# سپير ميزائل (SAM) {{پرچم|ترڪي}}
# AAM-3 &lt;small&gt;جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-4 &lt;small&gt;جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}
# AAM-5 &lt;small&gt;جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل&lt;/small&gt; {{پرچم|جاپان}}   
# فينگ ڊونگ ميزائل {{پرچم|چين}}
# يون فينگ ميزائل {{پرچم|چين}} 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# شويت (خلائي لانچر) روس
# شڪوال (وي اي-111) روس
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}}   
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}}   
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}}   
# سيميورڪا (آر-7 سيميورڪا جو مشهور نالو)
# سرب (ايس ايس-اين-5) (آر-21 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو)
# سرب (ايس ايس-اين-6) (آر-27 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو)
# ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪوائل ميزائل  {{پرچم|آمريڪا}}
# بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# &lt;small&gt;'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''&lt;/small&gt; {{پرچم|آمريڪا}}
# شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}}
# بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}}
# عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) 
# حتف-I سيريز ميزائل (BRBM)
# نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) 
# ابدالي ميزائل (SRBM)
# غزنوي ميزائل (SRBM) 
# شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) 
# غوري-I ميزائل (MRBM)
# غوري-II ميزائل (MRBM)
# ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل 
# شاهين-II ميزائل (MRBM) 
# شاهين-III ميزائل (MRBM) 
# حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM 
# بابر سيريز (حتف VII)
# بابر 1 - LACM
# بابر 1A - LACM
# بابر 1B - LACM
# بابر 2 - LACM
# بابر 3 - SLCM/LACM
# رعد (حتف-VIII) – ALCM 
# رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM 
# برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل 
# ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس)
# وِمپيل K-13 
# ڪليننگراڊ K-8 AA-4  
# رڊوگا K-9 AA-5 
# بِسپوات آر-4 AA-6
# بِسپوات آر-40 AA-7
# وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ  
# مولنيا آر-60 AA-9 آموس
# وِمپيل آر-33 AA-10 الامو 
# وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر 
#  ويمپيل آر-73
# ويمپيل آر-77 
# ويمپيل آر-37 
# AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل
# AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل 
# AAM-N-4 اوريول (آمريڪي)
# ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل)
# ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) 
# ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي)
# بلپ اپ AGM-22
# هائونڊ ڊاگ AGM-45 
# شرائڪ AGM-48 
# اسڪائي بولٽ AGM-53
# ڪانڊور AGM-62
# هارنيٽ AGM-65 
# ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 
# فالڪن AGM-7
# بلو آئي AGM-80 
# وائپر AGM-83 
# بلڊاگ AGM-84 
# هارپون ميزائل 
# پرهار (ڀارت) 
# پرٿوي (ڀارت)
# پرٿوي II (ڀارت)
# پرٿوي III (ڀارت)
# پائي پٿون
# پائيولجي-1-2
# پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو)
# ٿنڊر برڊ (برطانوي فوج جي استعمال لاءِ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل، انگريزي اليڪٽرڪ پاران تيار ڪيل) 
# TLVS (PAC-3 MSE، IRIS-T SL ميزائل) (جرمن-آمريڪي) زمين تي ٻڌل SHORAD/MRAD سسٽم 
# TR-1 ٽيمپ ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل (روس؛ سرد جنگ) (SS-12 / SS-22 اسڪيل بورڊ) 
# قسام راڪيٽ فلسطين 
# شيسٽر (ايس ايس-3) (آر-5 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) ڀاءُ (ايس ايس-2) (آر-2 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
# سڪل (ايس ايس-25) (نيٽو رپورٽنگ نالو RT-2PM ٽوپول) روس
# سلڪ ورم سبسونڪ ڪروز ميزائل سنر (SS-16) (RT-21 ٽيمپ 2S لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
# اسڪين (SS-5) (R-14 چوسووايا لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس
===الف===
*A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system
*A3SM (MICA missile) SLAM
*[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]]
*[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]]
*[[Aggregate 3|A-3]]
*[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]]
*[[V-2 rocket|A-4]]
*[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]]
*[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]])
*[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]])
*[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]])
*[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]])
*[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]])
*[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]])
*[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]])
*[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]])
*[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]])
*[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]])
*[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]])
*[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]])
*[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]])
*[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile)
*[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile)
*[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile)
*[[AAM-N-4 Oriole]]
*[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]]
*[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]])
*[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]])
*[[A-Darter]]
*[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American)
*[[ADM-20 Quail]]
*[[ADM-141 TALD]]
*[[ADM-160 MALD]]
*[[AGM-12 Bullpup]]
*[[AGM-22]]
*[[AGM-28 Hound Dog]]
*[[AGM-45 Shrike]]
*[[AGM-48 Skybolt]]
*[[AGM-53 Condor]]
*[[AGM-62 Walleye]]
*[[AGM-63]]
*[[AGM-64 Hornet]]
*[[AGM-65 Maverick]]
*[[AGM-69 SRAM]]
*[[AGM-76 Falcon]]
*[[AGM-78 Standard ARM]]
*[[AGM-79 Blue Eye]]
*[[AGM-80 Viper]]
*[[AGM-83 Bulldog]]
*[[AGM-84 Harpoon]]
*[[AGM-84E SLAM]]
*[[AGM-84H/K SLAM-ER]]
*[[AGM-86 ALCM]]
*[[AGM-87 Focus]]
*[[AGM-88 HARM]]
*[[AGM-112]]
*[[AGM-114 Hellfire]]
*[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence &amp; Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal)
*[[AGM-122 Sidearm]]
*[[AGM-123 Skipper]]
*[[AGM-124 Wasp]]
*[[AGM-129 ACM]]
*[[AGM-130]]
*[[AGM-131 SRAM II]]
*[[AGM-136 Tacit Rainbow]]
*[[AGM-137 TSSAM]]
*[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles
*[[AGM-153]]
*[[AGM-154 JSOW]]
*[[AGM-158 JASSM]]
*[[AGM-159 JASSM]]
*[[AGM-169 Joint Common Missile]]
*[[AGM-179 JAGM]]
*[[AGM-183A ARRW]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &amp;#124; Latest defence and security news}}&lt;/ref&gt;
*[[Agni-I]] (India)
*[[Agni-II]] (India)
*[[Agni-III]] (India)
*[[Agni-IV]] (India)
*[[Agni-V]] (India)
*[[Agni-VI]] (India)
*[[Agni-P]] (India)
*[[AIM-4 Falcon]]
*[[AIM-7 Sparrow]]
*[[AIM-9 Sidewinder]]
*[[AIM-26 Falcon]]
*[[AIM-47 Falcon]]
*[[AIM-54 Phoenix]]
*[[AIM-68 Big Q]]
*[[AIM-82]]
*[[AIM-97 Seekbat]]
*[[AIM-95 Agile]]
*[[AIM-120 AMRAAM]]
*[[AIM-132 ASRAAM]]
*[[AIM-152 AAAM]]
*[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP)
*[[Akash missile#|Akash]] (India)
*[[Akash-NG]]
*[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for &quot;Scorpion&quot;)
*[[ALARM]]
*[[ALAS (missile)|ALAS]]
*[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]]
*[[Al-Samoud 2]]
*[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British)
*[[Anza (missile)|Anza]]
*[[MBDA Apache|Apache]]
*[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic)
*[[AS-25K]] (anti-ship)
*[[AS-20]]
*[[AS-30]]
*[[AS.34 Kormoran]]
*[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile)
*[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile)
*[[ASM-135 ASAT]]
*[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]]
*[[Aspide]]
*[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]])
*ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system
*ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system
*ASRAD-2 land-based VSHORAD system
*[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system
*ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system
*[[Aster (missile family)|Aster]]
*[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN)
*[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN)
*[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile)
*[[AT-1K Raybolt]]
*[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile)
*[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile)
*[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile)
*[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System)
*[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile)
*[[AUM-N-2 Petrel]]
*[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile)

===B===
*[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile)
*[[BAC Vigilant]]
*[[Bofors Bantam|Bantam]]
*[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel)
*[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India)
*[[BGM-34 Firebee]]
*[[BGM-71 TOW]]
*[[BGM-75 AICBM]]
*[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]]
*[[BGM-110]]
*[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile)
*[[Black Arrow]] (United Kingdom)
*[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]]  UK Surface-to-air
*Blowfish submarine mast VSHORAD system
*[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]]  UK Man portable Surface-to-air
*[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom)
*[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom)
*[[Bofors Bantam]]
*[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile)
*[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile)
*[[Brakemine]]  UK WWII project
*[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom)

===C===

*[[C-602]]
*[[C-701]]
*[[C-802]]
*[[CA-94]]
*[[CA-95]]
*[[CGM-16 Atlas]]
*[[CGM-121B Seek Spinner]]
*[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[CIM-10 Bomarc]]
*[[Roketsan Cirit]] (Turkey)
*[[Cobra (missile)|Cobra]]
*[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss)
*[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss)
*[[Condor missile|Condor]] (Argentina)
*[[Crotale (missile)|Crotale]] (France)

===D===

*[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile)
*[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]]
*[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1)
*[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2)
*[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]])
*[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]])
*[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]])
*[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]])
*[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) 
*[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]])
*[[Dongfeng 16]] (DF-16)
*[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]])
*[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]])
*[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]])
*[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]])
*[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile)

===E===

*[[EGBU-15]]
*[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant)
*[[Emad (missile)|Emad]]
*Enforcer
*[[ENTAC]] (France)
*[[Enzian missile|Enzian]]
*[[Eryx (missile)|Eryx]] (France)
*[[Euromissile HOT]] anti-armour missile
*[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli)
*[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]])

===F===

*[[Fateh-110]]
*[[Fireflash]]
*[[Firestreak]]
*[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]]
*[[FGM-148 Javelin]]
*[[FGM-172 SRAW]]
*[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[FIM-43 Redeye]]
*[[FIM-92 Stinger]]
*[[FROG-7]]

===G===

*[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant)
*[[GAF Malkara]]
*[[GAM-87 Skybolt]]
*[[Ghauri-I]] (Pakistani)
*[[Ghauri-II]] (Pakistani)
*[[Ghauri-III]] 
*[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06&quot;N, 33° 4'0.02&quot;E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10).
*[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949.
*[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment.
*[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres
*[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&amp;nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14).
*[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres.
*[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile)
*[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile)
*[[Green Cheese (missile)]]
*[[Green Flash (missile)]]
*[[AGM-176 Griffin]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']]
*[[PZR Grom|PZR ''Grom'']]

===H===

*[[Hadès (missile)|Hadès]]
*[[Harpoon (missile)|Harpoon]]
*[[Hatf-I]]
*[[Hatf-IA]]
*[[Hatf-IB]]
*[[Hatf-VA]]
*[[Hatf-VIII]]
*[[Hatf-VIII (Ra'ad)]]
*[[HGM-16 Atlas]]
*[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM)
*[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM)
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM
*[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM
*[[HN-5|Hongying-5]] SAM
*[[Hongqi-7]] SAM
*[[Hongqi-9]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM
*[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM
*[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM
*[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM
*[[Hongqi-61]] SAM
*[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile)
*[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]]
*[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship)
*[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship)
*[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2)
*[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile)
*[[Hyunmoo]]
*[[Hwasal-1]]
*[[Hwasal-2]]
*[[Hwasong-5]]
*[[Hwasong-6]]
*[[Hwasong-7]]
*[[Hwasong-8]]
*[[Hwasong-9]]
*[[Hwasong-10]]
*[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02)
*[[Hwasong-11A]] (KN-23)
*[[Hwasong-11B]] (KN-24)
*[[Hwasong-11C]]
*[[Hwasong-11D]]
*[[Hwasong-11E]]
*[[Hwasong-11S]]
*[[Hwasong-12]]
*''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-12B]]
*[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]])
*[[Hwasong-14]]
*[[Hwasong-15]]
*''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Hwasong-16B]]
*[[Hwasong-17]]
*[[Hwasong-18]]
*[[Hwasong-19]]
*[[Hwasong-20]]

===I===

*[[IDAS (missile)|IDAS]]
*[[ZT3 Ingwe|Ingwe]]
*[[IRIS-T]]
*[[9K720 Iskander|Iskander-M]]

===J===

*[[J-Missile]]
*[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile)
*[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile)
*[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic)
*[[JL-1]]
*[[JL-2]]
*[[JL-3]]

===K===
*[[K-10S]]
*[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India)
*[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India)
*[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India)
*[[Kalibr (missile family)|Kalibr]]
*[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali)
*[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab)
*[[KAN Little Joe]]
*[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl)
*[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll)
*[[Kaishan-1]] SAM
*[[Kh-15]]
*[[Kh-20]]
*[[Kh-22]]
*[[Kh-23 Grom|Kh-23]]
*[[Kh-25]]
*[[Kh-28]]
*[[Kh-29]]
*[[Kh-31]]
*[[Kh-32]]
*[[Kh-35]]
*[[Kh-38]]
*[[Kh-45]]
*[[Kh-47M2 Kinzhal]]
*[[Kh-55]]
*[[Kh-58]]
*[[Kh-59]]
*[[Kh-80]]
*[[Kh-90]]
*[[Kh-101]]
*[[Khalij Fars]] [[ASBM]]
*[[KS-1 Komet|KS-1]]
*[[KSR-5]]
*[[Kumsong-3]]

===L===

*[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile)
*[[LEM-70 Minuteman ERCS]]
*[[LFK NG]]
*[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]]
*[[LGM-25C Titan II]]
*[[LGM-30 Minuteman]]
**[[Minuteman I]]
**[[Minuteman II]]
**[[Minuteman III]]
*[[LGM-35 Sentinel]]
*[[LGM-118 Peacekeeper]]
*[[Lieying-60]] SAM
*[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]]
*[[LIM-99]]
*[[LIM-100]]
*[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air)
*[[Long March cruise missile]]

===M===

*[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile
*[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France)
*[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France)
*[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France)
*[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France)
*[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France)
*[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]])
*[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile)
*[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British)
*[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss)
*[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles)
*[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina)
*[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina)
*[[Cobra (missile)|MBB Cobra]]
*[[MBDA Apache]]
*[[MBDA AS-30]]
*[[MBDA Aster]]
*[[MBDA Exocet]]
*[[MBDA Meteor]]
*[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]]
*[[MGM-1 Matador]]
*[[MGM-5 Corporal]]
*[[MGM-13 Mace]]
*[[MGM-18 Lacrosse]]
*[[MGM-21]]
*[[MGM-29 Sergeant]]
*[[MGM-31 Pershing]]
*[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]]
*[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]]
*[[MGM-52 Lance]]
*[[MGM-140 ATACMS]]
*[[MGM-134 Midgetman]]
*[[MGM-157 EFOGM]]
*[[MGM-164 ATACMS II]]
*[[MGM-166 LOSAT]]
*[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]]
*[[MGR-1 Honest John]]
* MHT/MLP
*[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]])
*[[MILAN]]
*[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]]
*[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]]
*[[MIM-23 Hawk]]
*[[MIM-46 Mauler]]
*[[MIM-72 Chaparral]]
*[[MIM-104 Patriot]]
*[[MIM-115 Roland]]
*[[MIM-146 ADATS]]
*[[Miniature Hit-to-Kill Missile]]
*[[MISTRAL]]
*[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank)
*MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore)
*[[Mokopa]]
*[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss)
*[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker)
* MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]]

===N===

*[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile)
*[[Nirbhay]] (India)
*[[Naval Strike Missile]] (NSM)
*[[Neptune (cruise missile)|Neptune]]
*[[Project Nike|Nike]]
*[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France)
*[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France)
*[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[Nulka]] (Australia)

===O===

* [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab)
* [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider)
* [[Otomat]]

===P===

*[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber)
*[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx)
*[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren)
*[[P-270 Moskit]]
*[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox)
*[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck)
*[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile)
*[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Padasuri-6]]
*[[Prithvi Air Defence|PAD]]
*[[Trigat|PARS 3 LR]]
*[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119)
*[[Pershing II|Pershing II Weapon System]]
*[[PL-9]] SAM (PenLung)
*[[PL-10]] (PenLung)
*[[Polyphem missile|Polyphem]]
*[[PGM-11 Redstone]]
*[[PGM-17 Thor]]
*[[PGM-19 Jupiter]]
*[[Pluton (missile)|Pluton]]
*[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system
*[[Pongae-5]] (KN-06)
*[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well)
*[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India)
*[[Prithvi missile|Prithvi]] (India)
*[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India)
*[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India)
*[[Pukguksong-1]]
*[[Pukguksong-2]]
*[[Pukguksong-3]]
*[[Pukguksong-4]]
*[[Pukguksong-5]]
*''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed)
*[[Pulhwasal-3-31]]
*[[Pye Python]]
*[[Pyoljji-1-2]]
*[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]])

===Q===

*[[Qassam rocket]]
*[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran)
*[[QRSAM]] quick reaction SAM (India)
*[[QW-1]] SAM
*[[QW-2]] SAM

===R===

* [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner)
* [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling)
* [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash)
* [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster)
* [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood)
* [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin)
* [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud)
* [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal)
* [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark)
* [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean)
* [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War)
* [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler)
* [[R-17E]], variant of Russian Scud B
* [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb)
*[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex)
* [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin)
*[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo)
*[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb)
*[[R-29 Vysota]]
*[[R-29RM Shtil]]
*[[R-29RMU Sineva]]
*[[R-29RMU2 Layner]]
*[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos)
* [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan)
*[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon)
*[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid)
* [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War)
*[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid)
*[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer)
*[[R-77]] (AA-12 Adder)
* [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud)
*[[R550 Magic]]
* [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon
* [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon
* [[RAAD (anti-tank guided missile)]]
*[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile)
*[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile)
*[[RBS-15]]
*[[RBS-23]]
*[[RBS-70]]
*[[RBS-77]]
*[[RBS-90]]
*[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]]   Air-to-air
*[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]]
*[[RGM-15 Regulus II]]
*[[RGM-59 Taurus]]
*[[RGM-165 LASM]]
*[[RIM-2 Terrier]]
*[[RIM-7 Sea Sparrow]]
*[[RIM-8 Talos]]
*[[RIM-24 Tartar]]
*[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]]
*[[RIM-55 Typhon MR]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]]
*[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]]
*[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]]
*[[RIM-85]]
*[[RIM-101]]
*[[RIM-113]]
*[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]]
*[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]]
*[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]]
*[[RIM-162 ESSM]]
*[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile
* [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)&lt;ref&gt;{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}&lt;/ref&gt;
*[[RSA (missile)|RSA]]
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile
*[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM &amp; SLV
*[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM &amp; SLV
*RSC-54
*RSC-56
*[[RSC-57]]
*[[RSD 58|RSC/RSD 58]]
*[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber)
*[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]]
*[[RSM-56 Bulava]]
*[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage)
*[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle)
*[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B)
*[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp)
*[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge)
*[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner)
*[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel)
*[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War)
*[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM
*[[RUM-139 VL-Asroc]]
*[[Asroc|RUR-5 Asroc]]

===S===
*[[SSBS S1|S1 IRBM]]
*[[S2 (missile)|S2 IRBM]]
*[[S3 (missile)|S3 IRBM]]
*[[S-300 missile system|S-300]]
*[[S-300VM missile system|S-300VM]]
*[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]]
*[[S-400 missile system|S-400 Triumf]]
*[[S-500 missile system|S-500]]
*[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]])
*[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]])
*[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]])
*[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]])
*[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]])
*[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]])
*[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]])
*[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]])
*[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]])
*[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]])
*[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]])
*[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]])
*[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]])
*[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]])
*[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]])
*[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]])
*[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]])
*[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]])
*[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]])
*[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]])
*[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]])
*[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[Samid]]
*[[Saegheh]]
*[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]])
*[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system
*[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]])
*[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[Sapsan (missile system)|Sapsan]]
*[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British)
*[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development)
*[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]])
*[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family)
*[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile)
*[[Sea Cat missile|Sea Cat]]
*[[Sea Dart missile|Sea Dart]]
*[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]]
*[[Sea Skua]]
*[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile)
*[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British)
*[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system
*[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile)
*[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[Shahab-1]]
*[[Shahab-2]]
*[[Shahab-3]]
*[[Shahab-3D]]
*[[Shahab-4]]
*[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project)
*[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM)
*[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM)
*[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM)
*[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher)
*[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]])
*[[Shaurya missile|Shaurya]] (India)
*[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]])
*[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile
*[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SİPER]] (Turkish SAM)
*[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM)
*[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM)
*[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM)
*[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM)
*[[Sky Spear]] (Short range SSBM)
*[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air)
*[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air)
*[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]]
*[[SLAM-ER]]
*[[SM-62 Snark]]
*[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile)
*[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile)
*[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile)
*[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM
*[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank)
*[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM
*[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]])
*[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]])
*[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]])
*[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]])
*[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]])
*[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]])
*[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]])
*[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]])
*[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]])
*[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]])
*[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]])
*[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]])
*[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]])
*[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]])
*[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]])
*[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]])
*[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]])
*[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]])
*[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]])
*[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]])
*[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]])
*[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]])
*[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions)
*[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]])
*[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]])
*[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]])
*[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]])
*[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant)
*[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]])
*[[SS-1000]] (Brazil, retired)
*[[SSM-N-2 Triton]] (never built)
*[[SS-N-2]] Styx
*[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]])
*[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]])
*[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]])
*[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]])
*[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]])
*[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]])
*[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]])
*[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]])
*[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]])
*[[SS-N-22]] Sunburn
*[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]])
*[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]])
*[[SS.10]] surface-to-surface missile (France)
*[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France)
*[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France)
*[[SSM-A-23 Dart]]
*[[Standoff Land Attack Missile]]
*[[Starstreak]]
*[[Storm Shadow]]
*[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin)
*[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail)
*[[Super 530]] 
*[[Swingfire]]

===T===

*[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM)
*[[KEPD 350|Taurus]]
*[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]]
*[[Terne ASW]]
*[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]])
*[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]])
*[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric)
*[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM)
*TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system
*Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]])
*[[TOROS missile|TOROS]]
*[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard)
*[[Trigat]]
*[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile)

===U===

*[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]]
*[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]]
*[[UGM-89 Perseus]]
*[[UGM-96 Trident I]]
*[[UGM-133 Trident II]]
*[[Umkhonto missile|Umkhonto]]
*[[UMTAS]]
* [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego)
* [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]])
* [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto)
* [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag)
*[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]]
*[[UUM-125 Sea Lance]]

===V===

*[[V-1 (flying bomb)|V-1]]
*[[V-2 rocket|V-2]]
*[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]]
*[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]])
*[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]]

===W===

*[[Wasserfall missile|Wasserfall]]
*[[Wan Chien]]

===X===

*[[X-4 missile|X-4]]

===Y===

*[[YJ-6]]
*[[YJ-7]]
*[[YJ-8]]
*[[YJ-12]]
*[[YJ-15]]
*[[YJ-17]]
*[[YJ-18]]
*[[YJ-19]]
*[[YJ-20]]
*[[YJ-21]]
*[[YJ-22]]
*[[YJ-62]]
*[[YJ-82]]
*[[YJ-83]]
*[[YJ-91]]
*[[Yun Feng]]

===Z===

* [[3M22 Zircon|Zircon]]

==پڻ ڏسو==
* جنگي هٿيارن جي فهرست
* ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست 
* آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست 
* راڪيٽ جهازن جي فهرست  
* فوجي راڪيٽن جي فهرست 
* انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل  
* پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست
* [[Lists of weapons]]
* [[List of missiles by country]]
* [[List of active missiles of the United States military]]
* [[List of orbital launch systems]]
* [[List of rocket aircraft]]
* [[List of sounding rockets]]
* [[List of military rockets]]
* [[List of upper stages]]
* {{slink|List of artillery#Rockets}}
* [[Model rocket]]
* [[Intercontinental ballistic missile]]
* [[Expendable launch system]]
* [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles)

==حوالا==
{{حوالا}}

==ٻاهريان ڳنڍڻا==
* [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World]
* [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }}
* [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's &quot;Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems&quot;; ill. by Hitoshi Kitamura
* [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch
** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters]
{{Navboxes
|state = collapsed
|title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست
|list1 =
{{چين جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}}
{{ايران جا ميزائل|state=collapsed}}
{{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}}
{{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}}
{{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}}
{{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}}
{{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}}
}}

{{DEFAULTSORT:Missiles}}
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:جنگي هٿيار]]
[[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] 
[[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]]</text>
      <sha1>9uj25b54550jrqvnf7uw2q4zcbwzxb3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>ابدالي-I ميزائل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94410</id>
    <revision>
      <id>369342</id>
      <parentid>368815</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:00:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369342</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2348" sha1="qinmbycn3geqsjkcaabqyh93ay2y9ul" xml:space="preserve">{{For|افغانستان جي باني|احمد شاهه ابدالي}}
[[File:IRBM of Pakistan at IDEAS 2008.jpg|thumb|[[ڪراچي]] ۾ جنگي هٿيارن جي نمائش &quot;آئيڊياز 2008&quot; ۾ &quot;حتف-II، ابدالي ميزائل (کاٻي طرف)]]
'''ابدالي''' ([[اردو]]: ابدالي؛ فوجي نالو: حتف-II) هڪ وچولي حد جو [[زمين کان زمين ميزائل|زمين کان زمين تي مار ڪندڙ]] ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل آهي جيڪا هن وقت [[پاڪستان فوج|پاڪستان جي فوج]] جي اسٽريٽجڪ ڪمانڊ سان فوجي خدمت ۾ آهي.

خلائي تحقيق ڪميشن (سپارڪو) پاران ڊزائين ۽ ترقي ڪيل، هن پروگرام جو نالو [[احمد شاهه ابدالي]] جي نالي تي رکيو ويو آهي ۽ ان جي پاڪستاني فوجي تعیناتي کي &quot;حتف-II ميزائل&quot; جي نالي سان نامزد ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn News&quot;&gt;{{Cite news|title=Kabul objects to Pakistani missile names|url=https://www.dawn.com/news/180037|agency=AP|publisher=Dawn, 2006|date=23 February 2006}}&lt;/ref&gt;

اصل ۾ سال 1993ع ۾ منصوبو بڻايو ويو هو، پر سال 1994ع ۾ [[چين]] کان M-11 ميزائلن جي حصول جي ڪري منسوخ ڪيو ويو. منسوخي جي باوجود، پروگرام تي ڪم جاري رهيو ۽ سال 1995ع ۾ فنڊنگ لاءِ ممڪن بڻايو ويو جڏهن نئين ڊيزائن کي تعیناتي لاءِ منظور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;CSIS, Hatf 2&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]]
[[زمرو:پاڪستان جا بيلسٽڪ ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوجي صلاحيت]]
[[زمرو:پاڪستان جا بيلسٽڪ ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا مختصر فاصلي وارا بيلسٽڪ ميزائل]] 
[[زمرو:سال 2002ع خلائي پروازن ۾]] 
[[زمرو:سپارڪو جا مشن]] 
[[زمرو:پاڪستان جا سرد جنگ کان پوءِ جا هٿيار]] 

[[زمرو:2000 جي ڏهاڪي ۾ متعارف ڪرايل فوجي سامان]]</text>
      <sha1>qinmbycn3geqsjkcaabqyh93ay2y9ul</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369348</id>
      <parentid>369342</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:05:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369348</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2387" sha1="prc69ex4gshi6tjxqwi1gw4q72y9k1w" xml:space="preserve">{{For|افغانستان جي باني|احمد شاهه ابدالي}}
[[File:IRBM of Pakistan at IDEAS 2008.jpg|thumb|[[ڪراچي]] ۾ جنگي هٿيارن جي نمائش &quot;آئيڊياز 2008&quot; ۾ &quot;حتف-II، ابدالي ميزائل (کاٻي طرف)]]
'''ابدالي''' ([[اردو]]: ابدالي؛ فوجي نالو: حتف-II) هڪ وچولي حد جو [[زمين کان زمين ميزائل|زمين کان زمين تي مار ڪندڙ]] ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل آهي جيڪا هن وقت [[پاڪستان فوج|پاڪستان جي فوج]] جي اسٽريٽجڪ ڪمانڊ سان فوجي خدمت ۾ آهي.

خلائي تحقيق ڪميشن (سپارڪو) پاران ڊزائين ۽ ترقي ڪيل، هن پروگرام جو نالو [[احمد شاهه ابدالي]] جي نالي تي رکيو ويو آهي ۽ ان جي پاڪستاني فوجي تعیناتي کي &quot;حتف-II ميزائل&quot; جي نالي سان نامزد ڪيو ويو آهي.&lt;ref name=&quot;Dawn News&quot;&gt;{{Cite news|title=Kabul objects to Pakistani missile names|url=https://www.dawn.com/news/180037|agency=AP|publisher=Dawn, 2006|date=23 February 2006}}&lt;/ref&gt;

اصل ۾ سال 1993ع ۾ منصوبو بڻايو ويو هو، پر سال 1994ع ۾ [[چين]] کان M-11 ميزائلن جي حصول جي ڪري منسوخ ڪيو ويو. منسوخي جي باوجود، پروگرام تي ڪم جاري رهيو ۽ سال 1995ع ۾ فنڊنگ لاءِ ممڪن بڻايو ويو جڏهن نئين ڊيزائن کي تعیناتي لاءِ منظور ڪيو ويو.&lt;ref name=&quot;CSIS, Hatf 2&quot; /&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:ابدالي ميزائل]]
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]]
[[زمرو:پاڪستان جا بيلسٽڪ ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوجي صلاحيت]]
[[زمرو:پاڪستان جا بيلسٽڪ ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا مختصر فاصلي وارا بيلسٽڪ ميزائل]] 
[[زمرو:سال 2002ع خلائي پروازن ۾]] 
[[زمرو:سپارڪو جا مشن]] 
[[زمرو:پاڪستان جا سرد جنگ کان پوءِ جا هٿيار]] 

[[زمرو:2000 جي ڏهاڪي ۾ متعارف ڪرايل فوجي سامان]]</text>
      <sha1>prc69ex4gshi6tjxqwi1gw4q72y9k1w</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سندي بولي ۾ ترجمو ڪندڙ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94424</id>
    <revision>
      <id>369417</id>
      <parentid>368861</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T11:02:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369417</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="5hvd02npo1b8wbgbkhrg8bsg33qk0zj" xml:space="preserve">
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]</text>
      <sha1>5hvd02npo1b8wbgbkhrg8bsg33qk0zj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369419</id>
      <parentid>369417</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T11:04:57Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369419</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="94" sha1="qsbwi1652pw4tik671xya1ofsdr68m3" xml:space="preserve">
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]


زمرو:سنڌي ٻولي جو ليکڪ</text>
      <sha1>qsbwi1652pw4tik671xya1ofsdr68m3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369420</id>
      <parentid>369419</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T11:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369420</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="83" sha1="l1ypresslk8uu9khftcxn5d34umsjjt" xml:space="preserve">[[زمرو:ترجمو ڪندڙ]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]</text>
      <sha1>l1ypresslk8uu9khftcxn5d34umsjjt</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مزاح وارو ادب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94441</id>
    <revision>
      <id>369312</id>
      <parentid>369001</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:31:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369312</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="69" sha1="f74vq5iuqvett3sh9lgzcburya4otr2" xml:space="preserve">[[زمرو:مزاح]]
[[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>f74vq5iuqvett3sh9lgzcburya4otr2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ادب ۾ وهيل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94448</id>
    <revision>
      <id>369179</id>
      <parentid>369067</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:17:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369179</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="47" sha1="2bv9x121z2320ywn9bpjoyyxux4kw8x" xml:space="preserve">[[زمرو:ساھتيۂ]]
[[زمرو:وهيل]]</text>
      <sha1>2bv9x121z2320ywn9bpjoyyxux4kw8x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:~2026-20158-26</title>
    <ns>3</ns>
    <id>94458</id>
    <revision>
      <id>369093</id>
      <timestamp>2026-04-01T12:40:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <comment>ڀليڪار!</comment>
      <origin>369093</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4351" sha1="lk2x9u61pkz8aqxwgzxbixavynxx62a" xml:space="preserve">
{{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}}
&lt;div style=&quot;padding:5px;font-size:medium&quot;&gt;&lt;center style=&quot;word-spacing:1ex&quot;&gt;[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] &lt;/center&gt;&lt;/div&gt;
{| bgcolor=&quot;#ADDFAD&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;&quot;
|&lt;span style=&quot;font-family:MB Lateefi;float:left&quot;&gt;'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''&lt;/span&gt;
&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;
[[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]]
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;''

'''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.&lt;br&gt;
* وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع  ۾  عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.&lt;br /&gt;
* ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.'''
* صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''.

&lt;Font - size=4&gt; '''اصول ۽ قاعدا''' &lt;/Font - size&gt;

&lt;Font - size=3&gt;  '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' &lt;/Font - size&gt;&lt;br&gt;
ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا.
* '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''':
** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''.
** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''.
** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''.

&lt;Font - size=3&gt; '''تعاون''' &lt;/Font - size&gt;

* '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''.
&lt;inputbox&gt;type=search&lt;/inputbox&gt;
* '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا  واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''.
&lt;inputbox&gt;type=create&lt;/inputbox&gt;
*  '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.&lt;/center&gt;
|} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 12:40, 1 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>lk2x9u61pkz8aqxwgzxbixavynxx62a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>پڪگڪسونگ-4 ميزائل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94459</id>
    <revision>
      <id>369106</id>
      <timestamp>2026-04-01T14:00:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1314037718|Pukguksong-4]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>369106</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="572" sha1="loazrj726i22cwh4e40rcwbq61zfu00" xml:space="preserve">'''پڪگڪسونگ-4 (Pukguksong-4؛''' ڪوريائي: {{Korean|hangul=북극성-4|lit=[[Polaris missile|Polaris]] 4|context=north}}) هڪ [[اتر ڪوريا|اتر ڪوريائي]] ٻہ مرحلن وارو، مضبوط ايندھن وارو آبدوز مان لانچ ٿيل بيلسٽڪ ميزائل (SLBM) آهي. پهريون ڀيرو 10 آڪٽوبر 2020ع تي هڪ فوجي پريڊ دوران ڏيکاريو ويو، پُڪگڪسونگ-4 پُڪ گڪس سونگ-3 جو هڪ ارتقا آهي جنهن جي سائيز وڏي ۽ مار ڪرڻ حد ڊگهي آهي.</text>
      <sha1>loazrj726i22cwh4e40rcwbq61zfu00</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369107</id>
      <parentid>369106</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T14:05:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369107</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="637" sha1="fjvz967d9komiqsk2lxpcc5ddk2mn47" xml:space="preserve">'''پڪگڪسونگ-4''' (Pukguksong-4؛ ڪوريائي: =북극성-4، پولارس ميزائل) [[اتر ڪوريا]] جو هڪ ٻن مرحلي وارو، مضبوط اينڌن وارو آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل (SLBM) آهي. پهريون ڀيرو 10 آڪٽوبر 2020ع تي هڪ فوجي پريڊ دوران ڏيکاريو ويو، پُڪگڪسونگ-4 پُڪگڪسونگ-3 جو هڪ ارتقا آهي، جن جي سائيز وڏي ۽ مار ڪرڻ جي حد ڊگهي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:اتر ڪوريا]]</text>
      <sha1>fjvz967d9komiqsk2lxpcc5ddk2mn47</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369360</id>
      <parentid>369107</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:41:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369360</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="676" sha1="3k0gcsm9rpjnxudtj5po5sio0aes0v8" xml:space="preserve">'''پڪگڪسونگ-4''' (Pukguksong-4؛ ڪوريائي: =북극성-4، پولارس ميزائل) [[اتر ڪوريا]] جو هڪ ٻن مرحلي وارو، مضبوط اينڌن وارو آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل (SLBM) آهي. پهريون ڀيرو 10 آڪٽوبر 2020ع تي هڪ فوجي پريڊ دوران ڏيکاريو ويو، پُڪگڪسونگ-4 پُڪگڪسونگ-3 جو هڪ ارتقا آهي، جن جي سائيز وڏي ۽ مار ڪرڻ جي حد ڊگهي آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:اتر ڪوريا]]
[[زمرو:بيلسٽڪ ميزائل]]</text>
      <sha1>3k0gcsm9rpjnxudtj5po5sio0aes0v8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>عنزه ميزائل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94460</id>
    <revision>
      <id>369108</id>
      <timestamp>2026-04-01T14:19:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1324431734|Anza (missile)]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>369108</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1468" sha1="jscxxm2i381n1o0soajeidhxs6uag5q" xml:space="preserve">'''عنزه''' (Anza) [[پاڪستان]] پاران تيار ڪيل ڪلهي تي فائر ڪيل  انسان جي ذريعي منتقل ٿيندڙ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جو هڪ سلسلو آهي. هڪ انفراريڊ هومنگ تلاش ڪندڙ جي رهنمائي سان، عنزه ميزائل کي مختصر فاصلي جي هوائي دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2007-09-11}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2012-11-03|date=2001-03-28}}&lt;/ref&gt;

عنزه ميزائل خان ريسرچ ليبارٽريز (&lt;small&gt;KRL&lt;/small&gt;) پاران تيار ڪيو ويو آهي، جيڪا هنن جي مکيه روايتي هٿيارن جي منصوبن مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2008-02-21}}&lt;/ref&gt; ميزائل جي ترقي اصل ۾ مهانگي پرڏيهي ميزائل نظام درآمد ڪرڻ تي انحصار کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.  عنزه ميزائل جا مختلف ورزن هن وقت [[پاڪستان فوج|پاڪستان آرمي]] فوج جي خدمت ۾ آهن،  جن ۾ ايم ڪئ (MK-III) ورزن سڀ کان تازو آهي. &lt;ref name=&quot;Fact&quot;&gt;{{Cite news|url=http://fact.com.pk/archives/april/feng/anza.htm|title=Anza-III missile to end Indian dominance|accessdate=9 June 2013}}&lt;/ref&gt; 

هن وقت گنڌارا ڪمپليڪس (GIDS) هنن ميزائلن کي ٺاهي رهيو آهي.</text>
      <sha1>jscxxm2i381n1o0soajeidhxs6uag5q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369109</id>
      <parentid>369108</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T14:23:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369109</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1534" sha1="nzrwwar13zz0rqj6quyjext5han8vqn" xml:space="preserve">'''عنزه''' (Anza) [[پاڪستان]] پاران تيار ڪيل ڪلهي تي فائر ڪيل  انسان جي ذريعي منتقل ٿيندڙ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جو هڪ سلسلو آهي. هڪ انفراريڊ هومنگ تلاش ڪندڙ جي رهنمائي سان، عنزه ميزائل کي مختصر فاصلي جي هوائي دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2007-09-11}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2012-11-03|date=2001-03-28}}&lt;/ref&gt;

عنزه ميزائل &quot;خان ريسرچ ليبارٽريز&quot; (&lt;small&gt;KRL&lt;/small&gt;) پاران تيار ڪيو ويو آهي، جيڪا هنن جي مکيه روايتي هٿيارن جي منصوبن مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2008-02-21}}&lt;/ref&gt; ميزائل جي ترقي اصل ۾ مهانگي پرڏيهي ميزائل نظام درآمد ڪرڻ تي انحصار کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.  عنزه ميزائل جا مختلف ورزن هن وقت [[پاڪستان فوج|پاڪستان آرمي]] فوج جي خدمت ۾ آهن،  جن ۾ ايم ڪئ (MK-III) ورزن سڀ کان تازو آهي. &lt;ref name=&quot;Fact&quot;&gt;{{Cite news|url=http://fact.com.pk/archives/april/feng/anza.htm|title=Anza-III missile to end Indian dominance|accessdate=9 June 2013}}&lt;/ref&gt; 

هن وقت گلوبل انڊسٽريل ڊيفينس سلوشنز (Global Industrial Defence Solutions؛ GIDS) هنن ميزائلن کي ٺاهي رهيو آهي.</text>
      <sha1>nzrwwar13zz0rqj6quyjext5han8vqn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369110</id>
      <parentid>369109</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T14:26:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369110</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1732" sha1="d3kpru14ngwo5c4ghvmylsmfg6sz6ia" xml:space="preserve">'''عنزه''' (&lt;small&gt;Anza&lt;/small&gt;) [[پاڪستان]] پاران تيار ڪيل ڪلهي تي فائر ڪيل  انسان جي ذريعي منتقل ٿيندڙ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جو هڪ سلسلو آهي. هڪ انفراريڊ هومنگ تلاش ڪندڙ جي رهنمائي سان، عنزه ميزائل کي مختصر فاصلي جي هوائي دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2007-09-11}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2012-11-03|date=2001-03-28}}&lt;/ref&gt;

عنزه ميزائل &quot;خان ريسرچ ليبارٽريز&quot; (&lt;small&gt;KRL&lt;/small&gt;) پاران تيار ڪيو ويو آهي، جيڪا هنن جي مکيه روايتي هٿيارن جي منصوبن مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2008-02-21}}&lt;/ref&gt; ميزائل جي ترقي اصل ۾ مهانگي پرڏيهي ميزائل نظام درآمد ڪرڻ تي انحصار کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.  عنزه ميزائل جا مختلف ورزن هن وقت [[پاڪستان فوج|پاڪستان آرمي]] فوج جي خدمت ۾ آهن،  جن ۾ ايم ڪئ (&lt;small&gt;MK-III&lt;/small&gt;) ورزن سڀ کان تازو آهي. &lt;ref name=&quot;Fact&quot;&gt;{{Cite news|url=http://fact.com.pk/archives/april/feng/anza.htm|title=Anza-III missile to end Indian dominance|accessdate=9 June 2013}}&lt;/ref&gt; 

هن وقت گلوبل انڊسٽريل ڊيفينس سلوشنز (&lt;small&gt;Global&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Industrial Defence Solutions&lt;/small&gt;؛ &lt;small&gt;GIDS&lt;/small&gt;) هنن ميزائلن کي ٺاهي رهيو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:عنزه ميزائل]] 
[[زمرو:ميزائل]]</text>
      <sha1>d3kpru14ngwo5c4ghvmylsmfg6sz6ia</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369111</id>
      <parentid>369110</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T14:27:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369111</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1702" sha1="eto6kbarecwjbf8i3h1a39cfwsnm008" xml:space="preserve">'''عنزه''' (&lt;small&gt;Anza&lt;/small&gt;) [[پاڪستان]] پاران تيار ڪيل انساني ڪلهي تي رکي فائر ڪندڙ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جو هڪ سلسلو آهي. هڪ انفراريڊ همنگ تلاش ڪندڙ جي رهنمائي سان، عنزه ميزائل کي مختصر فاصلي جي هوائي دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2007-09-11}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2012-11-03|date=2001-03-28}}&lt;/ref&gt;

عنزه ميزائل &quot;خان ريسرچ ليبارٽريز&quot; (&lt;small&gt;KRL&lt;/small&gt;) پاران تيار ڪيو ويو آهي، جيڪا هنن جي مکيه روايتي هٿيارن جي منصوبن مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2008-02-21}}&lt;/ref&gt; ميزائل جي ترقي اصل ۾ مهانگي پرڏيهي ميزائل نظام درآمد ڪرڻ تي انحصار کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.  عنزه ميزائل جا مختلف ورزن هن وقت [[پاڪستان فوج|پاڪستان آرمي]] فوج جي خدمت ۾ آهن،  جن ۾ ايم ڪئ (&lt;small&gt;MK-III&lt;/small&gt;) ورزن سڀ کان تازو آهي. &lt;ref name=&quot;Fact&quot;&gt;{{Cite news|url=http://fact.com.pk/archives/april/feng/anza.htm|title=Anza-III missile to end Indian dominance|accessdate=9 June 2013}}&lt;/ref&gt; 

هن وقت گلوبل انڊسٽريل ڊيفينس سلوشنز (&lt;small&gt;Global&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Industrial Defence Solutions&lt;/small&gt;؛ &lt;small&gt;GIDS&lt;/small&gt;) هنن ميزائلن کي ٺاهي رهيو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:عنزه ميزائل]] 
[[زمرو:ميزائل]]</text>
      <sha1>eto6kbarecwjbf8i3h1a39cfwsnm008</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369345</id>
      <parentid>369111</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:04:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>369345</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1974" sha1="sqkrtm3nut57refw4eo9ynl4jk2x9kk" xml:space="preserve">'''عنزه''' (&lt;small&gt;Anza&lt;/small&gt;) [[پاڪستان]] پاران تيار ڪيل انساني ڪلهي تي رکي فائر ڪندڙ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جو هڪ سلسلو آهي. هڪ انفراريڊ همنگ تلاش ڪندڙ جي رهنمائي سان، عنزه ميزائل کي مختصر فاصلي جي هوائي دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2007-09-11}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2012-11-03|date=2001-03-28}}&lt;/ref&gt;

عنزه ميزائل &quot;خان ريسرچ ليبارٽريز&quot; (&lt;small&gt;KRL&lt;/small&gt;) پاران تيار ڪيو ويو آهي، جيڪا هنن جي مکيه روايتي هٿيارن جي منصوبن مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2008-02-21}}&lt;/ref&gt; ميزائل جي ترقي اصل ۾ مهانگي پرڏيهي ميزائل نظام درآمد ڪرڻ تي انحصار کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.  عنزه ميزائل جا مختلف ورزن هن وقت [[پاڪستان فوج|پاڪستان آرمي]] فوج جي خدمت ۾ آهن،  جن ۾ ايم ڪئ (&lt;small&gt;MK-III&lt;/small&gt;) ورزن سڀ کان تازو آهي. &lt;ref name=&quot;Fact&quot;&gt;{{Cite news|url=http://fact.com.pk/archives/april/feng/anza.htm|title=Anza-III missile to end Indian dominance|accessdate=9 June 2013}}&lt;/ref&gt; 

هن وقت گلوبل انڊسٽريل ڊيفينس سلوشنز (&lt;small&gt;Global&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Industrial Defence Solutions&lt;/small&gt;؛ &lt;small&gt;GIDS&lt;/small&gt;) هنن ميزائلن کي ٺاهي رهيو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:عنزه ميزائل]] 
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]]
[[زمرو:پاڪستان جا بيلسٽڪ ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوجي صلاحيت]]
[[زمرو:پاڪستان جا بيلسٽڪ ميزائل]]</text>
      <sha1>sqkrtm3nut57refw4eo9ynl4jk2x9kk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369346</id>
      <parentid>369345</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* ٻاهريان ڳنڍڻا */</comment>
      <origin>369346</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1856" sha1="5c8hoj1edrznaxprpwafcdykpfocwio" xml:space="preserve">'''عنزه''' (&lt;small&gt;Anza&lt;/small&gt;) [[پاڪستان]] پاران تيار ڪيل انساني ڪلهي تي رکي فائر ڪندڙ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جو هڪ سلسلو آهي. هڪ انفراريڊ همنگ تلاش ڪندڙ جي رهنمائي سان، عنزه ميزائل کي مختصر فاصلي جي هوائي دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2007-09-11}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2012-11-03|date=2001-03-28}}&lt;/ref&gt;

عنزه ميزائل &quot;خان ريسرچ ليبارٽريز&quot; (&lt;small&gt;KRL&lt;/small&gt;) پاران تيار ڪيو ويو آهي، جيڪا هنن جي مکيه روايتي هٿيارن جي منصوبن مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2008-02-21}}&lt;/ref&gt; ميزائل جي ترقي اصل ۾ مهانگي پرڏيهي ميزائل نظام درآمد ڪرڻ تي انحصار کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.  عنزه ميزائل جا مختلف ورزن هن وقت [[پاڪستان فوج|پاڪستان آرمي]] فوج جي خدمت ۾ آهن،  جن ۾ ايم ڪئ (&lt;small&gt;MK-III&lt;/small&gt;) ورزن سڀ کان تازو آهي. &lt;ref name=&quot;Fact&quot;&gt;{{Cite news|url=http://fact.com.pk/archives/april/feng/anza.htm|title=Anza-III missile to end Indian dominance|accessdate=9 June 2013}}&lt;/ref&gt; 

هن وقت گلوبل انڊسٽريل ڊيفينس سلوشنز (&lt;small&gt;Global&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Industrial Defence Solutions&lt;/small&gt;؛ &lt;small&gt;GIDS&lt;/small&gt;) هنن ميزائلن کي ٺاهي رهيو آهي.

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:عنزه ميزائل]] 
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوجي صلاحيت]]</text>
      <sha1>5c8hoj1edrznaxprpwafcdykpfocwio</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369350</id>
      <parentid>369346</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:07:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369350</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8342" sha1="keo5aykewp5fdtobb0ybof6ktg9vhwm" xml:space="preserve">'''عنزه''' (&lt;small&gt;Anza&lt;/small&gt;) [[پاڪستان]] پاران تيار ڪيل انساني ڪلهي تي رکي فائر ڪندڙ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جو هڪ سلسلو آهي. هڪ انفراريڊ همنگ تلاش ڪندڙ جي رهنمائي سان، عنزه ميزائل کي مختصر فاصلي جي هوائي دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2007-09-11}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2012-11-03|date=2001-03-28}}&lt;/ref&gt;

عنزه ميزائل &quot;خان ريسرچ ليبارٽريز&quot; (&lt;small&gt;KRL&lt;/small&gt;) پاران تيار ڪيو ويو آهي، جيڪا هنن جي مکيه روايتي هٿيارن جي منصوبن مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2008-02-21}}&lt;/ref&gt; ميزائل جي ترقي اصل ۾ مهانگي پرڏيهي ميزائل نظام درآمد ڪرڻ تي انحصار کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.  عنزه ميزائل جا مختلف ورزن هن وقت [[پاڪستان فوج|پاڪستان آرمي]] فوج جي خدمت ۾ آهن،  جن ۾ ايم ڪئ (&lt;small&gt;MK-III&lt;/small&gt;) ورزن سڀ کان تازو آهي. &lt;ref name=&quot;Fact&quot;&gt;{{Cite news|url=http://fact.com.pk/archives/april/feng/anza.htm|title=Anza-III missile to end Indian dominance|accessdate=9 June 2013}}&lt;/ref&gt; 

هن وقت گلوبل انڊسٽريل ڊيفينس سلوشنز (&lt;small&gt;Global&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Industrial Defence Solutions&lt;/small&gt;؛ &lt;small&gt;GIDS&lt;/small&gt;) هنن ميزائلن کي ٺاهي رهيو آهي.

{{Short description|Pakistani man-portable air-defence system}}
{{Use dmy dates|date=August 2023}} 
{{Infobox weapon
| is_missile = yes
| name = Anza
| image = ANZA MK 2.JPG
| image_size = 300
| caption = Anza Mk-II
| type = [[Man-portable air-defense systems|Man-portable air-defence system (MANPADS)]]
| origin = Pakistan
| service = 1989–present
| used_by = See [[Anza (missile)#Operators|Operators]]
| wars = [[Kargil War]]&lt;br/&gt;[[Libyan civil war (2011)]]&lt;ref name=&quot;SASREPORT15&quot; /&gt;&lt;br/&gt;[[Syrian Civil War]]
| manufacturer = 
* [[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://21stcenturyasianarmsrace.com/2018/05/09/dsa-2018-pakistan-dips-its-toes-in-asean/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808144912/https://21stcenturyasianarmsrace.com/2018/05/09/dsa-2018-pakistan-dips-its-toes-in-asean/|url-status=usurped|archive-date=8 August 2020|title=DSA 2018: Pakistan Dips Its Toes In ASEAN|date=8 May 2018|accessdate=8 August 2023}}&lt;/ref&gt;
* [[Kahuta Research Laboratories|KRL]] (1989–99)&lt;ref name=&quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/pakistan/kahuta.htm|title=Kahuta - Pakistan Special Weapons Facilities|accessdate=2009-02-10|publisher=GlobalSecurity.org| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090214062418/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/pakistan/kahuta.htm| archivedate= 14 February 2009 | url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pakistanidefence.com/Info/wepSysIndex.html|title=Over-View Of Pakistani Weapon Systems|accessdate=2009-02-09|publisher=Pakistani Defence|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028113635/http://www.pakistanidefence.com/Info/wepSysIndex.html|archive-date=2013-10-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| production_date = 1988&lt;ref name=&quot;Report&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sipri.org/contents/armstrad/REG_IMP_PAK_94-04.pdf|title=Transfers and licensed production of major conventional weapons|accessdate=2009-02-09| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090224213025/http://www.sipri.org/contents/armstrad/REG_IMP_PAK_94-04.pdf| archivedate= 24 February 2009 | url-status= live}}&lt;/ref&gt;
| variants = See ''[[Anza (missile)#Variants|Variants]]''
| spec_label = Anza Mk-II
| weight = 16.5 kg &lt;ref name=&quot;Data&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pakistanidefence.com/PakAirForce/SAM.html|title=PAF Weapons &amp; Missiles|publisher=Pakistani Defence|accessdate=2009-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703061831/http://www.pakistanidefence.com/PakAirForce/SAM.html|archive-date=2007-07-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| length = 1.44 m
| diameter = 7.2 cm
| height = 
| wingspan = 
| detonation = 
| filling = 1.42 kg shaped charge &lt;ref name=&quot;Data&quot; /&gt;
| engine = [[Rocket motor]]
| engine_power = 
| propellant = [[Solid propellant]]
| vehicle_range = 500–6000 m
| altitude = 30–4000 m
| ceiling = 
| speed = 600+ m/s&lt;ref name=&quot;News&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.janes.com/security/international_security/news/jdw/jdw021202_1_n.shtml |title=SAM attack on jet reignites old fears |date=2002-12-02 |accessdate=2009-02-09 |publisher=[[Jane's Information Group]] |author=Robin Hughes |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070831130040/http://www.janes.com/security/international_security/news/jdw/jdw021202_1_n.shtml |archivedate=August 31, 2007 }}&lt;/ref&gt;
| guidance = [[Infrared homing]]&lt;ref name=&quot;Data&quot; /&gt;
| launch_platform = Human, vehicle.
| unit_cost = 
}}

The '''Anza''' (عنزہ ''Anza'') is a series of [[shoulder-launched missile weapon|shoulder-fired]], [[MANPAD|man-portable]] [[surface-to-air missile]]s produced by Pakistan. Guided by an [[infrared homing]] seeker, the Anza is used for short range air defence.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defencetalk.com/news/publish/airforce/MBDA_Spada_2000_Air_Defence_System_for_Pakistan_Air_Force100013326.php |title=MBDA Spada 2000 Air Defence System for Pakistan Air Force |publisher=Defence Talk |accessdate=2009-02-09 |date=2007-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090203204801/http://defencetalk.com/news/publish/airforce/MBDA_Spada_2000_Air_Defence_System_for_Pakistan_Air_Force100013326.php |archivedate=3 February 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindu.com/thehindu/2001/03/28/stories/03280002.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205118/http://www.hindu.com/thehindu/2001/03/28/stories/03280002.htm|url-status=dead|archive-date=2012-11-03|title=Pak. testfires missiles|author= B. Muralidhar Reddy|work=[[The Hindu]]|accessdate=2009-02-09|date=2001-03-28}}&lt;/ref&gt;

The Anza is produced by [[Khan Research Laboratories]] (KRL), being one of the facility's main conventional weapons projects.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.janes.com/articles/Janes-Electro-Optic-Systems/IICS-Anza-Mk-II-low-altitude-surface-to-air-missile-system-Pakistan.html|title=IICS Anza Mk II low-altitude surface-to-air missile system (Pakistan), Land systems - Air defence - Missiles|date=2008-02-21|accessdate=2009-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120603155245/http://articles.janes.com/articles/Janes-Electro-Optic-Systems/IICS-Anza-Mk-II-low-altitude-surface-to-air-missile-system-Pakistan.html|archivedate=2012-06-03|publisher=[[Jane's Information Group]]}}&lt;/ref&gt; Development was originally undertaken to eliminate dependence on importing expensive foreign systems.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.issi.org.pk/journal/2004_files/no_4/article/5a.htm |title=PAKISTAN DEFENCE PRODUCTION: PROSPECTS FOR DEFENCE EXPORT |accessdate=2009-02-20 |author=Malik Qasim Mustafa |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080929145950/http://www.issi.org.pk/journal/2004_files/no_4/article/5a.htm |archivedate=September 29, 2008 }}&lt;/ref&gt; Various versions of the Anza are currently in service with the [[Pakistan Army]],&lt;ref name=&quot;Inventory&quot; /&gt; with the Mk-III version being the most recent.&lt;ref name=&quot;Fact&quot;&gt;{{cite news|url=http://fact.com.pk/archives/april/feng/anza.htm|title=Anza-III missile to end Indian dominance|accessdate=9 June 2013|publisher=The Fact}}&lt;/ref&gt; 

GIDS currently manufactures the Anza.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://armyrecognition.com/sofex_2018_official_online_show_daily_news/defense_industry_of_pakistan_for_the_first_time_at_sofex_defense_exhibition.html|title=Defense Industry of Pakistan for the first time at SOFEX defense exhibition &amp;#124; SOFEX 2018 Official Online Show Daily News &amp;#124; Defence security military exhibition 2018 daily news category|website=armyrecognition.com|accessdate=8 August 2023}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:عنزه ميزائل]] 
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوجي صلاحيت]]</text>
      <sha1>keo5aykewp5fdtobb0ybof6ktg9vhwm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369351</id>
      <parentid>369350</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:10:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369351</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="8343" sha1="r910awewrl910cyqb0f53pcnkimsloy" xml:space="preserve">{{Short description|Pakistani man-portable air-defence system}} 
{{Infobox weapon
| is_missile = yes
| name = عنزه ميزائل 
| image = ANZA MK 2.JPG
| image_size = 300
| caption = Anza Mk-II
| type = [[Man-portable air-defense systems|Man-portable air-defence system (MANPADS)]]
| origin = {{پرچم|پاڪستان}}
| service = 1989–present
| used_by = See [[Anza (missile)#Operators|Operators]]
| wars = [[Kargil War]]&lt;br/&gt;[[Libyan civil war (2011)]]&lt;ref name=&quot;SASREPORT15&quot; /&gt;&lt;br/&gt;[[Syrian Civil War]]
| manufacturer = 
* [[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]]&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://21stcenturyasianarmsrace.com/2018/05/09/dsa-2018-pakistan-dips-its-toes-in-asean/|archive-url=https://web.archive.org/web/20200808144912/https://21stcenturyasianarmsrace.com/2018/05/09/dsa-2018-pakistan-dips-its-toes-in-asean/|url-status=usurped|archive-date=8 August 2020|title=DSA 2018: Pakistan Dips Its Toes In ASEAN|date=8 May 2018|accessdate=8 August 2023}}&lt;/ref&gt;
* [[Kahuta Research Laboratories|KRL]] (1989–99)&lt;ref name=&quot;Global Security&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.globalsecurity.org/wmd/world/pakistan/kahuta.htm|title=Kahuta - Pakistan Special Weapons Facilities|accessdate=2009-02-10|publisher=GlobalSecurity.org| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090214062418/http://www.globalsecurity.org/wmd/world/pakistan/kahuta.htm| archivedate= 14 February 2009 | url-status= live}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.pakistanidefence.com/Info/wepSysIndex.html|title=Over-View Of Pakistani Weapon Systems|accessdate=2009-02-09|publisher=Pakistani Defence|archive-url=https://web.archive.org/web/20131028113635/http://www.pakistanidefence.com/Info/wepSysIndex.html|archive-date=2013-10-28|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| production_date = 1988&lt;ref name=&quot;Report&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.sipri.org/contents/armstrad/REG_IMP_PAK_94-04.pdf|title=Transfers and licensed production of major conventional weapons|accessdate=2009-02-09| archiveurl= https://web.archive.org/web/20090224213025/http://www.sipri.org/contents/armstrad/REG_IMP_PAK_94-04.pdf| archivedate= 24 February 2009 | url-status= live}}&lt;/ref&gt;
| variants = See ''[[Anza (missile)#Variants|Variants]]''
| spec_label = Anza Mk-II
| weight = 16.5 kg &lt;ref name=&quot;Data&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.pakistanidefence.com/PakAirForce/SAM.html|title=PAF Weapons &amp; Missiles|publisher=Pakistani Defence|accessdate=2009-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703061831/http://www.pakistanidefence.com/PakAirForce/SAM.html|archive-date=2007-07-03|url-status=dead}}&lt;/ref&gt;
| length = 1.44 m
| diameter = 7.2 cm
| height = 
| wingspan = 
| detonation = 
| filling = 1.42 kg shaped charge &lt;ref name=&quot;Data&quot; /&gt;
| engine = [[Rocket motor]]
| engine_power = 
| propellant = [[Solid propellant]]
| vehicle_range = 500–6000 m
| altitude = 30–4000 m
| ceiling = 
| speed = 600+ m/s&lt;ref name=&quot;News&quot;&gt;{{cite web|url=http://www.janes.com/security/international_security/news/jdw/jdw021202_1_n.shtml |title=SAM attack on jet reignites old fears |date=2002-12-02 |accessdate=2009-02-09 |publisher=[[Jane's Information Group]] |author=Robin Hughes |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070831130040/http://www.janes.com/security/international_security/news/jdw/jdw021202_1_n.shtml |archivedate=August 31, 2007 }}&lt;/ref&gt;
| guidance = [[Infrared homing]]&lt;ref name=&quot;Data&quot; /&gt;
| launch_platform = Human, vehicle.
| unit_cost = 
}}
'''عنزه''' (&lt;small&gt;Anza&lt;/small&gt;) [[پاڪستان]] پاران تيار ڪيل انساني ڪلهي تي رکي فائر ڪندڙ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جو هڪ سلسلو آهي. هڪ انفراريڊ همنگ تلاش ڪندڙ جي رهنمائي سان، عنزه ميزائل کي مختصر فاصلي جي هوائي دفاع لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2007-09-11}}&lt;/ref&gt; &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|archivedate=2012-11-03|date=2001-03-28}}&lt;/ref&gt;

عنزه ميزائل &quot;خان ريسرچ ليبارٽريز&quot; (&lt;small&gt;KRL&lt;/small&gt;) پاران تيار ڪيو ويو آهي، جيڪا هنن جي مکيه روايتي هٿيارن جي منصوبن مان هڪ آهي. &lt;ref&gt;{{حوالو ويب|date=2008-02-21}}&lt;/ref&gt; ميزائل جي ترقي اصل ۾ مهانگي پرڏيهي ميزائل نظام درآمد ڪرڻ تي انحصار کي ختم ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي.  عنزه ميزائل جا مختلف ورزن هن وقت [[پاڪستان فوج|پاڪستان آرمي]] فوج جي خدمت ۾ آهن،  جن ۾ ايم ڪئ (&lt;small&gt;MK-III&lt;/small&gt;) ورزن سڀ کان تازو آهي. &lt;ref name=&quot;Fact&quot;&gt;{{Cite news|url=http://fact.com.pk/archives/april/feng/anza.htm|title=Anza-III missile to end Indian dominance|accessdate=9 June 2013}}&lt;/ref&gt; 

هن وقت گلوبل انڊسٽريل ڊيفينس سلوشنز (&lt;small&gt;Global&lt;/small&gt; &lt;small&gt;Industrial Defence Solutions&lt;/small&gt;؛ &lt;small&gt;GIDS&lt;/small&gt;) هنن ميزائلن کي ٺاهي رهيو آهي.

The '''Anza''' (عنزہ ''Anza'') is a series of [[shoulder-launched missile weapon|shoulder-fired]], [[MANPAD|man-portable]] [[surface-to-air missile]]s produced by Pakistan. Guided by an [[infrared homing]] seeker, the Anza is used for short range air defence.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.defencetalk.com/news/publish/airforce/MBDA_Spada_2000_Air_Defence_System_for_Pakistan_Air_Force100013326.php |title=MBDA Spada 2000 Air Defence System for Pakistan Air Force |publisher=Defence Talk |accessdate=2009-02-09 |date=2007-09-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090203204801/http://defencetalk.com/news/publish/airforce/MBDA_Spada_2000_Air_Defence_System_for_Pakistan_Air_Force100013326.php |archivedate=3 February 2009 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.hindu.com/thehindu/2001/03/28/stories/03280002.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20121103205118/http://www.hindu.com/thehindu/2001/03/28/stories/03280002.htm|url-status=dead|archive-date=2012-11-03|title=Pak. testfires missiles|author= B. Muralidhar Reddy|work=[[The Hindu]]|accessdate=2009-02-09|date=2001-03-28}}&lt;/ref&gt;

The Anza is produced by [[Khan Research Laboratories]] (KRL), being one of the facility's main conventional weapons projects.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.janes.com/articles/Janes-Electro-Optic-Systems/IICS-Anza-Mk-II-low-altitude-surface-to-air-missile-system-Pakistan.html|title=IICS Anza Mk II low-altitude surface-to-air missile system (Pakistan), Land systems - Air defence - Missiles|date=2008-02-21|accessdate=2009-02-20|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120603155245/http://articles.janes.com/articles/Janes-Electro-Optic-Systems/IICS-Anza-Mk-II-low-altitude-surface-to-air-missile-system-Pakistan.html|archivedate=2012-06-03|publisher=[[Jane's Information Group]]}}&lt;/ref&gt; Development was originally undertaken to eliminate dependence on importing expensive foreign systems.&lt;ref&gt;{{cite web|url=http://www.issi.org.pk/journal/2004_files/no_4/article/5a.htm |title=PAKISTAN DEFENCE PRODUCTION: PROSPECTS FOR DEFENCE EXPORT |accessdate=2009-02-20 |author=Malik Qasim Mustafa |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080929145950/http://www.issi.org.pk/journal/2004_files/no_4/article/5a.htm |archivedate=September 29, 2008 }}&lt;/ref&gt; Various versions of the Anza are currently in service with the [[Pakistan Army]],&lt;ref name=&quot;Inventory&quot; /&gt; with the Mk-III version being the most recent.&lt;ref name=&quot;Fact&quot;&gt;{{cite news|url=http://fact.com.pk/archives/april/feng/anza.htm|title=Anza-III missile to end Indian dominance|accessdate=9 June 2013|publisher=The Fact}}&lt;/ref&gt; 

GIDS currently manufactures the Anza.&lt;ref&gt;{{Cite web|url=https://armyrecognition.com/sofex_2018_official_online_show_daily_news/defense_industry_of_pakistan_for_the_first_time_at_sofex_defense_exhibition.html|title=Defense Industry of Pakistan for the first time at SOFEX defense exhibition &amp;#124; SOFEX 2018 Official Online Show Daily News &amp;#124; Defence security military exhibition 2018 daily news category|website=armyrecognition.com|accessdate=8 August 2023}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
==ٻاهريان ڳنڍڻا==
[[زمرو:عنزه ميزائل]] 
[[زمرو:ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوجي صلاحيت]]</text>
      <sha1>r910awewrl910cyqb0f53pcnkimsloy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94461</id>
    <revision>
      <id>369119</id>
      <timestamp>2026-04-01T16:07:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سنڌي ادب]]</comment>
      <origin>369119</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28" sha1="hsp9u91pscnptwcrkznrq2qbgjf0a8p" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>hsp9u91pscnptwcrkznrq2qbgjf0a8p</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:مرزا قليچ بيگ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94462</id>
    <revision>
      <id>369125</id>
      <timestamp>2026-04-01T16:16:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سنڌي شاعر]] [[زمرو:سنڌي اديب]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]]</comment>
      <origin>369125</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="7a2j681dhqpv52418bd4h5m9ivl6qod" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌي شاعر]]
[[زمرو:سنڌي اديب]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]</text>
      <sha1>7a2j681dhqpv52418bd4h5m9ivl6qod</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94463</id>
    <revision>
      <id>369132</id>
      <timestamp>2026-04-01T16:27:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٻاراڻو ادب]] [[[زمرو:سنڌي ادب]]</comment>
      <origin>369132</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="62" sha1="r07j7dz011qzukgkrdu9qojpsqml6wf" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻاراڻو ادب]]
[[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>r07j7dz011qzukgkrdu9qojpsqml6wf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369133</id>
      <parentid>369132</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T16:43:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369133</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="topzq42nvfqk4uguhfjy04hsx2dcj9s" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:سنڌي ادب]]</text>
      <sha1>topzq42nvfqk4uguhfjy04hsx2dcj9s</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ٻاراڻي ادب جون ڪتابون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94464</id>
    <revision>
      <id>369139</id>
      <timestamp>2026-04-01T16:57:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ٻاراڻا ڪتاب]] [[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]] [[زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون]]</comment>
      <origin>369139</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="4kuiajcy2y6pu38ot8kej0htgc08su0" xml:space="preserve">[[زمرو:ٻاراڻا ڪتاب]]
[[زمرو:سنڌي ٻاراڻو ادب]]
[[زمرو:سنڌي ادب جون ڪتابون]]</text>
      <sha1>4kuiajcy2y6pu38ot8kej0htgc08su0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پيشي جي لحاظ کان سنڌي ماڻهو</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94465</id>
    <revision>
      <id>369145</id>
      <timestamp>2026-04-01T17:32:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اديب]] [[زمرو:سنڌي ماڻهو]]</comment>
      <origin>369145</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="c9xuuqjwin16h5ykz5i1cm4licg5os9" xml:space="preserve">[[زمرو:اديب]]
[[زمرو:سنڌي ماڻهو]]</text>
      <sha1>c9xuuqjwin16h5ykz5i1cm4licg5os9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94466</id>
    <revision>
      <id>369150</id>
      <timestamp>2026-04-01T17:57:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اديب]]  [[زمرو:سنڌي ٻولي جو ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ٻولي جو ادب]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]</comment>
      <origin>369150</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="189" sha1="36lft7s4gygdv1r0sihm5v4fkrocqm9" xml:space="preserve">[[زمرو:اديب]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ادب]]
[[زمرو:سنڌي شخصيتون]]
[[زمرو:سنڌ جون شخصيتون]]</text>
      <sha1>36lft7s4gygdv1r0sihm5v4fkrocqm9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369153</id>
      <parentid>369150</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T18:02:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="klhn0an6jrtm9n5anz57z39fd0jlbc9" xml:space="preserve">[[زمرو:اديب]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ادب]]</text>
      <sha1>klhn0an6jrtm9n5anz57z39fd0jlbc9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369164</id>
      <parentid>369153</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو:سنڌي ٻولي جو اديب]] کي [[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]] ڏانھن چوريو: اديب لاءِ مناسب سنڌيءَ ۾ ٻول ساهتڪار ٿيندو</comment>
      <origin>369153</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="klhn0an6jrtm9n5anz57z39fd0jlbc9" xml:space="preserve">[[زمرو:اديب]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ادب]]</text>
      <sha1>klhn0an6jrtm9n5anz57z39fd0jlbc9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369166</id>
      <parentid>369164</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:09:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ادب]] کي [[زمرو:سنڌي ٻولي جو ساهت]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: سنڌيءَ ۾ ساھت سڏبو</comment>
      <origin>369166</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="6w8lr30zh1du3r0hooqbb1259wkuf3i" xml:space="preserve">[[زمرو:اديب]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جو ساهت]]</text>
      <sha1>6w8lr30zh1du3r0hooqbb1259wkuf3i</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ٻولي جو ساهت</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94467</id>
    <revision>
      <id>369151</id>
      <timestamp>2026-04-01T17:58:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ادب]]  [[زمرو:سنڌي ٻولي]]</comment>
      <origin>369151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="d9884cvznp3nvxnzctz6cxwba0lv35q" xml:space="preserve">[[زمرو:ادب]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>d9884cvznp3nvxnzctz6cxwba0lv35q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369167</id>
      <parentid>369151</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو:سنڌي ٻولي جو ادب]] کي [[زمرو:سنڌي ٻولي جو ساهت]] ڏانھن چوريو: سنڌيءَ ۾ ساھت سڏبو</comment>
      <origin>369151</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="51" sha1="d9884cvznp3nvxnzctz6cxwba0lv35q" xml:space="preserve">[[زمرو:ادب]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>d9884cvznp3nvxnzctz6cxwba0lv35q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369171</id>
      <parentid>369167</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T21:14:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو ويو &amp;nbsp;: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369171</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="57" sha1="epa98qughmgq03st744sjkqfnx3g2by" xml:space="preserve">[[زمرو:ساھتيۂ]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>epa98qughmgq03st744sjkqfnx3g2by</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ٻولي جو ليکڪ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94468</id>
    <revision>
      <id>369152</id>
      <timestamp>2026-04-01T18:00:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]]</comment>
      <origin>369152</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="52" sha1="30dx58cslxwbq2xyxacyahyuwp7gx56" xml:space="preserve">[[زمرو:ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>30dx58cslxwbq2xyxacyahyuwp7gx56</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369418</id>
      <parentid>369152</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T11:03:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369418</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="bw9hh98fa6t2w9o985bdb084j3sieeg" xml:space="preserve">[[زمرو:ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]</text>
      <sha1>bw9hh98fa6t2w9o985bdb084j3sieeg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڄاڻ دٻو آباد مقام غلط پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ صفحا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94469</id>
    <revision>
      <id>369160</id>
      <timestamp>2026-04-01T19:45:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>زمرو:ڄاڻ دٻو آباد مقام غلط پيراميٽر جو استعمال ڪندڙ صفحا</comment>
      <origin>369160</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369161</id>
      <parentid>369160</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T19:46:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سارسنڀال زمرا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>369161</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="j9s2nh0bm1j616ap5ddhlzeukpy6vz6" xml:space="preserve">[[زمرو:سارسنڀال زمرا]]</text>
      <sha1>j9s2nh0bm1j616ap5ddhlzeukpy6vz6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:~2026-19471-88</title>
    <ns>3</ns>
    <id>94470</id>
    <revision>
      <id>369162</id>
      <timestamp>2026-04-01T20:00:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <comment>ڀليڪار!</comment>
      <origin>369162</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4351" sha1="rulelrb00f7zxjweriobx2719pu2lln" xml:space="preserve">
{{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}}
&lt;div style=&quot;padding:5px;font-size:medium&quot;&gt;&lt;center style=&quot;word-spacing:1ex&quot;&gt;[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] &lt;/center&gt;&lt;/div&gt;
{| bgcolor=&quot;#ADDFAD&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;&quot;
|&lt;span style=&quot;font-family:MB Lateefi;float:left&quot;&gt;'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''&lt;/span&gt;
&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;
[[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]]
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;''

'''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.&lt;br&gt;
* وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع  ۾  عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.&lt;br /&gt;
* ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.'''
* صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''.

&lt;Font - size=4&gt; '''اصول ۽ قاعدا''' &lt;/Font - size&gt;

&lt;Font - size=3&gt;  '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' &lt;/Font - size&gt;&lt;br&gt;
ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا.
* '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''':
** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''.
** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''.
** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''.

&lt;Font - size=3&gt; '''تعاون''' &lt;/Font - size&gt;

* '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''.
&lt;inputbox&gt;type=search&lt;/inputbox&gt;
* '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا  واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''.
&lt;inputbox&gt;type=create&lt;/inputbox&gt;
*  '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.&lt;/center&gt;
|} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 20:00, 1 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>rulelrb00f7zxjweriobx2719pu2lln</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ٻولي جو اديب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94471</id>
    <revision>
      <id>369165</id>
      <timestamp>2026-04-01T21:08:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو:سنڌي ٻولي جو اديب]] کي [[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]] ڏانھن چوريو: اديب لاءِ مناسب سنڌيءَ ۾ ٻول ساهتڪار ٿيندو</comment>
      <origin>369165</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="79" sha1="n7ozrjci10jsor7vbp3jt6xl8aeu1nb" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار}}</text>
      <sha1>n7ozrjci10jsor7vbp3jt6xl8aeu1nb</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ٻولي جو ادب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94472</id>
    <revision>
      <id>369168</id>
      <timestamp>2026-04-01T21:09:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو:سنڌي ٻولي جو ادب]] کي [[زمرو:سنڌي ٻولي جو ساهت]] ڏانھن چوريو: سنڌيءَ ۾ ساھت سڏبو</comment>
      <origin>369168</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="ogq6488gwg2hyzpq53qdamefukiuvbp" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:سنڌي ٻولي جو ساهت}}</text>
      <sha1>ogq6488gwg2hyzpq53qdamefukiuvbp</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ادب</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94473</id>
    <revision>
      <id>369284</id>
      <timestamp>2026-04-01T21:55:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو:ادب]] کي [[زمرو:ساھتيۂ]] ڏانھن چوريو: ادب ٿورو منجھائيندڙ ٻول آهي، مثال ان سان اھو سوچ پيدا ٿئي ٿو ته ادب يا احترام جيئن وڏڙن جو ادب ڪرڻ. لٽريچر لاءِ نج ۽ مناسب سنڌي ٻول ساھتيہ يا ساھت ئي بھتر لڳي ٿو</comment>
      <origin>369284</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="54" sha1="at55q9h1lwx7d51c1lpuz1pezta1ubn" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:ساھتيۂ}}</text>
      <sha1>at55q9h1lwx7d51c1lpuz1pezta1ubn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:~2026-20245-37</title>
    <ns>3</ns>
    <id>94474</id>
    <revision>
      <id>369286</id>
      <timestamp>2026-04-01T21:55:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <comment>ڀليڪار!</comment>
      <origin>369286</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4351" sha1="motutd2chf2y74ebgds1tqmbhpj55iq" xml:space="preserve">
{{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}}
&lt;div style=&quot;padding:5px;font-size:medium&quot;&gt;&lt;center style=&quot;word-spacing:1ex&quot;&gt;[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] &lt;/center&gt;&lt;/div&gt;
{| bgcolor=&quot;#ADDFAD&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;&quot;
|&lt;span style=&quot;font-family:MB Lateefi;float:left&quot;&gt;'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''&lt;/span&gt;
&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;
[[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]]
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;''

'''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.&lt;br&gt;
* وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع  ۾  عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.&lt;br /&gt;
* ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.'''
* صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''.

&lt;Font - size=4&gt; '''اصول ۽ قاعدا''' &lt;/Font - size&gt;

&lt;Font - size=3&gt;  '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' &lt;/Font - size&gt;&lt;br&gt;
ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا.
* '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''':
** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''.
** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''.
** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''.

&lt;Font - size=3&gt; '''تعاون''' &lt;/Font - size&gt;

* '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''.
&lt;inputbox&gt;type=search&lt;/inputbox&gt;
* '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا  واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''.
&lt;inputbox&gt;type=create&lt;/inputbox&gt;
*  '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.&lt;/center&gt;
|} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 21:55, 1 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>motutd2chf2y74ebgds1tqmbhpj55iq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:يوآرايل غلطين وارا صفحا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94475</id>
    <revision>
      <id>369287</id>
      <timestamp>2026-04-01T21:57:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>خالي صفحو سرجيو ويو</comment>
      <origin>369287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369332</id>
      <parentid>369287</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو:CS1 errors: URL]] کي [[زمرو:يوآرايل غلطين وارا صفحا]] ڏانھن چوريو: يوآرايل غلطين وارا صفحا</comment>
      <origin>369287</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:صفحا مع يو آر ايل غلطيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94476</id>
    <revision>
      <id>369289</id>
      <timestamp>2026-04-01T21:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو:صفحا مع يو آر ايل غلطيون]] کي [[زمرو:يوآرايل غلطين وارا صفحا]] ڏانھن چوريو: يوآرايل غلطين وارا صفحا</comment>
      <origin>369289</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="bv0wrpl08294zi6u71jw3r5cddv9nmh" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:يوآرايل غلطين وارا صفحا}}</text>
      <sha1>bv0wrpl08294zi6u71jw3r5cddv9nmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو بحث:صفحا مع يو آر ايل غلطيون</title>
    <ns>15</ns>
    <id>94477</id>
    <redirect title="زمرو بحث:يوآرايل غلطين وارا صفحا" />
    <revision>
      <id>369291</id>
      <timestamp>2026-04-01T21:59:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو بحث:صفحا مع يو آر ايل غلطيون]] کي [[زمرو بحث:يوآرايل غلطين وارا صفحا]] ڏانھن چوريو: يوآرايل غلطين وارا صفحا</comment>
      <origin>369291</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="75" sha1="ayozb6o1sg8nmxt6ry2wqwv1vgfl200" xml:space="preserve">#چوريو [[زمرو بحث:يوآرايل غلطين وارا صفحا]]</text>
      <sha1>ayozb6o1sg8nmxt6ry2wqwv1vgfl200</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:لوا تي مشتمل سانچا</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94478</id>
    <revision>
      <id>369299</id>
      <timestamp>2026-04-01T23:01:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو:لوا تي مشتمل سانچا]] کي [[زمرو:لوا تي ٻَڌل سانچا]] ڏانھن چوريو: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369299</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="73" sha1="gfrirn286q8nxnutwpx8t7czy967z2g" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:لوا تي ٻَڌل سانچا}}</text>
      <sha1>gfrirn286q8nxnutwpx8t7czy967z2g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو بحث:لوا تي مشتمل سانچا</title>
    <ns>15</ns>
    <id>94479</id>
    <redirect title="زمرو بحث:لوا تي ٻَڌل سانچا" />
    <revision>
      <id>369301</id>
      <timestamp>2026-04-01T23:01:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو بحث:لوا تي مشتمل سانچا]] کي [[زمرو بحث:لوا تي ٻَڌل سانچا]] ڏانھن چوريو: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369301</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="63" sha1="oseobpmky7so8sqagqkv4k6mi6yq3ke" xml:space="preserve">#چوريو [[زمرو بحث:لوا تي ٻَڌل سانچا]]</text>
      <sha1>oseobpmky7so8sqagqkv4k6mi6yq3ke</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو بحث:ادب جي لحاظ کان صنف</title>
    <ns>15</ns>
    <id>94480</id>
    <revision>
      <id>369305</id>
      <timestamp>2026-04-01T23:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>/* بلحاظ سان ٺاھيل زمرا */ نئون ڀاڱو</comment>
      <origin>369305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1278" sha1="e8slax4wmck8bw5trmm3nxoycxk297a" xml:space="preserve">== بلحاظ سان ٺاھيل زمرا ==

بلحاظ اردو ٻوليءَ جو لفظ آھي، شروع ۾ جڏهن اسان سنڌي وڪيپيڊيا تي ڀاڱيداريون ڪرڻ لڳاسين ته اسانکي سنڌي ٻوليءَ جي مناسب لفظن جي پروڙ نه ھي تنھنڪري اسان بس اردو وڪيپيڊيا تان اصلاح جيئن جو تيئن سنڌيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي لکڻ شروع ڪيا ھئا، پر ھاڻي جڏھن ٻوليءَ جي ڪجھ بھتر سمجھ ٿي آھي ته انھن غلطين کي سڌارڻ جي گھرج آهي. ''بلحاظ'' لاءِ مناسب سنڌيءَ ۾ ٻول/لفظ ٿيندو ''لحاظ کان''...يا ٻيو ڪو مناسب لفظ به لکي سگھجي ٿو. اھڙيءَ ريت انھن ڌارين لفظن کي سنڌي ڍنگ/انداز ۾ لکڻ لاءِ اھڙن اصطلاحن واري زمين يا مضمونن کي چورڻو /موو ڪرڻو پوندو. [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  23:29, 1 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>e8slax4wmck8bw5trmm3nxoycxk297a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369328</id>
      <parentid>369305</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو بحث:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو بحث:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369305</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1278" sha1="e8slax4wmck8bw5trmm3nxoycxk297a" xml:space="preserve">== بلحاظ سان ٺاھيل زمرا ==

بلحاظ اردو ٻوليءَ جو لفظ آھي، شروع ۾ جڏهن اسان سنڌي وڪيپيڊيا تي ڀاڱيداريون ڪرڻ لڳاسين ته اسانکي سنڌي ٻوليءَ جي مناسب لفظن جي پروڙ نه ھي تنھنڪري اسان بس اردو وڪيپيڊيا تان اصلاح جيئن جو تيئن سنڌيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي لکڻ شروع ڪيا ھئا، پر ھاڻي جڏھن ٻوليءَ جي ڪجھ بھتر سمجھ ٿي آھي ته انھن غلطين کي سڌارڻ جي گھرج آهي. ''بلحاظ'' لاءِ مناسب سنڌيءَ ۾ ٻول/لفظ ٿيندو ''لحاظ کان''...يا ٻيو ڪو مناسب لفظ به لکي سگھجي ٿو. اھڙيءَ ريت انھن ڌارين لفظن کي سنڌي ڍنگ/انداز ۾ لکڻ لاءِ اھڙن اصطلاحن واري زمين يا مضمونن کي چورڻو /موو ڪرڻو پوندو. [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  23:29, 1 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>e8slax4wmck8bw5trmm3nxoycxk297a</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369330</id>
      <parentid>369328</parentid>
      <timestamp>2026-04-01T23:37:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>/* بلحاظ سان ٺاھيل زمرا */ ورندي</comment>
      <origin>369330</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2251" sha1="c8vmxkdukyy3bs5avv2cjhdi4c6frr5" xml:space="preserve">== بلحاظ سان ٺاھيل زمرا ==

بلحاظ اردو ٻوليءَ جو لفظ آھي، شروع ۾ جڏهن اسان سنڌي وڪيپيڊيا تي ڀاڱيداريون ڪرڻ لڳاسين ته اسانکي سنڌي ٻوليءَ جي مناسب لفظن جي پروڙ نه ھي تنھنڪري اسان بس اردو وڪيپيڊيا تان اصلاح جيئن جو تيئن سنڌيءَ ۾ سنڌي وڪيپيڊيا تي لکڻ شروع ڪيا ھئا، پر ھاڻي جڏھن ٻوليءَ جي ڪجھ بھتر سمجھ ٿي آھي ته انھن غلطين کي سڌارڻ جي گھرج آهي. ''بلحاظ'' لاءِ مناسب سنڌيءَ ۾ ٻول/لفظ ٿيندو ''لحاظ کان''...يا ٻيو ڪو مناسب لفظ به لکي سگھجي ٿو. اھڙيءَ ريت انھن ڌارين لفظن کي سنڌي ڍنگ/انداز ۾ لکڻ لاءِ اھڙن اصطلاحن واري زمين يا مضمونن کي چورڻو /موو ڪرڻو پوندو. [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  23:29, 1 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)

:گوگل سرچ ۾ مناسب اصطلاح ڳولھڻ جي ڪوشش ۾ ھن ريت نتيجو مليو.
:The Urdu word &quot;بلحاظ&quot; (Blihaz) means &quot;in terms of,&quot; &quot;with regard to,&quot; &quot;in consideration of,&quot; or &quot;according to&quot; in Sindhi. It is used to show a relationship, comparison, or perspective regarding a specific aspect. According to Online Sindhi Dictionaries, key translations include:بنسبت (Banisbat): In comparison to / Regardingحق ۾ (Haq mein): In favor of / Regardingلحاظ کان (Lihaz khan): From the perspective of / In terms ofExample:Urdu: بلحاظ عمر (By age / In terms of age)Sindhi: عمر جي لحاظ کان (Umar ji lihaz khan) [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  23:37, 1 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>c8vmxkdukyy3bs5avv2cjhdi4c6frr5</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ادب بلحاظ صنف</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94481</id>
    <revision>
      <id>369327</id>
      <timestamp>2026-04-01T23:34:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369327</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="76" sha1="qcveghpdvnpf3uf27dz5t669425vzth" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:ادب جي لحاظ کان صنف}}</text>
      <sha1>qcveghpdvnpf3uf27dz5t669425vzth</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو بحث:ادب بلحاظ صنف</title>
    <ns>15</ns>
    <id>94482</id>
    <redirect title="زمرو بحث:ادب جي لحاظ کان صنف" />
    <revision>
      <id>369329</id>
      <timestamp>2026-04-01T23:34:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو بحث:ادب بلحاظ صنف]] کي [[زمرو بحث:ادب جي لحاظ کان صنف]] ڏانھن چوريو: سنڌيءَ ۾ نالو</comment>
      <origin>369329</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="efafe413cxeuz8jy3m11cgxi3s9aj8k" xml:space="preserve">#چوريو [[زمرو بحث:ادب جي لحاظ کان صنف]]</text>
      <sha1>efafe413cxeuz8jy3m11cgxi3s9aj8k</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:Articles with hatnote templates targeting a nonexistent page</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94483</id>
    <revision>
      <id>369331</id>
      <timestamp>2026-04-01T23:42:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>خالي صفحو سرجيو ويو</comment>
      <origin>369331</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="0" sha1="phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1" />
      <sha1>phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369336</id>
      <parentid>369331</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T00:19:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>اهو هڪ اهڙو زمرو (Category) آهي جتي اهي مضمون رکيا ويندا آهن جن جي مٿان لڳل لنڪس غلط آهن يا وري جنهن صفحي جو حوالو ڏنل آهي، اهو اڃا ٺهيو ئي ناهي. هي اڪثر ڪري ايڊيٽرز جي مدد لاءِ هوندو آهي ته جيئن اهي انهن غلطين کي درست ڪري سگهن.</comment>
      <origin>369336</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="393" sha1="tt2at03iic7br9en4k7uky8j56pt8fo" xml:space="preserve">ھي هڪ اهڙو زمرو (Category) آهي جتي اهي مضمون رکيا ويندا آهن جن جي مٿان لڳل لنڪس غلط آهن يا وري جنهن صفحي جو حوالو ڏنل آهي، اهو اڃا ٺهيو ئي ناهي. هي اڪثر ڪري ايڊيٽرز جي مدد لاءِ هوندو آهي ته جيئن اهي انهن غلطين کي درست ڪري سگهن.</text>
      <sha1>tt2at03iic7br9en4k7uky8j56pt8fo</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:CS1 errors: URL</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94484</id>
    <revision>
      <id>369333</id>
      <timestamp>2026-04-01T23:58:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>JogiAsad صفحي [[زمرو:CS1 errors: URL]] کي [[زمرو:يوآرايل غلطين وارا صفحا]] ڏانھن چوريو: يوآرايل غلطين وارا صفحا</comment>
      <origin>369333</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="85" sha1="bv0wrpl08294zi6u71jw3r5cddv9nmh" xml:space="preserve">{{واپس منتقل زمرو|زمرو:يوآرايل غلطين وارا صفحا}}</text>
      <sha1>bv0wrpl08294zi6u71jw3r5cddv9nmh</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو بحث:Articles with hatnote templates targeting a nonexistent page</title>
    <ns>15</ns>
    <id>94485</id>
    <revision>
      <id>369334</id>
      <timestamp>2026-04-02T00:16:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>/* زمري کي سنڌيءَ ۾ نالي سان چورڻ گھرجي */ نئون ڀاڱو</comment>
      <origin>369334</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="761" sha1="ad0d6rm5lppzyfghj5btfotg87o33wd" xml:space="preserve">== زمري کي سنڌيءَ ۾ نالي سان چورڻ گھرجي  ==

زمرا جن ۾ ھڪ کان وڌيڪَ يعني پنجاھ، سئو يا سئو کان مٿي زمرا شامل آهن انھن کي چورڻ ۾ وڏو وقت لڳي رھيو آھي. تنھنڪري ھن زمري کي سنڌيءَ ۾ نالي جھڙوڪ ''زمرو:اڻلڀ صفحي سان ڳنڍيل هيڊنوٽس وارا مضمون'' نالي سان پوءِ چوريو وڃي. [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  00:16, 2 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>ad0d6rm5lppzyfghj5btfotg87o33wd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369335</id>
      <parentid>369334</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T00:18:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>/* زمري کي سنڌيءَ ۾ نالي سان چورڻ گھرجي */ ورندي</comment>
      <origin>369335</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1465" sha1="jlvmdecl77f0musph8mfmgpldhbyx19" xml:space="preserve">== زمري کي سنڌيءَ ۾ نالي سان چورڻ گھرجي  ==

زمرا جن ۾ ھڪ کان وڌيڪَ يعني پنجاھ، سئو يا سئو کان مٿي زمرا شامل آهن انھن کي چورڻ ۾ وڏو وقت لڳي رھيو آھي. تنھنڪري ھن زمري کي سنڌيءَ ۾ نالي جھڙوڪ ''زمرو:اڻلڀ صفحي سان ڳنڍيل هيڊنوٽس وارا مضمون'' نالي سان پوءِ چوريو وڃي. [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  00:16, 2 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)

:اهو هڪ اهڙو زمرو (Category) آهي جتي اهي مضمون رکيا ويندا آهن جن جي مٿان لڳل لنڪس غلط آهن يا وري جنهن صفحي جو حوالو ڏنل آهي، اهو اڃا ٺهيو ئي ناهي. هي اڪثر ڪري ايڊيٽرز جي مدد لاءِ هوندو آهي ته جيئن اهي انهن غلطين کي درست ڪري سگهن. [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  00:18, 2 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>jlvmdecl77f0musph8mfmgpldhbyx19</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:Portal templates with default image</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94486</id>
    <revision>
      <id>369337</id>
      <timestamp>2026-04-02T00:25:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: زمرو: بنيادي تصوير سان پورٽل سانچا  اڳواٽ مقرر تصوير وارا پورٽل سانچا</comment>
      <origin>369337</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="125" sha1="ghrrtdrxff6250htnpg0vk3w6zs0n8t" xml:space="preserve">زمرو: بنيادي تصوير سان پورٽل سانچا

اڳواٽ مقرر تصوير وارا پورٽل سانچا</text>
      <sha1>ghrrtdrxff6250htnpg0vk3w6zs0n8t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369339</id>
      <parentid>369337</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T00:30:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>added [[Category:سارسنڀال زمرا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان</comment>
      <origin>369339</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="165" sha1="m5he42o1iddbr941tl826csky1jibof" xml:space="preserve">زمرو: بنيادي تصوير سان پورٽل سانچا

اڳواٽ مقرر تصوير وارا پورٽل سانچا

[[زمرو:سارسنڀال زمرا]]</text>
      <sha1>m5he42o1iddbr941tl826csky1jibof</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369340</id>
      <parentid>369339</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T00:32:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>خودڪار: [[زمرو:وڪيپيڊيا باب انتظام]] جو اضافو</comment>
      <origin>369340</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="214" sha1="0i0rlsrh3uqe8fd5jwil81ir9wxoc52" xml:space="preserve">زمرو: بنيادي تصوير سان پورٽل سانچا

اڳواٽ مقرر تصوير وارا پورٽل سانچا
[[زمرو:سارسنڀال زمرا]]
[[زمرو:وڪيپيڊيا باب انتظام]]</text>
      <sha1>0i0rlsrh3uqe8fd5jwil81ir9wxoc52</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو بحث:Portal templates with default image</title>
    <ns>15</ns>
    <id>94487</id>
    <revision>
      <id>369338</id>
      <timestamp>2026-04-02T00:28:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>JogiAsad</username>
        <id>4693</id>
      </contributor>
      <comment>/* چورڻ لاءِ سنڌيءَ ۾ نالو */ نئون ڀاڱو</comment>
      <origin>369338</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="511" sha1="lygkm1gvhvupw3gwx1xuvdnop2rvdh0" xml:space="preserve">== چورڻ لاءِ سنڌيءَ ۾ نالو ==

ھن زمري کي بعد ۾ سنڌيءَ ۾ نالي '''زمرو: بنيادي تصوير سان پورٽل سانچا''' ڏانهن چوريو ويندو [[يوزر: JogiAsad|&lt;span style=&quot;color:Indigo;font:italic bold 1.5em MB Sindhi Sahat;text-shadow:#AAF 0.2em 0.2em 0.1em;&quot;&gt;جوڳي اسد راڄپر &lt;/span&gt;]]&amp;nbsp;[[User talk:JogiAsad|&lt;sup style=&quot;font-family:MB Sindhi Sahat; color:DarkKhaki;&quot;&gt;ڳالھ&lt;/sup&gt;]]  00:28, 2 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>lygkm1gvhvupw3gwx1xuvdnop2rvdh0</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پاڪستان جا بيلسٽڪ ميزائل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94488</id>
    <revision>
      <id>369343</id>
      <timestamp>2026-04-02T02:01:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:بيلسٽڪ ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]</comment>
      <origin>369343</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="84" sha1="7fzi18g3ine1gkpc5m9hn9grlmy3sbi" xml:space="preserve">[[زمرو:بيلسٽڪ ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]</text>
      <sha1>7fzi18g3ine1gkpc5m9hn9grlmy3sbi</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بيلسٽڪ ميزائل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94489</id>
    <revision>
      <id>369344</id>
      <timestamp>2026-04-02T02:02:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ميزائل]]</comment>
      <origin>369344</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="pxv9801j8iiowsbvklnlhd4itmi66tc" xml:space="preserve">[[زمرو:ميزائل]]</text>
      <sha1>pxv9801j8iiowsbvklnlhd4itmi66tc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:عنزه ميزائل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94490</id>
    <revision>
      <id>369347</id>
      <timestamp>2026-04-02T02:05:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]]</comment>
      <origin>369347</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="hlr484c5ptlh5ayzygh217ndhzmr5ui" xml:space="preserve">[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]]</text>
      <sha1>hlr484c5ptlh5ayzygh217ndhzmr5ui</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ابدالي ميزائل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94491</id>
    <revision>
      <id>369349</id>
      <timestamp>2026-04-02T02:06:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا بيلسٽڪ ميزائل]]</comment>
      <origin>369349</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="104" sha1="n7p2ky1wdbqn2997zq5ablaud88iaxg" xml:space="preserve">[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا بيلسٽڪ ميزائل]]</text>
      <sha1>n7p2ky1wdbqn2997zq5ablaud88iaxg</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>بابر ميزائل</title>
    <ns>0</ns>
    <id>94492</id>
    <revision>
      <id>369353</id>
      <timestamp>2026-04-02T02:27:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>صفحي &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1346274585|Babur (cruise missile)]]&quot; جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو</comment>
      <origin>369353</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2549" sha1="omjkgneqjjfraywmokgypgsy855wvpe" xml:space="preserve">'''بابر''' ( [[اردو]] : '''Babur Cruise missile''' ؛ فوجي نامزد: '''حتف-VII''' ، ''ترجمو'' : ''ٽارگيٽ-7'' ) هڪ هر موسم ۾ ڪم ڪندڙ، سب سونڪ ڪروز ميزائل آهي جيڪو نيشنل ڊفينس ڪمپليڪس (NDC) پاران تيار ڪيو ويو آهي جيڪو آمريڪي بي جي ايم-109 ''ٽوماهاڪ'' ميزائلن جي ريورس انجنيئر ٿيل ڪاپين تي ٻڌل آهي جيڪي 1998 ۾ افغانستان ۾ آمريڪي حملي کان پوءِ پاڪستاني انٽيليجنس پاران هٿ ڪيا ويا هئا. &lt;ref name=&quot;Stanford University Press, Khan, 2012&quot;&gt;{{Cite book|last1=Khan|first1=Feroz|title=Eating Grass: The Making of the Pakistani Bomb|date=7 November 2012|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-8480-1|pages=500|url=https://books.google.com/books?id=yGgrNAsKZjEC|access-date=13 October 2023|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Dawn&quot; /&gt;''بابر ميزائل سال 2010ع ۾ [[پاڪستان فوج|پاڪستان جي فوج]] جي حوالي ڪيا ويا. پوء ان جا مختلف قسم آبدوز ذريعي استعمال ڪندڙ ميزائل (submarine-launched missile) طور ترقي ڪيا ۽ سال 2018ع ۾ [[پاڪستان نيوي]] جي حوالي ڪيا ويا''.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1302318|title=Pakistan conducts successful test of Babur cruise missile|date=2016-12-14|quote=2017-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 &quot;Babur&quot; {{!}} Missile Threat|quote=2017-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=14 December 2016|quote=26 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=12 August 2005|quote=26 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pakistanhotline.com/2014/11/pakistan-navy-armed-with-submarine-missile.html|archivedate=7 April 2015|title=Pakistan Navy armed with latest Submarine and Babur Cruise Missiles|quote=2017-12-28}}&lt;/ref&gt;  

پاڪستان جي فوج جي مطابق، ''بابر'' جي هڪ SLCM- قسم پاڪستان کي هڪ تمام گهڻي ۽ ڊگهي عرصي کان گهربل قابل اعتماد سمنڊ تي ٻڌل سيڪنڊ اسٽرائڪ صلاحيت فراهم ڪئي آهي ۽ موجوده اسٽريٽجڪ ڊيٽرنس کي وڌايو آهي. &lt;ref name=&quot;www.armscontrol.org, Taheran, 2023&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=12 October 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Modern Diplomacy, Khan, 2018&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=12 October 2023|date=27 April 2018}}&lt;/ref&gt;</text>
      <sha1>omjkgneqjjfraywmokgypgsy855wvpe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369354</id>
      <parentid>369353</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:34:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369354</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2671" sha1="o0u2n3s6htjkrykcl0phivnqssns0ij" xml:space="preserve">'''بابر''' (Babur Cruise missile، فوجي نالو: '''حتف-VII''') هڪ هر موسم ۾ ڪم ڪندڙ، سب سونڪ ڪروز ميزائل آهي جيڪو نيشنل ڊيفينس ڪمپليڪس (NDC) پاران تيار ڪيو ويو آهي جيڪو آمريڪي بي جي ايم-109 ٽوماهاڪ ميزائلن جي ريورس انجنيئر ٿيل ڪاپين تي ٻڌل آهي جيڪا سال 1998ع ۾ [[افغانستان]] ۾ آمريڪي حملي کان پوءِ [[پاڪستاني انٽيليجنس]] پاران هٿ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Stanford University Press, Khan, 2012&quot;&gt;{{Cite book|last1=Khan|first1=Feroz|title=Eating Grass: The Making of the Pakistani Bomb|date=7 November 2012|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-8480-1|pages=500|url=https://books.google.com/books?id=yGgrNAsKZjEC|access-date=13 October 2023|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Dawn&quot; /&gt; بابر ميزائل سال 2010ع ۾ [[پاڪستان فوج|پاڪستان جي فوج]] جي حوالي ڪيا ويا، پوء ان جا مختلف قسم آبدوز ذريعي استعمال ڪندڙ ميزائل (submarine-launched missile) طور ترقي ڪيا ۽ سال 2018ع ۾ [[پاڪستان نيوي]] جي حوالي ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1302318|title=Pakistan conducts successful test of Babur cruise missile|date=2016-12-14|quote=2017-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 &quot;Babur&quot; {{!}} Missile Threat|quote=2017-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=14 December 2016|quote=26 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=12 August 2005|quote=26 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pakistanhotline.com/2014/11/pakistan-navy-armed-with-submarine-missile.html|archivedate=7 April 2015|title=Pakistan Navy armed with latest Submarine and Babur Cruise Missiles|quote=2017-12-28}}&lt;/ref&gt;  

پاڪستان جي فوج جي مطابق، ''بابر'' جي هڪ SLCM قسم پاڪستان کي هڪ تمام گهڻي ۽ ڊگهي عرصي کان گهربل قابل اعتماد سمنڊ تي ٻڌل سيڪنڊ اسٽرائڪ صلاحيت فراهم ڪئي آهي ۽ موجوده اسٽريٽجڪ ڊيٽرنس کي وڌايو آهي. &lt;ref name=&quot;www.armscontrol.org, Taheran, 2023&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=12 October 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Modern Diplomacy, Khan, 2018&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=12 October 2023|date=27 April 2018}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بابر ڪروز ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ڪروز ميزائل]]</text>
      <sha1>o0u2n3s6htjkrykcl0phivnqssns0ij</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369355</id>
      <parentid>369354</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:35:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>369355</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2949" sha1="9xj4x8j77sogwpr8riswg3ebtzyu1ow" xml:space="preserve">[[File:Babur Cruise Missle at Ideas 2008.jpg|thumb|left|{{small|A Pakistan-engineered [[WS2500]] [[Transporter erector launcher|TEL]], displaying four cruise missiles at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS]] in [[2008 in Pakistan|2008]] in [[Karachi]].}}]]
'''بابر''' (Babur Cruise missile، فوجي نالو: '''حتف-VII''') هڪ هر موسم ۾ ڪم ڪندڙ، سب سونڪ ڪروز ميزائل آهي جيڪو نيشنل ڊيفينس ڪمپليڪس (NDC) پاران تيار ڪيو ويو آهي جيڪو آمريڪي بي جي ايم-109 ٽوماهاڪ ميزائلن جي ريورس انجنيئر ٿيل ڪاپين تي ٻڌل آهي جيڪا سال 1998ع ۾ [[افغانستان]] ۾ آمريڪي حملي کان پوءِ [[پاڪستاني انٽيليجنس]] پاران هٿ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Stanford University Press, Khan, 2012&quot;&gt;{{Cite book|last1=Khan|first1=Feroz|title=Eating Grass: The Making of the Pakistani Bomb|date=7 November 2012|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-8480-1|pages=500|url=https://books.google.com/books?id=yGgrNAsKZjEC|access-date=13 October 2023|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Dawn&quot; /&gt; بابر ميزائل سال 2010ع ۾ [[پاڪستان فوج|پاڪستان جي فوج]] جي حوالي ڪيا ويا، پوء ان جا مختلف قسم آبدوز ذريعي استعمال ڪندڙ ميزائل (submarine-launched missile) طور ترقي ڪيا ۽ سال 2018ع ۾ [[پاڪستان نيوي]] جي حوالي ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1302318|title=Pakistan conducts successful test of Babur cruise missile|date=2016-12-14|quote=2017-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 &quot;Babur&quot; {{!}} Missile Threat|quote=2017-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=14 December 2016|quote=26 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=12 August 2005|quote=26 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pakistanhotline.com/2014/11/pakistan-navy-armed-with-submarine-missile.html|archivedate=7 April 2015|title=Pakistan Navy armed with latest Submarine and Babur Cruise Missiles|quote=2017-12-28}}&lt;/ref&gt;  

پاڪستان جي فوج جي مطابق، ''بابر'' جي هڪ SLCM قسم پاڪستان کي هڪ تمام گهڻي ۽ ڊگهي عرصي کان گهربل قابل اعتماد سمنڊ تي ٻڌل سيڪنڊ اسٽرائڪ صلاحيت فراهم ڪئي آهي ۽ موجوده اسٽريٽجڪ ڊيٽرنس کي وڌايو آهي. &lt;ref name=&quot;www.armscontrol.org, Taheran, 2023&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=12 October 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Modern Diplomacy, Khan, 2018&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=12 October 2023|date=27 April 2018}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بابر ڪروز ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ڪروز ميزائل]]</text>
      <sha1>9xj4x8j77sogwpr8riswg3ebtzyu1ow</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369356</id>
      <parentid>369355</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T02:38:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* حوالا */</comment>
      <origin>369356</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3092" sha1="qbn2ur492fuyla1o3g0adez2ku3mxea" xml:space="preserve">[[File:Babur Cruise Missle at Ideas 2008.jpg|thumb|left|{{small|A Pakistan-engineered [[WS2500]] [[Transporter erector launcher|TEL]], displaying four cruise missiles at the [[International Defence Exhibition and Seminar|IDEAS]] in [[2008 in Pakistan|2008]] in [[Karachi]].}}]]
'''بابر''' (Babur Cruise missile، فوجي نالو: '''حتف-VII''') هڪ هر موسم ۾ ڪم ڪندڙ، سب سونڪ ڪروز ميزائل آهي جيڪو نيشنل ڊيفينس ڪمپليڪس (NDC) پاران تيار ڪيو ويو آهي جيڪو آمريڪي بي جي ايم-109 ٽوماهاڪ ميزائلن جي ريورس انجنيئر ٿيل ڪاپين تي ٻڌل آهي جيڪا سال 1998ع ۾ [[افغانستان]] ۾ آمريڪي حملي کان پوءِ [[پاڪستاني انٽيليجنس]] پاران هٿ ڪيا ويا هئا.&lt;ref name=&quot;Stanford University Press, Khan, 2012&quot;&gt;{{Cite book|last1=Khan|first1=Feroz|title=Eating Grass: The Making of the Pakistani Bomb|date=7 November 2012|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-8480-1|pages=500|url=https://books.google.com/books?id=yGgrNAsKZjEC|access-date=13 October 2023|language=en}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Dawn&quot; /&gt; بابر ميزائل سال 2010ع ۾ [[پاڪستان فوج|پاڪستان جي فوج]] جي حوالي ڪيا ويا، پوء ان جا مختلف قسم آبدوز ذريعي استعمال ڪندڙ ميزائل (submarine-launched missile) طور ترقي ڪيا ۽ سال 2018ع ۾ [[پاڪستان نيوي]] جي حوالي ڪيا ويا.&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://www.dawn.com/news/1302318|title=Pakistan conducts successful test of Babur cruise missile|date=2016-12-14|quote=2017-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=https://missilethreat.csis.org/missile/hatf-7/|title=Hatf 7 &quot;Babur&quot; {{!}} Missile Threat|quote=2017-12-28}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=14 December 2016|quote=26 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Dawn&quot;&gt;{{حوالو ويب|date=12 August 2005|quote=26 July 2017}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Cite news|url=http://www.pakistanhotline.com/2014/11/pakistan-navy-armed-with-submarine-missile.html|archivedate=7 April 2015|title=Pakistan Navy armed with latest Submarine and Babur Cruise Missiles|quote=2017-12-28}}&lt;/ref&gt;  

پاڪستان جي فوج جي مطابق، ''بابر'' جي هڪ SLCM قسم پاڪستان کي هڪ تمام گهڻي ۽ ڊگهي عرصي کان گهربل قابل اعتماد سمنڊ تي ٻڌل سيڪنڊ اسٽرائڪ صلاحيت فراهم ڪئي آهي ۽ موجوده اسٽريٽجڪ ڊيٽرنس کي وڌايو آهي. &lt;ref name=&quot;www.armscontrol.org, Taheran, 2023&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=12 October 2023}}&lt;/ref&gt; &lt;ref name=&quot;Modern Diplomacy, Khan, 2018&quot;&gt;{{حوالو ويب|quote=12 October 2023|date=27 April 2018}}&lt;/ref&gt;

==حوالا==
{{حوالا}}
[[زمرو:بابر ڪروز ميزائل]]
[[زمرو:ڪروز ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ڪروز ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]]
[[زمرو:پاڪستان جي فوجي صلاحيت]]</text>
      <sha1>qbn2ur492fuyla1o3g0adez2ku3mxea</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:بابر ڪروز ميزائل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94493</id>
    <revision>
      <id>369357</id>
      <timestamp>2026-04-02T02:39:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪروز ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا ڪروز ميزائل]]</comment>
      <origin>369357</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="135" sha1="8w2v3ls5jgs8cfrwtx123mvz1oj31ld" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪروز ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ڪروز ميزائل]]</text>
      <sha1>8w2v3ls5jgs8cfrwtx123mvz1oj31ld</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پاڪستان جا ڪروز ميزائل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94494</id>
    <revision>
      <id>369358</id>
      <timestamp>2026-04-02T02:39:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪروز ميزائل]] [[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]</comment>
      <origin>369358</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="6h8mphpy7lm354ujcv6vfszvft3467o" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪروز ميزائل]]
[[زمرو:پاڪستان جا ميزائل]]</text>
      <sha1>6h8mphpy7lm354ujcv6vfszvft3467o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڪروز ميزائل</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94495</id>
    <revision>
      <id>369359</id>
      <timestamp>2026-04-02T02:40:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ميزائل]]</comment>
      <origin>369359</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25" sha1="pxv9801j8iiowsbvklnlhd4itmi66tc" xml:space="preserve">[[زمرو:ميزائل]]</text>
      <sha1>pxv9801j8iiowsbvklnlhd4itmi66tc</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ورلڊ وائڊ ويب ڪنسورشيم معيار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94496</id>
    <revision>
      <id>369390</id>
      <timestamp>2026-04-02T09:42:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Ibne maryam</username>
        <id>17680</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]</comment>
      <origin>369390</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37" sha1="d9xb0xklaqw7mesupqfsy0baizbitu9" xml:space="preserve">[[زمرو:ورلڊ وائڊ ويب]]</text>
      <sha1>d9xb0xklaqw7mesupqfsy0baizbitu9</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:نورالهديٰ شاهه</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94497</id>
    <revision>
      <id>369397</id>
      <timestamp>2026-04-02T10:32:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سنڌي ليکڪائون]] [[زمرو:پاڪستاني عورتون]] [[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]] [[زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون]] [[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]] [[زمرو:پاڪستاني ڊراما نگار]]  [[زمرو:پاڪستاني ناول نگار]]  [[زمرو:سنڌي ٻولي جون ليکڪائون]] [[زمرو:پاڪستاني اسڪرين رائٽرز]]  زمرو:سنڌ يونيورسٽي جا شاگرد</comment>
      <origin>369397</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="479" sha1="fo1neyt8buynm3pm8hiepaxvtuxvkn7" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ڊراما نگار]] 
[[زمرو:پاڪستاني ناول نگار]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني اسڪرين رائٽرز]] 
[[زمرو:سنڌ يونيورسٽي جا شاگرد]</text>
      <sha1>fo1neyt8buynm3pm8hiepaxvtuxvkn7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369398</id>
      <parentid>369397</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T10:33:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369398</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="480" sha1="9f1av4agcnhgsrmlwma5v5ylosdx9he" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]
[[زمرو:سنڌي ناري ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ڊراما نگار]] 
[[زمرو:پاڪستاني ناول نگار]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني اسڪرين رائٽرز]] 
[[زمرو:سنڌ يونيورسٽي جا شاگرد]]</text>
      <sha1>9f1av4agcnhgsrmlwma5v5ylosdx9he</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369402</id>
      <parentid>369398</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T10:39:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369402</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="187" sha1="aoceg3npnln4rfbk5srfq4hdkm2iy2o" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌي ليکڪائون]]
[[زمرو:پاڪستاني عورتون]]
[[زمرو:پاڪستاني ڊراما نگار]] 
[[زمرو:سنڌي ٻولي جون ليکڪائون]]</text>
      <sha1>aoceg3npnln4rfbk5srfq4hdkm2iy2o</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پاڪستاني ڊراما نگار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94498</id>
    <revision>
      <id>369399</id>
      <timestamp>2026-04-02T10:33:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڊراما نگار]]  [[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]</comment>
      <origin>369399</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="72" sha1="max6m9fz55uh4o3nnvj4w8y2ju7dlty" xml:space="preserve">[[زمرو:ڊراما نگار]] 
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]</text>
      <sha1>max6m9fz55uh4o3nnvj4w8y2ju7dlty</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:پاڪستاني اسڪرين رائٽرز</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94499</id>
    <revision>
      <id>369400</id>
      <timestamp>2026-04-02T10:34:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:اسڪرين رائٽرز]] [[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]</comment>
      <origin>369400</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="77" sha1="03zdhqksazpszm7dvd7309w769owplj" xml:space="preserve">[[زمرو:اسڪرين رائٽرز]]
[[زمرو:پاڪستاني ليکڪ]]</text>
      <sha1>03zdhqksazpszm7dvd7309w769owplj</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ڊراما نگار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94500</id>
    <revision>
      <id>369401</id>
      <timestamp>2026-04-02T10:36:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڊراما]]  [[زمرو:ليکڪ]]</comment>
      <origin>369401</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="46" sha1="0748689xjcki6ah7dxt039kigvw9qz8" xml:space="preserve">[[زمرو:ڊراما]] 
[[زمرو:ليکڪ]]</text>
      <sha1>0748689xjcki6ah7dxt039kigvw9qz8</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ٻولي جون ليکڪائون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94501</id>
    <revision>
      <id>369403</id>
      <timestamp>2026-04-02T10:39:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سنڌي ٻولي]] [[زمرو:ليکڪائون]]</comment>
      <origin>369403</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="7drxfonwpec0h69oxra6ebl33abuwqg" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌي ٻولي]]
[[زمرو:ليکڪائون]]</text>
      <sha1>7drxfonwpec0h69oxra6ebl33abuwqg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369409</id>
      <parentid>369403</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T10:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369409</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="81" sha1="ekeqncnkxnuag73qm9uyk676pfes51n" xml:space="preserve">
[[زمرو:ليکڪائون]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]</text>
      <sha1>ekeqncnkxnuag73qm9uyk676pfes51n</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:~2026-17359-72</title>
    <ns>3</ns>
    <id>94502</id>
    <revision>
      <id>369405</id>
      <timestamp>2026-04-02T10:42:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <comment>ڀليڪار!</comment>
      <origin>369405</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4351" sha1="lhj3tph4oo7hzr13qqgef0kqi99rgt6" xml:space="preserve">
{{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}}
&lt;div style=&quot;padding:5px;font-size:medium&quot;&gt;&lt;center style=&quot;word-spacing:1ex&quot;&gt;[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] &lt;/center&gt;&lt;/div&gt;
{| bgcolor=&quot;#ADDFAD&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;&quot;
|&lt;span style=&quot;font-family:MB Lateefi;float:left&quot;&gt;'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''&lt;/span&gt;
&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;
[[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]]
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;''

'''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.&lt;br&gt;
* وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع  ۾  عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.&lt;br /&gt;
* ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.'''
* صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''.

&lt;Font - size=4&gt; '''اصول ۽ قاعدا''' &lt;/Font - size&gt;

&lt;Font - size=3&gt;  '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' &lt;/Font - size&gt;&lt;br&gt;
ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا.
* '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''':
** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''.
** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''.
** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''.

&lt;Font - size=3&gt; '''تعاون''' &lt;/Font - size&gt;

* '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''.
&lt;inputbox&gt;type=search&lt;/inputbox&gt;
* '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا  واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''.
&lt;inputbox&gt;type=create&lt;/inputbox&gt;
*  '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.&lt;/center&gt;
|} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 10:42, 2 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>lhj3tph4oo7hzr13qqgef0kqi99rgt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:Shahzebrehman1985</title>
    <ns>3</ns>
    <id>94503</id>
    <revision>
      <id>369406</id>
      <timestamp>2026-04-02T10:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <comment>ڀليڪار!</comment>
      <origin>369406</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4351" sha1="lhj3tph4oo7hzr13qqgef0kqi99rgt6" xml:space="preserve">
{{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}}
&lt;div style=&quot;padding:5px;font-size:medium&quot;&gt;&lt;center style=&quot;word-spacing:1ex&quot;&gt;[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] &lt;/center&gt;&lt;/div&gt;
{| bgcolor=&quot;#ADDFAD&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;&quot;
|&lt;span style=&quot;font-family:MB Lateefi;float:left&quot;&gt;'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''&lt;/span&gt;
&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;
[[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]]
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;''

'''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.&lt;br&gt;
* وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع  ۾  عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.&lt;br /&gt;
* ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.'''
* صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''.

&lt;Font - size=4&gt; '''اصول ۽ قاعدا''' &lt;/Font - size&gt;

&lt;Font - size=3&gt;  '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' &lt;/Font - size&gt;&lt;br&gt;
ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا.
* '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''':
** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''.
** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''.
** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''.

&lt;Font - size=3&gt; '''تعاون''' &lt;/Font - size&gt;

* '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''.
&lt;inputbox&gt;type=search&lt;/inputbox&gt;
* '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا  واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''.
&lt;inputbox&gt;type=create&lt;/inputbox&gt;
*  '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.&lt;/center&gt;
|} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 10:42, 2 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>lhj3tph4oo7hzr13qqgef0kqi99rgt6</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:Abdallahjabirfaifi</title>
    <ns>3</ns>
    <id>94504</id>
    <revision>
      <id>369407</id>
      <timestamp>2026-04-02T10:43:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <comment>ڀليڪار!</comment>
      <origin>369407</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4351" sha1="rhued7c4qbvtcz552q24xn39ctnqrcu" xml:space="preserve">
{{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}}
&lt;div style=&quot;padding:5px;font-size:medium&quot;&gt;&lt;center style=&quot;word-spacing:1ex&quot;&gt;[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] &lt;/center&gt;&lt;/div&gt;
{| bgcolor=&quot;#ADDFAD&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;&quot;
|&lt;span style=&quot;font-family:MB Lateefi;float:left&quot;&gt;'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''&lt;/span&gt;
&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;
[[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]]
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;''

'''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.&lt;br&gt;
* وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع  ۾  عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.&lt;br /&gt;
* ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.'''
* صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''.

&lt;Font - size=4&gt; '''اصول ۽ قاعدا''' &lt;/Font - size&gt;

&lt;Font - size=3&gt;  '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' &lt;/Font - size&gt;&lt;br&gt;
ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا.
* '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''':
** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''.
** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''.
** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''.

&lt;Font - size=3&gt; '''تعاون''' &lt;/Font - size&gt;

* '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''.
&lt;inputbox&gt;type=search&lt;/inputbox&gt;
* '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا  واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''.
&lt;inputbox&gt;type=create&lt;/inputbox&gt;
*  '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.&lt;/center&gt;
|} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 10:43, 2 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>rhued7c4qbvtcz552q24xn39ctnqrcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:Tukkan521</title>
    <ns>3</ns>
    <id>94505</id>
    <revision>
      <id>369408</id>
      <timestamp>2026-04-02T10:43:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <comment>ڀليڪار!</comment>
      <origin>369408</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4351" sha1="rhued7c4qbvtcz552q24xn39ctnqrcu" xml:space="preserve">
{{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}}
&lt;div style=&quot;padding:5px;font-size:medium&quot;&gt;&lt;center style=&quot;word-spacing:1ex&quot;&gt;[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] &lt;/center&gt;&lt;/div&gt;
{| bgcolor=&quot;#ADDFAD&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;&quot;
|&lt;span style=&quot;font-family:MB Lateefi;float:left&quot;&gt;'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''&lt;/span&gt;
&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;
[[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]]
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;''

'''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.&lt;br&gt;
* وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع  ۾  عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.&lt;br /&gt;
* ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.'''
* صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''.

&lt;Font - size=4&gt; '''اصول ۽ قاعدا''' &lt;/Font - size&gt;

&lt;Font - size=3&gt;  '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' &lt;/Font - size&gt;&lt;br&gt;
ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا.
* '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''':
** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''.
** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''.
** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''.

&lt;Font - size=3&gt; '''تعاون''' &lt;/Font - size&gt;

* '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''.
&lt;inputbox&gt;type=search&lt;/inputbox&gt;
* '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا  واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''.
&lt;inputbox&gt;type=create&lt;/inputbox&gt;
*  '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.&lt;/center&gt;
|} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 10:43, 2 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>rhued7c4qbvtcz552q24xn39ctnqrcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>واپرائيندڙ بحث:Zackmann08</title>
    <ns>3</ns>
    <id>94506</id>
    <revision>
      <id>369410</id>
      <timestamp>2026-04-02T10:43:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>KaleemBot</username>
        <id>10779</id>
      </contributor>
      <comment>ڀليڪار!</comment>
      <origin>369410</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="4351" sha1="rhued7c4qbvtcz552q24xn39ctnqrcu" xml:space="preserve">
{{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}}
&lt;div style=&quot;padding:5px;font-size:medium&quot;&gt;&lt;center style=&quot;word-spacing:1ex&quot;&gt;[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] &lt;/center&gt;&lt;/div&gt;
{| bgcolor=&quot;#ADDFAD&quot; align=center style=&quot;width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;&quot;
|&lt;span style=&quot;font-family:MB Lateefi;float:left&quot;&gt;'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''&lt;/span&gt;
&lt;div class=&quot;tabber horizTabBox&quot; style=&quot;width: 100% !important;&quot;&gt;
[[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]]
&lt;center&gt;&lt;big&gt;'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''&lt;/big&gt;&lt;/center&gt;''

'''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.&lt;br&gt;
* وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع  ۾  عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.&lt;br /&gt;
* ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.'''
* صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''.

&lt;Font - size=4&gt; '''اصول ۽ قاعدا''' &lt;/Font - size&gt;

&lt;Font - size=3&gt;  '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' &lt;/Font - size&gt;&lt;br&gt;
ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا.
* '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''':
** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''.
** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;&amp;#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''.
** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''.

&lt;Font - size=3&gt; '''تعاون''' &lt;/Font - size&gt;

* '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''.
&lt;inputbox&gt;type=search&lt;/inputbox&gt;
* '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا  واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''.
&lt;inputbox&gt;type=create&lt;/inputbox&gt;
*  '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.&lt;/center&gt;
|} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 10:43, 2 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي)</text>
      <sha1>rhued7c4qbvtcz552q24xn39ctnqrcu</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ٻولي جا ڪهاڻيڪار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94507</id>
    <revision>
      <id>369413</id>
      <timestamp>2026-04-02T10:56:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ڪهاڻيڪار]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]]</comment>
      <origin>369413</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="60" sha1="byg6r10cw6k313k1uw7iljvtcncmadc" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>byg6r10cw6k313k1uw7iljvtcncmadc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369416</id>
      <parentid>369413</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T11:00:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369416</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="80" sha1="du0zp4u6ca16m7ayjc1p2sdxxqr0ctm" xml:space="preserve">[[زمرو:ڪهاڻيڪار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي جا ساهتڪار]]</text>
      <sha1>du0zp4u6ca16m7ayjc1p2sdxxqr0ctm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌي ٻولي جا ڊراما نگار</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94508</id>
    <revision>
      <id>369414</id>
      <timestamp>2026-04-02T10:57:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ناول نگار]] [[زمرو:سنڌي ٻولي]]</comment>
      <origin>369414</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="61" sha1="tu3ed11b47ktxxt91mn32lud7okp0c7" xml:space="preserve">[[زمرو:ناول نگار]]
[[زمرو:سنڌي ٻولي]]</text>
      <sha1>tu3ed11b47ktxxt91mn32lud7okp0c7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:ترجمو ڪندڙ</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94509</id>
    <revision>
      <id>369421</id>
      <timestamp>2026-04-02T11:08:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:ليکڪ]]</comment>
      <origin>369421</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="21" sha1="lgd80dzx31rj0y3m6jgv34sx8y152ib" xml:space="preserve">[[زمرو:ليکڪ]]</text>
      <sha1>lgd80dzx31rj0y3m6jgv34sx8y152ib</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>369422</id>
      <parentid>369421</parentid>
      <timestamp>2026-04-02T11:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <origin>369422</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="6za2exvbwni2v9bcyns3z0yko0xsd9a" xml:space="preserve">[[زمرو:ليکڪ]]
[[زمرو:ادبي شخصيتون]]</text>
      <sha1>6za2exvbwni2v9bcyns3z0yko0xsd9a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌ يونيورسٽي جا شاگرد</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94510</id>
    <revision>
      <id>369426</id>
      <timestamp>2026-04-02T11:39:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سنڌ يونيورسٽي]]</comment>
      <origin>369426</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38" sha1="pcl6cyx6w2nn66ke9yeh8c6w4k1pi7e" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌ يونيورسٽي]]</text>
      <sha1>pcl6cyx6w2nn66ke9yeh8c6w4k1pi7e</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌ يونيورسٽي</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94511</id>
    <revision>
      <id>369430</id>
      <timestamp>2026-04-02T11:44:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سنڌ ۾ سرڪاري يونيورسٽيون]]</comment>
      <origin>369430</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="58" sha1="f8dprewsyyyb2alp9xb9hemrzed7s93" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌ ۾ سرڪاري يونيورسٽيون]]</text>
      <sha1>f8dprewsyyyb2alp9xb9hemrzed7s93</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>زمرو:سنڌ ۾ سرڪاري يونيورسٽيون</title>
    <ns>14</ns>
    <id>94512</id>
    <revision>
      <id>369431</id>
      <timestamp>2026-04-02T11:45:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Memon2025</username>
        <id>21315</id>
      </contributor>
      <comment>نئون صفحو: [[زمرو:سنڌ ۾ يونيورسٽيون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ سرڪاري يونيورسٽيون]]</comment>
      <origin>369431</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="112" sha1="7asfcmpxq2wuwejmpbdf0293fbroimy" xml:space="preserve">[[زمرو:سنڌ ۾ يونيورسٽيون]]
[[زمرو:پاڪستان ۾ سرڪاري يونيورسٽيون]]</text>
      <sha1>7asfcmpxq2wuwejmpbdf0293fbroimy</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>