وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 14 16435 370154 322300 2026-04-05T13:36:11Z Ibne maryam 17680 370154 wikitext text/x-wiki {{portal|سائنس}} هي [[سائنس]] سان لاڳاپيل [[:وڪيپيڊيا:باب|وڪيپيڊيا بابن]] لاءِ اعليٰ سطحي جو '''زمرو''' آهي. مکيه باب '''[[:باب:سائنس]]''' آهي. {{Portal category}} [[زمرو:سائنس]] [[زمرو:سائنس جا باب]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] [[زمرو:سائنس وڪيپيڊيا انتظاميا|باب]] 9xddmd2qltfp3t8d5i8k1ic5me13x6z 0 16920 370276 369924 2026-04-06T07:21:01Z Intisar Ali 8681 370276 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}} | native_name = <!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--> | image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg<!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--> | alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير | caption = خامنئي 2017ع ۾ | order = ٻيون | office = ايران جو سپريم ليڊر | president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو'' | ''هو پاڻ'' | [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]] | [[محمد خاتمي]] | [[محمود احمدي نژاد]] | [[حسن روحاني]] | [[ابراهيم رئيسي]] | [[محمد مخبر]] (قائم مقام) | [[مسعود پزشڪيان]] }} | primeminister = [[مير حسين موسوي]]<br />(آگسٽ 1989ع تائين) | term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}} | term_end = 28 فيبروري 2026ع | predecessor = [[روح الله خميني]] | successor = [[مجتبيٰ خامنئي]] | order1 = ٽيون | office1 = ايران جو صدر | 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}} | 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}} | 2blankname1 = وزيراعظم | 2namedata1 = مير حسين موسوي | term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع | term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع | predecessor1 = [[محمد علي رجائي]] | successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني {{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}} | office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين | appointed2 = روح الله خميني | predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو'' | successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني | term_start2 = 7 فيبروري 1988ع | term_end2 = 4 جون 1989ع | office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر | term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع | term_end3 = 4 جون 1989ع | constituency3 = [[تهران صوبو]] | majority3 = 2,800,353 (87.8%)<ref>{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول ("Who came first in the first election of the Experts?" )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}</ref> | office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر | term_start4 = 28 مئي 1980ع | term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع | constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]] | majority4 = 1,405,976 (65.8%)<ref>{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}</ref> | office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]] | term_start5 = 14 جنوري 1980ع | term_end5 = 28 فيبروري 2026ع | appointer5 = روح الله خميني | 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}} | 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو'' | [[احمد جنتي]] | [[احمد خاتمي]] | [[ڪاظم صديقي]] | [[علي موحدي ڪرماني]] | [[محمد حسن ابوترابي فرد]] | [[محمد جواد حاج علي اڪبري]] }} | predecessor5 = [[حسين علي منتظري]] | successor5 = خالي {{Collapsed infobox section end}} | birth_name = علي حسيني خامنئي | birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}} | birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]] | death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}} | death_place = [[تهران]]، ايران | party = {{plainlist| * [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع) * [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع) * [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع) }} | otherparty = | spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}} | children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن | father = [[جواد خامنئي]] | mother = خديجه ميردامادي | relatives = [[خامنئي خاندان]] | education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}} | signature = | website = {{URL|english.khamenei.ir}} | allegiance = <!-- اسلامي جمهوريه ايران --> | branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}} | serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}} | commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]] | battles = {{tree list}} * [[ايران-عراق جنگ]] ** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]<ref name="raee">{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}</ref> * [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]] * [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}} {{tree list/end}} | module = {{Infobox religious biography|embed=yes | main_interests = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]<ref name="cgie"> Velayati, Ali Akbar. "Ayatollah Ali Khamenei". The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). Archived from the original on 11 February 2017. Retrieved 3 April 2017. </ref> | notable_ideas = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]] | jurisprudence = [[جعفري]] | creed = [[اصولي]] | teacher = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني<ref name="cgie"/>}}}} | module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾<br />حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي<br />رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}} | footnotes = | death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]] }} ''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.<ref name="الطاف">[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ<!-- Bot generated title -->]</ref> صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي. سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.<ref name="الطاف"/> خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.<ref>Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.</ref> خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.<ref>Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".</ref> 1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.<ref name="USHR2015">{{cite report |title=Iran 2015 Human Rights Report |author=United States Department of State |publisher=U.S. Department of State |year=2016 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf |access-date=16 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214101328/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf |archive-date=14 December 2022 |url-status=bot: unknown }}</ref> 1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".</ref> اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>Baker, Lauren (2017).</ref> سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.<ref>International political reports on Iran foreign policy.</ref> خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.<ref>Middle East political analysis reports.</ref> خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.<ref>Committee to Protect Journalists reports.</ref> 2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.<ref>US Sanctions Reports 2019.</ref> آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.<ref>Iran International News, 2026.</ref> اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.<ref>Reuters News, 2026.</ref> ==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر== === ابتدائي زندگي === ==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ==== [[File:The oldest photo of Ayatollah Khamenei at the age of one and a half 02.jpg|250px|سيد علي خامنائي جي ڏيڍ سال جي عمر ۾ نڪتل ھڪ تصوير]] [[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.<ref name="ولايتي"> ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱. </ref>سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.<ref name="OxfordIslam"> {{cite encyclopedia |title=Khameneʿi, ʿAlī |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press |year=2009 |url=https://books.google.com.pk/books/about/The_Oxford_Encyclopedia_of_the_Islamic_W.html?id=oMDZAQAACAAJ |access-date=16 January 2023 }} </ref>سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.<ref name="ولايتي"/> هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.<ref name="ولايتي"/> علي خامنائي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو. [[File:Childhood photo of Seyed Ali Khamenei.jpg|سيد علي خامنائي جي ننڍپڻ جي تصوير]] ==== ديني تعليم ==== [[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.<ref>Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.</ref> پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي ديني تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.<ref>Hovsepian-Bearce.</ref> هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.<ref name="ولايتي"/> [[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.<ref name=" OxfordIslam"/> علي خامنائيءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾ پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي [[شيخ هاشم قاضيويني]] ۽ [[آيت الله ميلاني]] هن جا معلم رهيا. 1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.<ref name="ولايتي"/><ref name="OxfordIslam"/>. === اسلامي انقلاب کان اڳ سرگرميون === [[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.<ref name="Hovsepian62"> {{cite book |last=Hovsepian-Bearce |first=Yvette |title=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |year=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |page=62 }} </ref> پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.<ref name="Hovsepian62"/> پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.<ref>Iran historical sources.</ref> نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.<ref name="Hovsepian62"/> [[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.<ref>Iran political history sources.</ref> 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنائي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.<ref name="الطاف"/> ====سياسي سرگرميون ۽ گرفتاريون==== [[File:خامنه‌ای زندان.jpg|thumb|250px|فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسرائيل جي بالادستي بابت تقرير سبب خامنه‌ای جي پهرين گرفتاري خرداد ۱۳۴۲ ۾ بيرجند ۾ ٿي.]] خامنائي [[خراسان]] جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ [[بيرجند]] ۾ منبرن ۽ مجلسن ۾ تقريرون ڪندو هو، جتي هو فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسلامي معاشرن تي اسرائيل جي بالادستي جهڙن مسئلن بابت ڳالهائيندو هو. انهن تقريرن کان پوءِ پهلوي حڪومت کيس پهريون ڀيرو ۱۲ [[خرداد]] ۱۳۴۲ (2 جون 1963) تي بيرجند ۾ شهرباني وسيلي گرفتار ڪري جيل ۾ وڌو. ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ جي احتجاجن کان پوءِ کيس بيرجند کان مشهد منتقل ڪري فوجي حراست واري هنڌ حوالي ڪيو ويو. هن گرفتاري دوران سندس قيد جو عرصو 10 ڏينهن ٻڌايو ويو آهي. جيل مان پهرين آزادي کان پوءِ، هو سيد هادي ميلاني جي گهر ۾ ٿيندڙ انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪندو رهيو، جيڪي خميني جي تحريڪ کي سندس غير موجودگي ۾ جاري رکڻ لاءِ منعقد ٿينديون هيون — ڇو ته هو نظر بند هو — ۽ هن ميلاني سان پنهنجو رابطو برقرار رکيو. ڪجهه وقت کان پوءِ هو قم ويو ۽ اتي پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. [[سيد محمود طالقاني]]، [[يدالله سحابي]] ۽ [[مھدي بازرگان]] جي حمايت ۾، جيڪي سيد [[روح الله خميني]] جي حمايت سبب قيد هئا، هن انهن ڏانهن ٽيليگرام موڪليا. هن خراساني طلاب کي خميني جي نظر بندي خلاف احتجاج لاءِ اڳواڻي ڪئي ۽ ان وقت جي وزيراعظم [[حسن علي منصور]] کي خط لکيو<ref name="ولايتي"/>. سندس ٻي گرفتاري [[زاهدان]] جي سفر سان لاڳاپيل هئي. [[دي]] ۱۳۴۲ (جنوري 1963ع) ۾ هو پنهنجي ڪجهه دوستن سان گڏ [[ڪرمان]] ويو، ۽ ڪرمان ۾ ٽي ڏينهن رهڻ، تقريرون ڪرڻ ۽ شهر جي عالمن ۽ طالبن سان ملاقاتن کان پوءِ زاهدان روانو ٿيو. اتي پڻ سندس تقريرن ۽ سياسي سرگرمين سبب کيس ٻيهر شهرباني گرفتار ڪيو ۽ ۱۲ بهمن تي ساواڪ حوالي ڪيو ويو، ۽ اتان کيس [[تھران]] جي [[قزل قلعه جيل]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو. خامنه‌ای ساڳئي سال [[اسفند]] ۾ هن شرط تي آزاد ٿيو ته هو تهران کان ٻاهر نه ويندو، ۽ 1979ع جي انقلاب جي ڪاميابي تائين هو هميشه پهلوي حڪومت جي سيڪيورٽي ادارن جي نگراني هيٺ رهيو. ۱۳۴۳ (1964) جي سرءُ ۾ مشهد واپس اچڻ کان پوءِ، پنهنجي والد جي سنڀال سان گڏ هن پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. ۲۹ [[بھمن]] ۱۳۴۳ تي سيد روح الله خميني جي جلاوطني کان پوءِ، هن امير عباس هويدا کي خطاب ڪندي هڪ خط ذريعي احتجاج ڪيو. هن [[عبدالرحيم رباني شيرازي]]، [[محمد حسيني بهشتي]]، [[علي فيض مشڪيني]]، [[احمد آذري قمي]]، [[علي قدوسي]]، [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]، [[سيد محمد خامنائي]] ۽ [[محمد تقي مصباح يزدي]] جهڙن عالمن سان گڏ هڪ يارهن ڄڻن جي ٽولي ٺاهي، جنهن جو مقصد پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد ڪرڻ هو. هي ٽولو، جيڪو قم جي حوزہ علميه جي پهرين ڳجهي تنظيم طور سڃاتو وڃي ٿو، ۱۳۴۵ (1966ع) جي آخر ۾ [[ساواڪ]] طرفان ظاهر ڪيو ويو، ۽ خامنائي به انهيءَ سبب تعاقب هيٺ آيو. هن دور ۾ خامنائي “اسلام جي دائري ۾ مستقبل” نالي ڪتاب جو ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو. ساواڪ هن ڪتاب کي ضبط ڪيو پر کيس گرفتار نه ڪري سگهي. ڪجهه وقت کان پوءِ هو مسجد اميرالمؤمنين جو امام مقرر ٿيو. هن ۱۳۴۹ (1970ع) جي بهار ۾ گڏجاڻين جو هڪ سلسلو به منعقد ڪيو، جنهن جي جدوجهد جو بنياد اسلامي جهان بيني ۽ اسلامي نظريي جي ترتيب تي ٻڌل هو. سيد حسين قمي جي گرفتاري ۽ خامنه‌ای جي احتجاج کان پوءِ، ساواڪ کيس ٽيون ڀيرو ۱۴ فروردين ۱۳۴۶ تي [[مجتبيٰ قزويني]] جي جنازي جي موقعي تي گرفتار ڪيو. هو انهيءَ سال ۲۶ [[تير]] تائين حراست ۾ رهيو. [[File:Ebrat-Museum-Tehran-9.jpg|thumb |ساواڪ جي گڏيل دھشتگردي روڪ ڪميٽي جو جيل، جتي خامنائي جنوري 1975 کان سيپٽمبر 1975 تائين قيد رهيو۔]] ۱۳۵۰ کان ۱۳۵۳ (1971–1974ع) جي وچ واري عرصي ۾، خامنائي جا قرآن جي تفسير ۽ نظريي بابت درس مشهد جي ٽن مسجدن — مسجد ڪرامت، مسجد امام حسن ۽ مسجد ميرزا جعفر — ۾ ٿيندا هئا. انهن سرگرمين سبب ساواڪ دي ۱۳۵۳ (جنوري 1975ع) ۾ مشهد ۾ سندس گهر جي تلاشي ورتي، کيس گرفتار ڪيو ۽ سندس ڪيترائي نوٽس ۽ لکڻيون ضبط ڪيون. فروردين ۱۳۵۲ (اپريل 1973ع) ۾ خامنائي تبليغ لاءِ [[نيشاپور]] ويو ۽ اتي جي مسجدن ۾ گڏجاڻيون منعقد ڪيون. خرداد ۱۳۵۲ (جون 1973ع) ۾ ساواڪ مسجد امام حسن ۽ سندس گهر ۾ ٿيندڙ تفسير جون ڪلاسن بند ڪرائي ڇڏيون. آذر ۱۳۵۲ (ڊسمبر 1973ع) ۾ مشهد جي مسجد ڪرامت جي باني ۽ واقف جي دعوت تي هن اتي ٻيهر پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون، پر ساواڪ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. آبان ۱۳۵۳ (نومبر 1974ع) ۾ محمد مفتح جي دعوت تي هن تهران جي مسجد جاويد ۾ تقرير ڪئي. [[دي]] ۱۳۵۳ ۾ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو ۽ تهران ۾ گڏيل مخالف تخريب ڪميٽي جي جيل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. سندس پنهنجي بيان موجب، قيد جو هي عرصو سندس لاءِ سڀ کان وڌيڪ ڏکيو ۽ سخت دور هو. آخرڪار، هو ۲ [[شھريور]] ۱۳۵۴ (24 آگسٽ 1975) تي جيل مان آزاد ٿيو<ref name=" ولايتي"/>. آزادي کان پوءِ هو مشهد موٽي آيو ۽ ٻيهر پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو، پر کيس اڳين وانگر ڪلاس هلائڻ جي اجازت نه ڏني وئي. ساواڪ طرفان پنهنجي پنجين گرفتاري بابت خامنائي لکي ٿو: {{quote|1969ع کان ايران ۾ هٿياربند جدوجهد جي تيارين جا آثار محسوس ٿيڻ لڳا هئا. اڳوڻي حڪومت جي ڪارروائي ڪندڙ ادارن جي حساسيت ۽ سختي به منهنجي حوالي سان وڌي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مختلف نشانين مان اندازو لڳايو هو ته اهڙي تحريڪ منهنجي جهڙن ماڻهن سان لاڳاپي کان سواءِ نٿي ٿي سگهي. 1971ع ۾ مون کي ٻيهر، پنجون ڀيرو، جيل موڪليو ويو. جيل ۾ ساواڪ جو تشدد وارو رويو صاف ظاهر ڪري رهيو هو ته حڪومت کي هٿياربند جدوجهد ڪندڙ تحريڪن جي اسلامي فڪر جي مرڪزن سان ڳنڍجڻ کان سخت خوف هو، ۽ اها ڳالهه قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي ته مشهد ۽ تهران ۾ منهنجون فڪري ۽ تبليغي سرگرميون انهن تحريڪن کان الڳ ۽ بي تعلق آهن. آزادي کان پوءِ، تفسير جي عام درس ۽ ڳجهن نظرياتي ڪلاسن جو دائرو وڌيڪ وڌي ويو.|<ref name="HamshahriBio">{{cite web |title=زندگی‌نامه رهبرعالی قدر انقلاب |website=همشهری |url=https://www.hamshahrionline.ir |publisher=همشهری آنلاین |language=فارسی }}</ref>}} ====آخري گرفتاري ۽ جلاوطني==== [[سيد مصطفيٰ خميني]] جي وفات کان پوءِ جدوجهد وڌيڪ سنجيده ٿي وئي. پهلوي حڪومت به انهن سرگرمين جي ردعمل طور، سياسي کليل ماحول جي پاليسي جو اعلان ڪرڻ باوجود، مجاهدن کي دٻائڻ شروع ڪيو. هن پاليسي جي عملدرآمد کان پوءِ ڪجهه مشهور مجاهدن کي جلاوطني جي سزا ڏني وئي، جن ۾ خامنائي به شامل هو. 1977ع جي آخر ۾ پهلوي سيڪيورٽي فورسن کيس گرفتار ڪيو ۽ خراسان جي سماجي سلامتي ڪميشن جي حڪم سان کيس ٽن سالن لاءِ [[ايرانشهر]] جلاوطن ڪيو ويو. پهلوي حڪومت جي آخري سالن تائين کيس ملڪ کان ٻاهر وڃڻ کان به روڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس عراق جي مقدس زيارتن لاءِ وڃڻ ۽ سيد روح‌الله خميني سان ملاقات ڪرڻ جي اجازت نه ڏني وئي هئي.<ref name="ولايتي"/> 1978ع جي وچ ڌاري، جڏهن ايران جي انقلابي تحريڪ زور وٺي رهي هئي، تڏهن کيس جلاوطني مان آزاد ڪيو ويو ۽ هو مشهد موٽي آيو. ايرانشهر جي مسجد آل رسول ۾ سندس سياسي ۽ انقلابي سرگرمين ۽ مختلف ماڻهن جي سندس گهر اچ وڃ سبب سيڪيورٽي فورسز کيس سخت نگراني هيٺ رکيو. 9 اپريل 1978ع تي يزد ۾ ماڻهن جي قتل کان پوءِ، هن ان واقعي جي مذمت ۾ هڪ خط شايع ڪيو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ اعلامي طور ورهايو ويو. 19 جولاءِ 1978ع تي جڏهن مشهد جي حوزي علميه جي طلبائن خامنه‌اي جي جلاوطني خلاف احتجاج ڪيو، ته پوليس ان احتجاج کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="ولايتي"/> ولايتي جي مطابق دائرةالمعارف بزرگ اسلامي ۾، خامنائي جي انقلابي ۽ عوامي سرگرمين سبب سندس جلاوطني جي جاءِ تبديل ڪري جي رفت ڪئي وئي. ان مطابق، 13 آگسٽ 1978ع تي کيس جي رفت جلاوطن ڪيو ويو، جتي هن پهلوي حڪومت خلاف پنهنجي سرگرمين کي جاري رکيو ۽ جامع مسجد ۾ تقريرون ڪيون، جن مان هڪ تقرير 6 سيپٽمبر 1978ع تي ٿي. هن ملڪ جي حالتن ۽ پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد بابت سيد [[علي محمد دستغيب]] کي خط پڻ لکيا ۽ ڪجهه حڪمت عمليون پڻ پيش ڪيون. هن دور ۾ هو ڳجهي نموني حڪومت خلاف انقلابي سرگرمين جاري رکڻ لاءِ ڪهنوج به ويو.<ref name="ولايتي"/> 23 سيپٽمبر 1978ع تي هو ڪهنوج مان نڪري مشهد ويو، جتي هن انقلابي معاملن جي تنظيم ۽ جدوجهد جاري رکي. جڏهن سيد روح‌الله خميني [[فرانس]] ۾ رهائش پذير هو، تڏهن هن خميني جي اتي موجودگي کي ماڻهن جي دلين ۾ اميد ۽ عزم پيدا ٿيڻ جو سبب قرار ڏنو ۽ آخرڪار خميني جي فرانس مان واپسي جو مطالبو ڪيو. مشهد ۾ رهائش دوران سندس انقلابي سرگرميون وڌيڪ تيز ٿي ويون ۽ هن حڪومت خلاف افشاگر تقريرون ڪيون. خميني به ساڻس رابطي ۾ هو ۽ هن سان ۽ صدوقي سان ملاقات جي خواهش ظاهر ڪئي. مشهد جي سعدآباد اسٽيڊيم ۾ ڪيل هڪ تقرير ۾ خامنه‌اي خميني جي واپسي جو مطالبو ڪيو. [[مشھد]]، [[قوچان]]، [[شيروان]] ۽ [[بجنورد]] ۾ سياسي سرگرمين جي شدت سبب سيڪيورٽي فورسن کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. ساواڪ جي دستاويزن ۾ کيس خراسان ۾ انقلاب جي نمايان اڳواڻن مان هڪ قرار ڏنو ويو. حرم امام رضا ۾ عاشورا جي رات واري خطبي دوران، اڳئين روايت جي ابتڙ، جنهن ۾ [[محمدرضا پهلوي]] لاءِ دعا پڙهي ويندي هئي، هن خطبو سيد [[روح‌ الله خميني]] جي نالي سان پڙهيو ۽ مشهد ۾ عاشورا جي مظاهرن کي به منظم ڪيو. هو انهن ماڻهن مان به هو جن مشهد جي شاه رضا اسپتال تي حڪومتي اهلڪارن جي حملي خلاف احتجاج ۽ ڌرڻو ڏنو. هن خراسان جي گورنر هائوس جي ملازمن کي ماڻهن سان شامل ٿيڻ لاءِ مظاهرن ۾ به شرڪت ڪئي ۽ 31 ڊسمبر 1978ع تي ماڻهن جي قتل کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. 12 جنوري 1979ع تي خميني جي حڪم سان کيس اسلامي انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن مان هڪ مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ هن مشهد ڇڏيو ۽ تهران هليو ويو. ايران جي اسلامي انقلاب جي ڪاميابي جي شروعاتي ڏينهن ۾ رفاه اسڪول ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کان پوءِ، هو خميني جي استقبال لاءِ تشهير ڪميٽي جو ذميوار بڻيو. هن بختيار طرفان [[مھرآباد ايئرپورٽ]] بند ڪرڻ خلاف ڌرڻن ۽ بيانن ۽ قراردادون شايع ڪرڻ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي ڌرڻا گهڻو ڪري [[تھران يونيورسٽي]] ۾ ٿيندا هئا. ان کان پوءِ هو گهڻو ڪري سيد روح‌ الله خميني جي دفترِ تبليغات جي ڪميٽي جو ذميوار رهيو ۽ سندس نالي سان هڪ رسالو شايع ڪرڻ جو ذمو به سنڀاليو، جنهن ۾ هن پاڻ به مقالا لکيا.<ref name="ولايتي"/> ===اسلامي انقلاب جا ابتدائي سال=== [[File:Paper news Khomeini made Council of the Islamic Revolution.jpg|thumb|روزنامه اطلاعات:امام خميني اسلامي انقلاب جي ڪائونسل تشڪيل ڏني]] آخرڪار روح‌الله خميني 13 جنوري 1979ع تي انقلاب جي رهبري لاءِ ايران جي [[اسلامي انقلابي ڪائونسل]] قائم ڪئي، ۽ ان جي ٻئي ڏينهن محمدرضا شاه ملڪ ڇڏي هليو ويو. شاه جي نڪرڻ ۽ شاپور بختيار جي حڪومت جي ناڪامي کان پوءِ، خميني 1 فيبروري تي [[فرانس]] جي جلاوطني مان ايران واپس آيو، ۽ 4 فيبروري تي فوج جي غيرجانبداري جي اعلان کان پوءِ مهدي بازرگان جي وزيراعظم ٿيڻ سان ايران جي عبوري حڪومت قائم ٿي. آخرڪار 11 فيبروري 1979ع تي انقلاب ڪامياب ٿيو.<ref name="ولايتي"/> ====انقلابي ڪائونسل==== اسلامي جمهوريه ۾ خامنائي جي شروعاتي ڪردارن مان هڪ سندس انقلابي ڪائونسل ۾ رڪنيت ۽ سرگرمي هئي. هي ڪائونسل [[روح‌الله خميني]] جي حڪم سان نومبر 1978ع جي شروعات کان قائم ٿي ۽ ان جا ميمبر تدريجي طور سندس طرفان چونڊيا ويا، ۽ سرڪاري طور 12 جنوري 1979ع تي قائم ٿي.<ref name="ولايتي"/> جنوري 1979ع جي آخر ۾ خامنه‌اي مرتضيٰ مطهري جي تجويز تي انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش سوم) دوران کودکی و مدرسه |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی |archive-url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |archive-date= |dead-url=yes }}</ref> ان وقت ڪائونسل اهم فيصلن جي ذميوار هئي، جن ۾ پهلوي حڪومت جي اهلڪارن ۽ پرڏيهي ملڪن جي اهلڪارن سان ڳالهين شامل هيون.<ref name="ولايتي"/> انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن جي ترتيب ۾ ان جي چار دورن دوران ڪيترائي ڀيرا تبديليون ٿيڻ باوجود، ۽ 20 جولاءِ 1980ع تي ان جي سرگرمين جي پڄاڻي تائين، خامنه‌اي ان جو مستقل ميمبر رهيو.<ref name="ولايتي"/> جولاءِ 1979ع جي آخر ۾ عبوري حڪومت ۽ انقلابي ڪائونسل جي ضم ٿيڻ کان پوءِ، ڪائونسل جا ڪجهه ميمبر مختلف وزارتن ۾ شامل ٿيا ۽ خامنه‌اي کي وزارت دفاع ۾ انقلابي معاملن جو نائب مقرر ڪيو ويو. <ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش دهم)- راهیابی به حلقه خاص خمینی |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17_khamenei_biography_32/24689962.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> ان وقت مصطفيٰ چمران وزير دفاع هو. کيس سيڪيورٽي وزيرن جي ڪميشن جو ميمبر پڻ مقرر ڪيو ويو، جيڪا پوليس، فوجي ۽ سيڪيورٽي معاملن جي نگراني ۽ ذميواري سنڀاليندي هئي. انقلابي ڪائونسل طرفان سندس ٻين ذميوارين ۾ دستاويزن جي مرڪز جي ذميواري ۽ 24 نومبر 1979ع تي اسلامي انقلابي پاسداران سپاه جي نگراني شامل هئي. هن 24 فيبروري 1980ع تي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ سبب سپاه جي نگراني جي ذميواري تان استعيفيٰ ڏني.<ref name="ولايتي"/><ref name="ريڊيو فردہ">{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش یازدهم)-جبهه‌گیری در برابر اولین رئیس‌جمهوری منتخب ایران |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> ====مجلس جي نمائندگي==== [[File:President Ali Khamenei speech at 2nd legislature of the Islamic Republic of Iran (Cropped).jpg|thumb|علي خامنائي اسيمبلي ۾ تقرير ڪندي]] مارچ 1980ع ۾ اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن لاءِ اميدوار ٿيڻ کان پوءِ، خامنه‌اي کي هڪ وڏي اتحاد جي حمايت حاصل ٿي جنهن ۾ [[جامعه روحانيت مبارز تهران]]، [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] ۽ ٻيون ڪيترائي اسلامي تنظيمون ۽ گروهه شامل هئا.<ref name="ولايتي"/> مئي 1980ع ۾ [[فخرالدين حجازي]]، [[حسن حبيبي]]، [[مھدي بازرگان]] ۽ [[علي اڪبر معين‌فر]] کان پوءِ، [[تھران]] جي چونڊ تڪ ۾ پنجين نمبر تي اچي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين دور ۾ چونڊيو ويو. <ref name=" ريڊيو فردہ"/> پارليامينٽ ۾ هو دفاعي معاملن جي ڪميشن جو ميمبر ۽ چيئرمين هو.<ref name="ولايتي"/> سندس نمائندگي دوران اهم موقفن مان هڪ ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت لاءِ سياسي طور نااهل قرار ڏيڻ واري تجويز جي حمايت ۾ سندس تقريرون هيون.<ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوازدهم)-در مجلس اول علیه بنی‌صدر»، رادیوفردا |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> 22 سيپٽمبر 1980ع تي ايران-عراق جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ ۽ جنگي محاذن تي موجودگي سبب هو پارليامينٽ جي اجلاس ۾ گهٽ شرڪت ڪندو هو، ۽ 27 جون 1981ع تي سخت زخمي ٿيڻ کان پوءِ هو رڳو ڪڏهن ڪڏهن پارليامينٽ ۾ حاضر ٿيو. آڪٽوبر 1981ع جي صدارتي چونڊن ۾ چونڊجڻ کان پوءِ هن پارليامينٽ ڇڏي.<ref name="ولايتي"/> ====جمعي جي نماز جي امامت==== [[File:Jumu'ah pray Ali Kamenei as Jumu'ah Imam.jpg|thumb|تھران ۾ جمعي جي نماز جو خطبو ڏيندي]] خامنائي کي تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد<ref name="الطاف"/> 13 جنوري 1980ع تي روح‌الله خميني طرفان تهران جو امام جمعه مقرر ڪيو ويو.<ref name="ولايتي"/> گذريل چاليهه سالن ۾ سندس امامت جمعه جي دور کي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن دوران هن 240 کان وڌيڪ ڀيرا نماز پڙهائي. پهريون دور 18 جنوري 1980ع کان 27 جون 1981ع تي سندس خلاف حملي تائين جاري رهيو. ٻيون دور حملي کان ڪجهه مهينا پوءِ کان وٺي سندس رهبر چونڊجڻ تائين جاري رهيو.<ref name=" ھمشھر "/> هن دور دوران 15 مارچ 1985ع تي سندس امامت هيٺ جمعي جي نماز دوران بم ڌماڪو ٿيو جنهن ۾ 14 ماڻهو مارجي ويا ۽ 88 زخمي ٿيا.<ref name="تسنيم">{{cite web |title=خامنه‌ای به جوانان فرانسه: از رئیس‌جمهورتان بپرسید چرا تردید در هولوکاست، جُرم اما اهانت به پیامبر آزاد است؟ |website=تسنیم |url=https://www.tasnimnews.com |publisher=خبرگزاری تسنیم |language=فارسی }}</ref> ٽيون دور سندس رهبري جي دور کان اڄ تائين جاري آهي. 17 جون 2019ع جي جمعي جي نماز فيبروري 2012ع کان پوءِ سندس پهرين جمعي جي نماز هئي.<ref name="ھمشھر">{{cite web |title=تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال |website=همشهری آنلاین |url=https://www.hamshahrionline.ir |publisher=همشهری آنلاین |language=فارسی }}</ref> ====مسجد ابوذر ۾ قاتلاڻو حملو==== 27 جون 1981ع تي تقرير دوران خامنائي تي قاتلاڻو حملو ڪيو ويو. ان وقت هو اسلامي مشاورتي اسيمبلي جو ميمبر ۽ تهران جو امام جمعه هو. هي حملو پارليامينٽ طرفان ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت تان هٽائڻ کان لڳ ڀڳ هڪ هفتي پوءِ ٿيو. هن واقعي کان هڪ ڏينهن پوءِ تهران ۾ اسلامي جمهوريه پارٽي جي مرڪز تي ڌماڪي ۾ پارٽي جا ڪيترائي ميمبر، جن ۾ [[سيد محمد بهشتي]] به شامل هو، مارجي ويا. <ref name="BBC">{{cite web |title=ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد |website=بی‌بی‌سی فارسی |url=https://www.bbc.com/persian |publisher=بی‌بی‌سی |language=فارسی }}</ref> [[File:Ayatolla Ali Khamenei in Hospital after Assassination by khamenei.ir02.jpg|thumb|آيت الله علي خامنائي قاتلاڻي حملي بعد اسپتال ۾ ]] ٽيپ رڪارڊر جنهن جي اندر بم رکيل هو، تقرير ڪندڙ جي کاٻي پاسي دل جي ويجهو رکيو ويو هو. هڪ محافظ ٽيپ رڪارڊر کي ٿورو ساڄي پاسي منتقل ڪيو ۽ خامنه‌اي به مائيڪروفون کان پري ٿي ويو. تقرير شروع ٿيڻ کان ڪجهه منٽن پوءِ بم ڌماڪو ٿيو. خامنائي سخت زخمي ٿي بيهوش ٿي ويو. کيس بهارلو اسپتال منتقل ڪيو ويو ۽ پوءِ وڌيڪ علاج لاءِ تهران هارٽ اسپتال منتقل ڪيو ويو. هڪ محافظ چيو ته جڏهن هو ٽربيون وٽ پهتو ته هن ٽيپ رڪارڊر جي اندروني ڀت تي لکيل ڏٺو: "اسلامي جمهوريه لاءِ فرقان گروپ جو پهريون عيد جو تحفو!". ڊاڪٽرن سندس ساڄي هٿ جي چمڙي جي مرمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس ساڄو هٿ ڪم ڪرڻ کان محروم ٿي ويو. <ref name="RadioFarda3">{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنه‌ای ترور شد»، رادیو فردا |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی |dead-url=yes }}</ref> [[احمد قديريان]] هن حملي کي [[جواد قديري]] ۽ مجاهدين خلق تنظيم جو ڪم قرار ڏئي ٿو.<ref name="خبر">{{cite web |title=عامل و طراح سوءقصد به جان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسی بود؟ / شباهت‌های دو گروه تروریستی |website=خبرآنلاین |url=https://www.khabaronline.ir |publisher=خبرآنلاین |language=فارسی }}</ref> ايرج مصداقي، قديري نالي ڪنهن شخص جي موجودگي کي رد ڪندي، هن حملي جو ذميوار اروج اميرخان‌زاده نالي شخص کي قرار ڏئي ٿو، جيڪو [[رهروان فرقان]] گروپ جو ميمبر هو. اميرخان‌زاده چيو هو ته هن رهروان فرقان جي بنياد وجهڻ ۾ ايرج افشاري نالي هڪ ٻئي شخص سان گڏ شرڪت ڪئي هئي.<ref name="BBC"></ref> ====ايران-عراق جنگ دوران==== [[File:Ali Khamenei (right) in trench during Iran-Iraq war.jpg|thumb|ايران عراق جنگ دوران علي خامنائي (تصوير ۾ ساڄي پاسي کان) ھڪ خندق ۾ ويٺل]] [[علي اڪبر ولايتي]] جي مطابق، خامنائي [[ايران عراق جنگ]] جي شروعاتي ڪلاڪن کان ئي جنگي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. [[عراق]] جي ايران تي حملي جي ڪجهه ڪلاڪن کان پوءِ هن ريڊيو تان عراق جي فوج جي حملي بابت پهريون اطلاع جاري ڪيو. 27 سيپٽمبر 1980ع تي هو جنگي محاذن تي ويو ته جيئن محاذن جي صورتحال ۽ انهن علائقن ۾ ايراني فوجن جي امڪانن بابت رپورٽ تيار ڪري، جن تي عراقي فوج حملو ڪيو هو، ۽ دشمن سان مقابلي لاءِ فوجن جي تنظيم ۾ مدد ڪري. ان بنياد تي هو ڏاکڻي محاذ ڏانهن ويو ۽ 1981ع جي بهار جي وچ تائين اتي رهيو. ان کان پوءِ هو اولهه واري محاذ تي به حاضر رهيو. محاذن تي سندس موجودگي مڪمل وقت لاءِ نه هوندي هئي؛ هو جمعي جي نماز پڙهائڻ جهڙن ڪمن لاءِ تهران ايندو ويندو رهندو هو. محاذن تي سندس گهڻو وقت غير منظم جنگن جي هيڊڪوارٽر جي هدايت، پٺڀرائي ۽ آپريشنن جي منصوبابندي ۾ گذرندو هو. هن هيڊڪوارٽر جي ڪاررواين مان هڪ، جنهن ۾ خامنه‌اي جو ڪردار هو، ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ خاص فوجي گروهن جي ٺهڻ هئي. [[خرمشهر]]، [[آبادان]] ۽ [[سوسنگرد]] جي محاذن جي مدد ۾ هن مؤثر ڪردار ادا ڪيو ۽ سپاه پاسداران ۽ بسيج جهڙين عوامي فوجي قوتن کي مضبوط ڪرڻ ۽ انهن جي فني ۽ سامان جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ٻين ڪوششن مان هڪ سپاه ۽ فوج جي وچ ۾ محاذن ۽ فوجي آپريشنن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هئي. [[روح‌ الله خميني]] جي حڪم سان 12 آڪٽوبر 1980ع تي اعليٰ قومي دفاع ڪائونسل سڀني جنگي معاملن جي ذميواري سنڀالي، ۽ 10 مئي 1980ع تي خامنه‌اي هن ڪائونسل ۾ خميني جو نمائندو ۽ ان جو ترجمان مقرر ٿيو. هن عرصي دوران هو جنگي معاملن ۾ خميني جو صلاحڪار پڻ هو. خامنه‌اي آبادان جي گهيري کي ٽوڙڻ واري آپريشن ۾ سڌي طرح موجود هو.<ref name="ولايتي"/> [[File:Ayatollah Khamenei Visiting Division 31 of Ashura in 1988 by Khamenei.ir 12 (c).jpg|thumb|آيت الله خامنائي 1988ع ۾ ايراني فوج جي 31ھين ڊويزن جي دوري دوران]] [[ابوالحسن بني‌صدر]] جي دعويٰ مطابق، جيڪو ان وقت هٿياربند فوجن جو سپهه سالار هو، خامنائي ڪرخائي ڪور جي جنگ ۾ محاذ تي موجود هو، پر آپريشن واري علائقي مان سندس نڪرڻ سبب فوجين جو حوصلو ڪمزور ٿيو ۽ ڪجهه سپاهي ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |title=بنی صدر: آقای خامنه‌ای از روحانیان انقلابی خیلی عقب‌تر بود |website=بی‌بی‌سی فارسی |url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml |publisher=بی‌بی‌سی |language=فارسی |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml |archive-date=1 September 2012 |url-status=dead }}</ref> ٻي طرف، مشرق نيوز ويب سائيٽ اميرحسين ثابتِي جي حوالي سان دعويٰ ڪري ٿي ته جنگ دوران اهڙو ڪو واقعو پيش نه آيو هو ۽ ڪنهن به مجاهد جي يادگيرين ۾ اهڙي ڳالهه جو ذڪر موجود نه آهي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته 1981ع ۾ پارليامينٽ جي ڪجهه ميمبرن خامنائي کان جنگ جي ناڪامي بابت سوال ڪيو هو، نه ته سندس مبينا فرار بابت. ان حوالي سان اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي 21 جون 1981ع واري اجلاس ۾ خامنائي چيو: «ان واقعي ۾ ڪو به قصوروار نه هو؛ سڀني پنهنجي پوري ڪوشش ڪئي ۽ مون ڪا به غداري نه ڏٺي.» <ref>{{cite web |title=دروغ‌های بنی صدر پیرامون امام خامنه ای |website=مشرق نیوز |url=https://www.mashreghnews.ir/news/68892/%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%BA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C |publisher=مشرق نیوز |language=فارسی }}</ref> 1988ع جي اونهاري ۾ [[ايران]] طرفان [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جي قرارداد 598 قبول ڪرڻ سان جنگ ختم ٿي وئي. [[سلامتي ڪائونسل جي قرارداد نمبر 598|قرارداد 598]] جي قبوليت 17 جولاءِ 1988ع تي هڪ اجلاس ۾، جنهن جي صدارت خامنائي ڪري رهيو هو ۽ جنهن ۾ اعليٰ حڪومتي عملدار موجود هئا، منظور ڪئي وئي، ۽ خميني به ان کي قبول ڪيو. ان فيصلي کان پوءِ خامنائي، صدر جي حيثيت سان، 18 جولاءِ 1988ع تي گڏيل قومن جي ان وقت جي سيڪريٽري جنرل خاوِير [[پيريز ڊي ڪوئيار]] کي خط لکي ايران طرفان قرارداد 598 جي قبوليت جو اعلان ڪيو.<ref name="ولايتي"/> [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ هڪ بم ڦاٽڻ تي شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.<ref name="الطاف"/> ==جمھوري رياست دوران== [[File:Ali Khamenei first presidency decree by Rohullah Khomeini (8).jpg|thumb|1981ع ۾ خامنائي جي صدارتي حڪم جي نفاذ جي تقريب]] [[محمد علي رجائي]]، ايران جي ٻئي صدر، جي قتل کان پوءِ [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] جي مرڪزي ڪائونسل ۽ [[قم]] جي ديني علميه جي عالمن جي جماعت گڏيل طور خامنائي کي صدارتي اميدوار طور چونڊيو. [[روح‌ الله خميني]]، جيڪو عالمن جي صدر ٿيڻ جي حق ۾ نه هو، تنهن هوندي به سندس اميدواري جي منظوري ڏني. چونڊن ۾ سندس اهم حامين مان هڪ امام خط جي قوتن جو وڏو اتحاد هو. چونڊون 2 آڪٽوبر 1981ع تي ٿيون ۽ خامنائي اڪثريت ووٽ (95.11٪) حاصل ڪري صدر چونڊيو ويو. 9 آڪٽوبر 1981ع تي روح‌ الله خميني سندس صدارتي مقرري جي توثيق ڪئي ۽ 13 آڪٽوبر تي هن اسلامي مشاورتي اسيمبلي ۾ ايران جي اسلامي جمهوريه جي ٽئين صدر طور حلف کنيو.<ref name=" ولايتي "/> 19 آڪٽوبر 1981ع تي خامنائي [[علي اڪبر ولايتي]] کي وزيراعظم طور اسلامي مشاورتي اسيمبلي آڏو پيش ڪيو، پر هو نمائندن جي اڪثريت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. 26 آڪٽوبر 1981ع تي هن ميرحسين موسوي کي وزيراعظم طور پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو ۽ موسوي نمائندن جي اڪثريت ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name=" ولايتي "/> [[File:Ali Khamenei (Left) - Mir-Hossein Mousavi (Right) (2).jpg|thumb|علي خامنائي (تصوير ۾ کاٻي پاسي) مير حسن موسوي سان گڏ ويٺل ]] خامنائي پنهنجي صدارت اهڙي وقت شروع ڪئي جڏهن صدارتي اداري وٽ مناسب انتظامي ڍانچو موجود نه هو. صدر جي مدد لاءِ صلاحڪار گروهه ۽ ورڪنگ گروهه اڃا ٺهيل نه هئا، جنهن سبب صدارتي اداري جي ڪارڪردگي ۾ ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيا. آهستي آهستي صدارتي دفتر ڪيترن ئي صلاحڪارن ۽ ورڪنگ گروهن سان گڏ ٺهيو. شروعات ۾ خامنائي پنهنجي ڪوششن جو هڪ حصو صدارتي دفتر ۽ صدارتي اداري جي ڍانچي کي ترتيب ڏيڻ لاءِ وقف ڪيو. بعد ۾ صدر جي اختيارن ۽ ذميوارين جي وضاحت ۾ ابهام سبب—جنهن جي کوٽ پهرين دور دوران وزيراعظم سان لاڳاپن ۾ ظاهر ٿي—صدر جي اختيارن بابت قانون تيار ڪيو ويو ۽ 6 مئي 1986ع تي [[اسلامي مشاورتي اسيمبلي]] طرفان منظور ڪيو ويو. خامنائي ۽ موسوي مختلف معاملن ۾ اختلاف راءِ رکندا هئا، جن ۾ معاشي پاليسي ۽ وزيرن جي چونڊ شامل هئي. سيد [[مصطفيٰ مير سليم]] جي مطابق، خامنائي جو خيال هو ته نجي شعبي کي معاشي سرگرمين ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ گهرجي، جڏهن ته موسوي ان جي مخالفت ڪندو هو<ref>خبرآنلاین، «روایت میرسلیم از اختلاف نظرها بین خامنه‌ای و موسوی»، خبرگزاری خبرآنلاین.</ref>. انهن اختلافن سبب صدارتي دور جي پهرين چئن سالن ۾ خامنائي ٻيهر صدارتي چونڊن ۾ حصو وٺڻ نه پئي چاهيو، پر جڏهن خميني ان کي سندس شرعي ذميواري قرار ڏنو، تڏهن هن چوٿين صدارتي چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ۽ خميني کان درخواست ڪئي ته کيس وزيراعظم جي چونڊ ۾ آزاد ڇڏيو وڃي، جنهن کي خميني قبول ڪيو.<ref name=" ولايتي "/> ٻيهر صدر چونڊجڻ کان پوءِ، جڏهن وزيراعظم جي چونڊ جو وقت آيو ۽ اهو واضح ٿيو ته هو ڪنهن ٻئي شخص کي وزيراعظم بڻائڻ چاهي ٿو، ته ڪجهه فوجي اڳواڻن، جن جي اڳواڻي محسن رضائي ڪري رهيو هو، خميني کي ٻڌايو ته جنگي محاذن تي اڳڀرائي ميرحسين موسوي جي ٻيهر وزيراعظم ٿيڻ تي دارومدار رکي ٿي.<ref name=" ولايتي "/> خميني جنگ جي ضرورتن سبب هن راءِ کي قبول ڪيو ۽ خامنائي کي حڪم ڏنو ته موسوي کي وزيراعظم طور پيش ڪري. پنهنجي مخالفت جي باوجود، خامنه‌اي موسوي کي پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو. پارليامينٽ جي 99 ميمبرن موسوي جي وزارت عظميٰ خلاف ووٽ ڏنو، ۽ خامنائي هڪ تقرير ۾ چيو: «اهي 99 ماڻهو نه آهن، مون سان گڏ اسين هڪ سئو آهيون.» <ref>خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «بازخوانی یک واقعه تاریخی / رئیس‌جمهوری که مظلوم بود و به مخالفت با ولایت متهم شد»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/80674248</ref> صدارت جي ٻئي دور دوران صدر ۽ وزيراعظم جي وچ ۾ اختلاف جاري رهيا ۽ ڪجهه معاملن ۾، جهڙوڪ ڪابينا جي ميمبرن جي چونڊ ۾، وڌيڪ وڌي ويا.<ref name=" ولايتي "/> پنهنجي ستن سالن جي صدارتي دور دوران، جيڪو جنگ جي دور سان گڏ هو، هن پنهنجي گهڻين پرڏيهي ڳالهين کي امن وفدن سان ڳالهين لاءِ وقف ڪيو، جيڪي ثالثي لاءِ مقرر ڪيا ويا هئا. پنهنجي صدارت دوران، خميني جي جنگي محاذن تي وڃڻ جي مخالفت سبب، هو رڳو محدود دورا ڪندو هو. هن دور ۾ خامنه‌اي جنگي پٺڀرائي جي اعليٰ ڪائونسل جو سربراهه هو. هي ڪائونسل 1986ع ۾ جنگ جي خاص حالتن سبب قائم ڪئي وئي ته جيئن ملڪ جي وسيلن کي بهتر نموني جنگ جي خدمت ۾ استعمال ڪري سگهجي ۽ جنگي محاذن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ فوجي ۽ وسيلن جي بهتر تنظيم ڪئي وڃي. 8 فيبروري 1988ع تي سندس استفسار جي جواب ۾ خميني اعلان ڪيو ته هن ڪائونسل جا فيصلا جنگ جي پڄاڻي تائين لازمي طور نافذ هوندا.<ref name=" ولايتي "/> 24 اپريل 1989ع تي جاري ڪيل حڪم ۾ خميني آئين جي نظرثاني واري ڪائونسل مقرر ڪئي، جيڪا 20 ميمبرن تي مشتمل هئي، جن ۾ خامنائي به پهريون نائب چيئرمين طور شامل هو، ته جيئن آئين جي نظرثاني ۽ تڪميل ڪئي وڃي. خامنائي جي اٺن سالن جي صدارتي دور دوران، ايران جي پرڏيهي پاليسي ۽ سفارتي نظام وڌيڪ سرگرم ٿيو. پنهنجي پهرين صدارتي دور ۾، 6 سيپٽمبر کان 11 سيپٽمبر 1984ع تائين هن [[شام]]، [[لبيا]] ۽ [[الجزائر]] جو دورو ڪيو؛ ۽ پنهنجي ٻئي دور ۾، 13 جنوري کان 23 جنوري 1986ع تائين هن [[پاڪستان]]، [[تنزانيا]]، [[زمبابوي]]، [[انگولا]] ۽ [[موزمبيق]] جو دورو ڪيو. هن غير وابسته ملڪن جي اٺين سربراهي اجلاس ۾ شرڪت لاءِ ٻيهر زمبابوي ([[هراري]]) جو سفر ڪيو. هن سفر دوران هن اجلاس ۾ تقرير ڪئي ۽ انهن ملڪن جي ڪجهه اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. 21 فيبروري کان 25 فيبروري 1989ع تائين هن [[يوگوسلاويا]] ۽ [[رومانيا]] جو دورو ڪيو، ۽ 9 مئي کان 16 مئي 1989ع تائين [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] جو دورو ڪيو. 22 سيپٽمبر 1987ع تي خامنائي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] جي 42هين اجلاس ۾ شرڪت ڪئي ۽ پنهنجي تقرير ۾ [[اسلامي جمهوريه ايران]] جي بنيادي نظرين ۽ موقفن جي وضاحت ڪئي. هن سفر کي نيويارڪ ۾ رهندڙ ايراني ۽ مسلمانن ۽ عالمي صحافت طرفان ڀليڪار مليو. پرڏيهي پاليسي جي ميدان ۾ خامنائي جي ٻين قدمن ۾ [[افغانستان]]، [[عراق]] ۽ [[لبنان]] ۾ شيعه سياسي گروهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، انهن جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ عراق جي اعليٰ اسلامي ڪائونسل جي قيام ۾ مدد شامل هئي. هن دور ۾ لبنان، [[فلسطين]]، عراق ۽ افغانستان ۾ اسلامي ويڙهاڪن لاءِ ايران جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name="ولايتي"/> [[File:President Ali Khamenei in 42nd United Nations General Assembly (1).jpg|thumb|علي خامنائي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي 42ھي اجلاس کي خطاب ڪندي]] مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقاتون، مختلف ادارن ۽ تنظيمن جا دورا، منصوبن جي افتتاحي تقريبن ۾ شرڪت، ڪانفرنسن ۾ شرڪت ۽ صوبائي دورا، خامنه‌اي جي صدارتي دور دوران سندس ٻين سرگرمين ۾ شامل هئا. ولايتي جي چوڻ موجب، ملڪ جي مختلف صوبن ۽ علائقن ڏانهن خامنائي جا دورا مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقات ڪرڻ، مقامي عملدارن جي وچ ۾ اختلاف حل ڪرڻ، جنگ سان لاڳاپيل معاملن ۽ [[پاسداران انقلاب]] ۽ فوج جي وچ ۾ سهڪار جي پيروي ڪرڻ، شهرن ۽ ڳوٺن جي عالمن ۽ بزرگن سان ملاقات ڪرڻ ۽ معاشي مسئلن ۽ مشڪلاتن جو جائزو وٺڻ جهڙين سرگرمين لاءِ هوندا هئا، جيڪي سندس مسلسل سرگرمين مان هيون.<ref name="ولايتي"/> ===ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جي سربراهي=== 30 آگسٽ 1983ع تي، خامنائي ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر ۾ پهرين وڏي تبديلي آندي ۽ روح‌ الله خميني جي حڪم ۽ پنهنجي تجويز جي بنياد تي انتظامي عملدارن کي شامل ڪري ان کي مضبوط ڪيو. ان کان پوءِ ڪجهه انتظامي عملدار، جهڙوڪ وزيراعظم، ثقافت ۽ اعليٰ تعليم جو وزير، ثقافت ۽ اسلامي ارشاد جو وزير، ۽ جهاد دانشگاھي جي چونڊيل ٻه شاگرد هن هيڊڪوارٽر ۾ شامل ڪيا ويا. يونيورسٽين جي ٻيهر کولڻ، تعليمي ادارن جي واڌ ۽ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جي سرگرمين جي واڌ کان پوءِ، خامنه‌اي روح‌الله خميني جي 10 ڊسمبر 1984ع واري پيغام جي بنياد تي هيڊڪوارٽر ۾ ٻي وڏي تبديلي آندي. هن تبديلي ۾ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جو نالو تبديل ڪري ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل رکيو ويو، نئين ميمبرن جي جوڙجڪ سان ڪائونسل ٺاهي وئي ۽ صدر هن ڪائونسل جو سربراهه بڻيو. <ref name="ولايتي"/><ref name="ارنا">خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «دربارهٔ شورای عالی انقلاب فرهنگی»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/83585931</ref> ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جو ٽيون دور 1996ع ۾، سندس اڳواڻي واري دور ۾ قائم ٿيو. هن هڪ حڪم ذريعي ڪائونسل جا نوان ميمبر مقرر ڪيا ۽ ڪائونسل جي حيثيت ۽ ذميوارين جي اهميت تي زور ڏنو<ref name="ارنا"/>. ===مجمع تشخيص مصلحت نظام جي سربراهي=== اسلامي مشاورتي اسيمبلي (پارليامينٽ) ۽ گارڊين ڪائونسل جي وچ ۾ مختلف بلن جي منظوري بابت اختلافن کان پوءِ، روح‌الله خميني ملڪ جي اڳواڻن جي خط جي جواب ۾ 6 فيبروري 1988ع (17 بهمن 1366) تي مجمع تشخيص مصلحت جي قيام سان اتفاق ڪيو. ان بنياد تي خامنه‌اي مجمع تشخيص مصلحت جو پهريون سربراهه بڻيو. هن پنهنجي صدارتي دور جي پڄاڻي تائين هي عهدو سنڀاليو.<ref name="ولايتي"/> ==سندس رھبري وارو دور== ===بطور رھبر سندس چونڊ=== [[حسين علي منتظري]] کي خميني جي جانشيني لاءِ قائم مقام اڳواڻ طور چونڊيو ويو هو. خميني جي زندگي جي آخري سالن ۾ سندس ۽ منتظري جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا ۽ منتظري کي جانشين واري حيثيت مان هٽايو ويو. [38][39][40] خميني جي وفات کان پوءِ هڪ موجوده مرجع تقليد کي چونڊڻ بابت بحث ٿيو، ۽ ان وقت صرف [[سيد محمد رضا گلپايگاني]] جو نالو پيش ٿيو، پر هن معاملي تي ڪو اتفاق نه ٿي سگهيو. [39] گڏيل قيادت (شورائي رهبري) جو خيال پڻ پيش ڪيو ويو، پر اهو ڪافي ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. جڏهن فردي رهبري لاءِ خامنائي جو نالو پيش ڪيو ويو، تڏهن [[هاشمي رفسنجاني]] موجود ماڻهن جي درخواست تي خميني جا اهي بيان بيان ڪيا جيڪي نظام جي مستقبل جي رهبري لاءِ خامنائي جي صلاحيت بابت هئا. آخرڪار موجود 74 ميمبرن مان 60 ميمبرن خامنائي جي عارضي رهبري جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جيتوڻيڪ هن پاڻ واضح طور مخالفت ڪئي ۽ پاڻ کي هن عهدي لاءِ لائق نه سمجهيو.<ref name="ولايتي"/>[41][42] 4 جون 1989ع (14 خرداد 1368) تي [[مجلس خبرگان رهبري]] خامنائي کي، جيڪو ان وقت صدر هو، ايران جي اسلامي جمهوريه جو عارضي اڳواڻ چونڊيو. [43] ولايتـي جي چوڻ موجب، خميني جي وفات کان پوءِ خامنائي جو رهبري جي عهدي تي چونڊجڻ اسلامي جمهوريه جي تاريخ جي اهم موڙن مان هڪ هو. هڪ طرف خميني لاءِ ڪنهن واضح جانشين جي چونڊ نه ٿيڻ، ۽ ٻي طرف ايران ۽ عراق جي وچ ۾ «نه جنگ ۽ نه امن» واري صورتحال ۽ عالمي طاقتن ۽ اسلامي جمهوريه جي وچ ۾ جاري دشمنين، ايران جي تاريخ جي هن دور کي خاص حساسيت ۽ اهميت ڏني.<ref name="ولايتي"/> آئين ۾ نظرثاني ۽ عوامي ريفرنڊم ٿيڻ کان پوءِ، مجلس خبرگان نئين آئين جي بنياد تي ٻيهر خامنه‌اي جي رهبري بابت ووٽنگ ڪئي ۽ اڪثريت کيس اڳواڻ چونڊيو. <ref name="ولايتي"/> ===رهبري جي دور جا واقعا=== خامنائي جي رهبري وارو دور وسيع احتجاجن سان گڏ رهيو آهي، پر هو انهن واقعن کي تسليم نٿو ڪري ۽ انهن کي دٻائڻ جو حڪم ڏئي ٿو<ref name="BBC-Protests">بی‌بی‌سی فارسی، «واکنش خامنه‌ای در سه دهه حکمرانی به اعتراضات چه بوده؟»، ۱۱ مهر ۱۴۰۱، https://www.bbc.com/persian/iran-features-63100098</ref>. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ايران ۾ ٿيندڙ لاڳاتار قتلن دوران، ڪجهه منحرف ۽ اسلامي جمهوريه جا مخالف وزارت انٽيليجنس جي اهلڪارن جي هٿان قتل ڪيا ويا<ref name="BBC-ChainMurders">بی‌بی‌سی فارسی، «قتل‌های زنجیره‌ای ایران، بیست سال بعد»، ۳۰ آبان ۱۳۹۷، https://www.bbc.com/persian/iran-46297953</ref>. خامنائي انهن قتلن کي تمام خراب ۽ نفرت جوڳا واقعا قرار ڏنو ۽ انهن کي غيرقانوني سڏيو<ref name="IranIntl-ChainMurders">ایران اینترنشنال، «آیت‌الله خامنه‌ای و «قتل‌های زنجیره‌ای»»، ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸، https://old.iranintl.com/ايران/آیت‌الله-خامنه‌ای-و-قتل‌های-زنجیره‌ای</ref>. جولاءِ 1999ع ۾، اخبار سلام جي بندش خلاف احتجاجن کان پوءِ، سادن ڪپڙن ۾ ماڻهو ۽ سيڪيورٽي اهلڪار [[تھران يونيورسٽي]] جي هاسٽلن تي حملو ڪيو ۽ ڪيترن ئي شاگردن کي مارڪٽ ۽ گرفتار ڪيو. احتجاج ملڪ جي ڪيترن ئي شهرن ۾ 14 جولاءِ تائين جاري رهيا<ref name="VOA-ProtestsHistory">صدای آمریکا، «مروری بر اعتراضات مردمی پس از انقلاب اسلامی ایران؛ از مبارزه با حجاب اجباری تا مطالبات معیشتی»، بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی، https://ir.voanews.com/a/major-protests-in-iran-post-revolution/6316847.html</ref>. خامنائي جي هڪ تقرير موجب، ڪيترين اخبارن کي وڏي پيماني تي بند ڪيو ويو ۽ لڳ ڀڳ هڪ هزار صحافي بيروزگار ٿي ويا<ref name="BBC-PressClosure1999">بی‌بی‌سی فارسی. «۲۰ سالگی توقیف مطبوعات؛ "غمی که دائمی‌شد"». وبگاه بی‌بی‌سی فارسی. https://www.bbc.com/persian/iran-features-52388017</ref>. 31 جولاءِ 2018ع تي سون جي قيمتن ۾ واڌ ۽ ڊالر جي مقابلي ۾ ريال جي قدر ۾ سخت گهٽتائي سبب 2018ع جا احتجاج ٿيا<ref name="VOA-2018Protests">Voice of America, “Iran Protests Spread to 10 Cities in Widest Unrest Since January,” VOA News, 2018, https://web.archive.org/web/20190327145956/https://www.voanews.com/a/iran-protests-spread-to-10-cities-in-widest-unrest-since-january/4511936.html</ref>. نومبر 2019ع ۾ پيٽرول جي قيمت ۾ اوچتي واڌ کان پوءِ ڪيترن ئي شهرن ۾ وسيع مظاهرا شروع ٿيا، جن کي ايران جي ماڻهن جو پهريون وڏي پيماني وارو قتل عام قرار ڏنو ويو آهي. احتجاج جي ٻئي ڏينهن (16 نومبر) پارليامينٽ جي «اميد» نالي ڌڙي هڪ هنگامي بل تيار ڪيو ته پيٽرول جي قيمت ٻيهر اڳئين سطح تي آندي وڃي ۽ اهو بل ايندڙ ڏينهن پارليامينٽ جي صدارتي بورڊ کي پيش ڪرڻو هو<ref name="DW-Gasoline2019">دویچه‌وله فارسی. «خیز نمایندگان برای تک نرخی کردن بنزین؛ حرکتی سیاسی یا مردمی؟». وبگاه دویچه‌وله فارسی. https://www.dw.com/fa-ir/خیز-نمایندگان-برای-تک-نرخی-کردن-بنزین-حرکتی-سیاسی-یا-مردمی/a-51455251</ref>. پر 17 نومبر تي خامنائي جي تقرير ۽ ٽنهي رياستي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪرڻ جي زور ڏيڻ کان پوءِ، ان ڌڙي جي ترجمان اعلان ڪيو ته اسلامي جمهوريه جي اڳواڻ جي زور ڀرڻ سبب اهو بل ايجنڊا مان ڪڍي ڇڏيو ويو آهي<ref name="DW-Gasoline2019"/>. علي خامنائي پنهنجي تقرير ۾ پيٽرول جي قيمت وڌائڻ بابت ٽنهي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪئي<ref name="IRNA-GasolineSupport">خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). «حمایت مقام معظم رهبری از تصمیم سران سه قوه». وبگاه ایرنا. https://www.irna.ir/news/83559704</ref><ref name="Euronews-Gasoline2019">یورونیوز فارسی، «رهبر ایران با حمایت از افزایش بهای بنزین: تخریب و آتش زدن کار اشرار است»، ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹، https://farsi.euronews.com/2019/11/17/iran-s-khamenei-backed-gasoline-price-rising-and-blames-enemies-for-sabotage-in-protests</ref>. ساڳئي وقت، پارليامينٽ جي ميمبر محمود صادقي چيو ته اڳواڻ نمائندن ڏانهن هڪ نوٽ موڪليو جنهن ۾ کين ٽنهي ادارن جي فيصلي جي مخالفت نه ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي<ref>صدای آمریکا، «حکم حکومتی خامنه‌ای؛ نمایندگان مجلس حتی اختیار مخالفت با افزایش سه‌برابری قیمت بنزین را هم ندارند»، ۳ آذر ۱۳۹۸، https://ir.voanews.com/a/iran-protest-parlemanto/5178897.html</ref>. رائٽرز جي 23 ڊسمبر 2019ع واري رپورٽ موجب، نومبر 2019ع جي احتجاجن شروع ٿيڻ کان ڪجهه ڏينهن پوءِ خامنائي اهلڪارن جي احتجاجن سان نمٽڻ جي طريقي تي تنقيد ڪئي ۽ اعليٰ سيڪيورٽي عملدارن ۽ ٻين حڪومتي اهلڪارن کي چيو: «اسلامي جمهوريه خطري ۾ آهي. ڪنهن به طريقي سان احتجاج ختم ڪريو. اهو منهنجو حڪم آهي.»<ref name="RadioFarda-Reuters1500">رادیو فردا. «رویترز: خامنه‌ای دستور داد «هر کار لازم است بکنید»، «۱۵۰۰» نفر کشته شدند». وبگاه رادیو فردا. https://www.radiofarda.com/a/reuters-on-khamenei-1500-protesters-killed/30339975.html</ref><ref name="VOA-Reuters1500">صدای آمریکا. «رویترز: با دستور خامنه‌ای حدود ۱۵۰۰ نفر از معترضان کشته شدند». وبگاه صدای آمریکا. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5216587.html</ref> [[علي شمخاني]] جي چوڻ موجب، خامنائي چيو ته اهي عام شهري جيڪي ڪنهن به ڪردار کان سواءِ ۽ جهيڙن جي وچ ۾ مارجي ويا، انهن کي شهيد سمجهيو وڃي<ref>بی‌بی‌سی فارسی، «موافقت رهبر ایران با 'شهید' خواندن بعضی کشته‌شدگان اعتراض‌های آبان»، ۱۳ آذر ۱۳۹۸، https://www.bbc.com/persian/iran-50659530</ref>. جنوري 2020ع ۾، [[سپاھ پاسداران انقلاب اسلامي]] جي قدس فورس جو ڪمانڊر [[قاسم سليماني]] [[بغداد]] جي بين الاقوامي هوائي اڏي تي آمريڪا جي هوائي حملي ۾ مارجي ويو<ref>United States Department of State. «U.S. Department of State». Archived from the original on 30 December 1996. Retrieved 3 January 2020. https://www.state.gov/</ref>، ۽ ان کان پوءِ ايران آمريڪا جي [[عين الاسد بيس]] تي بيلسٽڪ ميزائلن سان حملو ڪيو.<ref name="Independent-MissileAttack">ایندیپندنت فارسی. «سپاه از حمله سنگین موشکی به پایگاه هوایی آمریکا در عراق خبر داد». ۸ ژانویه ۲۰۲۰. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.independentpersian.com/node/36141</ref> سپاھ طرفان [[يوڪرين]] جي مسافر جهاز تي ميزائل حملي کي لڪائڻ کان پوءِ جنوري 2020ع جا احتجاج ٿيا، جن دوران خامنائي خلاف وڌيڪ نعرا لڳايا ويا.<ref name="RadioZamaneh-Polytechnic">رادیو زمانه. «شعار در برابر پلی‌تکنیک: مرگ بر این ولایت، این همه سال جنایت». Radio Zamaneh. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳.</ref><ref>رادیو فردا. «اعتراض‌ها به سرنگونی هواپیمای مسافربری توسط سپاه، به شهرهای مختلف کشیده شد». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/30372730.html</ref><ref>رادیو فردا. «از «این ماه ماه آخره» تا «فرمانده کل قوا، استعفا، استعفا»». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۳. https://web.archive.org/web/20200116203424/https://www.radiofarda.com/a/slogans_iran_protests_leader_revolutionary_guards/30373178.html</ref><ref>صدای آمریکا. «ادامه اعتراضات دانشجویان به شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی؛ دست‌کم ۴ دانشجو در اعتراضات بازداشت شدند». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5243237.html</ref> ان کان پوءِ خامنائي، بطور سپريم ڪمانڊر، معافي نه گهري ۽ رڳو تعزيت ڪئي ۽ سپاھ جي ڪمانڊرن جو «ماڻهن کي وضاحت ڏيڻ» تي شڪريو ادا ڪيو. هن حڪومت ۽ سپاه جي لڪائڻ واري عمل خلاف احتجاج ڪندڙن کي پرڏيهي ميڊيا جي دوکي ۾ آيل قرار ڏنو.<ref>رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html</ref> هن اهو پڻ چيو ته قاسم سليماني جي جنازي ۾ شرڪت ڪندڙ ايران جا ماڻهو آهن، نه اهي جيڪي جهاز حادثي جي احتجاجن دوران سندس تصويرون ڦاڙيون ۽ هن ۽ سپاه خلاف نعرا هنيا.<ref>رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html</ref> [[مھسا اميني]] جي موت کان پوءِ سيپٽمبر 2022ع کان ملڪ جي اڪثر شهرن ۾ احتجاج شروع ٿيا. گارڊين اخبار جي مطابق، اهي احتجاج انقلاب کان پوءِ حڪومت لاءِ سڀ کان وڏو چئلينج ھئا.<ref name="RadioFarda-SisterStatement">Radio Farda. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». Archived from the original on 7 December 2022. Retrieved 24 December 2022. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html</ref> ڊسمبر 2022ع ۾، خامنائي جي ڀيڻ 2022ع جي ايران بغاوت دوران خامنائي ۽ سندس «آمرانه خلافت» کان لاتعلقي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جو آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط طور پنهنجي ڪرائي جي ماڻهن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ايران جي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»<ref>رادیو فردا. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۲۲. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html</ref> 25 نومبر 2022ع تي خامنائي احتجاجن کي دٻائڻ ۾ شامل بسيج فورسن جي واکاڻ ڪندي چيو: «بسيجي ثقافت گمنام مجاهدن جي ثقافت آهي، جيڪي بغير ڪنهن اميد جي ۽ خطرو کڻي پنهنجي سڄي وجود کي ملڪ جي خدمت لاءِ وقف ڪن ٿا ۽ ٻين کي بچائڻ لاءِ پاڻ مظلوم بڻجن ٿا، جيئن تازين واقعن ۾ بسيجي ميدان ۾ مظلومانه طور موجود هئا ته جيئن قوم فساد ڪندڙن ۽ غافل يا ڪرائي جي عنصرن جي ڪري مظلوم نه ٿئي.»<ref>صدای آمریکا. «خامنه‌ای از شبه نظامیان بسیجی موظف به سرکوب معترضان تمجید کرد». ۲۶ نوامبر ۲۰۲۲. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://www.darivoa.com/a/6851114.html</ref> 2022ع جي ايران بغاوت جي ڏهين هفتي ۾ خامنائي احتجاجن کي فساد قرار ڏنو ۽ ڌمڪي ڏني ته «شرارت جو ڄار» ختم ڪيو ويندو ۽ احتجاج ڪندڙن کي سندن ڏوهن مطابق سزا ڏيڻ جو مطالبو ڪيو.<ref>صدای آمریکا. «دهمین هفته اعتراض‌های سراسری؛ خامنه‌ای: «بساط شرارت» جمع خواهد شد». ۱۹ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-khamenei-threatens-protesters/6841481.html</ref> خامنائي جي «شرارت جو ڄار ختم ڪرڻ» واري حڪم کان پوءِ، ايران جي اولهه وارن علائقن، خاص طور تي [[ڪردستان صوبو، ايران|ڪردستان]]، [[ڪرمان شاه صوبو، ايران|ڪرمان شاہ]] ۽ [[اولھ آذربائيجان صوبو، ايران|اولھ آذربائيجان]] صوبن ۾ سرڪاري فورسن جي ڪارروائين ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 400 احتجاج ڪندڙ شهري سيڪيورٽي فورسن جي هٿان مارجي ويا.<ref>صدای آمریکا. «سازمان‌های حقوق‌بشری: حدود ۵۰ معترض طی یک هفته در کردستان، کرمانشاه و آذربایجان‌غربی کشته شدند». ۲۱ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-kurdistan-protests/6843762.html</ref> اسرائيل ۽ حماس جي جنگ کان پوءِ، خامنائي 10 آڪٽوبر 2023ع تي [[امام علي آفيسر يونيورسٽي]] ۾ چيو: «اسان هوشيار منصوبه سازن ۽ فلسطيني نوجوانن جي پيشاني ۽ بازو کي چميون ٿا، پر جيڪي چون ٿا ته تازو واقعو غير فلسطيني ماڻهن جو ڪم آهي، اهي غلط حساب لڳائي رهيا آهن.» ساڳئي ڏينهن پنهنجي سوشل ميڊيا اڪائونٽ تي هن حملي جي پهرين ڏينهن لکيو: «اسان چيو هو ته اسان اوهان وٽ اينداسين.» ۽ [[ايڪس، سوشل ميڊيا|ايڪس]] (Twitter) تي هڪ پوسٽ ۾ لکيو: «صهيوني حڪومت فلسطين جي ماڻهن ۽ علائقي ۾ مزاحمتي قوتن جي هٿان ختم ٿي ويندي.»<ref>صدای آمریکا. «علی خامنه‌ای حملات حماس را «حماسه» نامید و از طراحان آن تقدیر کرد». ۱۰ اکتبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://ir.voanews.com/a/ali-khamenei-called-the-attacks-of-hamas-epic-and-praised-its-designers/7304168.html</ref> سيد [[حسن نصرالله]] جي قتل جي خبر اچڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ، [[رائيٽرز ايجنسي|رائٽرز]] ڄاڻايل ذريعن جي حوالي سان رپورٽ ڏني ته ايران جو اڳواڻ علي خامنائي «سخت سيڪيورٽي انتظامن» هيٺ «هڪ محفوظ هنڌ» تي منتقل ڪيو ويو آهي. اهو پهريون ڀيرو هو جو چيو ويو ته [[بنيامين نتنياهو]] جي ڌمڪين کان پوءِ کيس محفوظ هنڌ تي منتقل ڪيو ويو. ڪجهه ڏينهن بعد خامنائي [[امام خميني حسينيه]] ۾، جيڪو سندس عوامي ملاقاتن جو معمولي هنڌ آهي، تقرير ڪئي ۽ «آمريڪا ۽ اولهه وارن ملڪن» کي «امن جا ڪوڙا دعويدار» قرار ڏنو، جن جو «علائقي [وچ اوڀر] مان شر گهٽجڻ گهرجي».<ref>Wintour, Patrick. «Iran braces for Israeli strikes as supreme leader calls for west to leave Middle East». The Guardian. ۲ اکتبر ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۲ اکتبر ۲۰۲۴. https://www.theguardian.com/world/2024/oct/02/iran-braces-israeli-strikes-supreme-leader-west-leave-middle-east</ref><ref>دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. «دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی با رهبر انقلاب». ۱۱ مهر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۱ مهر ۱۴۰۳. https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=57741</ref>. ===ايران–اسرائيل جنگ=== 13 جون 2025 (۲۳ خرداد ۱۴۰۴) تي [[اسرائيل]]، [[اسرائيلي دفاعي فوج]] ۽ [[موساد]] جي ذريعي ايران اندر فوجي هدفن ۽ ايٽمي تنصيبات خلاف وسيع فوجي حملا شروع ڪيا. انهن حملن دوران ايران جي اعليٰ فوجي آفيسرن ۽ ايٽمي سائنسدانن کي به نشانو بڻايو ويو. انهن حملن کان پوءِ، رپورٽن موجب، [[علي خامنائي]] هڪ زيرزميني محفوظ هنڌ تي منتقل ٿي ويو ۽ حفاظتي سببن ڪري اليڪٽرانڪ رابطي جا وسيلا استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو. 26 جون 2025 تي خامنائي هڪ رڪارڊ ڪيل بيان جاري ڪيو جنهن ۾ هن اعلان ڪيو ته ايران اسرائيل ۽ آمريڪا خلاف جنگ ۾ ڪامياب ٿيو آهي. ان بيان جي جواب ۾ آمريڪا جي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] سماجي نيٽ ورڪ «[[ٽروٿ سوشل]]» تي بيان جاري ڪيو ۽ خامنائي جي دعويٰ کي رد ڪندي چيو ته ايران جي فتح بابت بيان حقيقتن جي ابتڙ آهي ۽ هن ايران تي پابندين ۾ نرمي بابت ڪوششن کي روڪي ڇڏيو آهي. ڪجهه هفتن تائين عوامي منظرنامي کان غائب رهڻ کان پوءِ، خامنائي 5 جولاءِ 2025 (۱۴ تير ۱۴۰۴) تي [[محرم]] جي موقعي تي [[حسينيه امام خميني]] ۾ هڪ مذهبي تقريب ۾ ظاهر ٿيو، جيڪو جنگ کان پوء سندس پهريون عوامي ظهور قرار ڏنو ويو. ===ايران جا 2025ع وارا فساد=== 2025 جي ايراني فسادن جي ردعمل ۾، خامنائي پنهنجي عوامي بيانن ۾ چيو ته احتجاج ڪندڙن جا ڪيترائي معاشي مسئلا ـ جهڙوڪ مهانگائي، ريال جي قيمت ۾ گهٽتائي ۽ واپارين کي پيش ايندڙ مشڪلاتون ـجائز آهن، پر هن «احتجاج ڪندڙن» ۽ «فساد ڪندڙن» ۾ فرق ڪيو ۽ چيو: «فساد ڪندڙ کي پنهنجي جاءِ تي ويهارڻ گهرجي.» نيو يارڪ ٽائيمز جي صحافي فرناز فصيحي موجب، وچ اوڀر ۾ آمريڪي فوجي موجودگي وڌڻ کان پوءِ فيبروري 2024ع (بهمن ۱۴۰۴) ۾ خامنائي [[علي لاريجاني]] کي وسيع اختيار ڏنا. خامنائي لاريجاني ۽ ڪجهه سياسي ۽ فوجي ويجهن ماڻهن کي هدايت ڪئي ته جيڪڏهن آمريڪا سان ممڪن جنگ يا سندس موت ٿئي ته اسلامي جمهوريه قائم رهي. ڇهن اعليٰ آفيسرن ۽ پاسداران انقلاب جي ميمبرن موجب، خامنائي هر فوجي ڪمانڊ ۽ سرڪاري عهدن لاءِ، جيڪي هو پاڻ مقرر ڪندو آهي، جانشيني جا چار سطح مقرر ڪيا. هن سڀني قيادتي عهدن تي ويٺلن ماڻهن کي به چيو ته چار متبادل ماڻهو نامزد ڪن ۽ ذميواريون اعتماد وارن محدود ماڻهن جي دائري ۾ ورهائن ته جيئن جيڪڏهن سندس سان رابطو ٽٽي وڃي يا هو مارجي وڃي ته به فيصلا جاري رهن.<ref>Fassihi, Farnaz. "Inside Iran's Preparations for War and Plans for Survival". The New York Times. 22 February 2026. Retrieved 22 February 2026. https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html</ref> === تعليم جو واڌارو === علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.<ref name="الطاف"/> هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“ ==خاندان== خامنائي جو پيءُ، [[سيد جواد خامنائي]]، ۽ سندس ڏاڏو [[سيد حسين خامنائي]] آذري نسل جا عالم هئا جيڪي [[نجف]] ۾ رهندا هئا، ۽ سندس ابن ڏاڏن مان هڪ [[تفرش]] کان [[آذربائيجان]] ڏانهن لڏي ويو هو. سيد حسين خامنائي نجف جي حوزي علميه جي مشهور فقيهن ۽ استادن مان شمار ٿيندو هو. سيد حسين [[تبريز]] جي طالبیه مدرسه ۾ به درس ڏيندو هو ۽ ان شهر جي جامع مسجد جو امام پڻ رهيو.<ref name="ولايتي"/> سيد جواد خامنائي نجف ۾ ڄائو ۽ ننڍپڻ ۾ نجف کان تبريز منتقل ٿيو. نجف ۾ حوزي جا ابتدائي درس مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ايران واپس اچي [[مشهد]] ۾ رهيو، جتي تدريس سان گڏ مشهد جي صديقي بازار مسجد ۽ مسجد گوهرشاد ۾ امام جماعت جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس چاچو سيد محمد خامنائي ۽ سندس ماسڙ محمد خياباني ايران جي مشروطه تحريڪ جا حامي هئا.<ref name="ولايتي"/><ref>{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی8 |عنوان=خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند |ناشر=بی‌بی‌سی فارسی |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> سندس ماءُ خديجه ميردامادي هئي، جيڪا سندس رهبري شروع ٿيڻ کان ٻه مهينا پوءِ وفات ڪري وئي. هوءَ هاشم ميردامادي جي ڌيءَ هئي، جيڪو اصل ۾ [[اصفهان]] جو هو ۽ مشهد ۾ رهندو هو.<ref>{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا21 |عنوان=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش نخست)- تولد و والدین |ناشر=رادیو فردا |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> سيد جواد خامنائي پنهنجي پهرين شادي مان ٽن ڌيئرن علويه، بتول ۽ فاطمه سلطان جو پيءُ هو، جيڪي سڀ فوت ٿي چڪيون آهن. پهرين زال جي وفات کان پوءِ هن خديجه ميردامادي سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس چار پٽ سيد محمد، سيد علي، سيد هادي ۽ سيد حسن ۽ هڪ ڌيءَ [[بدري سادات]] پيدا ٿيا. سيد محمد، وڏو ڀاءُ، آئين ساز ماهرن جي اسيمبلي جو ميمبر هو. هو [[اسلامي مجلس شورا]] جي پهرين ۽ ٻي دور ۾ مشهد جو نمائندو رهيو. نمائندگي دوران سندس مٿان قاتلاڻو حملو ٿيو پر هو بچي ويو. هو [[بنياد حڪمت اسلامي صدرا]] جو سربراهه آهي.<ref>رادیو فردا، «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوم)- معرفی برادران و خواهران»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا22، حاصل ڪيل 2026.</ref> سيد هادي، ننڍو ڀاءُ، پڻ روحاني ۽ سياسي ڪارڪن آهي ۽ مجمع روحانيون مبارز جو ميمبر آهي. هن 2000ع ۾ حيات نو نالي اخبار جاري ڪئي، جيڪا بعد ۾ هڪ توهين آميز ڪارٽون سبب عدالت ويژه روحانيت (ديني عالمن) جي حڪم سان بند ڪئي وئي.<ref>صدای آمریکا، «توضیحات هادی خامنه‌ای در مجلس راجع به کاریکاتور اهانت‌آمیز»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFصدای_آمریکا2، حاصل ڪيل 2026.</ref><ref>بی‌بی‌سی فارسی، «کاریکاتور روزولت در ایران بحران آفرید»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی9، حاصل ڪيل 2026.</ref> سندس سڳي ڀيڻ بدري سادات، [[علي تهراني]] جي زال آهي. ڊسمبر 2022 ۾، ايران جي 2022 واري گوڙ دوران، [[بدري سادات]] خامنائي ۽ سندس «[[مستبدانه خلافت]]» کان علحدگي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جي آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط نموني پنهنجن ڪرائيدارن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»[99] تهراني 1979 واري انقلاب دوران سرگرم روحاني هو، جيڪو بعد ۾ مجاهدين خلق تنظيم سان وابسته ٿيو ۽ عراق هليو ويو. هو 1995 ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ ايران واپس آيو.<ref>نیویورک تایمز، «خواهر رئیس‌جمهور ایران برای پیوستن به شوهرش در عراق از کشور گریخت»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFنیویورک_تایمز1، حاصل ڪيل 2026.</ref> سيد حسن، جيڪو واحد غير روحاني ڀاءُ آهي، وزارت نفت ۾ انتظامي خلاف ورزين جي جاچ بورڊن جو سربراهه، انهن بورڊن ۾ وزير نفت جو نمائندو، ۽ فلم نمائش لائسنس ڪائونسل جو ميمبر رهيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.mashreghnews.ir/news/253025/اعضای-شورای-نمایش-معرفی-شدند |عنوان=اعضای شورای نمایش معرفی شدند |ناشر=مشرق نیوز |ويب سائيٽ=mashreghnews.ir |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> ===زال ۽ ٻار=== خامنائي 1964 جي شروعاتي سرءُ ۾ [[منصوره خجسته باقرزاده]] سان شادي ڪئي.<ref>مشرق. «ماجرای ازدواج سیدعلی/ خطبه عقد را چه کسی خواند؟». ۸ آذر ۱۳۹۱. https://www.mashreghnews.ir/news/172679/ماجرای-ازدواج-سیدعلی-خطبه-عقد-را-چه-کسی-خواند، حاصل ڪيل ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۴.</ref><ref>اسپوتنیک. «همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده». bokroom.ir. [مرده ڪڙي] https://bokroom.ir/news/31729/کتاب-شناسی-امام-رضا-ع، حاصل ڪيل 2026.</ref> هوءَ مشهد جي هڪ مذهبي واپاري خاندان ۾ پرورش پاتي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> خامنائي جي چوڻ موجب، هن ڪڏهن به سرڪاري سياسي سرگرمي ۾ حصو نه ورتو آهي. البت هوءَ عام طور ايران–عراق جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي خاندانن سان ملاقاتون ڪندي آهي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> سندس ڪا به سرڪاري تصوير ميڊيا ۾ شايع نه ڪئي وئي آهي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> خامنائي جا ڇهه ٻار آهن، ٻه ڌيئرون ۽ چار پٽ. ڌيئرن جا نالا بشریٰ ۽ هدیٰ آهن، ۽ پٽن جا نالا مصطفیٰ، مجتبیٰ، مسعود (محسن) ۽ ميثم آهن. سيد مصطفیٰ، وڏو پٽ، گهڻو ڪري حوزي تعليم ۾ مصروف آهي. [[سيد مجتبیٰ خامنائي]] پنهنجي پيءُ وانگر ايران–عراق جنگ ۾ محاذ تي ويو ۽ ڪيترين ڪارروائين ۾ شرڪت ڪئي. سندس [[بسيج]] ۽ سپاه پاسداران سان ويجها لاڳاپا آهن. مجتبیٰ خامنائي کي مستقبل جي رهبري لاءِ ممڪن اميدوارن مان هڪ سمجهيو ويندو ھو. آگسٽ 2022 جي وچ ڌاري مير حسين موسوي به رهبري جي موروثي ٿيڻ بابت خبردار ڪيو. مجلس خبرگان رهبري انهن رپورٽن کي رد ڪيو ۽ انهن کي افواهه قرار ڏنو. سيد مسعود، جيڪو محسن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، [[جامعه مدرسين قم]] جو ميمبر آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجي پيءُ جي يادگيرين کي گڏ ڪرڻ ۽ سندس ويب سائيٽ هلائڻ ۾ مصروف آهي. خامنائي پنهنجي پٽن کي معاشي سرگرمين يا سرڪاري عهدن رکڻ کان منع ڪيو ھو. ==علمي سرگرميون== ===تدريس=== خامنائي مشهد ۾ رهائش جي زماني کان تدريس جي ڪم ۾ مصروف رهيو آهي. شروعات ۾ هن حوزي جي اعليٰ سطحن تي تدريس ڪئي — جنهن ۾ رسائل، مڪاسب ۽ ڪفایه ڪتابن جي تدريس شامل هئي. انقلاب کان پوءِ، پنهنجي صدارت واري دور دوران به هن تفسير قرآن جي تدريس جاري رکي. 1990 کان وٺي هن درس خارج فقه پڙهائڻ شروع ڪيو.<ref name="ولايتي"/> هن هن وقت تائين جهاد ۽ قصاص جهڙا موضوع پڙهايا آهن ۽ هن وقت مڪاسب محرمه (حرام واپار يا ممنوع معاملن) جي تدريس ڪري رهيو آهي. سندس ڪلاسن ۾ لڳ ڀڳ 500 شاگرد شرڪت ڪندا آهن.<ref>رادیو فردا. «درس خارج فقه آیت‌الله خامنه‌ای و تربیت تکنیسین‌های دیوانسالاری مذهبی». radiofarda.com https://radiofarda.com/a/f35_Khamenei_Seminary_Com/2030152.html، حاصل ڪيل 2026.</ref> ===مرجعيت (ديني اختيار)=== ڊسمبر 1994 ۾، محمد علي اراڪي — جيڪو ان وقت جي مراجع تقليد مان هڪ هو — جي وفات کان پوءِ ايندڙ مرجع تقليد جو سوال اٿاريو ويو. ان وقت ڪجهه روحاني عالمن جهڙوڪ [[يوسف صانعي]]، [[فاضل لنڪراني]]،<ref name="ولايتي"/> [[هاشمي شاهرودي]]، [[تسخيري]]، [[جلال الدين طاهري]]، [[رضا استادي]]، [[محمد باقر حڪيم]]، [[حسين راستي ڪاشاني]]، [[هادي روحاني]] ۽ [[محمد مؤمن]]<ref name="ولايتي"/> سندس مرجعيت جي صلاحيت جي تصديق ڪئي.<ref>صالحات. «اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از خامنه‌ای». https://web.archive.org/web/20190112195249/http://salehat.ir/index.php/component/content/article/96-khamenei/feghahat/144--1373-v15-144، حاصل ڪيل 2026.</ref> قم جي جامعه مدرسين ۽ تهران جي جامعه روحانيت مبارز پڻ مرجعيت لاءِ اهل ماڻهن جي هڪ فهرست جاري ڪئي، جنهن ۾ خامنائي جو نالو به شامل هو.<ref name="ولايتي"/> ٻئي طرف، ڪجهه شيعه عالمن جهڙوڪ [[حسين علي منتظري]]، [[سيد محمد حسين فضل الله]]، [[احمد آذري قمي]]، ۽ [[ابوالقاسم خز علي]] کيس [[مرجعيت]] لاءِ اهل نه سمجهيو. [[محسن ڪديور]] جي چوڻ مطابق، ڊسمبر 1994 ۾ طاهري خرم آبادي ۽ مؤمن قمي خامنائي جي چونڊ جي وقت احتجاج طور جامعه مدرسين جي اجلاس مان نڪري ويا، جيتوڻيڪ مؤمن بعد ۾ هن ڳالهه جي ترديد ڪئي.<ref>سایت شخصی کدیور. «مخالفان مرجعیت رهبری در جامعهٔ مدرسین». حاصل ڪيل 2026.</ref> مؤمن ٻين اٺ ماڻهن سان گڏ خامنائي جي نون رڪني فتوٰي ڪائونسل جو ميمبر هو، جيڪا سيد محمود شاهرودي سان گڏ فقهي بحثن ذريعي خامنائي کي فقهي مباحث سيکاريندي هئي. خامنائي جي استفتائن جي پهرين ڪتاب جو نالو درر الفوائد فی أجوبة القائد هو، جيڪو 1992 ۾ شايع ٿيو. آبراهاميَن جي مطابق، جڏهن «حجت الاسلام» خامنائي ايران جو رهبر چونڊيو ويو، تڏهن سرڪاري ميڊيا کيس ۽ اڪبر هاشمي رفسنجاني کي «آيت الله» طور متعارف ڪرايو. حسين باستاني پنهنجي رپورٽ ۾ خامنائي کي نئين رهبر طور مستحڪم ڪرڻ ۽ کيس آيت الله جو لقب ڏيڻ کي سندس قيادت جي شروعاتي دور ۾ هڪ ميڊيا مهم جو نتيجو قرار ڏئي ٿو. خامنائي جي رهبر طور چونڊ تڪراري هئي، ۽ اهو تڪرار ان وقت شروع ٿيو جڏهن خامنائي پاڻ فقهي دليلن جي بنياد تي پنهنجي چونڊ جي سخت مخالفت ڪئي. آئين جي آرٽيڪل 109 مطابق — 1989 جي آئيني ريفرنڊم کان اڳ — رهبر لاءِ هڪ شرط اهو هو ته وٽس فتويٰ ڏيڻ ۽ مرجعيت لاءِ ضروري علمي ۽ تقوائي صلاحيت هجي، جيڪا ان وقت خامنائي وٽ موجود نه هئي. خميني آئين ۾ ترميم ڪرڻ جي گهر ڪئي، جنهن لاءِ آئين جي نظرثاني لاءِ هڪ ڪائونسل قائم ڪئي وئي. هن 29 اپريل 1989 تي علي مشڪيني — آئين نظرثاني ڪائونسل جي سربراهه — کي لکيل خط ۾ لکيو: {{quote|... رهبر لاءِ مرجعيت جي شرط ضروري ناهي. هڪ عادل مجتهد، جيڪو سڄي ملڪ جي مجلس خبرگان طرفان منظور ٿيل هجي، ڪافي آهي.»|}} ==تصنيفون== خامنائي پنهنجي ديني شاگردي واري دور کان لکڻ ۽ تصنيف ڪرڻ شروع ڪيو. اسلامي انقلاب کان اڳ هن ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ شامل آهن: [[علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب، (ڪتاب)|علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب]]، [[قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو، (ڪتاب)|قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو]] ۽ [[پيشوائي صادق، (ڪتاب)|پيشوائي صادق]]. ٻين تصنيفن ۾ شامل آهن: [[گفتار در باب صبر (ڪتاب)|گفتار در باب صدر]]، [[وحدت ۽ تهذيب (ڪتاب)|وحدت ۽ تھذيب]]، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ هنر، دين کي صحيح طرح سمجهڻ، مجموعه پيام، شيعه امامن جون جدوجهدون، خدا جي وحدت جو ذات، قرآن ڏانهن واپسي جي ضرورت، امام سجاد، امام رضا ۽ سندس ولي عهد ٿيڻ سان نسبت<ref>{{حوالو ڪتاب |آخري=Hovsepian-Bearce |پهريون=Yvette |عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |ناشر=Routledge |جاءِ=Abingdon, Oxon |سال=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |صفحو=103 }}</ref> وغيره. ساڳئي دور ۾ هن ڪجهه ڪتاب ترجمو ڪري شايع ڪيا، جن ۾ پنهنجي تحقيق به شامل ڪئي، جن مان ڪجهه هي آهن: [[اسلام جي دائري ۾ مستقبل (سيد قطب)]]<ref>{{حوالو ڪتاب |آخري=Hovsepian-Bearce |پهريون=Yvette |عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |ناشر=Routledge |جاءِ=Abingdon, Oxon |سال=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |صفحو=70 }}</ref>، صلح امام حسن (رازي آل ياسين جو لکيل)، ۽ هندوستان جي آزادي جي تحريڪ ۾ مسلمان (عبدالمنعم نمر جو لکيل).<ref name=" ولايتي "/> هڪ ٻي تصنيف مغربي تمدن خلاف فرد جرم آهي. ان کان علاوه سندس تقريرن جي مجموعن مان به ڪيترائي ڪتاب ترتيب ڏنا ويا آهن، جن ۾ شامل آهن: انسان 250 ساله، ثقافتي يلغار، غنا، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ فلسطين، ۽ ٻه مجاهد امام. مغربي نوجوانن ڏانهن خط خامنائي مغربي ملڪن جي نوجوانن ڏانهن ٻه کليل خط شايع ڪيا. انهن مان پهريون خط جنوري 2015 ۾ شايع ٿيو ۽ ٻيو خط 29 نومبر 2015 تي شايع ٿيو. اهي ٻئي خط سندس سماجي ميڊيا اڪائونٽن جهڙوڪ ٽوئيٽر، فيسبڪ ۽ انسٽاگرام ذريعي جاري ڪيا ويا. جون 2024 ۾، اسرائيل–غزه جنگ خلاف يونيورسٽي ڪيمپسز ۾ ٿيندڙ احتجاجن جي حمايت ۾، خامنائي آمريڪا جي يونيورسٽين ۾ فلسطيني ماڻهن جي حمايت ڪندڙ شاگردن ڏانهن پڻ هڪ خط جاري ڪيو. هن انهن کي «محاذ مقاومت» جو حصو قرار ڏنو. هن خط جي ردعمل ۾ ڪجهه ماڻهن ايران جي اختيارين جي شاگردن جي احتجاجن بابت پاليسين کي ٻٽي معيار قرار ڏنو ۽ ايران ۾ شاگردن جي دٻاءُ جا مثال پيش ڪيا. ثقافتي سرگرميون خامنائي ثقافت کي ملڪ جي بنيادي ترين مسئلن مان هڪ سمجهي ٿو. هن ثقافتي خطرن ۽ نقصانن کي «ثقافتي يلغار»، «ثقافتي شبيخون»، «ثقافتي لٽ مار»، «ثقافتي ناٽو» ۽ «نرم خطرو» جهڙن اصطلاحن سان بيان ڪيو آهي.<ref name=" ولايتي "/> هن انهن خطرن جي مقابلي لاءِ «جهاد تبيين» ۽ «ترڪيب يافته جنگ» جهڙن تصورن تحت مقابلي جي اپيل ڪئي آهي. علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.<ref name="الطاف"/> سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.<ref name="الطاف"/> == قتل == [[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]] 28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}</ref> ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}</ref> ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي <ref name=Gabrelletal02032026>{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}</ref>}}<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}</ref><ref name="Gabrelletal02032026" /><ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}</ref> ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.<ref>{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}</ref> 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.<ref>{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}</ref> [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}</ref> == نوٽ == <references group="lower-alpha"/> ==حوالا== {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:ايران]] [[زمرو:ايراني شخصيتون]] [[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]] [[زمرو:ايران جي حڪومت]] [[زمرو:ايران جي سياست]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:1939ع جون پيدائشون]] glff1244vszw3byelkigvndtmtqnebg 370277 370276 2026-04-06T07:21:46Z Intisar Ali 8681 370277 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}} | native_name = <!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--> | image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg<!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--> | alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير | caption = خامنئي 2017ع ۾ | order = ٻيون | office = ايران جو سپريم ليڊر | president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو'' | ''هو پاڻ'' | [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]] | [[محمد خاتمي]] | [[محمود احمدي نژاد]] | [[حسن روحاني]] | [[ابراهيم رئيسي]] | [[محمد مخبر]] (قائم مقام) | [[مسعود پزشڪيان]] }} | primeminister = [[مير حسين موسوي]]<br />(آگسٽ 1989ع تائين) | term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}} | term_end = 28 فيبروري 2026ع | predecessor = [[روح الله خميني]] | successor = [[مجتبيٰ خامنئي]] | order1 = ٽيون | office1 = ايران جو صدر | 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}} | 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}} | 2blankname1 = وزيراعظم | 2namedata1 = مير حسين موسوي | term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع | term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع | predecessor1 = [[محمد علي رجائي]] | successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني {{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}} | office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين | appointed2 = روح الله خميني | predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو'' | successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني | term_start2 = 7 فيبروري 1988ع | term_end2 = 4 جون 1989ع | office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر | term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع | term_end3 = 4 جون 1989ع | constituency3 = [[تهران صوبو]] | majority3 = 2,800,353 (87.8%)<ref>{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول ("Who came first in the first election of the Experts?" )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}</ref> | office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر | term_start4 = 28 مئي 1980ع | term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع | constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]] | majority4 = 1,405,976 (65.8%)<ref>{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}</ref> | office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]] | term_start5 = 14 جنوري 1980ع | term_end5 = 28 فيبروري 2026ع | appointer5 = روح الله خميني | 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}} | 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو'' | [[احمد جنتي]] | [[احمد خاتمي]] | [[ڪاظم صديقي]] | [[علي موحدي ڪرماني]] | [[محمد حسن ابوترابي فرد]] | [[محمد جواد حاج علي اڪبري]] }} | predecessor5 = [[حسين علي منتظري]] | successor5 = خالي {{Collapsed infobox section end}} | birth_name = علي حسيني خامنئي | birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}} | birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]] | death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}} | death_place = [[تهران]]، ايران | party = {{plainlist| * [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع) * [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع) * [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع) }} | otherparty = | spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}} | children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن | father = [[جواد خامنئي]] | mother = خديجه ميردامادي | relatives = [[خامنئي خاندان]] | education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}} | signature = | website = {{URL|english.khamenei.ir}} | allegiance = <!-- اسلامي جمهوريه ايران --> | branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}} | serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}} | commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]] | battles = {{tree list}} * [[ايران-عراق جنگ]] ** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]<ref name="raee">{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}</ref> * [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]] * [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}} {{tree list/end}} | module = {{Infobox religious biography|embed=yes | main_interests = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]<ref name="cgie"> Velayati, Ali Akbar. "Ayatollah Ali Khamenei". The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). Archived from the original on 11 February 2017. Retrieved 3 April 2017. </ref> | notable_ideas = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]] | jurisprudence = [[جعفري]] | creed = [[اصولي]] | teacher = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني<ref name="cgie"/>}}}} | module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾<br />حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي<br />رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}} | footnotes = | death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]] }} ''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.<ref name="الطاف">[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ<!-- Bot generated title -->]</ref> صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي. سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.<ref name="الطاف"/> خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.<ref>Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.</ref> خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.<ref>Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".</ref> 1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.<ref name="USHR2015">{{cite report |title=Iran 2015 Human Rights Report |author=United States Department of State |publisher=U.S. Department of State |year=2016 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf |access-date=16 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214101328/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf |archive-date=14 December 2022 |url-status=bot: unknown }}</ref> 1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".</ref> اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>Baker, Lauren (2017).</ref> سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.<ref>International political reports on Iran foreign policy.</ref> خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.<ref>Middle East political analysis reports.</ref> خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.<ref>Committee to Protect Journalists reports.</ref> 2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.<ref>US Sanctions Reports 2019.</ref> آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.<ref>Iran International News, 2026.</ref> اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.<ref>Reuters News, 2026.</ref> ==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر== === ابتدائي زندگي === ==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ==== [[File:The oldest photo of Ayatollah Khamenei at the age of one and a half 02.jpg|250px|سيد علي خامنائي جي ڏيڍ سال جي عمر ۾ نڪتل ھڪ تصوير]] [[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.<ref name="ولايتي"> ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱. </ref>سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.<ref name="OxfordIslam"> {{cite encyclopedia |title=Khameneʿi, ʿAlī |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press |year=2009 |url=https://books.google.com.pk/books/about/The_Oxford_Encyclopedia_of_the_Islamic_W.html?id=oMDZAQAACAAJ |access-date=16 January 2023 }} </ref>سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.<ref name="ولايتي"/> هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.<ref name="ولايتي"/> علي خامنائي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو. [[File:Childhood photo of Seyed Ali Khamenei.jpg|سيد علي خامنائي جي ننڍپڻ جي تصوير]] ==== ديني تعليم ==== [[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.<ref>Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.</ref> پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي ديني تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.<ref>Hovsepian-Bearce.</ref> هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.<ref name="ولايتي"/> [[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.<ref name=" OxfordIslam"/> علي خامنائيءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾ پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي [[شيخ هاشم قاضيويني]] ۽ [[آيت الله ميلاني]] هن جا معلم رهيا. 1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.<ref name="ولايتي"/><ref name="OxfordIslam"/>. === اسلامي انقلاب کان اڳ سرگرميون === [[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.<ref name="Hovsepian62"> {{cite book |last=Hovsepian-Bearce |first=Yvette |title=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |year=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |page=62 }} </ref> پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.<ref name="Hovsepian62"/> پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.<ref>Iran historical sources.</ref> نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.<ref name="Hovsepian62"/> [[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.<ref>Iran political history sources.</ref> 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنائي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.<ref name="الطاف"/> ====سياسي سرگرميون ۽ گرفتاريون==== [[File:خامنه‌ای زندان.jpg|thumb|250px|فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسرائيل جي بالادستي بابت تقرير سبب خامنه‌ای جي پهرين گرفتاري خرداد ۱۳۴۲ ۾ بيرجند ۾ ٿي.]] خامنائي [[خراسان]] جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ [[بيرجند]] ۾ منبرن ۽ مجلسن ۾ تقريرون ڪندو هو، جتي هو فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسلامي معاشرن تي اسرائيل جي بالادستي جهڙن مسئلن بابت ڳالهائيندو هو. انهن تقريرن کان پوءِ پهلوي حڪومت کيس پهريون ڀيرو ۱۲ [[خرداد]] ۱۳۴۲ (2 جون 1963) تي بيرجند ۾ شهرباني وسيلي گرفتار ڪري جيل ۾ وڌو. ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ جي احتجاجن کان پوءِ کيس بيرجند کان مشهد منتقل ڪري فوجي حراست واري هنڌ حوالي ڪيو ويو. هن گرفتاري دوران سندس قيد جو عرصو 10 ڏينهن ٻڌايو ويو آهي. جيل مان پهرين آزادي کان پوءِ، هو سيد هادي ميلاني جي گهر ۾ ٿيندڙ انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪندو رهيو، جيڪي خميني جي تحريڪ کي سندس غير موجودگي ۾ جاري رکڻ لاءِ منعقد ٿينديون هيون — ڇو ته هو نظر بند هو — ۽ هن ميلاني سان پنهنجو رابطو برقرار رکيو. ڪجهه وقت کان پوءِ هو قم ويو ۽ اتي پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. [[سيد محمود طالقاني]]، [[يدالله سحابي]] ۽ [[مھدي بازرگان]] جي حمايت ۾، جيڪي سيد [[روح الله خميني]] جي حمايت سبب قيد هئا، هن انهن ڏانهن ٽيليگرام موڪليا. هن خراساني طلاب کي خميني جي نظر بندي خلاف احتجاج لاءِ اڳواڻي ڪئي ۽ ان وقت جي وزيراعظم [[حسن علي منصور]] کي خط لکيو<ref name="ولايتي"/>. سندس ٻي گرفتاري [[زاهدان]] جي سفر سان لاڳاپيل هئي. [[دي]] ۱۳۴۲ (جنوري 1963ع) ۾ هو پنهنجي ڪجهه دوستن سان گڏ [[ڪرمان]] ويو، ۽ ڪرمان ۾ ٽي ڏينهن رهڻ، تقريرون ڪرڻ ۽ شهر جي عالمن ۽ طالبن سان ملاقاتن کان پوءِ زاهدان روانو ٿيو. اتي پڻ سندس تقريرن ۽ سياسي سرگرمين سبب کيس ٻيهر شهرباني گرفتار ڪيو ۽ ۱۲ بهمن تي ساواڪ حوالي ڪيو ويو، ۽ اتان کيس [[تھران]] جي [[قزل قلعه جيل]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو. خامنه‌ای ساڳئي سال [[اسفند]] ۾ هن شرط تي آزاد ٿيو ته هو تهران کان ٻاهر نه ويندو، ۽ 1979ع جي انقلاب جي ڪاميابي تائين هو هميشه پهلوي حڪومت جي سيڪيورٽي ادارن جي نگراني هيٺ رهيو. ۱۳۴۳ (1964) جي سرءُ ۾ مشهد واپس اچڻ کان پوءِ، پنهنجي والد جي سنڀال سان گڏ هن پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. ۲۹ [[بھمن]] ۱۳۴۳ تي سيد روح الله خميني جي جلاوطني کان پوءِ، هن امير عباس هويدا کي خطاب ڪندي هڪ خط ذريعي احتجاج ڪيو. هن [[عبدالرحيم رباني شيرازي]]، [[محمد حسيني بهشتي]]، [[علي فيض مشڪيني]]، [[احمد آذري قمي]]، [[علي قدوسي]]، [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]، [[سيد محمد خامنائي]] ۽ [[محمد تقي مصباح يزدي]] جهڙن عالمن سان گڏ هڪ يارهن ڄڻن جي ٽولي ٺاهي، جنهن جو مقصد پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد ڪرڻ هو. هي ٽولو، جيڪو قم جي حوزہ علميه جي پهرين ڳجهي تنظيم طور سڃاتو وڃي ٿو، ۱۳۴۵ (1966ع) جي آخر ۾ [[ساواڪ]] طرفان ظاهر ڪيو ويو، ۽ خامنائي به انهيءَ سبب تعاقب هيٺ آيو. هن دور ۾ خامنائي “اسلام جي دائري ۾ مستقبل” نالي ڪتاب جو ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو. ساواڪ هن ڪتاب کي ضبط ڪيو پر کيس گرفتار نه ڪري سگهي. ڪجهه وقت کان پوءِ هو مسجد اميرالمؤمنين جو امام مقرر ٿيو. هن ۱۳۴۹ (1970ع) جي بهار ۾ گڏجاڻين جو هڪ سلسلو به منعقد ڪيو، جنهن جي جدوجهد جو بنياد اسلامي جهان بيني ۽ اسلامي نظريي جي ترتيب تي ٻڌل هو. سيد حسين قمي جي گرفتاري ۽ خامنه‌ای جي احتجاج کان پوءِ، ساواڪ کيس ٽيون ڀيرو ۱۴ فروردين ۱۳۴۶ تي [[مجتبيٰ قزويني]] جي جنازي جي موقعي تي گرفتار ڪيو. هو انهيءَ سال ۲۶ [[تير]] تائين حراست ۾ رهيو. [[File:Ebrat-Museum-Tehran-9.jpg|thumb |ساواڪ جي گڏيل دھشتگردي روڪ ڪميٽي جو جيل، جتي خامنائي جنوري 1975 کان سيپٽمبر 1975 تائين قيد رهيو۔]] ۱۳۵۰ کان ۱۳۵۳ (1971–1974ع) جي وچ واري عرصي ۾، خامنائي جا قرآن جي تفسير ۽ نظريي بابت درس مشهد جي ٽن مسجدن — مسجد ڪرامت، مسجد امام حسن ۽ مسجد ميرزا جعفر — ۾ ٿيندا هئا. انهن سرگرمين سبب ساواڪ دي ۱۳۵۳ (جنوري 1975ع) ۾ مشهد ۾ سندس گهر جي تلاشي ورتي، کيس گرفتار ڪيو ۽ سندس ڪيترائي نوٽس ۽ لکڻيون ضبط ڪيون. فروردين ۱۳۵۲ (اپريل 1973ع) ۾ خامنائي تبليغ لاءِ [[نيشاپور]] ويو ۽ اتي جي مسجدن ۾ گڏجاڻيون منعقد ڪيون. خرداد ۱۳۵۲ (جون 1973ع) ۾ ساواڪ مسجد امام حسن ۽ سندس گهر ۾ ٿيندڙ تفسير جون ڪلاسن بند ڪرائي ڇڏيون. آذر ۱۳۵۲ (ڊسمبر 1973ع) ۾ مشهد جي مسجد ڪرامت جي باني ۽ واقف جي دعوت تي هن اتي ٻيهر پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون، پر ساواڪ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. آبان ۱۳۵۳ (نومبر 1974ع) ۾ محمد مفتح جي دعوت تي هن تهران جي مسجد جاويد ۾ تقرير ڪئي. [[دي]] ۱۳۵۳ ۾ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو ۽ تهران ۾ گڏيل مخالف تخريب ڪميٽي جي جيل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. سندس پنهنجي بيان موجب، قيد جو هي عرصو سندس لاءِ سڀ کان وڌيڪ ڏکيو ۽ سخت دور هو. آخرڪار، هو ۲ [[شھريور]] ۱۳۵۴ (24 آگسٽ 1975) تي جيل مان آزاد ٿيو<ref name=" ولايتي"/>. آزادي کان پوءِ هو مشهد موٽي آيو ۽ ٻيهر پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو، پر کيس اڳين وانگر ڪلاس هلائڻ جي اجازت نه ڏني وئي. ساواڪ طرفان پنهنجي پنجين گرفتاري بابت خامنائي لکي ٿو: {{quote|1969ع کان ايران ۾ هٿياربند جدوجهد جي تيارين جا آثار محسوس ٿيڻ لڳا هئا. اڳوڻي حڪومت جي ڪارروائي ڪندڙ ادارن جي حساسيت ۽ سختي به منهنجي حوالي سان وڌي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مختلف نشانين مان اندازو لڳايو هو ته اهڙي تحريڪ منهنجي جهڙن ماڻهن سان لاڳاپي کان سواءِ نٿي ٿي سگهي. 1971ع ۾ مون کي ٻيهر، پنجون ڀيرو، جيل موڪليو ويو. جيل ۾ ساواڪ جو تشدد وارو رويو صاف ظاهر ڪري رهيو هو ته حڪومت کي هٿياربند جدوجهد ڪندڙ تحريڪن جي اسلامي فڪر جي مرڪزن سان ڳنڍجڻ کان سخت خوف هو، ۽ اها ڳالهه قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي ته مشهد ۽ تهران ۾ منهنجون فڪري ۽ تبليغي سرگرميون انهن تحريڪن کان الڳ ۽ بي تعلق آهن. آزادي کان پوءِ، تفسير جي عام درس ۽ ڳجهن نظرياتي ڪلاسن جو دائرو وڌيڪ وڌي ويو.|<ref name="HamshahriBio">{{cite web |title=زندگی‌نامه رهبرعالی قدر انقلاب |website=همشهری |url=https://www.hamshahrionline.ir |publisher=همشهری آنلاین |language=فارسی }}</ref>}} ====آخري گرفتاري ۽ جلاوطني==== [[سيد مصطفيٰ خميني]] جي وفات کان پوءِ جدوجهد وڌيڪ سنجيده ٿي وئي. پهلوي حڪومت به انهن سرگرمين جي ردعمل طور، سياسي کليل ماحول جي پاليسي جو اعلان ڪرڻ باوجود، مجاهدن کي دٻائڻ شروع ڪيو. هن پاليسي جي عملدرآمد کان پوءِ ڪجهه مشهور مجاهدن کي جلاوطني جي سزا ڏني وئي، جن ۾ خامنائي به شامل هو. 1977ع جي آخر ۾ پهلوي سيڪيورٽي فورسن کيس گرفتار ڪيو ۽ خراسان جي سماجي سلامتي ڪميشن جي حڪم سان کيس ٽن سالن لاءِ [[ايرانشهر]] جلاوطن ڪيو ويو. پهلوي حڪومت جي آخري سالن تائين کيس ملڪ کان ٻاهر وڃڻ کان به روڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس عراق جي مقدس زيارتن لاءِ وڃڻ ۽ سيد روح‌الله خميني سان ملاقات ڪرڻ جي اجازت نه ڏني وئي هئي.<ref name="ولايتي"/> 1978ع جي وچ ڌاري، جڏهن ايران جي انقلابي تحريڪ زور وٺي رهي هئي، تڏهن کيس جلاوطني مان آزاد ڪيو ويو ۽ هو مشهد موٽي آيو. ايرانشهر جي مسجد آل رسول ۾ سندس سياسي ۽ انقلابي سرگرمين ۽ مختلف ماڻهن جي سندس گهر اچ وڃ سبب سيڪيورٽي فورسز کيس سخت نگراني هيٺ رکيو. 9 اپريل 1978ع تي يزد ۾ ماڻهن جي قتل کان پوءِ، هن ان واقعي جي مذمت ۾ هڪ خط شايع ڪيو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ اعلامي طور ورهايو ويو. 19 جولاءِ 1978ع تي جڏهن مشهد جي حوزي علميه جي طلبائن خامنه‌اي جي جلاوطني خلاف احتجاج ڪيو، ته پوليس ان احتجاج کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="ولايتي"/> ولايتي جي مطابق دائرةالمعارف بزرگ اسلامي ۾، خامنائي جي انقلابي ۽ عوامي سرگرمين سبب سندس جلاوطني جي جاءِ تبديل ڪري جي رفت ڪئي وئي. ان مطابق، 13 آگسٽ 1978ع تي کيس جي رفت جلاوطن ڪيو ويو، جتي هن پهلوي حڪومت خلاف پنهنجي سرگرمين کي جاري رکيو ۽ جامع مسجد ۾ تقريرون ڪيون، جن مان هڪ تقرير 6 سيپٽمبر 1978ع تي ٿي. هن ملڪ جي حالتن ۽ پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد بابت سيد [[علي محمد دستغيب]] کي خط پڻ لکيا ۽ ڪجهه حڪمت عمليون پڻ پيش ڪيون. هن دور ۾ هو ڳجهي نموني حڪومت خلاف انقلابي سرگرمين جاري رکڻ لاءِ ڪهنوج به ويو.<ref name="ولايتي"/> 23 سيپٽمبر 1978ع تي هو ڪهنوج مان نڪري مشهد ويو، جتي هن انقلابي معاملن جي تنظيم ۽ جدوجهد جاري رکي. جڏهن سيد روح‌الله خميني [[فرانس]] ۾ رهائش پذير هو، تڏهن هن خميني جي اتي موجودگي کي ماڻهن جي دلين ۾ اميد ۽ عزم پيدا ٿيڻ جو سبب قرار ڏنو ۽ آخرڪار خميني جي فرانس مان واپسي جو مطالبو ڪيو. مشهد ۾ رهائش دوران سندس انقلابي سرگرميون وڌيڪ تيز ٿي ويون ۽ هن حڪومت خلاف افشاگر تقريرون ڪيون. خميني به ساڻس رابطي ۾ هو ۽ هن سان ۽ صدوقي سان ملاقات جي خواهش ظاهر ڪئي. مشهد جي سعدآباد اسٽيڊيم ۾ ڪيل هڪ تقرير ۾ خامنه‌اي خميني جي واپسي جو مطالبو ڪيو. [[مشھد]]، [[قوچان]]، [[شيروان]] ۽ [[بجنورد]] ۾ سياسي سرگرمين جي شدت سبب سيڪيورٽي فورسن کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. ساواڪ جي دستاويزن ۾ کيس خراسان ۾ انقلاب جي نمايان اڳواڻن مان هڪ قرار ڏنو ويو. حرم امام رضا ۾ عاشورا جي رات واري خطبي دوران، اڳئين روايت جي ابتڙ، جنهن ۾ [[محمدرضا پهلوي]] لاءِ دعا پڙهي ويندي هئي، هن خطبو سيد [[روح‌ الله خميني]] جي نالي سان پڙهيو ۽ مشهد ۾ عاشورا جي مظاهرن کي به منظم ڪيو. هو انهن ماڻهن مان به هو جن مشهد جي شاه رضا اسپتال تي حڪومتي اهلڪارن جي حملي خلاف احتجاج ۽ ڌرڻو ڏنو. هن خراسان جي گورنر هائوس جي ملازمن کي ماڻهن سان شامل ٿيڻ لاءِ مظاهرن ۾ به شرڪت ڪئي ۽ 31 ڊسمبر 1978ع تي ماڻهن جي قتل کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. 12 جنوري 1979ع تي خميني جي حڪم سان کيس اسلامي انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن مان هڪ مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ هن مشهد ڇڏيو ۽ تهران هليو ويو. ايران جي اسلامي انقلاب جي ڪاميابي جي شروعاتي ڏينهن ۾ رفاه اسڪول ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کان پوءِ، هو خميني جي استقبال لاءِ تشهير ڪميٽي جو ذميوار بڻيو. هن بختيار طرفان [[مھرآباد ايئرپورٽ]] بند ڪرڻ خلاف ڌرڻن ۽ بيانن ۽ قراردادون شايع ڪرڻ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي ڌرڻا گهڻو ڪري [[تھران يونيورسٽي]] ۾ ٿيندا هئا. ان کان پوءِ هو گهڻو ڪري سيد روح‌ الله خميني جي دفترِ تبليغات جي ڪميٽي جو ذميوار رهيو ۽ سندس نالي سان هڪ رسالو شايع ڪرڻ جو ذمو به سنڀاليو، جنهن ۾ هن پاڻ به مقالا لکيا.<ref name="ولايتي"/> ===اسلامي انقلاب جا ابتدائي سال=== [[File:Paper news Khomeini made Council of the Islamic Revolution.jpg|thumb|روزنامه اطلاعات:امام خميني اسلامي انقلاب جي ڪائونسل تشڪيل ڏني]] آخرڪار روح‌الله خميني 13 جنوري 1979ع تي انقلاب جي رهبري لاءِ ايران جي [[اسلامي انقلابي ڪائونسل]] قائم ڪئي، ۽ ان جي ٻئي ڏينهن محمدرضا شاه ملڪ ڇڏي هليو ويو. شاه جي نڪرڻ ۽ شاپور بختيار جي حڪومت جي ناڪامي کان پوءِ، خميني 1 فيبروري تي [[فرانس]] جي جلاوطني مان ايران واپس آيو، ۽ 4 فيبروري تي فوج جي غيرجانبداري جي اعلان کان پوءِ مهدي بازرگان جي وزيراعظم ٿيڻ سان ايران جي عبوري حڪومت قائم ٿي. آخرڪار 11 فيبروري 1979ع تي انقلاب ڪامياب ٿيو.<ref name="ولايتي"/> ====انقلابي ڪائونسل==== اسلامي جمهوريه ۾ خامنائي جي شروعاتي ڪردارن مان هڪ سندس انقلابي ڪائونسل ۾ رڪنيت ۽ سرگرمي هئي. هي ڪائونسل [[روح‌الله خميني]] جي حڪم سان نومبر 1978ع جي شروعات کان قائم ٿي ۽ ان جا ميمبر تدريجي طور سندس طرفان چونڊيا ويا، ۽ سرڪاري طور 12 جنوري 1979ع تي قائم ٿي.<ref name="ولايتي"/> جنوري 1979ع جي آخر ۾ خامنه‌اي مرتضيٰ مطهري جي تجويز تي انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش سوم) دوران کودکی و مدرسه |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی |archive-url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |archive-date= |dead-url=yes }}</ref> ان وقت ڪائونسل اهم فيصلن جي ذميوار هئي، جن ۾ پهلوي حڪومت جي اهلڪارن ۽ پرڏيهي ملڪن جي اهلڪارن سان ڳالهين شامل هيون.<ref name="ولايتي"/> انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن جي ترتيب ۾ ان جي چار دورن دوران ڪيترائي ڀيرا تبديليون ٿيڻ باوجود، ۽ 20 جولاءِ 1980ع تي ان جي سرگرمين جي پڄاڻي تائين، خامنه‌اي ان جو مستقل ميمبر رهيو.<ref name="ولايتي"/> جولاءِ 1979ع جي آخر ۾ عبوري حڪومت ۽ انقلابي ڪائونسل جي ضم ٿيڻ کان پوءِ، ڪائونسل جا ڪجهه ميمبر مختلف وزارتن ۾ شامل ٿيا ۽ خامنه‌اي کي وزارت دفاع ۾ انقلابي معاملن جو نائب مقرر ڪيو ويو. <ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش دهم)- راهیابی به حلقه خاص خمینی |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17_khamenei_biography_32/24689962.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> ان وقت مصطفيٰ چمران وزير دفاع هو. کيس سيڪيورٽي وزيرن جي ڪميشن جو ميمبر پڻ مقرر ڪيو ويو، جيڪا پوليس، فوجي ۽ سيڪيورٽي معاملن جي نگراني ۽ ذميواري سنڀاليندي هئي. انقلابي ڪائونسل طرفان سندس ٻين ذميوارين ۾ دستاويزن جي مرڪز جي ذميواري ۽ 24 نومبر 1979ع تي اسلامي انقلابي پاسداران سپاه جي نگراني شامل هئي. هن 24 فيبروري 1980ع تي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ سبب سپاه جي نگراني جي ذميواري تان استعيفيٰ ڏني.<ref name="ولايتي"/><ref name="ريڊيو فردہ">{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش یازدهم)-جبهه‌گیری در برابر اولین رئیس‌جمهوری منتخب ایران |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> ====مجلس جي نمائندگي==== [[File:President Ali Khamenei speech at 2nd legislature of the Islamic Republic of Iran (Cropped).jpg|thumb|علي خامنائي اسيمبلي ۾ تقرير ڪندي]] مارچ 1980ع ۾ اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن لاءِ اميدوار ٿيڻ کان پوءِ، خامنه‌اي کي هڪ وڏي اتحاد جي حمايت حاصل ٿي جنهن ۾ [[جامعه روحانيت مبارز تهران]]، [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] ۽ ٻيون ڪيترائي اسلامي تنظيمون ۽ گروهه شامل هئا.<ref name="ولايتي"/> مئي 1980ع ۾ [[فخرالدين حجازي]]، [[حسن حبيبي]]، [[مھدي بازرگان]] ۽ [[علي اڪبر معين‌فر]] کان پوءِ، [[تھران]] جي چونڊ تڪ ۾ پنجين نمبر تي اچي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين دور ۾ چونڊيو ويو. <ref name=" ريڊيو فردہ"/> پارليامينٽ ۾ هو دفاعي معاملن جي ڪميشن جو ميمبر ۽ چيئرمين هو.<ref name="ولايتي"/> سندس نمائندگي دوران اهم موقفن مان هڪ ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت لاءِ سياسي طور نااهل قرار ڏيڻ واري تجويز جي حمايت ۾ سندس تقريرون هيون.<ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوازدهم)-در مجلس اول علیه بنی‌صدر»، رادیوفردا |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> 22 سيپٽمبر 1980ع تي ايران-عراق جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ ۽ جنگي محاذن تي موجودگي سبب هو پارليامينٽ جي اجلاس ۾ گهٽ شرڪت ڪندو هو، ۽ 27 جون 1981ع تي سخت زخمي ٿيڻ کان پوءِ هو رڳو ڪڏهن ڪڏهن پارليامينٽ ۾ حاضر ٿيو. آڪٽوبر 1981ع جي صدارتي چونڊن ۾ چونڊجڻ کان پوءِ هن پارليامينٽ ڇڏي.<ref name="ولايتي"/> ====جمعي جي نماز جي امامت==== [[File:Jumu'ah pray Ali Kamenei as Jumu'ah Imam.jpg|thumb|تھران ۾ جمعي جي نماز جو خطبو ڏيندي]] خامنائي کي تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد<ref name="الطاف"/> 13 جنوري 1980ع تي روح‌الله خميني طرفان تهران جو امام جمعه مقرر ڪيو ويو.<ref name="ولايتي"/> گذريل چاليهه سالن ۾ سندس امامت جمعه جي دور کي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن دوران هن 240 کان وڌيڪ ڀيرا نماز پڙهائي. پهريون دور 18 جنوري 1980ع کان 27 جون 1981ع تي سندس خلاف حملي تائين جاري رهيو. ٻيون دور حملي کان ڪجهه مهينا پوءِ کان وٺي سندس رهبر چونڊجڻ تائين جاري رهيو.<ref name=" ھمشھر "/> هن دور دوران 15 مارچ 1985ع تي سندس امامت هيٺ جمعي جي نماز دوران بم ڌماڪو ٿيو جنهن ۾ 14 ماڻهو مارجي ويا ۽ 88 زخمي ٿيا.<ref name="تسنيم">{{cite web |title=خامنه‌ای به جوانان فرانسه: از رئیس‌جمهورتان بپرسید چرا تردید در هولوکاست، جُرم اما اهانت به پیامبر آزاد است؟ |website=تسنیم |url=https://www.tasnimnews.com |publisher=خبرگزاری تسنیم |language=فارسی }}</ref> ٽيون دور سندس رهبري جي دور کان اڄ تائين جاري آهي. 17 جون 2019ع جي جمعي جي نماز فيبروري 2012ع کان پوءِ سندس پهرين جمعي جي نماز هئي.<ref name="ھمشھر">{{cite web |title=تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال |website=همشهری آنلاین |url=https://www.hamshahrionline.ir |publisher=همشهری آنلاین |language=فارسی }}</ref> ====مسجد ابوذر ۾ قاتلاڻو حملو==== 27 جون 1981ع تي تقرير دوران خامنائي تي قاتلاڻو حملو ڪيو ويو. ان وقت هو اسلامي مشاورتي اسيمبلي جو ميمبر ۽ تهران جو امام جمعه هو. هي حملو پارليامينٽ طرفان ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت تان هٽائڻ کان لڳ ڀڳ هڪ هفتي پوءِ ٿيو. هن واقعي کان هڪ ڏينهن پوءِ تهران ۾ اسلامي جمهوريه پارٽي جي مرڪز تي ڌماڪي ۾ پارٽي جا ڪيترائي ميمبر، جن ۾ [[سيد محمد بهشتي]] به شامل هو، مارجي ويا. <ref name="BBC">{{cite web |title=ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد |website=بی‌بی‌سی فارسی |url=https://www.bbc.com/persian |publisher=بی‌بی‌سی |language=فارسی }}</ref> [[File:Ayatolla Ali Khamenei in Hospital after Assassination by khamenei.ir02.jpg|thumb|آيت الله علي خامنائي قاتلاڻي حملي بعد اسپتال ۾ ]] ٽيپ رڪارڊر جنهن جي اندر بم رکيل هو، تقرير ڪندڙ جي کاٻي پاسي دل جي ويجهو رکيو ويو هو. هڪ محافظ ٽيپ رڪارڊر کي ٿورو ساڄي پاسي منتقل ڪيو ۽ خامنه‌اي به مائيڪروفون کان پري ٿي ويو. تقرير شروع ٿيڻ کان ڪجهه منٽن پوءِ بم ڌماڪو ٿيو. خامنائي سخت زخمي ٿي بيهوش ٿي ويو. کيس بهارلو اسپتال منتقل ڪيو ويو ۽ پوءِ وڌيڪ علاج لاءِ تهران هارٽ اسپتال منتقل ڪيو ويو. هڪ محافظ چيو ته جڏهن هو ٽربيون وٽ پهتو ته هن ٽيپ رڪارڊر جي اندروني ڀت تي لکيل ڏٺو: "اسلامي جمهوريه لاءِ فرقان گروپ جو پهريون عيد جو تحفو!". ڊاڪٽرن سندس ساڄي هٿ جي چمڙي جي مرمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس ساڄو هٿ ڪم ڪرڻ کان محروم ٿي ويو. <ref name="RadioFarda3">{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنه‌ای ترور شد»، رادیو فردا |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی |dead-url=yes }}</ref> [[احمد قديريان]] هن حملي کي [[جواد قديري]] ۽ مجاهدين خلق تنظيم جو ڪم قرار ڏئي ٿو.<ref name="خبر">{{cite web |title=عامل و طراح سوءقصد به جان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسی بود؟ / شباهت‌های دو گروه تروریستی |website=خبرآنلاین |url=https://www.khabaronline.ir |publisher=خبرآنلاین |language=فارسی }}</ref> ايرج مصداقي، قديري نالي ڪنهن شخص جي موجودگي کي رد ڪندي، هن حملي جو ذميوار اروج اميرخان‌زاده نالي شخص کي قرار ڏئي ٿو، جيڪو [[رهروان فرقان]] گروپ جو ميمبر هو. اميرخان‌زاده چيو هو ته هن رهروان فرقان جي بنياد وجهڻ ۾ ايرج افشاري نالي هڪ ٻئي شخص سان گڏ شرڪت ڪئي هئي.<ref name="BBC"></ref> ====ايران-عراق جنگ دوران==== [[File:Ali Khamenei (right) in trench during Iran-Iraq war.jpg|thumb|ايران عراق جنگ دوران علي خامنائي (تصوير ۾ ساڄي پاسي کان) ھڪ خندق ۾ ويٺل]] [[علي اڪبر ولايتي]] جي مطابق، خامنائي [[ايران عراق جنگ]] جي شروعاتي ڪلاڪن کان ئي جنگي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. [[عراق]] جي ايران تي حملي جي ڪجهه ڪلاڪن کان پوءِ هن ريڊيو تان عراق جي فوج جي حملي بابت پهريون اطلاع جاري ڪيو. 27 سيپٽمبر 1980ع تي هو جنگي محاذن تي ويو ته جيئن محاذن جي صورتحال ۽ انهن علائقن ۾ ايراني فوجن جي امڪانن بابت رپورٽ تيار ڪري، جن تي عراقي فوج حملو ڪيو هو، ۽ دشمن سان مقابلي لاءِ فوجن جي تنظيم ۾ مدد ڪري. ان بنياد تي هو ڏاکڻي محاذ ڏانهن ويو ۽ 1981ع جي بهار جي وچ تائين اتي رهيو. ان کان پوءِ هو اولهه واري محاذ تي به حاضر رهيو. محاذن تي سندس موجودگي مڪمل وقت لاءِ نه هوندي هئي؛ هو جمعي جي نماز پڙهائڻ جهڙن ڪمن لاءِ تهران ايندو ويندو رهندو هو. محاذن تي سندس گهڻو وقت غير منظم جنگن جي هيڊڪوارٽر جي هدايت، پٺڀرائي ۽ آپريشنن جي منصوبابندي ۾ گذرندو هو. هن هيڊڪوارٽر جي ڪاررواين مان هڪ، جنهن ۾ خامنه‌اي جو ڪردار هو، ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ خاص فوجي گروهن جي ٺهڻ هئي. [[خرمشهر]]، [[آبادان]] ۽ [[سوسنگرد]] جي محاذن جي مدد ۾ هن مؤثر ڪردار ادا ڪيو ۽ سپاه پاسداران ۽ بسيج جهڙين عوامي فوجي قوتن کي مضبوط ڪرڻ ۽ انهن جي فني ۽ سامان جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ٻين ڪوششن مان هڪ سپاه ۽ فوج جي وچ ۾ محاذن ۽ فوجي آپريشنن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هئي. [[روح‌ الله خميني]] جي حڪم سان 12 آڪٽوبر 1980ع تي اعليٰ قومي دفاع ڪائونسل سڀني جنگي معاملن جي ذميواري سنڀالي، ۽ 10 مئي 1980ع تي خامنه‌اي هن ڪائونسل ۾ خميني جو نمائندو ۽ ان جو ترجمان مقرر ٿيو. هن عرصي دوران هو جنگي معاملن ۾ خميني جو صلاحڪار پڻ هو. خامنه‌اي آبادان جي گهيري کي ٽوڙڻ واري آپريشن ۾ سڌي طرح موجود هو.<ref name="ولايتي"/> [[File:Ayatollah Khamenei Visiting Division 31 of Ashura in 1988 by Khamenei.ir 12 (c).jpg|thumb|آيت الله خامنائي 1988ع ۾ ايراني فوج جي 31ھين ڊويزن جي دوري دوران]] [[ابوالحسن بني‌صدر]] جي دعويٰ مطابق، جيڪو ان وقت هٿياربند فوجن جو سپهه سالار هو، خامنائي ڪرخائي ڪور جي جنگ ۾ محاذ تي موجود هو، پر آپريشن واري علائقي مان سندس نڪرڻ سبب فوجين جو حوصلو ڪمزور ٿيو ۽ ڪجهه سپاهي ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |title=بنی صدر: آقای خامنه‌ای از روحانیان انقلابی خیلی عقب‌تر بود |website=بی‌بی‌سی فارسی |url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml |publisher=بی‌بی‌سی |language=فارسی |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml |archive-date=1 September 2012 |url-status=dead }}</ref> ٻي طرف، مشرق نيوز ويب سائيٽ اميرحسين ثابتِي جي حوالي سان دعويٰ ڪري ٿي ته جنگ دوران اهڙو ڪو واقعو پيش نه آيو هو ۽ ڪنهن به مجاهد جي يادگيرين ۾ اهڙي ڳالهه جو ذڪر موجود نه آهي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته 1981ع ۾ پارليامينٽ جي ڪجهه ميمبرن خامنائي کان جنگ جي ناڪامي بابت سوال ڪيو هو، نه ته سندس مبينا فرار بابت. ان حوالي سان اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي 21 جون 1981ع واري اجلاس ۾ خامنائي چيو: «ان واقعي ۾ ڪو به قصوروار نه هو؛ سڀني پنهنجي پوري ڪوشش ڪئي ۽ مون ڪا به غداري نه ڏٺي.» <ref>{{cite web |title=دروغ‌های بنی صدر پیرامون امام خامنه ای |website=مشرق نیوز |url=https://www.mashreghnews.ir/news/68892/%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%BA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C |publisher=مشرق نیوز |language=فارسی }}</ref> 1988ع جي اونهاري ۾ [[ايران]] طرفان [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جي قرارداد 598 قبول ڪرڻ سان جنگ ختم ٿي وئي. [[سلامتي ڪائونسل جي قرارداد نمبر 598|قرارداد 598]] جي قبوليت 17 جولاءِ 1988ع تي هڪ اجلاس ۾، جنهن جي صدارت خامنائي ڪري رهيو هو ۽ جنهن ۾ اعليٰ حڪومتي عملدار موجود هئا، منظور ڪئي وئي، ۽ خميني به ان کي قبول ڪيو. ان فيصلي کان پوءِ خامنائي، صدر جي حيثيت سان، 18 جولاءِ 1988ع تي گڏيل قومن جي ان وقت جي سيڪريٽري جنرل خاوِير [[پيريز ڊي ڪوئيار]] کي خط لکي ايران طرفان قرارداد 598 جي قبوليت جو اعلان ڪيو.<ref name="ولايتي"/> [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ هڪ بم ڦاٽڻ تي شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.<ref name="الطاف"/> ==جمھوري رياست دوران== [[File:Ali Khamenei first presidency decree by Rohullah Khomeini (8).jpg|thumb|1981ع ۾ خامنائي جي صدارتي حڪم جي نفاذ جي تقريب]] [[محمد علي رجائي]]، ايران جي ٻئي صدر، جي قتل کان پوءِ [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] جي مرڪزي ڪائونسل ۽ [[قم]] جي ديني علميه جي عالمن جي جماعت گڏيل طور خامنائي کي صدارتي اميدوار طور چونڊيو. [[روح‌ الله خميني]]، جيڪو عالمن جي صدر ٿيڻ جي حق ۾ نه هو، تنهن هوندي به سندس اميدواري جي منظوري ڏني. چونڊن ۾ سندس اهم حامين مان هڪ امام خط جي قوتن جو وڏو اتحاد هو. چونڊون 2 آڪٽوبر 1981ع تي ٿيون ۽ خامنائي اڪثريت ووٽ (95.11٪) حاصل ڪري صدر چونڊيو ويو. 9 آڪٽوبر 1981ع تي روح‌ الله خميني سندس صدارتي مقرري جي توثيق ڪئي ۽ 13 آڪٽوبر تي هن اسلامي مشاورتي اسيمبلي ۾ ايران جي اسلامي جمهوريه جي ٽئين صدر طور حلف کنيو.<ref name=" ولايتي "/> 19 آڪٽوبر 1981ع تي خامنائي [[علي اڪبر ولايتي]] کي وزيراعظم طور اسلامي مشاورتي اسيمبلي آڏو پيش ڪيو، پر هو نمائندن جي اڪثريت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. 26 آڪٽوبر 1981ع تي هن ميرحسين موسوي کي وزيراعظم طور پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو ۽ موسوي نمائندن جي اڪثريت ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name=" ولايتي "/> [[File:Ali Khamenei (Left) - Mir-Hossein Mousavi (Right) (2).jpg|thumb|علي خامنائي (تصوير ۾ کاٻي پاسي) مير حسن موسوي سان گڏ ويٺل ]] خامنائي پنهنجي صدارت اهڙي وقت شروع ڪئي جڏهن صدارتي اداري وٽ مناسب انتظامي ڍانچو موجود نه هو. صدر جي مدد لاءِ صلاحڪار گروهه ۽ ورڪنگ گروهه اڃا ٺهيل نه هئا، جنهن سبب صدارتي اداري جي ڪارڪردگي ۾ ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيا. آهستي آهستي صدارتي دفتر ڪيترن ئي صلاحڪارن ۽ ورڪنگ گروهن سان گڏ ٺهيو. شروعات ۾ خامنائي پنهنجي ڪوششن جو هڪ حصو صدارتي دفتر ۽ صدارتي اداري جي ڍانچي کي ترتيب ڏيڻ لاءِ وقف ڪيو. بعد ۾ صدر جي اختيارن ۽ ذميوارين جي وضاحت ۾ ابهام سبب—جنهن جي کوٽ پهرين دور دوران وزيراعظم سان لاڳاپن ۾ ظاهر ٿي—صدر جي اختيارن بابت قانون تيار ڪيو ويو ۽ 6 مئي 1986ع تي [[اسلامي مشاورتي اسيمبلي]] طرفان منظور ڪيو ويو. خامنائي ۽ موسوي مختلف معاملن ۾ اختلاف راءِ رکندا هئا، جن ۾ معاشي پاليسي ۽ وزيرن جي چونڊ شامل هئي. سيد [[مصطفيٰ مير سليم]] جي مطابق، خامنائي جو خيال هو ته نجي شعبي کي معاشي سرگرمين ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ گهرجي، جڏهن ته موسوي ان جي مخالفت ڪندو هو<ref>خبرآنلاین، «روایت میرسلیم از اختلاف نظرها بین خامنه‌ای و موسوی»، خبرگزاری خبرآنلاین.</ref>. انهن اختلافن سبب صدارتي دور جي پهرين چئن سالن ۾ خامنائي ٻيهر صدارتي چونڊن ۾ حصو وٺڻ نه پئي چاهيو، پر جڏهن خميني ان کي سندس شرعي ذميواري قرار ڏنو، تڏهن هن چوٿين صدارتي چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ۽ خميني کان درخواست ڪئي ته کيس وزيراعظم جي چونڊ ۾ آزاد ڇڏيو وڃي، جنهن کي خميني قبول ڪيو.<ref name=" ولايتي "/> ٻيهر صدر چونڊجڻ کان پوءِ، جڏهن وزيراعظم جي چونڊ جو وقت آيو ۽ اهو واضح ٿيو ته هو ڪنهن ٻئي شخص کي وزيراعظم بڻائڻ چاهي ٿو، ته ڪجهه فوجي اڳواڻن، جن جي اڳواڻي محسن رضائي ڪري رهيو هو، خميني کي ٻڌايو ته جنگي محاذن تي اڳڀرائي ميرحسين موسوي جي ٻيهر وزيراعظم ٿيڻ تي دارومدار رکي ٿي.<ref name=" ولايتي "/> خميني جنگ جي ضرورتن سبب هن راءِ کي قبول ڪيو ۽ خامنائي کي حڪم ڏنو ته موسوي کي وزيراعظم طور پيش ڪري. پنهنجي مخالفت جي باوجود، خامنه‌اي موسوي کي پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو. پارليامينٽ جي 99 ميمبرن موسوي جي وزارت عظميٰ خلاف ووٽ ڏنو، ۽ خامنائي هڪ تقرير ۾ چيو: «اهي 99 ماڻهو نه آهن، مون سان گڏ اسين هڪ سئو آهيون.» <ref>خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «بازخوانی یک واقعه تاریخی / رئیس‌جمهوری که مظلوم بود و به مخالفت با ولایت متهم شد»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/80674248</ref> صدارت جي ٻئي دور دوران صدر ۽ وزيراعظم جي وچ ۾ اختلاف جاري رهيا ۽ ڪجهه معاملن ۾، جهڙوڪ ڪابينا جي ميمبرن جي چونڊ ۾، وڌيڪ وڌي ويا.<ref name=" ولايتي "/> پنهنجي ستن سالن جي صدارتي دور دوران، جيڪو جنگ جي دور سان گڏ هو، هن پنهنجي گهڻين پرڏيهي ڳالهين کي امن وفدن سان ڳالهين لاءِ وقف ڪيو، جيڪي ثالثي لاءِ مقرر ڪيا ويا هئا. پنهنجي صدارت دوران، خميني جي جنگي محاذن تي وڃڻ جي مخالفت سبب، هو رڳو محدود دورا ڪندو هو. هن دور ۾ خامنه‌اي جنگي پٺڀرائي جي اعليٰ ڪائونسل جو سربراهه هو. هي ڪائونسل 1986ع ۾ جنگ جي خاص حالتن سبب قائم ڪئي وئي ته جيئن ملڪ جي وسيلن کي بهتر نموني جنگ جي خدمت ۾ استعمال ڪري سگهجي ۽ جنگي محاذن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ فوجي ۽ وسيلن جي بهتر تنظيم ڪئي وڃي. 8 فيبروري 1988ع تي سندس استفسار جي جواب ۾ خميني اعلان ڪيو ته هن ڪائونسل جا فيصلا جنگ جي پڄاڻي تائين لازمي طور نافذ هوندا.<ref name=" ولايتي "/> 24 اپريل 1989ع تي جاري ڪيل حڪم ۾ خميني آئين جي نظرثاني واري ڪائونسل مقرر ڪئي، جيڪا 20 ميمبرن تي مشتمل هئي، جن ۾ خامنائي به پهريون نائب چيئرمين طور شامل هو، ته جيئن آئين جي نظرثاني ۽ تڪميل ڪئي وڃي. خامنائي جي اٺن سالن جي صدارتي دور دوران، ايران جي پرڏيهي پاليسي ۽ سفارتي نظام وڌيڪ سرگرم ٿيو. پنهنجي پهرين صدارتي دور ۾، 6 سيپٽمبر کان 11 سيپٽمبر 1984ع تائين هن [[شام]]، [[لبيا]] ۽ [[الجزائر]] جو دورو ڪيو؛ ۽ پنهنجي ٻئي دور ۾، 13 جنوري کان 23 جنوري 1986ع تائين هن [[پاڪستان]]، [[تنزانيا]]، [[زمبابوي]]، [[انگولا]] ۽ [[موزمبيق]] جو دورو ڪيو. هن غير وابسته ملڪن جي اٺين سربراهي اجلاس ۾ شرڪت لاءِ ٻيهر زمبابوي ([[هراري]]) جو سفر ڪيو. هن سفر دوران هن اجلاس ۾ تقرير ڪئي ۽ انهن ملڪن جي ڪجهه اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. 21 فيبروري کان 25 فيبروري 1989ع تائين هن [[يوگوسلاويا]] ۽ [[رومانيا]] جو دورو ڪيو، ۽ 9 مئي کان 16 مئي 1989ع تائين [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] جو دورو ڪيو. 22 سيپٽمبر 1987ع تي خامنائي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] جي 42هين اجلاس ۾ شرڪت ڪئي ۽ پنهنجي تقرير ۾ [[اسلامي جمهوريه ايران]] جي بنيادي نظرين ۽ موقفن جي وضاحت ڪئي. هن سفر کي نيويارڪ ۾ رهندڙ ايراني ۽ مسلمانن ۽ عالمي صحافت طرفان ڀليڪار مليو. پرڏيهي پاليسي جي ميدان ۾ خامنائي جي ٻين قدمن ۾ [[افغانستان]]، [[عراق]] ۽ [[لبنان]] ۾ شيعه سياسي گروهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، انهن جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ عراق جي اعليٰ اسلامي ڪائونسل جي قيام ۾ مدد شامل هئي. هن دور ۾ لبنان، [[فلسطين]]، عراق ۽ افغانستان ۾ اسلامي ويڙهاڪن لاءِ ايران جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name="ولايتي"/> [[File:President Ali Khamenei in 42nd United Nations General Assembly (1).jpg|thumb|علي خامنائي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي 42ھي اجلاس کي خطاب ڪندي]] مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقاتون، مختلف ادارن ۽ تنظيمن جا دورا، منصوبن جي افتتاحي تقريبن ۾ شرڪت، ڪانفرنسن ۾ شرڪت ۽ صوبائي دورا، خامنه‌اي جي صدارتي دور دوران سندس ٻين سرگرمين ۾ شامل هئا. ولايتي جي چوڻ موجب، ملڪ جي مختلف صوبن ۽ علائقن ڏانهن خامنائي جا دورا مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقات ڪرڻ، مقامي عملدارن جي وچ ۾ اختلاف حل ڪرڻ، جنگ سان لاڳاپيل معاملن ۽ [[پاسداران انقلاب]] ۽ فوج جي وچ ۾ سهڪار جي پيروي ڪرڻ، شهرن ۽ ڳوٺن جي عالمن ۽ بزرگن سان ملاقات ڪرڻ ۽ معاشي مسئلن ۽ مشڪلاتن جو جائزو وٺڻ جهڙين سرگرمين لاءِ هوندا هئا، جيڪي سندس مسلسل سرگرمين مان هيون.<ref name="ولايتي"/> ===ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جي سربراهي=== 30 آگسٽ 1983ع تي، خامنائي ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر ۾ پهرين وڏي تبديلي آندي ۽ روح‌ الله خميني جي حڪم ۽ پنهنجي تجويز جي بنياد تي انتظامي عملدارن کي شامل ڪري ان کي مضبوط ڪيو. ان کان پوءِ ڪجهه انتظامي عملدار، جهڙوڪ وزيراعظم، ثقافت ۽ اعليٰ تعليم جو وزير، ثقافت ۽ اسلامي ارشاد جو وزير، ۽ جهاد دانشگاھي جي چونڊيل ٻه شاگرد هن هيڊڪوارٽر ۾ شامل ڪيا ويا. يونيورسٽين جي ٻيهر کولڻ، تعليمي ادارن جي واڌ ۽ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جي سرگرمين جي واڌ کان پوءِ، خامنه‌اي روح‌الله خميني جي 10 ڊسمبر 1984ع واري پيغام جي بنياد تي هيڊڪوارٽر ۾ ٻي وڏي تبديلي آندي. هن تبديلي ۾ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جو نالو تبديل ڪري ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل رکيو ويو، نئين ميمبرن جي جوڙجڪ سان ڪائونسل ٺاهي وئي ۽ صدر هن ڪائونسل جو سربراهه بڻيو. <ref name="ولايتي"/><ref name="ارنا">خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «دربارهٔ شورای عالی انقلاب فرهنگی»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/83585931</ref> ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جو ٽيون دور 1996ع ۾، سندس اڳواڻي واري دور ۾ قائم ٿيو. هن هڪ حڪم ذريعي ڪائونسل جا نوان ميمبر مقرر ڪيا ۽ ڪائونسل جي حيثيت ۽ ذميوارين جي اهميت تي زور ڏنو<ref name="ارنا"/>. ===مجمع تشخيص مصلحت نظام جي سربراهي=== اسلامي مشاورتي اسيمبلي (پارليامينٽ) ۽ گارڊين ڪائونسل جي وچ ۾ مختلف بلن جي منظوري بابت اختلافن کان پوءِ، روح‌الله خميني ملڪ جي اڳواڻن جي خط جي جواب ۾ 6 فيبروري 1988ع (17 بهمن 1366) تي مجمع تشخيص مصلحت جي قيام سان اتفاق ڪيو. ان بنياد تي خامنه‌اي مجمع تشخيص مصلحت جو پهريون سربراهه بڻيو. هن پنهنجي صدارتي دور جي پڄاڻي تائين هي عهدو سنڀاليو.<ref name="ولايتي"/> ==سندس رھبري وارو دور== ===بطور رھبر سندس چونڊ=== [[حسين علي منتظري]] کي خميني جي جانشيني لاءِ قائم مقام اڳواڻ طور چونڊيو ويو هو. خميني جي زندگي جي آخري سالن ۾ سندس ۽ منتظري جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا ۽ منتظري کي جانشين واري حيثيت مان هٽايو ويو. [38][39][40] خميني جي وفات کان پوءِ هڪ موجوده مرجع تقليد کي چونڊڻ بابت بحث ٿيو، ۽ ان وقت صرف [[سيد محمد رضا گلپايگاني]] جو نالو پيش ٿيو، پر هن معاملي تي ڪو اتفاق نه ٿي سگهيو. [39] گڏيل قيادت (شورائي رهبري) جو خيال پڻ پيش ڪيو ويو، پر اهو ڪافي ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. جڏهن فردي رهبري لاءِ خامنائي جو نالو پيش ڪيو ويو، تڏهن [[هاشمي رفسنجاني]] موجود ماڻهن جي درخواست تي خميني جا اهي بيان بيان ڪيا جيڪي نظام جي مستقبل جي رهبري لاءِ خامنائي جي صلاحيت بابت هئا. آخرڪار موجود 74 ميمبرن مان 60 ميمبرن خامنائي جي عارضي رهبري جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جيتوڻيڪ هن پاڻ واضح طور مخالفت ڪئي ۽ پاڻ کي هن عهدي لاءِ لائق نه سمجهيو.<ref name="ولايتي"/>[41][42] 4 جون 1989ع (14 خرداد 1368) تي [[مجلس خبرگان رهبري]] خامنائي کي، جيڪو ان وقت صدر هو، ايران جي اسلامي جمهوريه جو عارضي اڳواڻ چونڊيو. [43] ولايتـي جي چوڻ موجب، خميني جي وفات کان پوءِ خامنائي جو رهبري جي عهدي تي چونڊجڻ اسلامي جمهوريه جي تاريخ جي اهم موڙن مان هڪ هو. هڪ طرف خميني لاءِ ڪنهن واضح جانشين جي چونڊ نه ٿيڻ، ۽ ٻي طرف ايران ۽ عراق جي وچ ۾ «نه جنگ ۽ نه امن» واري صورتحال ۽ عالمي طاقتن ۽ اسلامي جمهوريه جي وچ ۾ جاري دشمنين، ايران جي تاريخ جي هن دور کي خاص حساسيت ۽ اهميت ڏني.<ref name="ولايتي"/> آئين ۾ نظرثاني ۽ عوامي ريفرنڊم ٿيڻ کان پوءِ، مجلس خبرگان نئين آئين جي بنياد تي ٻيهر خامنه‌اي جي رهبري بابت ووٽنگ ڪئي ۽ اڪثريت کيس اڳواڻ چونڊيو. <ref name="ولايتي"/> ===رهبري جي دور جا واقعا=== خامنائي جي رهبري وارو دور وسيع احتجاجن سان گڏ رهيو آهي، پر هو انهن واقعن کي تسليم نٿو ڪري ۽ انهن کي دٻائڻ جو حڪم ڏئي ٿو<ref name="BBC-Protests">بی‌بی‌سی فارسی، «واکنش خامنه‌ای در سه دهه حکمرانی به اعتراضات چه بوده؟»، ۱۱ مهر ۱۴۰۱، https://www.bbc.com/persian/iran-features-63100098</ref>. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ايران ۾ ٿيندڙ لاڳاتار قتلن دوران، ڪجهه منحرف ۽ اسلامي جمهوريه جا مخالف وزارت انٽيليجنس جي اهلڪارن جي هٿان قتل ڪيا ويا<ref name="BBC-ChainMurders">بی‌بی‌سی فارسی، «قتل‌های زنجیره‌ای ایران، بیست سال بعد»، ۳۰ آبان ۱۳۹۷، https://www.bbc.com/persian/iran-46297953</ref>. خامنائي انهن قتلن کي تمام خراب ۽ نفرت جوڳا واقعا قرار ڏنو ۽ انهن کي غيرقانوني سڏيو<ref name="IranIntl-ChainMurders">ایران اینترنشنال، «آیت‌الله خامنه‌ای و «قتل‌های زنجیره‌ای»»، ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸، https://old.iranintl.com/ايران/آیت‌الله-خامنه‌ای-و-قتل‌های-زنجیره‌ای</ref>. جولاءِ 1999ع ۾، اخبار سلام جي بندش خلاف احتجاجن کان پوءِ، سادن ڪپڙن ۾ ماڻهو ۽ سيڪيورٽي اهلڪار [[تھران يونيورسٽي]] جي هاسٽلن تي حملو ڪيو ۽ ڪيترن ئي شاگردن کي مارڪٽ ۽ گرفتار ڪيو. احتجاج ملڪ جي ڪيترن ئي شهرن ۾ 14 جولاءِ تائين جاري رهيا<ref name="VOA-ProtestsHistory">صدای آمریکا، «مروری بر اعتراضات مردمی پس از انقلاب اسلامی ایران؛ از مبارزه با حجاب اجباری تا مطالبات معیشتی»، بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی، https://ir.voanews.com/a/major-protests-in-iran-post-revolution/6316847.html</ref>. خامنائي جي هڪ تقرير موجب، ڪيترين اخبارن کي وڏي پيماني تي بند ڪيو ويو ۽ لڳ ڀڳ هڪ هزار صحافي بيروزگار ٿي ويا<ref name="BBC-PressClosure1999">بی‌بی‌سی فارسی. «۲۰ سالگی توقیف مطبوعات؛ "غمی که دائمی‌شد"». وبگاه بی‌بی‌سی فارسی. https://www.bbc.com/persian/iran-features-52388017</ref>. 31 جولاءِ 2018ع تي سون جي قيمتن ۾ واڌ ۽ ڊالر جي مقابلي ۾ ريال جي قدر ۾ سخت گهٽتائي سبب 2018ع جا احتجاج ٿيا<ref name="VOA-2018Protests">Voice of America, “Iran Protests Spread to 10 Cities in Widest Unrest Since January,” VOA News, 2018, https://web.archive.org/web/20190327145956/https://www.voanews.com/a/iran-protests-spread-to-10-cities-in-widest-unrest-since-january/4511936.html</ref>. نومبر 2019ع ۾ پيٽرول جي قيمت ۾ اوچتي واڌ کان پوءِ ڪيترن ئي شهرن ۾ وسيع مظاهرا شروع ٿيا، جن کي ايران جي ماڻهن جو پهريون وڏي پيماني وارو قتل عام قرار ڏنو ويو آهي. احتجاج جي ٻئي ڏينهن (16 نومبر) پارليامينٽ جي «اميد» نالي ڌڙي هڪ هنگامي بل تيار ڪيو ته پيٽرول جي قيمت ٻيهر اڳئين سطح تي آندي وڃي ۽ اهو بل ايندڙ ڏينهن پارليامينٽ جي صدارتي بورڊ کي پيش ڪرڻو هو<ref name="DW-Gasoline2019">دویچه‌وله فارسی. «خیز نمایندگان برای تک نرخی کردن بنزین؛ حرکتی سیاسی یا مردمی؟». وبگاه دویچه‌وله فارسی. https://www.dw.com/fa-ir/خیز-نمایندگان-برای-تک-نرخی-کردن-بنزین-حرکتی-سیاسی-یا-مردمی/a-51455251</ref>. پر 17 نومبر تي خامنائي جي تقرير ۽ ٽنهي رياستي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪرڻ جي زور ڏيڻ کان پوءِ، ان ڌڙي جي ترجمان اعلان ڪيو ته اسلامي جمهوريه جي اڳواڻ جي زور ڀرڻ سبب اهو بل ايجنڊا مان ڪڍي ڇڏيو ويو آهي<ref name="DW-Gasoline2019"/>. علي خامنائي پنهنجي تقرير ۾ پيٽرول جي قيمت وڌائڻ بابت ٽنهي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪئي<ref name="IRNA-GasolineSupport">خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). «حمایت مقام معظم رهبری از تصمیم سران سه قوه». وبگاه ایرنا. https://www.irna.ir/news/83559704</ref><ref name="Euronews-Gasoline2019">یورونیوز فارسی، «رهبر ایران با حمایت از افزایش بهای بنزین: تخریب و آتش زدن کار اشرار است»، ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹، https://farsi.euronews.com/2019/11/17/iran-s-khamenei-backed-gasoline-price-rising-and-blames-enemies-for-sabotage-in-protests</ref>. ساڳئي وقت، پارليامينٽ جي ميمبر محمود صادقي چيو ته اڳواڻ نمائندن ڏانهن هڪ نوٽ موڪليو جنهن ۾ کين ٽنهي ادارن جي فيصلي جي مخالفت نه ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي<ref>صدای آمریکا، «حکم حکومتی خامنه‌ای؛ نمایندگان مجلس حتی اختیار مخالفت با افزایش سه‌برابری قیمت بنزین را هم ندارند»، ۳ آذر ۱۳۹۸، https://ir.voanews.com/a/iran-protest-parlemanto/5178897.html</ref>. رائٽرز جي 23 ڊسمبر 2019ع واري رپورٽ موجب، نومبر 2019ع جي احتجاجن شروع ٿيڻ کان ڪجهه ڏينهن پوءِ خامنائي اهلڪارن جي احتجاجن سان نمٽڻ جي طريقي تي تنقيد ڪئي ۽ اعليٰ سيڪيورٽي عملدارن ۽ ٻين حڪومتي اهلڪارن کي چيو: «اسلامي جمهوريه خطري ۾ آهي. ڪنهن به طريقي سان احتجاج ختم ڪريو. اهو منهنجو حڪم آهي.»<ref name="RadioFarda-Reuters1500">رادیو فردا. «رویترز: خامنه‌ای دستور داد «هر کار لازم است بکنید»، «۱۵۰۰» نفر کشته شدند». وبگاه رادیو فردا. https://www.radiofarda.com/a/reuters-on-khamenei-1500-protesters-killed/30339975.html</ref><ref name="VOA-Reuters1500">صدای آمریکا. «رویترز: با دستور خامنه‌ای حدود ۱۵۰۰ نفر از معترضان کشته شدند». وبگاه صدای آمریکا. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5216587.html</ref> [[علي شمخاني]] جي چوڻ موجب، خامنائي چيو ته اهي عام شهري جيڪي ڪنهن به ڪردار کان سواءِ ۽ جهيڙن جي وچ ۾ مارجي ويا، انهن کي شهيد سمجهيو وڃي<ref>بی‌بی‌سی فارسی، «موافقت رهبر ایران با 'شهید' خواندن بعضی کشته‌شدگان اعتراض‌های آبان»، ۱۳ آذر ۱۳۹۸، https://www.bbc.com/persian/iran-50659530</ref>. جنوري 2020ع ۾، [[سپاھ پاسداران انقلاب اسلامي]] جي قدس فورس جو ڪمانڊر [[قاسم سليماني]] [[بغداد]] جي بين الاقوامي هوائي اڏي تي آمريڪا جي هوائي حملي ۾ مارجي ويو<ref>United States Department of State. «U.S. Department of State». Archived from the original on 30 December 1996. Retrieved 3 January 2020. https://www.state.gov/</ref>، ۽ ان کان پوءِ ايران آمريڪا جي [[عين الاسد بيس]] تي بيلسٽڪ ميزائلن سان حملو ڪيو.<ref name="Independent-MissileAttack">ایندیپندنت فارسی. «سپاه از حمله سنگین موشکی به پایگاه هوایی آمریکا در عراق خبر داد». ۸ ژانویه ۲۰۲۰. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.independentpersian.com/node/36141</ref> سپاھ طرفان [[يوڪرين]] جي مسافر جهاز تي ميزائل حملي کي لڪائڻ کان پوءِ جنوري 2020ع جا احتجاج ٿيا، جن دوران خامنائي خلاف وڌيڪ نعرا لڳايا ويا.<ref name="RadioZamaneh-Polytechnic">رادیو زمانه. «شعار در برابر پلی‌تکنیک: مرگ بر این ولایت، این همه سال جنایت». Radio Zamaneh. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳.</ref><ref>رادیو فردا. «اعتراض‌ها به سرنگونی هواپیمای مسافربری توسط سپاه، به شهرهای مختلف کشیده شد». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/30372730.html</ref><ref>رادیو فردا. «از «این ماه ماه آخره» تا «فرمانده کل قوا، استعفا، استعفا»». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۳. https://web.archive.org/web/20200116203424/https://www.radiofarda.com/a/slogans_iran_protests_leader_revolutionary_guards/30373178.html</ref><ref>صدای آمریکا. «ادامه اعتراضات دانشجویان به شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی؛ دست‌کم ۴ دانشجو در اعتراضات بازداشت شدند». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5243237.html</ref> ان کان پوءِ خامنائي، بطور سپريم ڪمانڊر، معافي نه گهري ۽ رڳو تعزيت ڪئي ۽ سپاھ جي ڪمانڊرن جو «ماڻهن کي وضاحت ڏيڻ» تي شڪريو ادا ڪيو. هن حڪومت ۽ سپاه جي لڪائڻ واري عمل خلاف احتجاج ڪندڙن کي پرڏيهي ميڊيا جي دوکي ۾ آيل قرار ڏنو.<ref>رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html</ref> هن اهو پڻ چيو ته قاسم سليماني جي جنازي ۾ شرڪت ڪندڙ ايران جا ماڻهو آهن، نه اهي جيڪي جهاز حادثي جي احتجاجن دوران سندس تصويرون ڦاڙيون ۽ هن ۽ سپاه خلاف نعرا هنيا.<ref>رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html</ref> [[مھسا اميني]] جي موت کان پوءِ سيپٽمبر 2022ع کان ملڪ جي اڪثر شهرن ۾ احتجاج شروع ٿيا. گارڊين اخبار جي مطابق، اهي احتجاج انقلاب کان پوءِ حڪومت لاءِ سڀ کان وڏو چئلينج ھئا.<ref name="RadioFarda-SisterStatement">Radio Farda. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». Archived from the original on 7 December 2022. Retrieved 24 December 2022. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html</ref> ڊسمبر 2022ع ۾، خامنائي جي ڀيڻ 2022ع جي ايران بغاوت دوران خامنائي ۽ سندس «آمرانه خلافت» کان لاتعلقي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جو آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط طور پنهنجي ڪرائي جي ماڻهن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ايران جي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»<ref>رادیو فردا. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۲۲. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html</ref> 25 نومبر 2022ع تي خامنائي احتجاجن کي دٻائڻ ۾ شامل بسيج فورسن جي واکاڻ ڪندي چيو: «بسيجي ثقافت گمنام مجاهدن جي ثقافت آهي، جيڪي بغير ڪنهن اميد جي ۽ خطرو کڻي پنهنجي سڄي وجود کي ملڪ جي خدمت لاءِ وقف ڪن ٿا ۽ ٻين کي بچائڻ لاءِ پاڻ مظلوم بڻجن ٿا، جيئن تازين واقعن ۾ بسيجي ميدان ۾ مظلومانه طور موجود هئا ته جيئن قوم فساد ڪندڙن ۽ غافل يا ڪرائي جي عنصرن جي ڪري مظلوم نه ٿئي.»<ref>صدای آمریکا. «خامنه‌ای از شبه نظامیان بسیجی موظف به سرکوب معترضان تمجید کرد». ۲۶ نوامبر ۲۰۲۲. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://www.darivoa.com/a/6851114.html</ref> 2022ع جي ايران بغاوت جي ڏهين هفتي ۾ خامنائي احتجاجن کي فساد قرار ڏنو ۽ ڌمڪي ڏني ته «شرارت جو ڄار» ختم ڪيو ويندو ۽ احتجاج ڪندڙن کي سندن ڏوهن مطابق سزا ڏيڻ جو مطالبو ڪيو.<ref>صدای آمریکا. «دهمین هفته اعتراض‌های سراسری؛ خامنه‌ای: «بساط شرارت» جمع خواهد شد». ۱۹ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-khamenei-threatens-protesters/6841481.html</ref> خامنائي جي «شرارت جو ڄار ختم ڪرڻ» واري حڪم کان پوءِ، ايران جي اولهه وارن علائقن، خاص طور تي [[ڪردستان صوبو، ايران|ڪردستان]]، [[ڪرمان شاه صوبو، ايران|ڪرمان شاہ]] ۽ [[اولھ آذربائيجان صوبو، ايران|اولھ آذربائيجان]] صوبن ۾ سرڪاري فورسن جي ڪارروائين ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 400 احتجاج ڪندڙ شهري سيڪيورٽي فورسن جي هٿان مارجي ويا.<ref>صدای آمریکا. «سازمان‌های حقوق‌بشری: حدود ۵۰ معترض طی یک هفته در کردستان، کرمانشاه و آذربایجان‌غربی کشته شدند». ۲۱ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-kurdistan-protests/6843762.html</ref> اسرائيل ۽ حماس جي جنگ کان پوءِ، خامنائي 10 آڪٽوبر 2023ع تي [[امام علي آفيسر يونيورسٽي]] ۾ چيو: «اسان هوشيار منصوبه سازن ۽ فلسطيني نوجوانن جي پيشاني ۽ بازو کي چميون ٿا، پر جيڪي چون ٿا ته تازو واقعو غير فلسطيني ماڻهن جو ڪم آهي، اهي غلط حساب لڳائي رهيا آهن.» ساڳئي ڏينهن پنهنجي سوشل ميڊيا اڪائونٽ تي هن حملي جي پهرين ڏينهن لکيو: «اسان چيو هو ته اسان اوهان وٽ اينداسين.» ۽ [[ايڪس، سوشل ميڊيا|ايڪس]] (Twitter) تي هڪ پوسٽ ۾ لکيو: «صهيوني حڪومت فلسطين جي ماڻهن ۽ علائقي ۾ مزاحمتي قوتن جي هٿان ختم ٿي ويندي.»<ref>صدای آمریکا. «علی خامنه‌ای حملات حماس را «حماسه» نامید و از طراحان آن تقدیر کرد». ۱۰ اکتبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://ir.voanews.com/a/ali-khamenei-called-the-attacks-of-hamas-epic-and-praised-its-designers/7304168.html</ref> سيد [[حسن نصرالله]] جي قتل جي خبر اچڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ، [[رائيٽرز ايجنسي|رائٽرز]] ڄاڻايل ذريعن جي حوالي سان رپورٽ ڏني ته ايران جو اڳواڻ علي خامنائي «سخت سيڪيورٽي انتظامن» هيٺ «هڪ محفوظ هنڌ» تي منتقل ڪيو ويو آهي. اهو پهريون ڀيرو هو جو چيو ويو ته [[بنيامين نتنياهو]] جي ڌمڪين کان پوءِ کيس محفوظ هنڌ تي منتقل ڪيو ويو. ڪجهه ڏينهن بعد خامنائي [[امام خميني حسينيه]] ۾، جيڪو سندس عوامي ملاقاتن جو معمولي هنڌ آهي، تقرير ڪئي ۽ «آمريڪا ۽ اولهه وارن ملڪن» کي «امن جا ڪوڙا دعويدار» قرار ڏنو، جن جو «علائقي [وچ اوڀر] مان شر گهٽجڻ گهرجي».<ref>Wintour, Patrick. «Iran braces for Israeli strikes as supreme leader calls for west to leave Middle East». The Guardian. ۲ اکتبر ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۲ اکتبر ۲۰۲۴. https://www.theguardian.com/world/2024/oct/02/iran-braces-israeli-strikes-supreme-leader-west-leave-middle-east</ref><ref>دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. «دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی با رهبر انقلاب». ۱۱ مهر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۱ مهر ۱۴۰۳. https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=57741</ref>. ===ايران–اسرائيل جنگ=== 13 جون 2025 (۲۳ خرداد ۱۴۰۴) تي [[اسرائيل]]، [[اسرائيلي دفاعي فوج]] ۽ [[موساد]] جي ذريعي ايران اندر فوجي هدفن ۽ ايٽمي تنصيبات خلاف وسيع فوجي حملا شروع ڪيا. انهن حملن دوران ايران جي اعليٰ فوجي آفيسرن ۽ ايٽمي سائنسدانن کي به نشانو بڻايو ويو. انهن حملن کان پوءِ، رپورٽن موجب، [[علي خامنائي]] هڪ زيرزميني محفوظ هنڌ تي منتقل ٿي ويو ۽ حفاظتي سببن ڪري اليڪٽرانڪ رابطي جا وسيلا استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو. 26 جون 2025 تي خامنائي هڪ رڪارڊ ڪيل بيان جاري ڪيو جنهن ۾ هن اعلان ڪيو ته ايران اسرائيل ۽ آمريڪا خلاف جنگ ۾ ڪامياب ٿيو آهي. ان بيان جي جواب ۾ آمريڪا جي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] سماجي نيٽ ورڪ «[[ٽروٿ سوشل]]» تي بيان جاري ڪيو ۽ خامنائي جي دعويٰ کي رد ڪندي چيو ته ايران جي فتح بابت بيان حقيقتن جي ابتڙ آهي ۽ هن ايران تي پابندين ۾ نرمي بابت ڪوششن کي روڪي ڇڏيو آهي. ڪجهه هفتن تائين عوامي منظرنامي کان غائب رهڻ کان پوءِ، خامنائي 5 جولاءِ 2025 (۱۴ تير ۱۴۰۴) تي [[محرم]] جي موقعي تي [[حسينيه امام خميني]] ۾ هڪ مذهبي تقريب ۾ ظاهر ٿيو، جيڪو جنگ کان پوء سندس پهريون عوامي ظهور قرار ڏنو ويو. ===ايران جا 2025ع وارا فساد=== 2025 جي ايراني فسادن جي ردعمل ۾، خامنائي پنهنجي عوامي بيانن ۾ چيو ته احتجاج ڪندڙن جا ڪيترائي معاشي مسئلا ـ جهڙوڪ مهانگائي، ريال جي قيمت ۾ گهٽتائي ۽ واپارين کي پيش ايندڙ مشڪلاتون ـجائز آهن، پر هن «احتجاج ڪندڙن» ۽ «فساد ڪندڙن» ۾ فرق ڪيو ۽ چيو: «فساد ڪندڙ کي پنهنجي جاءِ تي ويهارڻ گهرجي.» نيو يارڪ ٽائيمز جي صحافي فرناز فصيحي موجب، وچ اوڀر ۾ آمريڪي فوجي موجودگي وڌڻ کان پوءِ فيبروري 2024ع (بهمن ۱۴۰۴) ۾ خامنائي [[علي لاريجاني]] کي وسيع اختيار ڏنا. خامنائي لاريجاني ۽ ڪجهه سياسي ۽ فوجي ويجهن ماڻهن کي هدايت ڪئي ته جيڪڏهن آمريڪا سان ممڪن جنگ يا سندس موت ٿئي ته اسلامي جمهوريه قائم رهي. ڇهن اعليٰ آفيسرن ۽ پاسداران انقلاب جي ميمبرن موجب، خامنائي هر فوجي ڪمانڊ ۽ سرڪاري عهدن لاءِ، جيڪي هو پاڻ مقرر ڪندو آهي، جانشيني جا چار سطح مقرر ڪيا. هن سڀني قيادتي عهدن تي ويٺلن ماڻهن کي به چيو ته چار متبادل ماڻهو نامزد ڪن ۽ ذميواريون اعتماد وارن محدود ماڻهن جي دائري ۾ ورهائن ته جيئن جيڪڏهن سندس سان رابطو ٽٽي وڃي يا هو مارجي وڃي ته به فيصلا جاري رهن.<ref>Fassihi, Farnaz. "Inside Iran's Preparations for War and Plans for Survival". The New York Times. 22 February 2026. Retrieved 22 February 2026. https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html</ref> === تعليم جو واڌارو === علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.<ref name="الطاف"/> هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“ ==خاندان== خامنائي جو پيءُ، [[سيد جواد خامنائي]]، ۽ سندس ڏاڏو [[سيد حسين خامنائي]] آذري نسل جا عالم هئا جيڪي [[نجف]] ۾ رهندا هئا، ۽ سندس ابن ڏاڏن مان هڪ [[تفرش]] کان [[آذربائيجان]] ڏانهن لڏي ويو هو. سيد حسين خامنائي نجف جي حوزي علميه جي مشهور فقيهن ۽ استادن مان شمار ٿيندو هو. سيد حسين [[تبريز]] جي طالبیه مدرسه ۾ به درس ڏيندو هو ۽ ان شهر جي جامع مسجد جو امام پڻ رهيو.<ref name="ولايتي"/> سيد جواد خامنائي نجف ۾ ڄائو ۽ ننڍپڻ ۾ نجف کان تبريز منتقل ٿيو. نجف ۾ حوزي جا ابتدائي درس مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ايران واپس اچي [[مشهد]] ۾ رهيو، جتي تدريس سان گڏ مشهد جي صديقي بازار مسجد ۽ مسجد گوهرشاد ۾ امام جماعت جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس چاچو سيد محمد خامنائي ۽ سندس ماسڙ محمد خياباني ايران جي مشروطه تحريڪ جا حامي هئا.<ref name="ولايتي"/><ref>{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی8 |عنوان=خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند |ناشر=بی‌بی‌سی فارسی |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> سندس ماءُ خديجه ميردامادي هئي، جيڪا سندس رهبري شروع ٿيڻ کان ٻه مهينا پوءِ وفات ڪري وئي. هوءَ هاشم ميردامادي جي ڌيءَ هئي، جيڪو اصل ۾ [[اصفهان]] جو هو ۽ مشهد ۾ رهندو هو.<ref>{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا21 |عنوان=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش نخست)- تولد و والدین |ناشر=رادیو فردا |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> سيد جواد خامنائي پنهنجي پهرين شادي مان ٽن ڌيئرن علويه، بتول ۽ فاطمه سلطان جو پيءُ هو، جيڪي سڀ فوت ٿي چڪيون آهن. پهرين زال جي وفات کان پوءِ هن خديجه ميردامادي سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس چار پٽ سيد محمد، سيد علي، سيد هادي ۽ سيد حسن ۽ هڪ ڌيءَ [[بدري سادات]] پيدا ٿيا. سيد محمد، وڏو ڀاءُ، آئين ساز ماهرن جي اسيمبلي جو ميمبر هو. هو [[اسلامي مجلس شورا]] جي پهرين ۽ ٻي دور ۾ مشهد جو نمائندو رهيو. نمائندگي دوران سندس مٿان قاتلاڻو حملو ٿيو پر هو بچي ويو. هو [[بنياد حڪمت اسلامي صدرا]] جو سربراهه آهي.<ref>رادیو فردا، «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوم)- معرفی برادران و خواهران»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا22، حاصل ڪيل 2026.</ref> سيد هادي، ننڍو ڀاءُ، پڻ روحاني ۽ سياسي ڪارڪن آهي ۽ مجمع روحانيون مبارز جو ميمبر آهي. هن 2000ع ۾ حيات نو نالي اخبار جاري ڪئي، جيڪا بعد ۾ هڪ توهين آميز ڪارٽون سبب عدالت ويژه روحانيت (ديني عالمن) جي حڪم سان بند ڪئي وئي.<ref>صدای آمریکا، «توضیحات هادی خامنه‌ای در مجلس راجع به کاریکاتور اهانت‌آمیز»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFصدای_آمریکا2، حاصل ڪيل 2026.</ref><ref>بی‌بی‌سی فارسی، «کاریکاتور روزولت در ایران بحران آفرید»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی9، حاصل ڪيل 2026.</ref> سندس سڳي ڀيڻ بدري سادات، [[علي تهراني]] جي زال آهي. ڊسمبر 2022 ۾، ايران جي 2022 واري گوڙ دوران، [[بدري سادات]] خامنائي ۽ سندس «[[مستبدانه خلافت]]» کان علحدگي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جي آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط نموني پنهنجن ڪرائيدارن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»[99] تهراني 1979 واري انقلاب دوران سرگرم روحاني هو، جيڪو بعد ۾ مجاهدين خلق تنظيم سان وابسته ٿيو ۽ عراق هليو ويو. هو 1995 ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ ايران واپس آيو.<ref>نیویورک تایمز، «خواهر رئیس‌جمهور ایران برای پیوستن به شوهرش در عراق از کشور گریخت»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFنیویورک_تایمز1، حاصل ڪيل 2026.</ref> سيد حسن، جيڪو واحد غير روحاني ڀاءُ آهي، وزارت نفت ۾ انتظامي خلاف ورزين جي جاچ بورڊن جو سربراهه، انهن بورڊن ۾ وزير نفت جو نمائندو، ۽ فلم نمائش لائسنس ڪائونسل جو ميمبر رهيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.mashreghnews.ir/news/253025/اعضای-شورای-نمایش-معرفی-شدند |عنوان=اعضای شورای نمایش معرفی شدند |ناشر=مشرق نیوز |ويب سائيٽ=mashreghnews.ir |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> ===زال ۽ ٻار=== خامنائي 1964 جي شروعاتي سرءُ ۾ [[منصوره خجسته باقرزاده]] سان شادي ڪئي.<ref>مشرق. «ماجرای ازدواج سیدعلی/ خطبه عقد را چه کسی خواند؟». ۸ آذر ۱۳۹۱. https://www.mashreghnews.ir/news/172679/ماجرای-ازدواج-سیدعلی-خطبه-عقد-را-چه-کسی-خواند، حاصل ڪيل ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۴.</ref><ref>اسپوتنیک. «همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده». bokroom.ir. [مرده ڪڙي] https://bokroom.ir/news/31729/کتاب-شناسی-امام-رضا-ع، حاصل ڪيل 2026.</ref> هوءَ مشهد جي هڪ مذهبي واپاري خاندان ۾ پرورش پاتي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> خامنائي جي چوڻ موجب، هن ڪڏهن به سرڪاري سياسي سرگرمي ۾ حصو نه ورتو آهي. البت هوءَ عام طور ايران–عراق جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي خاندانن سان ملاقاتون ڪندي آهي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> سندس ڪا به سرڪاري تصوير ميڊيا ۾ شايع نه ڪئي وئي آهي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> خامنائي جا ڇهه ٻار آهن، ٻه ڌيئرون ۽ چار پٽ. ڌيئرن جا نالا بشریٰ ۽ هدیٰ آهن، ۽ پٽن جا نالا مصطفیٰ، مجتبیٰ، مسعود (محسن) ۽ ميثم آهن. سيد مصطفیٰ، وڏو پٽ، گهڻو ڪري حوزي تعليم ۾ مصروف آهي. [[سيد مجتبیٰ خامنائي]] پنهنجي پيءُ وانگر ايران–عراق جنگ ۾ محاذ تي ويو ۽ ڪيترين ڪارروائين ۾ شرڪت ڪئي. سندس [[بسيج]] ۽ سپاه پاسداران سان ويجها لاڳاپا آهن. مجتبیٰ خامنائي کي مستقبل جي رهبري لاءِ ممڪن اميدوارن مان هڪ سمجهيو ويندو ھو. آگسٽ 2022 جي وچ ڌاري مير حسين موسوي به رهبري جي موروثي ٿيڻ بابت خبردار ڪيو. مجلس خبرگان رهبري انهن رپورٽن کي رد ڪيو ۽ انهن کي افواهه قرار ڏنو. سيد مسعود، جيڪو محسن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، [[جامعه مدرسين قم]] جو ميمبر آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجي پيءُ جي يادگيرين کي گڏ ڪرڻ ۽ سندس ويب سائيٽ هلائڻ ۾ مصروف آهي. خامنائي پنهنجي پٽن کي معاشي سرگرمين يا سرڪاري عهدن رکڻ کان منع ڪيو ھو. ==علمي سرگرميون== ===تدريس=== خامنائي مشهد ۾ رهائش جي زماني کان تدريس جي ڪم ۾ مصروف رهيو آهي. شروعات ۾ هن حوزي جي اعليٰ سطحن تي تدريس ڪئي — جنهن ۾ رسائل، مڪاسب ۽ ڪفایه ڪتابن جي تدريس شامل هئي. انقلاب کان پوءِ، پنهنجي صدارت واري دور دوران به هن تفسير قرآن جي تدريس جاري رکي. 1990 کان وٺي هن درس خارج فقه پڙهائڻ شروع ڪيو.<ref name="ولايتي"/> هن هن وقت تائين جهاد ۽ قصاص جهڙا موضوع پڙهايا آهن ۽ هن وقت مڪاسب محرمه (حرام واپار يا ممنوع معاملن) جي تدريس ڪري رهيو آهي. سندس ڪلاسن ۾ لڳ ڀڳ 500 شاگرد شرڪت ڪندا آهن.<ref>رادیو فردا. «درس خارج فقه آیت‌الله خامنه‌ای و تربیت تکنیسین‌های دیوانسالاری مذهبی». radiofarda.com https://radiofarda.com/a/f35_Khamenei_Seminary_Com/2030152.html، حاصل ڪيل 2026.</ref> ===مرجعيت (ديني اختيار)=== ڊسمبر 1994 ۾، محمد علي اراڪي — جيڪو ان وقت جي مراجع تقليد مان هڪ هو — جي وفات کان پوءِ ايندڙ مرجع تقليد جو سوال اٿاريو ويو. ان وقت ڪجهه روحاني عالمن جهڙوڪ [[يوسف صانعي]]، [[فاضل لنڪراني]]،<ref name="ولايتي"/> [[هاشمي شاهرودي]]، [[تسخيري]]، [[جلال الدين طاهري]]، [[رضا استادي]]، [[محمد باقر حڪيم]]، [[حسين راستي ڪاشاني]]، [[هادي روحاني]] ۽ [[محمد مؤمن]]<ref name="ولايتي"/> سندس مرجعيت جي صلاحيت جي تصديق ڪئي.<ref>صالحات. «اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از خامنه‌ای». https://web.archive.org/web/20190112195249/http://salehat.ir/index.php/component/content/article/96-khamenei/feghahat/144--1373-v15-144، حاصل ڪيل 2026.</ref> قم جي جامعه مدرسين ۽ تهران جي جامعه روحانيت مبارز پڻ مرجعيت لاءِ اهل ماڻهن جي هڪ فهرست جاري ڪئي، جنهن ۾ خامنائي جو نالو به شامل هو.<ref name="ولايتي"/> ٻئي طرف، ڪجهه شيعه عالمن جهڙوڪ [[حسين علي منتظري]]، [[سيد محمد حسين فضل الله]]، [[احمد آذري قمي]]، ۽ [[ابوالقاسم خز علي]] کيس [[مرجعيت]] لاءِ اهل نه سمجهيو. [[محسن ڪديور]] جي چوڻ مطابق، ڊسمبر 1994 ۾ طاهري خرم آبادي ۽ مؤمن قمي خامنائي جي چونڊ جي وقت احتجاج طور جامعه مدرسين جي اجلاس مان نڪري ويا، جيتوڻيڪ مؤمن بعد ۾ هن ڳالهه جي ترديد ڪئي.<ref>سایت شخصی کدیور. «مخالفان مرجعیت رهبری در جامعهٔ مدرسین». حاصل ڪيل 2026.</ref> مؤمن ٻين اٺ ماڻهن سان گڏ خامنائي جي نون رڪني فتوٰي ڪائونسل جو ميمبر هو، جيڪا سيد محمود شاهرودي سان گڏ فقهي بحثن ذريعي خامنائي کي فقهي مباحث سيکاريندي هئي. خامنائي جي استفتائن جي پهرين ڪتاب جو نالو درر الفوائد فی أجوبة القائد هو، جيڪو 1992 ۾ شايع ٿيو. آبراهاميَن جي مطابق، جڏهن «حجت الاسلام» خامنائي ايران جو رهبر چونڊيو ويو، تڏهن سرڪاري ميڊيا کيس ۽ اڪبر هاشمي رفسنجاني کي «آيت الله» طور متعارف ڪرايو. حسين باستاني پنهنجي رپورٽ ۾ خامنائي کي نئين رهبر طور مستحڪم ڪرڻ ۽ کيس آيت الله جو لقب ڏيڻ کي سندس قيادت جي شروعاتي دور ۾ هڪ ميڊيا مهم جو نتيجو قرار ڏئي ٿو. خامنائي جي رهبر طور چونڊ تڪراري هئي، ۽ اهو تڪرار ان وقت شروع ٿيو جڏهن خامنائي پاڻ فقهي دليلن جي بنياد تي پنهنجي چونڊ جي سخت مخالفت ڪئي. آئين جي آرٽيڪل 109 مطابق — 1989 جي آئيني ريفرنڊم کان اڳ — رهبر لاءِ هڪ شرط اهو هو ته وٽس فتويٰ ڏيڻ ۽ مرجعيت لاءِ ضروري علمي ۽ تقوائي صلاحيت هجي، جيڪا ان وقت خامنائي وٽ موجود نه هئي. خميني آئين ۾ ترميم ڪرڻ جي گهر ڪئي، جنهن لاءِ آئين جي نظرثاني لاءِ هڪ ڪائونسل قائم ڪئي وئي. هن 29 اپريل 1989 تي علي مشڪيني — آئين نظرثاني ڪائونسل جي سربراهه — کي لکيل خط ۾ لکيو: {{quote|... رهبر لاءِ مرجعيت جي شرط ضروري ناهي. هڪ عادل مجتهد، جيڪو سڄي ملڪ جي مجلس خبرگان طرفان منظور ٿيل هجي، ڪافي آهي.»|}} ===تصنيفون=== خامنائي پنهنجي ديني شاگردي واري دور کان لکڻ ۽ تصنيف ڪرڻ شروع ڪيو. اسلامي انقلاب کان اڳ هن ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ شامل آهن: [[علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب، (ڪتاب)|علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب]]، [[قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو، (ڪتاب)|قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو]] ۽ [[پيشوائي صادق، (ڪتاب)|پيشوائي صادق]]. ٻين تصنيفن ۾ شامل آهن: [[گفتار در باب صبر (ڪتاب)|گفتار در باب صدر]]، [[وحدت ۽ تهذيب (ڪتاب)|وحدت ۽ تھذيب]]، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ هنر، دين کي صحيح طرح سمجهڻ، مجموعه پيام، شيعه امامن جون جدوجهدون، خدا جي وحدت جو ذات، قرآن ڏانهن واپسي جي ضرورت، امام سجاد، امام رضا ۽ سندس ولي عهد ٿيڻ سان نسبت<ref>{{حوالو ڪتاب |آخري=Hovsepian-Bearce |پهريون=Yvette |عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |ناشر=Routledge |جاءِ=Abingdon, Oxon |سال=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |صفحو=103 }}</ref> وغيره. ساڳئي دور ۾ هن ڪجهه ڪتاب ترجمو ڪري شايع ڪيا، جن ۾ پنهنجي تحقيق به شامل ڪئي، جن مان ڪجهه هي آهن: [[اسلام جي دائري ۾ مستقبل (سيد قطب)]]<ref>{{حوالو ڪتاب |آخري=Hovsepian-Bearce |پهريون=Yvette |عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |ناشر=Routledge |جاءِ=Abingdon, Oxon |سال=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |صفحو=70 }}</ref>، صلح امام حسن (رازي آل ياسين جو لکيل)، ۽ هندوستان جي آزادي جي تحريڪ ۾ مسلمان (عبدالمنعم نمر جو لکيل).<ref name=" ولايتي "/> هڪ ٻي تصنيف مغربي تمدن خلاف فرد جرم آهي. ان کان علاوه سندس تقريرن جي مجموعن مان به ڪيترائي ڪتاب ترتيب ڏنا ويا آهن، جن ۾ شامل آهن: انسان 250 ساله، ثقافتي يلغار، غنا، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ فلسطين، ۽ ٻه مجاهد امام. مغربي نوجوانن ڏانهن خط خامنائي مغربي ملڪن جي نوجوانن ڏانهن ٻه کليل خط شايع ڪيا. انهن مان پهريون خط جنوري 2015 ۾ شايع ٿيو ۽ ٻيو خط 29 نومبر 2015 تي شايع ٿيو. اهي ٻئي خط سندس سماجي ميڊيا اڪائونٽن جهڙوڪ ٽوئيٽر، فيسبڪ ۽ انسٽاگرام ذريعي جاري ڪيا ويا. جون 2024 ۾، اسرائيل–غزه جنگ خلاف يونيورسٽي ڪيمپسز ۾ ٿيندڙ احتجاجن جي حمايت ۾، خامنائي آمريڪا جي يونيورسٽين ۾ فلسطيني ماڻهن جي حمايت ڪندڙ شاگردن ڏانهن پڻ هڪ خط جاري ڪيو. هن انهن کي «محاذ مقاومت» جو حصو قرار ڏنو. هن خط جي ردعمل ۾ ڪجهه ماڻهن ايران جي اختيارين جي شاگردن جي احتجاجن بابت پاليسين کي ٻٽي معيار قرار ڏنو ۽ ايران ۾ شاگردن جي دٻاءُ جا مثال پيش ڪيا. ثقافتي سرگرميون خامنائي ثقافت کي ملڪ جي بنيادي ترين مسئلن مان هڪ سمجهي ٿو. هن ثقافتي خطرن ۽ نقصانن کي «ثقافتي يلغار»، «ثقافتي شبيخون»، «ثقافتي لٽ مار»، «ثقافتي ناٽو» ۽ «نرم خطرو» جهڙن اصطلاحن سان بيان ڪيو آهي.<ref name=" ولايتي "/> هن انهن خطرن جي مقابلي لاءِ «جهاد تبيين» ۽ «ترڪيب يافته جنگ» جهڙن تصورن تحت مقابلي جي اپيل ڪئي آهي. علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.<ref name="الطاف"/> سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.<ref name="الطاف"/> == قتل == [[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]] 28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}</ref> ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}</ref> ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي <ref name=Gabrelletal02032026>{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}</ref>}}<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}</ref><ref name="Gabrelletal02032026" /><ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}</ref> ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.<ref>{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}</ref> 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.<ref>{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}</ref> [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}</ref> == نوٽ == <references group="lower-alpha"/> ==حوالا== {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:ايران]] [[زمرو:ايراني شخصيتون]] [[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]] [[زمرو:ايران جي حڪومت]] [[زمرو:ايران جي سياست]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:1939ع جون پيدائشون]] ev0fgbnt5qnrt23y4lsrjjp3b73cs98 370279 370277 2026-04-06T07:40:28Z Intisar Ali 8681 370279 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}} | native_name = <!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--> | image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg<!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--> | alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير | caption = خامنئي 2017ع ۾ | order = ٻيون | office = ايران جو سپريم ليڊر | president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو'' | ''هو پاڻ'' | [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]] | [[محمد خاتمي]] | [[محمود احمدي نژاد]] | [[حسن روحاني]] | [[ابراهيم رئيسي]] | [[محمد مخبر]] (قائم مقام) | [[مسعود پزشڪيان]] }} | primeminister = [[مير حسين موسوي]]<br />(آگسٽ 1989ع تائين) | term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}} | term_end = 28 فيبروري 2026ع | predecessor = [[روح الله خميني]] | successor = [[مجتبيٰ خامنئي]] | order1 = ٽيون | office1 = ايران جو صدر | 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}} | 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}} | 2blankname1 = وزيراعظم | 2namedata1 = مير حسين موسوي | term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع | term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع | predecessor1 = [[محمد علي رجائي]] | successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني {{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}} | office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين | appointed2 = روح الله خميني | predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو'' | successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني | term_start2 = 7 فيبروري 1988ع | term_end2 = 4 جون 1989ع | office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر | term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع | term_end3 = 4 جون 1989ع | constituency3 = [[تهران صوبو]] | majority3 = 2,800,353 (87.8%)<ref>{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول ("Who came first in the first election of the Experts?" )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}</ref> | office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر | term_start4 = 28 مئي 1980ع | term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع | constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]] | majority4 = 1,405,976 (65.8%)<ref>{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}</ref> | office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]] | term_start5 = 14 جنوري 1980ع | term_end5 = 28 فيبروري 2026ع | appointer5 = روح الله خميني | 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}} | 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو'' | [[احمد جنتي]] | [[احمد خاتمي]] | [[ڪاظم صديقي]] | [[علي موحدي ڪرماني]] | [[محمد حسن ابوترابي فرد]] | [[محمد جواد حاج علي اڪبري]] }} | predecessor5 = [[حسين علي منتظري]] | successor5 = خالي {{Collapsed infobox section end}} | birth_name = علي حسيني خامنئي | birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}} | birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]] | death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}} | death_place = [[تهران]]، ايران | party = {{plainlist| * [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع) * [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع) * [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع) }} | otherparty = | spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}} | children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن | father = [[جواد خامنئي]] | mother = خديجه ميردامادي | relatives = [[خامنئي خاندان]] | education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}} | signature = | website = {{URL|english.khamenei.ir}} | allegiance = <!-- اسلامي جمهوريه ايران --> | branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}} | serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}} | commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]] | battles = {{tree list}} * [[ايران-عراق جنگ]] ** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]<ref name="raee">{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}</ref> * [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]] * [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}} {{tree list/end}} | module = {{Infobox religious biography|embed=yes | main_interests = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]<ref name="cgie"> Velayati, Ali Akbar. "Ayatollah Ali Khamenei". The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). Archived from the original on 11 February 2017. Retrieved 3 April 2017. </ref> | notable_ideas = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]] | jurisprudence = [[جعفري]] | creed = [[اصولي]] | teacher = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني<ref name="cgie"/>}}}} | module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾<br />حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي<br />رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}} | footnotes = | death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]] }} ''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.<ref name="الطاف">[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ<!-- Bot generated title -->]</ref> صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي. سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.<ref name="الطاف"/> خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.<ref>Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.</ref> خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.<ref>Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".</ref> 1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.<ref name="USHR2015">{{cite report |title=Iran 2015 Human Rights Report |author=United States Department of State |publisher=U.S. Department of State |year=2016 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf |access-date=16 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214101328/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf |archive-date=14 December 2022 |url-status=bot: unknown }}</ref> 1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".</ref> اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>Baker, Lauren (2017).</ref> سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.<ref>International political reports on Iran foreign policy.</ref> خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.<ref>Middle East political analysis reports.</ref> خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.<ref>Committee to Protect Journalists reports.</ref> 2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.<ref>US Sanctions Reports 2019.</ref> آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.<ref>Iran International News, 2026.</ref> اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.<ref>Reuters News, 2026.</ref> ==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر== === ابتدائي زندگي === ==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ==== [[File:The oldest photo of Ayatollah Khamenei at the age of one and a half 02.jpg|250px|سيد علي خامنائي جي ڏيڍ سال جي عمر ۾ نڪتل ھڪ تصوير]] [[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.<ref name="ولايتي"> ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱. </ref>سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.<ref name="OxfordIslam"> {{cite encyclopedia |title=Khameneʿi, ʿAlī |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press |year=2009 |url=https://books.google.com.pk/books/about/The_Oxford_Encyclopedia_of_the_Islamic_W.html?id=oMDZAQAACAAJ |access-date=16 January 2023 }} </ref>سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.<ref name="ولايتي"/> هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.<ref name="ولايتي"/> علي خامنائي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو. [[File:Childhood photo of Seyed Ali Khamenei.jpg|سيد علي خامنائي جي ننڍپڻ جي تصوير]] ==== ديني تعليم ==== [[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.<ref>Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.</ref> پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي ديني تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.<ref>Hovsepian-Bearce.</ref> هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.<ref name="ولايتي"/> [[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.<ref name=" OxfordIslam"/> علي خامنائيءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾ پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي [[شيخ هاشم قاضيويني]] ۽ [[آيت الله ميلاني]] هن جا معلم رهيا. 1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.<ref name="ولايتي"/><ref name="OxfordIslam"/>. === اسلامي انقلاب کان اڳ سرگرميون === [[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.<ref name="Hovsepian62"> {{cite book |last=Hovsepian-Bearce |first=Yvette |title=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |year=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |page=62 }} </ref> پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.<ref name="Hovsepian62"/> پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.<ref>Iran historical sources.</ref> نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.<ref name="Hovsepian62"/> [[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.<ref>Iran political history sources.</ref> 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنائي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.<ref name="الطاف"/> ====سياسي سرگرميون ۽ گرفتاريون==== [[File:خامنه‌ای زندان.jpg|thumb|250px|فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسرائيل جي بالادستي بابت تقرير سبب خامنه‌ای جي پهرين گرفتاري خرداد ۱۳۴۲ ۾ بيرجند ۾ ٿي.]] خامنائي [[خراسان]] جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ [[بيرجند]] ۾ منبرن ۽ مجلسن ۾ تقريرون ڪندو هو، جتي هو فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسلامي معاشرن تي اسرائيل جي بالادستي جهڙن مسئلن بابت ڳالهائيندو هو. انهن تقريرن کان پوءِ پهلوي حڪومت کيس پهريون ڀيرو ۱۲ [[خرداد]] ۱۳۴۲ (2 جون 1963) تي بيرجند ۾ شهرباني وسيلي گرفتار ڪري جيل ۾ وڌو. ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ جي احتجاجن کان پوءِ کيس بيرجند کان مشهد منتقل ڪري فوجي حراست واري هنڌ حوالي ڪيو ويو. هن گرفتاري دوران سندس قيد جو عرصو 10 ڏينهن ٻڌايو ويو آهي. جيل مان پهرين آزادي کان پوءِ، هو سيد هادي ميلاني جي گهر ۾ ٿيندڙ انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪندو رهيو، جيڪي خميني جي تحريڪ کي سندس غير موجودگي ۾ جاري رکڻ لاءِ منعقد ٿينديون هيون — ڇو ته هو نظر بند هو — ۽ هن ميلاني سان پنهنجو رابطو برقرار رکيو. ڪجهه وقت کان پوءِ هو قم ويو ۽ اتي پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. [[سيد محمود طالقاني]]، [[يدالله سحابي]] ۽ [[مھدي بازرگان]] جي حمايت ۾، جيڪي سيد [[روح الله خميني]] جي حمايت سبب قيد هئا، هن انهن ڏانهن ٽيليگرام موڪليا. هن خراساني طلاب کي خميني جي نظر بندي خلاف احتجاج لاءِ اڳواڻي ڪئي ۽ ان وقت جي وزيراعظم [[حسن علي منصور]] کي خط لکيو<ref name="ولايتي"/>. سندس ٻي گرفتاري [[زاهدان]] جي سفر سان لاڳاپيل هئي. [[دي]] ۱۳۴۲ (جنوري 1963ع) ۾ هو پنهنجي ڪجهه دوستن سان گڏ [[ڪرمان]] ويو، ۽ ڪرمان ۾ ٽي ڏينهن رهڻ، تقريرون ڪرڻ ۽ شهر جي عالمن ۽ طالبن سان ملاقاتن کان پوءِ زاهدان روانو ٿيو. اتي پڻ سندس تقريرن ۽ سياسي سرگرمين سبب کيس ٻيهر شهرباني گرفتار ڪيو ۽ ۱۲ بهمن تي ساواڪ حوالي ڪيو ويو، ۽ اتان کيس [[تھران]] جي [[قزل قلعه جيل]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو. خامنه‌ای ساڳئي سال [[اسفند]] ۾ هن شرط تي آزاد ٿيو ته هو تهران کان ٻاهر نه ويندو، ۽ 1979ع جي انقلاب جي ڪاميابي تائين هو هميشه پهلوي حڪومت جي سيڪيورٽي ادارن جي نگراني هيٺ رهيو. ۱۳۴۳ (1964) جي سرءُ ۾ مشهد واپس اچڻ کان پوءِ، پنهنجي والد جي سنڀال سان گڏ هن پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. ۲۹ [[بھمن]] ۱۳۴۳ تي سيد روح الله خميني جي جلاوطني کان پوءِ، هن امير عباس هويدا کي خطاب ڪندي هڪ خط ذريعي احتجاج ڪيو. هن [[عبدالرحيم رباني شيرازي]]، [[محمد حسيني بهشتي]]، [[علي فيض مشڪيني]]، [[احمد آذري قمي]]، [[علي قدوسي]]، [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]، [[سيد محمد خامنائي]] ۽ [[محمد تقي مصباح يزدي]] جهڙن عالمن سان گڏ هڪ يارهن ڄڻن جي ٽولي ٺاهي، جنهن جو مقصد پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد ڪرڻ هو. هي ٽولو، جيڪو قم جي حوزہ علميه جي پهرين ڳجهي تنظيم طور سڃاتو وڃي ٿو، ۱۳۴۵ (1966ع) جي آخر ۾ [[ساواڪ]] طرفان ظاهر ڪيو ويو، ۽ خامنائي به انهيءَ سبب تعاقب هيٺ آيو. هن دور ۾ خامنائي “اسلام جي دائري ۾ مستقبل” نالي ڪتاب جو ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو. ساواڪ هن ڪتاب کي ضبط ڪيو پر کيس گرفتار نه ڪري سگهي. ڪجهه وقت کان پوءِ هو مسجد اميرالمؤمنين جو امام مقرر ٿيو. هن ۱۳۴۹ (1970ع) جي بهار ۾ گڏجاڻين جو هڪ سلسلو به منعقد ڪيو، جنهن جي جدوجهد جو بنياد اسلامي جهان بيني ۽ اسلامي نظريي جي ترتيب تي ٻڌل هو. سيد حسين قمي جي گرفتاري ۽ خامنه‌ای جي احتجاج کان پوءِ، ساواڪ کيس ٽيون ڀيرو ۱۴ فروردين ۱۳۴۶ تي [[مجتبيٰ قزويني]] جي جنازي جي موقعي تي گرفتار ڪيو. هو انهيءَ سال ۲۶ [[تير]] تائين حراست ۾ رهيو. [[File:Ebrat-Museum-Tehran-9.jpg|thumb |ساواڪ جي گڏيل دھشتگردي روڪ ڪميٽي جو جيل، جتي خامنائي جنوري 1975 کان سيپٽمبر 1975 تائين قيد رهيو۔]] ۱۳۵۰ کان ۱۳۵۳ (1971–1974ع) جي وچ واري عرصي ۾، خامنائي جا قرآن جي تفسير ۽ نظريي بابت درس مشهد جي ٽن مسجدن — مسجد ڪرامت، مسجد امام حسن ۽ مسجد ميرزا جعفر — ۾ ٿيندا هئا. انهن سرگرمين سبب ساواڪ دي ۱۳۵۳ (جنوري 1975ع) ۾ مشهد ۾ سندس گهر جي تلاشي ورتي، کيس گرفتار ڪيو ۽ سندس ڪيترائي نوٽس ۽ لکڻيون ضبط ڪيون. فروردين ۱۳۵۲ (اپريل 1973ع) ۾ خامنائي تبليغ لاءِ [[نيشاپور]] ويو ۽ اتي جي مسجدن ۾ گڏجاڻيون منعقد ڪيون. خرداد ۱۳۵۲ (جون 1973ع) ۾ ساواڪ مسجد امام حسن ۽ سندس گهر ۾ ٿيندڙ تفسير جون ڪلاسن بند ڪرائي ڇڏيون. آذر ۱۳۵۲ (ڊسمبر 1973ع) ۾ مشهد جي مسجد ڪرامت جي باني ۽ واقف جي دعوت تي هن اتي ٻيهر پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون، پر ساواڪ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. آبان ۱۳۵۳ (نومبر 1974ع) ۾ محمد مفتح جي دعوت تي هن تهران جي مسجد جاويد ۾ تقرير ڪئي. [[دي]] ۱۳۵۳ ۾ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو ۽ تهران ۾ گڏيل مخالف تخريب ڪميٽي جي جيل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. سندس پنهنجي بيان موجب، قيد جو هي عرصو سندس لاءِ سڀ کان وڌيڪ ڏکيو ۽ سخت دور هو. آخرڪار، هو ۲ [[شھريور]] ۱۳۵۴ (24 آگسٽ 1975) تي جيل مان آزاد ٿيو<ref name=" ولايتي"/>. آزادي کان پوءِ هو مشهد موٽي آيو ۽ ٻيهر پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو، پر کيس اڳين وانگر ڪلاس هلائڻ جي اجازت نه ڏني وئي. ساواڪ طرفان پنهنجي پنجين گرفتاري بابت خامنائي لکي ٿو: {{quote|1969ع کان ايران ۾ هٿياربند جدوجهد جي تيارين جا آثار محسوس ٿيڻ لڳا هئا. اڳوڻي حڪومت جي ڪارروائي ڪندڙ ادارن جي حساسيت ۽ سختي به منهنجي حوالي سان وڌي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مختلف نشانين مان اندازو لڳايو هو ته اهڙي تحريڪ منهنجي جهڙن ماڻهن سان لاڳاپي کان سواءِ نٿي ٿي سگهي. 1971ع ۾ مون کي ٻيهر، پنجون ڀيرو، جيل موڪليو ويو. جيل ۾ ساواڪ جو تشدد وارو رويو صاف ظاهر ڪري رهيو هو ته حڪومت کي هٿياربند جدوجهد ڪندڙ تحريڪن جي اسلامي فڪر جي مرڪزن سان ڳنڍجڻ کان سخت خوف هو، ۽ اها ڳالهه قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي ته مشهد ۽ تهران ۾ منهنجون فڪري ۽ تبليغي سرگرميون انهن تحريڪن کان الڳ ۽ بي تعلق آهن. آزادي کان پوءِ، تفسير جي عام درس ۽ ڳجهن نظرياتي ڪلاسن جو دائرو وڌيڪ وڌي ويو.|<ref name="HamshahriBio">{{cite web |title=زندگی‌نامه رهبرعالی قدر انقلاب |website=همشهری |url=https://www.hamshahrionline.ir |publisher=همشهری آنلاین |language=فارسی }}</ref>}} ====آخري گرفتاري ۽ جلاوطني==== [[سيد مصطفيٰ خميني]] جي وفات کان پوءِ جدوجهد وڌيڪ سنجيده ٿي وئي. پهلوي حڪومت به انهن سرگرمين جي ردعمل طور، سياسي کليل ماحول جي پاليسي جو اعلان ڪرڻ باوجود، مجاهدن کي دٻائڻ شروع ڪيو. هن پاليسي جي عملدرآمد کان پوءِ ڪجهه مشهور مجاهدن کي جلاوطني جي سزا ڏني وئي، جن ۾ خامنائي به شامل هو. 1977ع جي آخر ۾ پهلوي سيڪيورٽي فورسن کيس گرفتار ڪيو ۽ خراسان جي سماجي سلامتي ڪميشن جي حڪم سان کيس ٽن سالن لاءِ [[ايرانشهر]] جلاوطن ڪيو ويو. پهلوي حڪومت جي آخري سالن تائين کيس ملڪ کان ٻاهر وڃڻ کان به روڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس عراق جي مقدس زيارتن لاءِ وڃڻ ۽ سيد روح‌الله خميني سان ملاقات ڪرڻ جي اجازت نه ڏني وئي هئي.<ref name="ولايتي"/> 1978ع جي وچ ڌاري، جڏهن ايران جي انقلابي تحريڪ زور وٺي رهي هئي، تڏهن کيس جلاوطني مان آزاد ڪيو ويو ۽ هو مشهد موٽي آيو. ايرانشهر جي مسجد آل رسول ۾ سندس سياسي ۽ انقلابي سرگرمين ۽ مختلف ماڻهن جي سندس گهر اچ وڃ سبب سيڪيورٽي فورسز کيس سخت نگراني هيٺ رکيو. 9 اپريل 1978ع تي يزد ۾ ماڻهن جي قتل کان پوءِ، هن ان واقعي جي مذمت ۾ هڪ خط شايع ڪيو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ اعلامي طور ورهايو ويو. 19 جولاءِ 1978ع تي جڏهن مشهد جي حوزي علميه جي طلبائن خامنه‌اي جي جلاوطني خلاف احتجاج ڪيو، ته پوليس ان احتجاج کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="ولايتي"/> ولايتي جي مطابق دائرةالمعارف بزرگ اسلامي ۾، خامنائي جي انقلابي ۽ عوامي سرگرمين سبب سندس جلاوطني جي جاءِ تبديل ڪري جي رفت ڪئي وئي. ان مطابق، 13 آگسٽ 1978ع تي کيس جي رفت جلاوطن ڪيو ويو، جتي هن پهلوي حڪومت خلاف پنهنجي سرگرمين کي جاري رکيو ۽ جامع مسجد ۾ تقريرون ڪيون، جن مان هڪ تقرير 6 سيپٽمبر 1978ع تي ٿي. هن ملڪ جي حالتن ۽ پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد بابت سيد [[علي محمد دستغيب]] کي خط پڻ لکيا ۽ ڪجهه حڪمت عمليون پڻ پيش ڪيون. هن دور ۾ هو ڳجهي نموني حڪومت خلاف انقلابي سرگرمين جاري رکڻ لاءِ ڪهنوج به ويو.<ref name="ولايتي"/> 23 سيپٽمبر 1978ع تي هو ڪهنوج مان نڪري مشهد ويو، جتي هن انقلابي معاملن جي تنظيم ۽ جدوجهد جاري رکي. جڏهن سيد روح‌الله خميني [[فرانس]] ۾ رهائش پذير هو، تڏهن هن خميني جي اتي موجودگي کي ماڻهن جي دلين ۾ اميد ۽ عزم پيدا ٿيڻ جو سبب قرار ڏنو ۽ آخرڪار خميني جي فرانس مان واپسي جو مطالبو ڪيو. مشهد ۾ رهائش دوران سندس انقلابي سرگرميون وڌيڪ تيز ٿي ويون ۽ هن حڪومت خلاف افشاگر تقريرون ڪيون. خميني به ساڻس رابطي ۾ هو ۽ هن سان ۽ صدوقي سان ملاقات جي خواهش ظاهر ڪئي. مشهد جي سعدآباد اسٽيڊيم ۾ ڪيل هڪ تقرير ۾ خامنه‌اي خميني جي واپسي جو مطالبو ڪيو. [[مشھد]]، [[قوچان]]، [[شيروان]] ۽ [[بجنورد]] ۾ سياسي سرگرمين جي شدت سبب سيڪيورٽي فورسن کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. ساواڪ جي دستاويزن ۾ کيس خراسان ۾ انقلاب جي نمايان اڳواڻن مان هڪ قرار ڏنو ويو. حرم امام رضا ۾ عاشورا جي رات واري خطبي دوران، اڳئين روايت جي ابتڙ، جنهن ۾ [[محمدرضا پهلوي]] لاءِ دعا پڙهي ويندي هئي، هن خطبو سيد [[روح‌ الله خميني]] جي نالي سان پڙهيو ۽ مشهد ۾ عاشورا جي مظاهرن کي به منظم ڪيو. هو انهن ماڻهن مان به هو جن مشهد جي شاه رضا اسپتال تي حڪومتي اهلڪارن جي حملي خلاف احتجاج ۽ ڌرڻو ڏنو. هن خراسان جي گورنر هائوس جي ملازمن کي ماڻهن سان شامل ٿيڻ لاءِ مظاهرن ۾ به شرڪت ڪئي ۽ 31 ڊسمبر 1978ع تي ماڻهن جي قتل کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. 12 جنوري 1979ع تي خميني جي حڪم سان کيس اسلامي انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن مان هڪ مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ هن مشهد ڇڏيو ۽ تهران هليو ويو. ايران جي اسلامي انقلاب جي ڪاميابي جي شروعاتي ڏينهن ۾ رفاه اسڪول ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کان پوءِ، هو خميني جي استقبال لاءِ تشهير ڪميٽي جو ذميوار بڻيو. هن بختيار طرفان [[مھرآباد ايئرپورٽ]] بند ڪرڻ خلاف ڌرڻن ۽ بيانن ۽ قراردادون شايع ڪرڻ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي ڌرڻا گهڻو ڪري [[تھران يونيورسٽي]] ۾ ٿيندا هئا. ان کان پوءِ هو گهڻو ڪري سيد روح‌ الله خميني جي دفترِ تبليغات جي ڪميٽي جو ذميوار رهيو ۽ سندس نالي سان هڪ رسالو شايع ڪرڻ جو ذمو به سنڀاليو، جنهن ۾ هن پاڻ به مقالا لکيا.<ref name="ولايتي"/> ===اسلامي انقلاب جا ابتدائي سال=== [[File:Paper news Khomeini made Council of the Islamic Revolution.jpg|thumb|روزنامه اطلاعات:امام خميني اسلامي انقلاب جي ڪائونسل تشڪيل ڏني]] آخرڪار روح‌الله خميني 13 جنوري 1979ع تي انقلاب جي رهبري لاءِ ايران جي [[اسلامي انقلابي ڪائونسل]] قائم ڪئي، ۽ ان جي ٻئي ڏينهن محمدرضا شاه ملڪ ڇڏي هليو ويو. شاه جي نڪرڻ ۽ شاپور بختيار جي حڪومت جي ناڪامي کان پوءِ، خميني 1 فيبروري تي [[فرانس]] جي جلاوطني مان ايران واپس آيو، ۽ 4 فيبروري تي فوج جي غيرجانبداري جي اعلان کان پوءِ مهدي بازرگان جي وزيراعظم ٿيڻ سان ايران جي عبوري حڪومت قائم ٿي. آخرڪار 11 فيبروري 1979ع تي انقلاب ڪامياب ٿيو.<ref name="ولايتي"/> ====انقلابي ڪائونسل==== اسلامي جمهوريه ۾ خامنائي جي شروعاتي ڪردارن مان هڪ سندس انقلابي ڪائونسل ۾ رڪنيت ۽ سرگرمي هئي. هي ڪائونسل [[روح‌الله خميني]] جي حڪم سان نومبر 1978ع جي شروعات کان قائم ٿي ۽ ان جا ميمبر تدريجي طور سندس طرفان چونڊيا ويا، ۽ سرڪاري طور 12 جنوري 1979ع تي قائم ٿي.<ref name="ولايتي"/> جنوري 1979ع جي آخر ۾ خامنه‌اي مرتضيٰ مطهري جي تجويز تي انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش سوم) دوران کودکی و مدرسه |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی |archive-url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |archive-date= |dead-url=yes }}</ref> ان وقت ڪائونسل اهم فيصلن جي ذميوار هئي، جن ۾ پهلوي حڪومت جي اهلڪارن ۽ پرڏيهي ملڪن جي اهلڪارن سان ڳالهين شامل هيون.<ref name="ولايتي"/> انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن جي ترتيب ۾ ان جي چار دورن دوران ڪيترائي ڀيرا تبديليون ٿيڻ باوجود، ۽ 20 جولاءِ 1980ع تي ان جي سرگرمين جي پڄاڻي تائين، خامنه‌اي ان جو مستقل ميمبر رهيو.<ref name="ولايتي"/> جولاءِ 1979ع جي آخر ۾ عبوري حڪومت ۽ انقلابي ڪائونسل جي ضم ٿيڻ کان پوءِ، ڪائونسل جا ڪجهه ميمبر مختلف وزارتن ۾ شامل ٿيا ۽ خامنه‌اي کي وزارت دفاع ۾ انقلابي معاملن جو نائب مقرر ڪيو ويو. <ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش دهم)- راهیابی به حلقه خاص خمینی |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17_khamenei_biography_32/24689962.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> ان وقت مصطفيٰ چمران وزير دفاع هو. کيس سيڪيورٽي وزيرن جي ڪميشن جو ميمبر پڻ مقرر ڪيو ويو، جيڪا پوليس، فوجي ۽ سيڪيورٽي معاملن جي نگراني ۽ ذميواري سنڀاليندي هئي. انقلابي ڪائونسل طرفان سندس ٻين ذميوارين ۾ دستاويزن جي مرڪز جي ذميواري ۽ 24 نومبر 1979ع تي اسلامي انقلابي پاسداران سپاه جي نگراني شامل هئي. هن 24 فيبروري 1980ع تي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ سبب سپاه جي نگراني جي ذميواري تان استعيفيٰ ڏني.<ref name="ولايتي"/><ref name="ريڊيو فردہ">{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش یازدهم)-جبهه‌گیری در برابر اولین رئیس‌جمهوری منتخب ایران |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> ====مجلس جي نمائندگي==== [[File:President Ali Khamenei speech at 2nd legislature of the Islamic Republic of Iran (Cropped).jpg|thumb|علي خامنائي اسيمبلي ۾ تقرير ڪندي]] مارچ 1980ع ۾ اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن لاءِ اميدوار ٿيڻ کان پوءِ، خامنه‌اي کي هڪ وڏي اتحاد جي حمايت حاصل ٿي جنهن ۾ [[جامعه روحانيت مبارز تهران]]، [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] ۽ ٻيون ڪيترائي اسلامي تنظيمون ۽ گروهه شامل هئا.<ref name="ولايتي"/> مئي 1980ع ۾ [[فخرالدين حجازي]]، [[حسن حبيبي]]، [[مھدي بازرگان]] ۽ [[علي اڪبر معين‌فر]] کان پوءِ، [[تھران]] جي چونڊ تڪ ۾ پنجين نمبر تي اچي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين دور ۾ چونڊيو ويو. <ref name=" ريڊيو فردہ"/> پارليامينٽ ۾ هو دفاعي معاملن جي ڪميشن جو ميمبر ۽ چيئرمين هو.<ref name="ولايتي"/> سندس نمائندگي دوران اهم موقفن مان هڪ ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت لاءِ سياسي طور نااهل قرار ڏيڻ واري تجويز جي حمايت ۾ سندس تقريرون هيون.<ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوازدهم)-در مجلس اول علیه بنی‌صدر»، رادیوفردا |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> 22 سيپٽمبر 1980ع تي ايران-عراق جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ ۽ جنگي محاذن تي موجودگي سبب هو پارليامينٽ جي اجلاس ۾ گهٽ شرڪت ڪندو هو، ۽ 27 جون 1981ع تي سخت زخمي ٿيڻ کان پوءِ هو رڳو ڪڏهن ڪڏهن پارليامينٽ ۾ حاضر ٿيو. آڪٽوبر 1981ع جي صدارتي چونڊن ۾ چونڊجڻ کان پوءِ هن پارليامينٽ ڇڏي.<ref name="ولايتي"/> ====جمعي جي نماز جي امامت==== [[File:Jumu'ah pray Ali Kamenei as Jumu'ah Imam.jpg|thumb|تھران ۾ جمعي جي نماز جو خطبو ڏيندي]] خامنائي کي تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد<ref name="الطاف"/> 13 جنوري 1980ع تي روح‌الله خميني طرفان تهران جو امام جمعه مقرر ڪيو ويو.<ref name="ولايتي"/> گذريل چاليهه سالن ۾ سندس امامت جمعه جي دور کي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن دوران هن 240 کان وڌيڪ ڀيرا نماز پڙهائي. پهريون دور 18 جنوري 1980ع کان 27 جون 1981ع تي سندس خلاف حملي تائين جاري رهيو. ٻيون دور حملي کان ڪجهه مهينا پوءِ کان وٺي سندس رهبر چونڊجڻ تائين جاري رهيو.<ref name=" ھمشھر "/> هن دور دوران 15 مارچ 1985ع تي سندس امامت هيٺ جمعي جي نماز دوران بم ڌماڪو ٿيو جنهن ۾ 14 ماڻهو مارجي ويا ۽ 88 زخمي ٿيا.<ref name="تسنيم">{{cite web |title=خامنه‌ای به جوانان فرانسه: از رئیس‌جمهورتان بپرسید چرا تردید در هولوکاست، جُرم اما اهانت به پیامبر آزاد است؟ |website=تسنیم |url=https://www.tasnimnews.com |publisher=خبرگزاری تسنیم |language=فارسی }}</ref> ٽيون دور سندس رهبري جي دور کان اڄ تائين جاري آهي. 17 جون 2019ع جي جمعي جي نماز فيبروري 2012ع کان پوءِ سندس پهرين جمعي جي نماز هئي.<ref name="ھمشھر">{{cite web |title=تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال |website=همشهری آنلاین |url=https://www.hamshahrionline.ir |publisher=همشهری آنلاین |language=فارسی }}</ref> ====مسجد ابوذر ۾ قاتلاڻو حملو==== 27 جون 1981ع تي تقرير دوران خامنائي تي قاتلاڻو حملو ڪيو ويو. ان وقت هو اسلامي مشاورتي اسيمبلي جو ميمبر ۽ تهران جو امام جمعه هو. هي حملو پارليامينٽ طرفان ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت تان هٽائڻ کان لڳ ڀڳ هڪ هفتي پوءِ ٿيو. هن واقعي کان هڪ ڏينهن پوءِ تهران ۾ اسلامي جمهوريه پارٽي جي مرڪز تي ڌماڪي ۾ پارٽي جا ڪيترائي ميمبر، جن ۾ [[سيد محمد بهشتي]] به شامل هو، مارجي ويا. <ref name="BBC">{{cite web |title=ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد |website=بی‌بی‌سی فارسی |url=https://www.bbc.com/persian |publisher=بی‌بی‌سی |language=فارسی }}</ref> [[File:Ayatolla Ali Khamenei in Hospital after Assassination by khamenei.ir02.jpg|thumb|آيت الله علي خامنائي قاتلاڻي حملي بعد اسپتال ۾ ]] ٽيپ رڪارڊر جنهن جي اندر بم رکيل هو، تقرير ڪندڙ جي کاٻي پاسي دل جي ويجهو رکيو ويو هو. هڪ محافظ ٽيپ رڪارڊر کي ٿورو ساڄي پاسي منتقل ڪيو ۽ خامنه‌اي به مائيڪروفون کان پري ٿي ويو. تقرير شروع ٿيڻ کان ڪجهه منٽن پوءِ بم ڌماڪو ٿيو. خامنائي سخت زخمي ٿي بيهوش ٿي ويو. کيس بهارلو اسپتال منتقل ڪيو ويو ۽ پوءِ وڌيڪ علاج لاءِ تهران هارٽ اسپتال منتقل ڪيو ويو. هڪ محافظ چيو ته جڏهن هو ٽربيون وٽ پهتو ته هن ٽيپ رڪارڊر جي اندروني ڀت تي لکيل ڏٺو: "اسلامي جمهوريه لاءِ فرقان گروپ جو پهريون عيد جو تحفو!". ڊاڪٽرن سندس ساڄي هٿ جي چمڙي جي مرمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس ساڄو هٿ ڪم ڪرڻ کان محروم ٿي ويو. <ref name="RadioFarda3">{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنه‌ای ترور شد»، رادیو فردا |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی |dead-url=yes }}</ref> [[احمد قديريان]] هن حملي کي [[جواد قديري]] ۽ مجاهدين خلق تنظيم جو ڪم قرار ڏئي ٿو.<ref name="خبر">{{cite web |title=عامل و طراح سوءقصد به جان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسی بود؟ / شباهت‌های دو گروه تروریستی |website=خبرآنلاین |url=https://www.khabaronline.ir |publisher=خبرآنلاین |language=فارسی }}</ref> ايرج مصداقي، قديري نالي ڪنهن شخص جي موجودگي کي رد ڪندي، هن حملي جو ذميوار اروج اميرخان‌زاده نالي شخص کي قرار ڏئي ٿو، جيڪو [[رهروان فرقان]] گروپ جو ميمبر هو. اميرخان‌زاده چيو هو ته هن رهروان فرقان جي بنياد وجهڻ ۾ ايرج افشاري نالي هڪ ٻئي شخص سان گڏ شرڪت ڪئي هئي.<ref name="BBC"></ref> ====ايران-عراق جنگ دوران==== [[File:Ali Khamenei (right) in trench during Iran-Iraq war.jpg|thumb|ايران عراق جنگ دوران علي خامنائي (تصوير ۾ ساڄي پاسي کان) ھڪ خندق ۾ ويٺل]] [[علي اڪبر ولايتي]] جي مطابق، خامنائي [[ايران عراق جنگ]] جي شروعاتي ڪلاڪن کان ئي جنگي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. [[عراق]] جي ايران تي حملي جي ڪجهه ڪلاڪن کان پوءِ هن ريڊيو تان عراق جي فوج جي حملي بابت پهريون اطلاع جاري ڪيو. 27 سيپٽمبر 1980ع تي هو جنگي محاذن تي ويو ته جيئن محاذن جي صورتحال ۽ انهن علائقن ۾ ايراني فوجن جي امڪانن بابت رپورٽ تيار ڪري، جن تي عراقي فوج حملو ڪيو هو، ۽ دشمن سان مقابلي لاءِ فوجن جي تنظيم ۾ مدد ڪري. ان بنياد تي هو ڏاکڻي محاذ ڏانهن ويو ۽ 1981ع جي بهار جي وچ تائين اتي رهيو. ان کان پوءِ هو اولهه واري محاذ تي به حاضر رهيو. محاذن تي سندس موجودگي مڪمل وقت لاءِ نه هوندي هئي؛ هو جمعي جي نماز پڙهائڻ جهڙن ڪمن لاءِ تهران ايندو ويندو رهندو هو. محاذن تي سندس گهڻو وقت غير منظم جنگن جي هيڊڪوارٽر جي هدايت، پٺڀرائي ۽ آپريشنن جي منصوبابندي ۾ گذرندو هو. هن هيڊڪوارٽر جي ڪاررواين مان هڪ، جنهن ۾ خامنه‌اي جو ڪردار هو، ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ خاص فوجي گروهن جي ٺهڻ هئي. [[خرمشهر]]، [[آبادان]] ۽ [[سوسنگرد]] جي محاذن جي مدد ۾ هن مؤثر ڪردار ادا ڪيو ۽ سپاه پاسداران ۽ بسيج جهڙين عوامي فوجي قوتن کي مضبوط ڪرڻ ۽ انهن جي فني ۽ سامان جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ٻين ڪوششن مان هڪ سپاه ۽ فوج جي وچ ۾ محاذن ۽ فوجي آپريشنن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هئي. [[روح‌ الله خميني]] جي حڪم سان 12 آڪٽوبر 1980ع تي اعليٰ قومي دفاع ڪائونسل سڀني جنگي معاملن جي ذميواري سنڀالي، ۽ 10 مئي 1980ع تي خامنه‌اي هن ڪائونسل ۾ خميني جو نمائندو ۽ ان جو ترجمان مقرر ٿيو. هن عرصي دوران هو جنگي معاملن ۾ خميني جو صلاحڪار پڻ هو. خامنه‌اي آبادان جي گهيري کي ٽوڙڻ واري آپريشن ۾ سڌي طرح موجود هو.<ref name="ولايتي"/> [[File:Ayatollah Khamenei Visiting Division 31 of Ashura in 1988 by Khamenei.ir 12 (c).jpg|thumb|آيت الله خامنائي 1988ع ۾ ايراني فوج جي 31ھين ڊويزن جي دوري دوران]] [[ابوالحسن بني‌صدر]] جي دعويٰ مطابق، جيڪو ان وقت هٿياربند فوجن جو سپهه سالار هو، خامنائي ڪرخائي ڪور جي جنگ ۾ محاذ تي موجود هو، پر آپريشن واري علائقي مان سندس نڪرڻ سبب فوجين جو حوصلو ڪمزور ٿيو ۽ ڪجهه سپاهي ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |title=بنی صدر: آقای خامنه‌ای از روحانیان انقلابی خیلی عقب‌تر بود |website=بی‌بی‌سی فارسی |url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml |publisher=بی‌بی‌سی |language=فارسی |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml |archive-date=1 September 2012 |url-status=dead }}</ref> ٻي طرف، مشرق نيوز ويب سائيٽ اميرحسين ثابتِي جي حوالي سان دعويٰ ڪري ٿي ته جنگ دوران اهڙو ڪو واقعو پيش نه آيو هو ۽ ڪنهن به مجاهد جي يادگيرين ۾ اهڙي ڳالهه جو ذڪر موجود نه آهي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته 1981ع ۾ پارليامينٽ جي ڪجهه ميمبرن خامنائي کان جنگ جي ناڪامي بابت سوال ڪيو هو، نه ته سندس مبينا فرار بابت. ان حوالي سان اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي 21 جون 1981ع واري اجلاس ۾ خامنائي چيو: «ان واقعي ۾ ڪو به قصوروار نه هو؛ سڀني پنهنجي پوري ڪوشش ڪئي ۽ مون ڪا به غداري نه ڏٺي.» <ref>{{cite web |title=دروغ‌های بنی صدر پیرامون امام خامنه ای |website=مشرق نیوز |url=https://www.mashreghnews.ir/news/68892/%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%BA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C |publisher=مشرق نیوز |language=فارسی }}</ref> 1988ع جي اونهاري ۾ [[ايران]] طرفان [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جي قرارداد 598 قبول ڪرڻ سان جنگ ختم ٿي وئي. [[سلامتي ڪائونسل جي قرارداد نمبر 598|قرارداد 598]] جي قبوليت 17 جولاءِ 1988ع تي هڪ اجلاس ۾، جنهن جي صدارت خامنائي ڪري رهيو هو ۽ جنهن ۾ اعليٰ حڪومتي عملدار موجود هئا، منظور ڪئي وئي، ۽ خميني به ان کي قبول ڪيو. ان فيصلي کان پوءِ خامنائي، صدر جي حيثيت سان، 18 جولاءِ 1988ع تي گڏيل قومن جي ان وقت جي سيڪريٽري جنرل خاوِير [[پيريز ڊي ڪوئيار]] کي خط لکي ايران طرفان قرارداد 598 جي قبوليت جو اعلان ڪيو.<ref name="ولايتي"/> [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ هڪ بم ڦاٽڻ تي شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.<ref name="الطاف"/> ==جمھوري رياست دوران== [[File:Ali Khamenei first presidency decree by Rohullah Khomeini (8).jpg|thumb|1981ع ۾ خامنائي جي صدارتي حڪم جي نفاذ جي تقريب]] [[محمد علي رجائي]]، ايران جي ٻئي صدر، جي قتل کان پوءِ [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] جي مرڪزي ڪائونسل ۽ [[قم]] جي ديني علميه جي عالمن جي جماعت گڏيل طور خامنائي کي صدارتي اميدوار طور چونڊيو. [[روح‌ الله خميني]]، جيڪو عالمن جي صدر ٿيڻ جي حق ۾ نه هو، تنهن هوندي به سندس اميدواري جي منظوري ڏني. چونڊن ۾ سندس اهم حامين مان هڪ امام خط جي قوتن جو وڏو اتحاد هو. چونڊون 2 آڪٽوبر 1981ع تي ٿيون ۽ خامنائي اڪثريت ووٽ (95.11٪) حاصل ڪري صدر چونڊيو ويو. 9 آڪٽوبر 1981ع تي روح‌ الله خميني سندس صدارتي مقرري جي توثيق ڪئي ۽ 13 آڪٽوبر تي هن اسلامي مشاورتي اسيمبلي ۾ ايران جي اسلامي جمهوريه جي ٽئين صدر طور حلف کنيو.<ref name=" ولايتي "/> 19 آڪٽوبر 1981ع تي خامنائي [[علي اڪبر ولايتي]] کي وزيراعظم طور اسلامي مشاورتي اسيمبلي آڏو پيش ڪيو، پر هو نمائندن جي اڪثريت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. 26 آڪٽوبر 1981ع تي هن ميرحسين موسوي کي وزيراعظم طور پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو ۽ موسوي نمائندن جي اڪثريت ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name=" ولايتي "/> [[File:Ali Khamenei (Left) - Mir-Hossein Mousavi (Right) (2).jpg|thumb|علي خامنائي (تصوير ۾ کاٻي پاسي) مير حسن موسوي سان گڏ ويٺل ]] خامنائي پنهنجي صدارت اهڙي وقت شروع ڪئي جڏهن صدارتي اداري وٽ مناسب انتظامي ڍانچو موجود نه هو. صدر جي مدد لاءِ صلاحڪار گروهه ۽ ورڪنگ گروهه اڃا ٺهيل نه هئا، جنهن سبب صدارتي اداري جي ڪارڪردگي ۾ ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيا. آهستي آهستي صدارتي دفتر ڪيترن ئي صلاحڪارن ۽ ورڪنگ گروهن سان گڏ ٺهيو. شروعات ۾ خامنائي پنهنجي ڪوششن جو هڪ حصو صدارتي دفتر ۽ صدارتي اداري جي ڍانچي کي ترتيب ڏيڻ لاءِ وقف ڪيو. بعد ۾ صدر جي اختيارن ۽ ذميوارين جي وضاحت ۾ ابهام سبب—جنهن جي کوٽ پهرين دور دوران وزيراعظم سان لاڳاپن ۾ ظاهر ٿي—صدر جي اختيارن بابت قانون تيار ڪيو ويو ۽ 6 مئي 1986ع تي [[اسلامي مشاورتي اسيمبلي]] طرفان منظور ڪيو ويو. خامنائي ۽ موسوي مختلف معاملن ۾ اختلاف راءِ رکندا هئا، جن ۾ معاشي پاليسي ۽ وزيرن جي چونڊ شامل هئي. سيد [[مصطفيٰ مير سليم]] جي مطابق، خامنائي جو خيال هو ته نجي شعبي کي معاشي سرگرمين ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ گهرجي، جڏهن ته موسوي ان جي مخالفت ڪندو هو<ref>خبرآنلاین، «روایت میرسلیم از اختلاف نظرها بین خامنه‌ای و موسوی»، خبرگزاری خبرآنلاین.</ref>. انهن اختلافن سبب صدارتي دور جي پهرين چئن سالن ۾ خامنائي ٻيهر صدارتي چونڊن ۾ حصو وٺڻ نه پئي چاهيو، پر جڏهن خميني ان کي سندس شرعي ذميواري قرار ڏنو، تڏهن هن چوٿين صدارتي چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ۽ خميني کان درخواست ڪئي ته کيس وزيراعظم جي چونڊ ۾ آزاد ڇڏيو وڃي، جنهن کي خميني قبول ڪيو.<ref name=" ولايتي "/> ٻيهر صدر چونڊجڻ کان پوءِ، جڏهن وزيراعظم جي چونڊ جو وقت آيو ۽ اهو واضح ٿيو ته هو ڪنهن ٻئي شخص کي وزيراعظم بڻائڻ چاهي ٿو، ته ڪجهه فوجي اڳواڻن، جن جي اڳواڻي محسن رضائي ڪري رهيو هو، خميني کي ٻڌايو ته جنگي محاذن تي اڳڀرائي ميرحسين موسوي جي ٻيهر وزيراعظم ٿيڻ تي دارومدار رکي ٿي.<ref name=" ولايتي "/> خميني جنگ جي ضرورتن سبب هن راءِ کي قبول ڪيو ۽ خامنائي کي حڪم ڏنو ته موسوي کي وزيراعظم طور پيش ڪري. پنهنجي مخالفت جي باوجود، خامنه‌اي موسوي کي پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو. پارليامينٽ جي 99 ميمبرن موسوي جي وزارت عظميٰ خلاف ووٽ ڏنو، ۽ خامنائي هڪ تقرير ۾ چيو: «اهي 99 ماڻهو نه آهن، مون سان گڏ اسين هڪ سئو آهيون.» <ref>خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «بازخوانی یک واقعه تاریخی / رئیس‌جمهوری که مظلوم بود و به مخالفت با ولایت متهم شد»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/80674248</ref> صدارت جي ٻئي دور دوران صدر ۽ وزيراعظم جي وچ ۾ اختلاف جاري رهيا ۽ ڪجهه معاملن ۾، جهڙوڪ ڪابينا جي ميمبرن جي چونڊ ۾، وڌيڪ وڌي ويا.<ref name=" ولايتي "/> پنهنجي ستن سالن جي صدارتي دور دوران، جيڪو جنگ جي دور سان گڏ هو، هن پنهنجي گهڻين پرڏيهي ڳالهين کي امن وفدن سان ڳالهين لاءِ وقف ڪيو، جيڪي ثالثي لاءِ مقرر ڪيا ويا هئا. پنهنجي صدارت دوران، خميني جي جنگي محاذن تي وڃڻ جي مخالفت سبب، هو رڳو محدود دورا ڪندو هو. هن دور ۾ خامنه‌اي جنگي پٺڀرائي جي اعليٰ ڪائونسل جو سربراهه هو. هي ڪائونسل 1986ع ۾ جنگ جي خاص حالتن سبب قائم ڪئي وئي ته جيئن ملڪ جي وسيلن کي بهتر نموني جنگ جي خدمت ۾ استعمال ڪري سگهجي ۽ جنگي محاذن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ فوجي ۽ وسيلن جي بهتر تنظيم ڪئي وڃي. 8 فيبروري 1988ع تي سندس استفسار جي جواب ۾ خميني اعلان ڪيو ته هن ڪائونسل جا فيصلا جنگ جي پڄاڻي تائين لازمي طور نافذ هوندا.<ref name=" ولايتي "/> 24 اپريل 1989ع تي جاري ڪيل حڪم ۾ خميني آئين جي نظرثاني واري ڪائونسل مقرر ڪئي، جيڪا 20 ميمبرن تي مشتمل هئي، جن ۾ خامنائي به پهريون نائب چيئرمين طور شامل هو، ته جيئن آئين جي نظرثاني ۽ تڪميل ڪئي وڃي. خامنائي جي اٺن سالن جي صدارتي دور دوران، ايران جي پرڏيهي پاليسي ۽ سفارتي نظام وڌيڪ سرگرم ٿيو. پنهنجي پهرين صدارتي دور ۾، 6 سيپٽمبر کان 11 سيپٽمبر 1984ع تائين هن [[شام]]، [[لبيا]] ۽ [[الجزائر]] جو دورو ڪيو؛ ۽ پنهنجي ٻئي دور ۾، 13 جنوري کان 23 جنوري 1986ع تائين هن [[پاڪستان]]، [[تنزانيا]]، [[زمبابوي]]، [[انگولا]] ۽ [[موزمبيق]] جو دورو ڪيو. هن غير وابسته ملڪن جي اٺين سربراهي اجلاس ۾ شرڪت لاءِ ٻيهر زمبابوي ([[هراري]]) جو سفر ڪيو. هن سفر دوران هن اجلاس ۾ تقرير ڪئي ۽ انهن ملڪن جي ڪجهه اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. 21 فيبروري کان 25 فيبروري 1989ع تائين هن [[يوگوسلاويا]] ۽ [[رومانيا]] جو دورو ڪيو، ۽ 9 مئي کان 16 مئي 1989ع تائين [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] جو دورو ڪيو. 22 سيپٽمبر 1987ع تي خامنائي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] جي 42هين اجلاس ۾ شرڪت ڪئي ۽ پنهنجي تقرير ۾ [[اسلامي جمهوريه ايران]] جي بنيادي نظرين ۽ موقفن جي وضاحت ڪئي. هن سفر کي نيويارڪ ۾ رهندڙ ايراني ۽ مسلمانن ۽ عالمي صحافت طرفان ڀليڪار مليو. پرڏيهي پاليسي جي ميدان ۾ خامنائي جي ٻين قدمن ۾ [[افغانستان]]، [[عراق]] ۽ [[لبنان]] ۾ شيعه سياسي گروهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، انهن جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ عراق جي اعليٰ اسلامي ڪائونسل جي قيام ۾ مدد شامل هئي. هن دور ۾ لبنان، [[فلسطين]]، عراق ۽ افغانستان ۾ اسلامي ويڙهاڪن لاءِ ايران جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name="ولايتي"/> [[File:President Ali Khamenei in 42nd United Nations General Assembly (1).jpg|thumb|علي خامنائي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي 42ھي اجلاس کي خطاب ڪندي]] مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقاتون، مختلف ادارن ۽ تنظيمن جا دورا، منصوبن جي افتتاحي تقريبن ۾ شرڪت، ڪانفرنسن ۾ شرڪت ۽ صوبائي دورا، خامنه‌اي جي صدارتي دور دوران سندس ٻين سرگرمين ۾ شامل هئا. ولايتي جي چوڻ موجب، ملڪ جي مختلف صوبن ۽ علائقن ڏانهن خامنائي جا دورا مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقات ڪرڻ، مقامي عملدارن جي وچ ۾ اختلاف حل ڪرڻ، جنگ سان لاڳاپيل معاملن ۽ [[پاسداران انقلاب]] ۽ فوج جي وچ ۾ سهڪار جي پيروي ڪرڻ، شهرن ۽ ڳوٺن جي عالمن ۽ بزرگن سان ملاقات ڪرڻ ۽ معاشي مسئلن ۽ مشڪلاتن جو جائزو وٺڻ جهڙين سرگرمين لاءِ هوندا هئا، جيڪي سندس مسلسل سرگرمين مان هيون.<ref name="ولايتي"/> ===ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جي سربراهي=== 30 آگسٽ 1983ع تي، خامنائي ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر ۾ پهرين وڏي تبديلي آندي ۽ روح‌ الله خميني جي حڪم ۽ پنهنجي تجويز جي بنياد تي انتظامي عملدارن کي شامل ڪري ان کي مضبوط ڪيو. ان کان پوءِ ڪجهه انتظامي عملدار، جهڙوڪ وزيراعظم، ثقافت ۽ اعليٰ تعليم جو وزير، ثقافت ۽ اسلامي ارشاد جو وزير، ۽ جهاد دانشگاھي جي چونڊيل ٻه شاگرد هن هيڊڪوارٽر ۾ شامل ڪيا ويا. يونيورسٽين جي ٻيهر کولڻ، تعليمي ادارن جي واڌ ۽ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جي سرگرمين جي واڌ کان پوءِ، خامنه‌اي روح‌الله خميني جي 10 ڊسمبر 1984ع واري پيغام جي بنياد تي هيڊڪوارٽر ۾ ٻي وڏي تبديلي آندي. هن تبديلي ۾ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جو نالو تبديل ڪري ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل رکيو ويو، نئين ميمبرن جي جوڙجڪ سان ڪائونسل ٺاهي وئي ۽ صدر هن ڪائونسل جو سربراهه بڻيو. <ref name="ولايتي"/><ref name="ارنا">خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «دربارهٔ شورای عالی انقلاب فرهنگی»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/83585931</ref> ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جو ٽيون دور 1996ع ۾، سندس اڳواڻي واري دور ۾ قائم ٿيو. هن هڪ حڪم ذريعي ڪائونسل جا نوان ميمبر مقرر ڪيا ۽ ڪائونسل جي حيثيت ۽ ذميوارين جي اهميت تي زور ڏنو<ref name="ارنا"/>. ===مجمع تشخيص مصلحت نظام جي سربراهي=== اسلامي مشاورتي اسيمبلي (پارليامينٽ) ۽ گارڊين ڪائونسل جي وچ ۾ مختلف بلن جي منظوري بابت اختلافن کان پوءِ، روح‌الله خميني ملڪ جي اڳواڻن جي خط جي جواب ۾ 6 فيبروري 1988ع (17 بهمن 1366) تي مجمع تشخيص مصلحت جي قيام سان اتفاق ڪيو. ان بنياد تي خامنه‌اي مجمع تشخيص مصلحت جو پهريون سربراهه بڻيو. هن پنهنجي صدارتي دور جي پڄاڻي تائين هي عهدو سنڀاليو.<ref name="ولايتي"/> ==سندس رھبري وارو دور== ===بطور رھبر سندس چونڊ=== [[حسين علي منتظري]] کي خميني جي جانشيني لاءِ قائم مقام اڳواڻ طور چونڊيو ويو هو. خميني جي زندگي جي آخري سالن ۾ سندس ۽ منتظري جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا ۽ منتظري کي جانشين واري حيثيت مان هٽايو ويو. [38][39][40] خميني جي وفات کان پوءِ هڪ موجوده مرجع تقليد کي چونڊڻ بابت بحث ٿيو، ۽ ان وقت صرف [[سيد محمد رضا گلپايگاني]] جو نالو پيش ٿيو، پر هن معاملي تي ڪو اتفاق نه ٿي سگهيو. [39] گڏيل قيادت (شورائي رهبري) جو خيال پڻ پيش ڪيو ويو، پر اهو ڪافي ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. جڏهن فردي رهبري لاءِ خامنائي جو نالو پيش ڪيو ويو، تڏهن [[هاشمي رفسنجاني]] موجود ماڻهن جي درخواست تي خميني جا اهي بيان بيان ڪيا جيڪي نظام جي مستقبل جي رهبري لاءِ خامنائي جي صلاحيت بابت هئا. آخرڪار موجود 74 ميمبرن مان 60 ميمبرن خامنائي جي عارضي رهبري جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جيتوڻيڪ هن پاڻ واضح طور مخالفت ڪئي ۽ پاڻ کي هن عهدي لاءِ لائق نه سمجهيو.<ref name="ولايتي"/>[41][42] 4 جون 1989ع (14 خرداد 1368) تي [[مجلس خبرگان رهبري]] خامنائي کي، جيڪو ان وقت صدر هو، ايران جي اسلامي جمهوريه جو عارضي اڳواڻ چونڊيو. [43] ولايتـي جي چوڻ موجب، خميني جي وفات کان پوءِ خامنائي جو رهبري جي عهدي تي چونڊجڻ اسلامي جمهوريه جي تاريخ جي اهم موڙن مان هڪ هو. هڪ طرف خميني لاءِ ڪنهن واضح جانشين جي چونڊ نه ٿيڻ، ۽ ٻي طرف ايران ۽ عراق جي وچ ۾ «نه جنگ ۽ نه امن» واري صورتحال ۽ عالمي طاقتن ۽ اسلامي جمهوريه جي وچ ۾ جاري دشمنين، ايران جي تاريخ جي هن دور کي خاص حساسيت ۽ اهميت ڏني.<ref name="ولايتي"/> آئين ۾ نظرثاني ۽ عوامي ريفرنڊم ٿيڻ کان پوءِ، مجلس خبرگان نئين آئين جي بنياد تي ٻيهر خامنه‌اي جي رهبري بابت ووٽنگ ڪئي ۽ اڪثريت کيس اڳواڻ چونڊيو. <ref name="ولايتي"/> ===رهبري جي دور جا واقعا=== خامنائي جي رهبري وارو دور وسيع احتجاجن سان گڏ رهيو آهي، پر هو انهن واقعن کي تسليم نٿو ڪري ۽ انهن کي دٻائڻ جو حڪم ڏئي ٿو<ref name="BBC-Protests">بی‌بی‌سی فارسی، «واکنش خامنه‌ای در سه دهه حکمرانی به اعتراضات چه بوده؟»، ۱۱ مهر ۱۴۰۱، https://www.bbc.com/persian/iran-features-63100098</ref>. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ايران ۾ ٿيندڙ لاڳاتار قتلن دوران، ڪجهه منحرف ۽ اسلامي جمهوريه جا مخالف وزارت انٽيليجنس جي اهلڪارن جي هٿان قتل ڪيا ويا<ref name="BBC-ChainMurders">بی‌بی‌سی فارسی، «قتل‌های زنجیره‌ای ایران، بیست سال بعد»، ۳۰ آبان ۱۳۹۷، https://www.bbc.com/persian/iran-46297953</ref>. خامنائي انهن قتلن کي تمام خراب ۽ نفرت جوڳا واقعا قرار ڏنو ۽ انهن کي غيرقانوني سڏيو<ref name="IranIntl-ChainMurders">ایران اینترنشنال، «آیت‌الله خامنه‌ای و «قتل‌های زنجیره‌ای»»، ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸، https://old.iranintl.com/ايران/آیت‌الله-خامنه‌ای-و-قتل‌های-زنجیره‌ای</ref>. جولاءِ 1999ع ۾، اخبار سلام جي بندش خلاف احتجاجن کان پوءِ، سادن ڪپڙن ۾ ماڻهو ۽ سيڪيورٽي اهلڪار [[تھران يونيورسٽي]] جي هاسٽلن تي حملو ڪيو ۽ ڪيترن ئي شاگردن کي مارڪٽ ۽ گرفتار ڪيو. احتجاج ملڪ جي ڪيترن ئي شهرن ۾ 14 جولاءِ تائين جاري رهيا<ref name="VOA-ProtestsHistory">صدای آمریکا، «مروری بر اعتراضات مردمی پس از انقلاب اسلامی ایران؛ از مبارزه با حجاب اجباری تا مطالبات معیشتی»، بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی، https://ir.voanews.com/a/major-protests-in-iran-post-revolution/6316847.html</ref>. خامنائي جي هڪ تقرير موجب، ڪيترين اخبارن کي وڏي پيماني تي بند ڪيو ويو ۽ لڳ ڀڳ هڪ هزار صحافي بيروزگار ٿي ويا<ref name="BBC-PressClosure1999">بی‌بی‌سی فارسی. «۲۰ سالگی توقیف مطبوعات؛ "غمی که دائمی‌شد"». وبگاه بی‌بی‌سی فارسی. https://www.bbc.com/persian/iran-features-52388017</ref>. 31 جولاءِ 2018ع تي سون جي قيمتن ۾ واڌ ۽ ڊالر جي مقابلي ۾ ريال جي قدر ۾ سخت گهٽتائي سبب 2018ع جا احتجاج ٿيا<ref name="VOA-2018Protests">Voice of America, “Iran Protests Spread to 10 Cities in Widest Unrest Since January,” VOA News, 2018, https://web.archive.org/web/20190327145956/https://www.voanews.com/a/iran-protests-spread-to-10-cities-in-widest-unrest-since-january/4511936.html</ref>. نومبر 2019ع ۾ پيٽرول جي قيمت ۾ اوچتي واڌ کان پوءِ ڪيترن ئي شهرن ۾ وسيع مظاهرا شروع ٿيا، جن کي ايران جي ماڻهن جو پهريون وڏي پيماني وارو قتل عام قرار ڏنو ويو آهي. احتجاج جي ٻئي ڏينهن (16 نومبر) پارليامينٽ جي «اميد» نالي ڌڙي هڪ هنگامي بل تيار ڪيو ته پيٽرول جي قيمت ٻيهر اڳئين سطح تي آندي وڃي ۽ اهو بل ايندڙ ڏينهن پارليامينٽ جي صدارتي بورڊ کي پيش ڪرڻو هو<ref name="DW-Gasoline2019">دویچه‌وله فارسی. «خیز نمایندگان برای تک نرخی کردن بنزین؛ حرکتی سیاسی یا مردمی؟». وبگاه دویچه‌وله فارسی. https://www.dw.com/fa-ir/خیز-نمایندگان-برای-تک-نرخی-کردن-بنزین-حرکتی-سیاسی-یا-مردمی/a-51455251</ref>. پر 17 نومبر تي خامنائي جي تقرير ۽ ٽنهي رياستي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪرڻ جي زور ڏيڻ کان پوءِ، ان ڌڙي جي ترجمان اعلان ڪيو ته اسلامي جمهوريه جي اڳواڻ جي زور ڀرڻ سبب اهو بل ايجنڊا مان ڪڍي ڇڏيو ويو آهي<ref name="DW-Gasoline2019"/>. علي خامنائي پنهنجي تقرير ۾ پيٽرول جي قيمت وڌائڻ بابت ٽنهي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪئي<ref name="IRNA-GasolineSupport">خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). «حمایت مقام معظم رهبری از تصمیم سران سه قوه». وبگاه ایرنا. https://www.irna.ir/news/83559704</ref><ref name="Euronews-Gasoline2019">یورونیوز فارسی، «رهبر ایران با حمایت از افزایش بهای بنزین: تخریب و آتش زدن کار اشرار است»، ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹، https://farsi.euronews.com/2019/11/17/iran-s-khamenei-backed-gasoline-price-rising-and-blames-enemies-for-sabotage-in-protests</ref>. ساڳئي وقت، پارليامينٽ جي ميمبر محمود صادقي چيو ته اڳواڻ نمائندن ڏانهن هڪ نوٽ موڪليو جنهن ۾ کين ٽنهي ادارن جي فيصلي جي مخالفت نه ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي<ref>صدای آمریکا، «حکم حکومتی خامنه‌ای؛ نمایندگان مجلس حتی اختیار مخالفت با افزایش سه‌برابری قیمت بنزین را هم ندارند»، ۳ آذر ۱۳۹۸، https://ir.voanews.com/a/iran-protest-parlemanto/5178897.html</ref>. رائٽرز جي 23 ڊسمبر 2019ع واري رپورٽ موجب، نومبر 2019ع جي احتجاجن شروع ٿيڻ کان ڪجهه ڏينهن پوءِ خامنائي اهلڪارن جي احتجاجن سان نمٽڻ جي طريقي تي تنقيد ڪئي ۽ اعليٰ سيڪيورٽي عملدارن ۽ ٻين حڪومتي اهلڪارن کي چيو: «اسلامي جمهوريه خطري ۾ آهي. ڪنهن به طريقي سان احتجاج ختم ڪريو. اهو منهنجو حڪم آهي.»<ref name="RadioFarda-Reuters1500">رادیو فردا. «رویترز: خامنه‌ای دستور داد «هر کار لازم است بکنید»، «۱۵۰۰» نفر کشته شدند». وبگاه رادیو فردا. https://www.radiofarda.com/a/reuters-on-khamenei-1500-protesters-killed/30339975.html</ref><ref name="VOA-Reuters1500">صدای آمریکا. «رویترز: با دستور خامنه‌ای حدود ۱۵۰۰ نفر از معترضان کشته شدند». وبگاه صدای آمریکا. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5216587.html</ref> [[علي شمخاني]] جي چوڻ موجب، خامنائي چيو ته اهي عام شهري جيڪي ڪنهن به ڪردار کان سواءِ ۽ جهيڙن جي وچ ۾ مارجي ويا، انهن کي شهيد سمجهيو وڃي<ref>بی‌بی‌سی فارسی، «موافقت رهبر ایران با 'شهید' خواندن بعضی کشته‌شدگان اعتراض‌های آبان»، ۱۳ آذر ۱۳۹۸، https://www.bbc.com/persian/iran-50659530</ref>. جنوري 2020ع ۾، [[سپاھ پاسداران انقلاب اسلامي]] جي قدس فورس جو ڪمانڊر [[قاسم سليماني]] [[بغداد]] جي بين الاقوامي هوائي اڏي تي آمريڪا جي هوائي حملي ۾ مارجي ويو<ref>United States Department of State. «U.S. Department of State». Archived from the original on 30 December 1996. Retrieved 3 January 2020. https://www.state.gov/</ref>، ۽ ان کان پوءِ ايران آمريڪا جي [[عين الاسد بيس]] تي بيلسٽڪ ميزائلن سان حملو ڪيو.<ref name="Independent-MissileAttack">ایندیپندنت فارسی. «سپاه از حمله سنگین موشکی به پایگاه هوایی آمریکا در عراق خبر داد». ۸ ژانویه ۲۰۲۰. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.independentpersian.com/node/36141</ref> سپاھ طرفان [[يوڪرين]] جي مسافر جهاز تي ميزائل حملي کي لڪائڻ کان پوءِ جنوري 2020ع جا احتجاج ٿيا، جن دوران خامنائي خلاف وڌيڪ نعرا لڳايا ويا.<ref name="RadioZamaneh-Polytechnic">رادیو زمانه. «شعار در برابر پلی‌تکنیک: مرگ بر این ولایت، این همه سال جنایت». Radio Zamaneh. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳.</ref><ref>رادیو فردا. «اعتراض‌ها به سرنگونی هواپیمای مسافربری توسط سپاه، به شهرهای مختلف کشیده شد». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/30372730.html</ref><ref>رادیو فردا. «از «این ماه ماه آخره» تا «فرمانده کل قوا، استعفا، استعفا»». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۳. https://web.archive.org/web/20200116203424/https://www.radiofarda.com/a/slogans_iran_protests_leader_revolutionary_guards/30373178.html</ref><ref>صدای آمریکا. «ادامه اعتراضات دانشجویان به شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی؛ دست‌کم ۴ دانشجو در اعتراضات بازداشت شدند». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5243237.html</ref> ان کان پوءِ خامنائي، بطور سپريم ڪمانڊر، معافي نه گهري ۽ رڳو تعزيت ڪئي ۽ سپاھ جي ڪمانڊرن جو «ماڻهن کي وضاحت ڏيڻ» تي شڪريو ادا ڪيو. هن حڪومت ۽ سپاه جي لڪائڻ واري عمل خلاف احتجاج ڪندڙن کي پرڏيهي ميڊيا جي دوکي ۾ آيل قرار ڏنو.<ref>رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html</ref> هن اهو پڻ چيو ته قاسم سليماني جي جنازي ۾ شرڪت ڪندڙ ايران جا ماڻهو آهن، نه اهي جيڪي جهاز حادثي جي احتجاجن دوران سندس تصويرون ڦاڙيون ۽ هن ۽ سپاه خلاف نعرا هنيا.<ref>رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html</ref> [[مھسا اميني]] جي موت کان پوءِ سيپٽمبر 2022ع کان ملڪ جي اڪثر شهرن ۾ احتجاج شروع ٿيا. گارڊين اخبار جي مطابق، اهي احتجاج انقلاب کان پوءِ حڪومت لاءِ سڀ کان وڏو چئلينج ھئا.<ref name="RadioFarda-SisterStatement">Radio Farda. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». Archived from the original on 7 December 2022. Retrieved 24 December 2022. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html</ref> ڊسمبر 2022ع ۾، خامنائي جي ڀيڻ 2022ع جي ايران بغاوت دوران خامنائي ۽ سندس «آمرانه خلافت» کان لاتعلقي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جو آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط طور پنهنجي ڪرائي جي ماڻهن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ايران جي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»<ref>رادیو فردا. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۲۲. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html</ref> 25 نومبر 2022ع تي خامنائي احتجاجن کي دٻائڻ ۾ شامل بسيج فورسن جي واکاڻ ڪندي چيو: «بسيجي ثقافت گمنام مجاهدن جي ثقافت آهي، جيڪي بغير ڪنهن اميد جي ۽ خطرو کڻي پنهنجي سڄي وجود کي ملڪ جي خدمت لاءِ وقف ڪن ٿا ۽ ٻين کي بچائڻ لاءِ پاڻ مظلوم بڻجن ٿا، جيئن تازين واقعن ۾ بسيجي ميدان ۾ مظلومانه طور موجود هئا ته جيئن قوم فساد ڪندڙن ۽ غافل يا ڪرائي جي عنصرن جي ڪري مظلوم نه ٿئي.»<ref>صدای آمریکا. «خامنه‌ای از شبه نظامیان بسیجی موظف به سرکوب معترضان تمجید کرد». ۲۶ نوامبر ۲۰۲۲. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://www.darivoa.com/a/6851114.html</ref> 2022ع جي ايران بغاوت جي ڏهين هفتي ۾ خامنائي احتجاجن کي فساد قرار ڏنو ۽ ڌمڪي ڏني ته «شرارت جو ڄار» ختم ڪيو ويندو ۽ احتجاج ڪندڙن کي سندن ڏوهن مطابق سزا ڏيڻ جو مطالبو ڪيو.<ref>صدای آمریکا. «دهمین هفته اعتراض‌های سراسری؛ خامنه‌ای: «بساط شرارت» جمع خواهد شد». ۱۹ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-khamenei-threatens-protesters/6841481.html</ref> خامنائي جي «شرارت جو ڄار ختم ڪرڻ» واري حڪم کان پوءِ، ايران جي اولهه وارن علائقن، خاص طور تي [[ڪردستان صوبو، ايران|ڪردستان]]، [[ڪرمان شاه صوبو، ايران|ڪرمان شاہ]] ۽ [[اولھ آذربائيجان صوبو، ايران|اولھ آذربائيجان]] صوبن ۾ سرڪاري فورسن جي ڪارروائين ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 400 احتجاج ڪندڙ شهري سيڪيورٽي فورسن جي هٿان مارجي ويا.<ref>صدای آمریکا. «سازمان‌های حقوق‌بشری: حدود ۵۰ معترض طی یک هفته در کردستان، کرمانشاه و آذربایجان‌غربی کشته شدند». ۲۱ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-kurdistan-protests/6843762.html</ref> اسرائيل ۽ حماس جي جنگ کان پوءِ، خامنائي 10 آڪٽوبر 2023ع تي [[امام علي آفيسر يونيورسٽي]] ۾ چيو: «اسان هوشيار منصوبه سازن ۽ فلسطيني نوجوانن جي پيشاني ۽ بازو کي چميون ٿا، پر جيڪي چون ٿا ته تازو واقعو غير فلسطيني ماڻهن جو ڪم آهي، اهي غلط حساب لڳائي رهيا آهن.» ساڳئي ڏينهن پنهنجي سوشل ميڊيا اڪائونٽ تي هن حملي جي پهرين ڏينهن لکيو: «اسان چيو هو ته اسان اوهان وٽ اينداسين.» ۽ [[ايڪس، سوشل ميڊيا|ايڪس]] (Twitter) تي هڪ پوسٽ ۾ لکيو: «صهيوني حڪومت فلسطين جي ماڻهن ۽ علائقي ۾ مزاحمتي قوتن جي هٿان ختم ٿي ويندي.»<ref>صدای آمریکا. «علی خامنه‌ای حملات حماس را «حماسه» نامید و از طراحان آن تقدیر کرد». ۱۰ اکتبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://ir.voanews.com/a/ali-khamenei-called-the-attacks-of-hamas-epic-and-praised-its-designers/7304168.html</ref> سيد [[حسن نصرالله]] جي قتل جي خبر اچڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ، [[رائيٽرز ايجنسي|رائٽرز]] ڄاڻايل ذريعن جي حوالي سان رپورٽ ڏني ته ايران جو اڳواڻ علي خامنائي «سخت سيڪيورٽي انتظامن» هيٺ «هڪ محفوظ هنڌ» تي منتقل ڪيو ويو آهي. اهو پهريون ڀيرو هو جو چيو ويو ته [[بنيامين نتنياهو]] جي ڌمڪين کان پوءِ کيس محفوظ هنڌ تي منتقل ڪيو ويو. ڪجهه ڏينهن بعد خامنائي [[امام خميني حسينيه]] ۾، جيڪو سندس عوامي ملاقاتن جو معمولي هنڌ آهي، تقرير ڪئي ۽ «آمريڪا ۽ اولهه وارن ملڪن» کي «امن جا ڪوڙا دعويدار» قرار ڏنو، جن جو «علائقي [وچ اوڀر] مان شر گهٽجڻ گهرجي».<ref>Wintour, Patrick. «Iran braces for Israeli strikes as supreme leader calls for west to leave Middle East». The Guardian. ۲ اکتبر ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۲ اکتبر ۲۰۲۴. https://www.theguardian.com/world/2024/oct/02/iran-braces-israeli-strikes-supreme-leader-west-leave-middle-east</ref><ref>دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. «دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی با رهبر انقلاب». ۱۱ مهر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۱ مهر ۱۴۰۳. https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=57741</ref>. ===ايران–اسرائيل جنگ=== 13 جون 2025 (۲۳ خرداد ۱۴۰۴) تي [[اسرائيل]]، [[اسرائيلي دفاعي فوج]] ۽ [[موساد]] جي ذريعي ايران اندر فوجي هدفن ۽ ايٽمي تنصيبات خلاف وسيع فوجي حملا شروع ڪيا. انهن حملن دوران ايران جي اعليٰ فوجي آفيسرن ۽ ايٽمي سائنسدانن کي به نشانو بڻايو ويو. انهن حملن کان پوءِ، رپورٽن موجب، [[علي خامنائي]] هڪ زيرزميني محفوظ هنڌ تي منتقل ٿي ويو ۽ حفاظتي سببن ڪري اليڪٽرانڪ رابطي جا وسيلا استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو. 26 جون 2025 تي خامنائي هڪ رڪارڊ ڪيل بيان جاري ڪيو جنهن ۾ هن اعلان ڪيو ته ايران اسرائيل ۽ آمريڪا خلاف جنگ ۾ ڪامياب ٿيو آهي. ان بيان جي جواب ۾ آمريڪا جي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] سماجي نيٽ ورڪ «[[ٽروٿ سوشل]]» تي بيان جاري ڪيو ۽ خامنائي جي دعويٰ کي رد ڪندي چيو ته ايران جي فتح بابت بيان حقيقتن جي ابتڙ آهي ۽ هن ايران تي پابندين ۾ نرمي بابت ڪوششن کي روڪي ڇڏيو آهي. ڪجهه هفتن تائين عوامي منظرنامي کان غائب رهڻ کان پوءِ، خامنائي 5 جولاءِ 2025 (۱۴ تير ۱۴۰۴) تي [[محرم]] جي موقعي تي [[حسينيه امام خميني]] ۾ هڪ مذهبي تقريب ۾ ظاهر ٿيو، جيڪو جنگ کان پوء سندس پهريون عوامي ظهور قرار ڏنو ويو. ===ايران جا 2025ع وارا فساد=== 2025 جي ايراني فسادن جي ردعمل ۾، خامنائي پنهنجي عوامي بيانن ۾ چيو ته احتجاج ڪندڙن جا ڪيترائي معاشي مسئلا ـ جهڙوڪ مهانگائي، ريال جي قيمت ۾ گهٽتائي ۽ واپارين کي پيش ايندڙ مشڪلاتون ـجائز آهن، پر هن «احتجاج ڪندڙن» ۽ «فساد ڪندڙن» ۾ فرق ڪيو ۽ چيو: «فساد ڪندڙ کي پنهنجي جاءِ تي ويهارڻ گهرجي.» نيو يارڪ ٽائيمز جي صحافي فرناز فصيحي موجب، وچ اوڀر ۾ آمريڪي فوجي موجودگي وڌڻ کان پوءِ فيبروري 2024ع (بهمن ۱۴۰۴) ۾ خامنائي [[علي لاريجاني]] کي وسيع اختيار ڏنا. خامنائي لاريجاني ۽ ڪجهه سياسي ۽ فوجي ويجهن ماڻهن کي هدايت ڪئي ته جيڪڏهن آمريڪا سان ممڪن جنگ يا سندس موت ٿئي ته اسلامي جمهوريه قائم رهي. ڇهن اعليٰ آفيسرن ۽ پاسداران انقلاب جي ميمبرن موجب، خامنائي هر فوجي ڪمانڊ ۽ سرڪاري عهدن لاءِ، جيڪي هو پاڻ مقرر ڪندو آهي، جانشيني جا چار سطح مقرر ڪيا. هن سڀني قيادتي عهدن تي ويٺلن ماڻهن کي به چيو ته چار متبادل ماڻهو نامزد ڪن ۽ ذميواريون اعتماد وارن محدود ماڻهن جي دائري ۾ ورهائن ته جيئن جيڪڏهن سندس سان رابطو ٽٽي وڃي يا هو مارجي وڃي ته به فيصلا جاري رهن.<ref>Fassihi, Farnaz. "Inside Iran's Preparations for War and Plans for Survival". The New York Times. 22 February 2026. Retrieved 22 February 2026. https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html</ref> === تعليم جو واڌارو === علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.<ref name="الطاف"/> هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“ ==خاندان== خامنائي جو پيءُ، [[سيد جواد خامنائي]]، ۽ سندس ڏاڏو [[سيد حسين خامنائي]] آذري نسل جا عالم هئا جيڪي [[نجف]] ۾ رهندا هئا، ۽ سندس ابن ڏاڏن مان هڪ [[تفرش]] کان [[آذربائيجان]] ڏانهن لڏي ويو هو. سيد حسين خامنائي نجف جي حوزي علميه جي مشهور فقيهن ۽ استادن مان شمار ٿيندو هو. سيد حسين [[تبريز]] جي طالبیه مدرسه ۾ به درس ڏيندو هو ۽ ان شهر جي جامع مسجد جو امام پڻ رهيو.<ref name="ولايتي"/> سيد جواد خامنائي نجف ۾ ڄائو ۽ ننڍپڻ ۾ نجف کان تبريز منتقل ٿيو. نجف ۾ حوزي جا ابتدائي درس مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ايران واپس اچي [[مشهد]] ۾ رهيو، جتي تدريس سان گڏ مشهد جي صديقي بازار مسجد ۽ مسجد گوهرشاد ۾ امام جماعت جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس چاچو سيد محمد خامنائي ۽ سندس ماسڙ محمد خياباني ايران جي مشروطه تحريڪ جا حامي هئا.<ref name="ولايتي"/><ref>{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی8 |عنوان=خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند |ناشر=بی‌بی‌سی فارسی |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> سندس ماءُ خديجه ميردامادي هئي، جيڪا سندس رهبري شروع ٿيڻ کان ٻه مهينا پوءِ وفات ڪري وئي. هوءَ هاشم ميردامادي جي ڌيءَ هئي، جيڪو اصل ۾ [[اصفهان]] جو هو ۽ مشهد ۾ رهندو هو.<ref>{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا21 |عنوان=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش نخست)- تولد و والدین |ناشر=رادیو فردا |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> سيد جواد خامنائي پنهنجي پهرين شادي مان ٽن ڌيئرن علويه، بتول ۽ فاطمه سلطان جو پيءُ هو، جيڪي سڀ فوت ٿي چڪيون آهن. پهرين زال جي وفات کان پوءِ هن خديجه ميردامادي سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس چار پٽ سيد محمد، سيد علي، سيد هادي ۽ سيد حسن ۽ هڪ ڌيءَ [[بدري سادات]] پيدا ٿيا. سيد محمد، وڏو ڀاءُ، آئين ساز ماهرن جي اسيمبلي جو ميمبر هو. هو [[اسلامي مجلس شورا]] جي پهرين ۽ ٻي دور ۾ مشهد جو نمائندو رهيو. نمائندگي دوران سندس مٿان قاتلاڻو حملو ٿيو پر هو بچي ويو. هو [[بنياد حڪمت اسلامي صدرا]] جو سربراهه آهي.<ref>رادیو فردا، «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوم)- معرفی برادران و خواهران»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا22، حاصل ڪيل 2026.</ref> سيد هادي، ننڍو ڀاءُ، پڻ روحاني ۽ سياسي ڪارڪن آهي ۽ مجمع روحانيون مبارز جو ميمبر آهي. هن 2000ع ۾ حيات نو نالي اخبار جاري ڪئي، جيڪا بعد ۾ هڪ توهين آميز ڪارٽون سبب عدالت ويژه روحانيت (ديني عالمن) جي حڪم سان بند ڪئي وئي.<ref>صدای آمریکا، «توضیحات هادی خامنه‌ای در مجلس راجع به کاریکاتور اهانت‌آمیز»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFصدای_آمریکا2، حاصل ڪيل 2026.</ref><ref>بی‌بی‌سی فارسی، «کاریکاتور روزولت در ایران بحران آفرید»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی9، حاصل ڪيل 2026.</ref> سندس سڳي ڀيڻ بدري سادات، [[علي تهراني]] جي زال آهي. ڊسمبر 2022 ۾، ايران جي 2022 واري گوڙ دوران، [[بدري سادات]] خامنائي ۽ سندس «[[مستبدانه خلافت]]» کان علحدگي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جي آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط نموني پنهنجن ڪرائيدارن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»[99] تهراني 1979 واري انقلاب دوران سرگرم روحاني هو، جيڪو بعد ۾ مجاهدين خلق تنظيم سان وابسته ٿيو ۽ عراق هليو ويو. هو 1995 ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ ايران واپس آيو.<ref>نیویورک تایمز، «خواهر رئیس‌جمهور ایران برای پیوستن به شوهرش در عراق از کشور گریخت»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFنیویورک_تایمز1، حاصل ڪيل 2026.</ref> سيد حسن، جيڪو واحد غير روحاني ڀاءُ آهي، وزارت نفت ۾ انتظامي خلاف ورزين جي جاچ بورڊن جو سربراهه، انهن بورڊن ۾ وزير نفت جو نمائندو، ۽ فلم نمائش لائسنس ڪائونسل جو ميمبر رهيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.mashreghnews.ir/news/253025/اعضای-شورای-نمایش-معرفی-شدند |عنوان=اعضای شورای نمایش معرفی شدند |ناشر=مشرق نیوز |ويب سائيٽ=mashreghnews.ir |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> ===زال ۽ ٻار=== خامنائي 1964 جي شروعاتي سرءُ ۾ [[منصوره خجسته باقرزاده]] سان شادي ڪئي.<ref>مشرق. «ماجرای ازدواج سیدعلی/ خطبه عقد را چه کسی خواند؟». ۸ آذر ۱۳۹۱. https://www.mashreghnews.ir/news/172679/ماجرای-ازدواج-سیدعلی-خطبه-عقد-را-چه-کسی-خواند، حاصل ڪيل ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۴.</ref><ref>اسپوتنیک. «همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده». bokroom.ir. [مرده ڪڙي] https://bokroom.ir/news/31729/کتاب-شناسی-امام-رضا-ع، حاصل ڪيل 2026.</ref> هوءَ مشهد جي هڪ مذهبي واپاري خاندان ۾ پرورش پاتي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> خامنائي جي چوڻ موجب، هن ڪڏهن به سرڪاري سياسي سرگرمي ۾ حصو نه ورتو آهي. البت هوءَ عام طور ايران–عراق جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي خاندانن سان ملاقاتون ڪندي آهي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> سندس ڪا به سرڪاري تصوير ميڊيا ۾ شايع نه ڪئي وئي آهي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> خامنائي جا ڇهه ٻار آهن، ٻه ڌيئرون ۽ چار پٽ. ڌيئرن جا نالا بشریٰ ۽ هدیٰ آهن، ۽ پٽن جا نالا مصطفیٰ، مجتبیٰ، مسعود (محسن) ۽ ميثم آهن. سيد مصطفیٰ، وڏو پٽ، گهڻو ڪري حوزي تعليم ۾ مصروف آهي. [[سيد مجتبیٰ خامنائي]] پنهنجي پيءُ وانگر ايران–عراق جنگ ۾ محاذ تي ويو ۽ ڪيترين ڪارروائين ۾ شرڪت ڪئي. سندس [[بسيج]] ۽ سپاه پاسداران سان ويجها لاڳاپا آهن. مجتبیٰ خامنائي کي مستقبل جي رهبري لاءِ ممڪن اميدوارن مان هڪ سمجهيو ويندو ھو. آگسٽ 2022 جي وچ ڌاري مير حسين موسوي به رهبري جي موروثي ٿيڻ بابت خبردار ڪيو. مجلس خبرگان رهبري انهن رپورٽن کي رد ڪيو ۽ انهن کي افواهه قرار ڏنو. سيد مسعود، جيڪو محسن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، [[جامعه مدرسين قم]] جو ميمبر آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجي پيءُ جي يادگيرين کي گڏ ڪرڻ ۽ سندس ويب سائيٽ هلائڻ ۾ مصروف آهي. خامنائي پنهنجي پٽن کي معاشي سرگرمين يا سرڪاري عهدن رکڻ کان منع ڪيو ھو. ==علمي سرگرميون== ===تدريس=== خامنائي مشهد ۾ رهائش جي زماني کان تدريس جي ڪم ۾ مصروف رهيو آهي. شروعات ۾ هن حوزي جي اعليٰ سطحن تي تدريس ڪئي — جنهن ۾ رسائل، مڪاسب ۽ ڪفایه ڪتابن جي تدريس شامل هئي. انقلاب کان پوءِ، پنهنجي صدارت واري دور دوران به هن تفسير قرآن جي تدريس جاري رکي. 1990 کان وٺي هن درس خارج فقه پڙهائڻ شروع ڪيو.<ref name="ولايتي"/> هن هن وقت تائين جهاد ۽ قصاص جهڙا موضوع پڙهايا آهن ۽ هن وقت مڪاسب محرمه (حرام واپار يا ممنوع معاملن) جي تدريس ڪري رهيو آهي. سندس ڪلاسن ۾ لڳ ڀڳ 500 شاگرد شرڪت ڪندا آهن.<ref>رادیو فردا. «درس خارج فقه آیت‌الله خامنه‌ای و تربیت تکنیسین‌های دیوانسالاری مذهبی». radiofarda.com https://radiofarda.com/a/f35_Khamenei_Seminary_Com/2030152.html، حاصل ڪيل 2026.</ref> ===مرجعيت (ديني اختيار)=== ڊسمبر 1994 ۾، محمد علي اراڪي — جيڪو ان وقت جي مراجع تقليد مان هڪ هو — جي وفات کان پوءِ ايندڙ مرجع تقليد جو سوال اٿاريو ويو. ان وقت ڪجهه روحاني عالمن جهڙوڪ [[يوسف صانعي]]، [[فاضل لنڪراني]]،<ref name="ولايتي"/> [[هاشمي شاهرودي]]، [[تسخيري]]، [[جلال الدين طاهري]]، [[رضا استادي]]، [[محمد باقر حڪيم]]، [[حسين راستي ڪاشاني]]، [[هادي روحاني]] ۽ [[محمد مؤمن]]<ref name="ولايتي"/> سندس مرجعيت جي صلاحيت جي تصديق ڪئي.<ref>صالحات. «اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از خامنه‌ای». https://web.archive.org/web/20190112195249/http://salehat.ir/index.php/component/content/article/96-khamenei/feghahat/144--1373-v15-144، حاصل ڪيل 2026.</ref> قم جي جامعه مدرسين ۽ تهران جي جامعه روحانيت مبارز پڻ مرجعيت لاءِ اهل ماڻهن جي هڪ فهرست جاري ڪئي، جنهن ۾ خامنائي جو نالو به شامل هو.<ref name="ولايتي"/> ٻئي طرف، ڪجهه شيعه عالمن جهڙوڪ [[حسين علي منتظري]]، [[سيد محمد حسين فضل الله]]، [[احمد آذري قمي]]، ۽ [[ابوالقاسم خز علي]] کيس [[مرجعيت]] لاءِ اهل نه سمجهيو. [[محسن ڪديور]] جي چوڻ مطابق، ڊسمبر 1994 ۾ طاهري خرم آبادي ۽ مؤمن قمي خامنائي جي چونڊ جي وقت احتجاج طور جامعه مدرسين جي اجلاس مان نڪري ويا، جيتوڻيڪ مؤمن بعد ۾ هن ڳالهه جي ترديد ڪئي.<ref>سایت شخصی کدیور. «مخالفان مرجعیت رهبری در جامعهٔ مدرسین». حاصل ڪيل 2026.</ref> مؤمن ٻين اٺ ماڻهن سان گڏ خامنائي جي نون رڪني فتوٰي ڪائونسل جو ميمبر هو، جيڪا سيد محمود شاهرودي سان گڏ فقهي بحثن ذريعي خامنائي کي فقهي مباحث سيکاريندي هئي. خامنائي جي استفتائن جي پهرين ڪتاب جو نالو درر الفوائد فی أجوبة القائد هو، جيڪو 1992 ۾ شايع ٿيو. آبراهاميَن جي مطابق، جڏهن «حجت الاسلام» خامنائي ايران جو رهبر چونڊيو ويو، تڏهن سرڪاري ميڊيا کيس ۽ اڪبر هاشمي رفسنجاني کي «آيت الله» طور متعارف ڪرايو. حسين باستاني پنهنجي رپورٽ ۾ خامنائي کي نئين رهبر طور مستحڪم ڪرڻ ۽ کيس آيت الله جو لقب ڏيڻ کي سندس قيادت جي شروعاتي دور ۾ هڪ ميڊيا مهم جو نتيجو قرار ڏئي ٿو. خامنائي جي رهبر طور چونڊ تڪراري هئي، ۽ اهو تڪرار ان وقت شروع ٿيو جڏهن خامنائي پاڻ فقهي دليلن جي بنياد تي پنهنجي چونڊ جي سخت مخالفت ڪئي. آئين جي آرٽيڪل 109 مطابق — 1989 جي آئيني ريفرنڊم کان اڳ — رهبر لاءِ هڪ شرط اهو هو ته وٽس فتويٰ ڏيڻ ۽ مرجعيت لاءِ ضروري علمي ۽ تقوائي صلاحيت هجي، جيڪا ان وقت خامنائي وٽ موجود نه هئي. خميني آئين ۾ ترميم ڪرڻ جي گهر ڪئي، جنهن لاءِ آئين جي نظرثاني لاءِ هڪ ڪائونسل قائم ڪئي وئي. هن 29 اپريل 1989 تي علي مشڪيني — آئين نظرثاني ڪائونسل جي سربراهه — کي لکيل خط ۾ لکيو: {{quote|... رهبر لاءِ مرجعيت جي شرط ضروري ناهي. هڪ عادل مجتهد، جيڪو سڄي ملڪ جي مجلس خبرگان طرفان منظور ٿيل هجي، ڪافي آهي.»|}} ===تصنيفون=== خامنائي پنهنجي ديني شاگردي واري دور کان لکڻ ۽ تصنيف ڪرڻ شروع ڪيو. اسلامي انقلاب کان اڳ هن ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ شامل آهن: [[علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب، (ڪتاب)|علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب]]، [[قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو، (ڪتاب)|قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو]] ۽ [[پيشوائي صادق، (ڪتاب)|پيشوائي صادق]]. ٻين تصنيفن ۾ شامل آهن: [[گفتار در باب صبر (ڪتاب)|گفتار در باب صدر]]، [[وحدت ۽ تهذيب (ڪتاب)|وحدت ۽ تھذيب]]، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ هنر، دين کي صحيح طرح سمجهڻ، مجموعه پيام، شيعه امامن جون جدوجهدون، خدا جي وحدت جو ذات، قرآن ڏانهن واپسي جي ضرورت، امام سجاد، امام رضا ۽ سندس ولي عهد ٿيڻ سان نسبت<ref>{{حوالو ڪتاب |آخري=Hovsepian-Bearce |پهريون=Yvette |عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |ناشر=Routledge |جاءِ=Abingdon, Oxon |سال=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |صفحو=103 }}</ref> وغيره. ساڳئي دور ۾ هن ڪجهه ڪتاب ترجمو ڪري شايع ڪيا، جن ۾ پنهنجي تحقيق به شامل ڪئي، جن مان ڪجهه هي آهن: [[اسلام جي دائري ۾ مستقبل (سيد قطب)]]<ref>{{حوالو ڪتاب |آخري=Hovsepian-Bearce |پهريون=Yvette |عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |ناشر=Routledge |جاءِ=Abingdon, Oxon |سال=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |صفحو=70 }}</ref>، صلح امام حسن (رازي آل ياسين جو لکيل)، ۽ هندوستان جي آزادي جي تحريڪ ۾ مسلمان (عبدالمنعم نمر جو لکيل).<ref name=" ولايتي "/> هڪ ٻي تصنيف مغربي تمدن خلاف فرد جرم آهي. ان کان علاوه سندس تقريرن جي مجموعن مان به ڪيترائي ڪتاب ترتيب ڏنا ويا آهن، جن ۾ شامل آهن: انسان 250 ساله، ثقافتي يلغار، غنا، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ فلسطين، ۽ ٻه مجاهد امام. مغربي نوجوانن ڏانهن خط خامنائي مغربي ملڪن جي نوجوانن ڏانهن ٻه کليل خط شايع ڪيا. انهن مان پهريون خط جنوري 2015 ۾ شايع ٿيو ۽ ٻيو خط 29 نومبر 2015 تي شايع ٿيو. اهي ٻئي خط سندس سماجي ميڊيا اڪائونٽن جهڙوڪ ٽوئيٽر، فيسبڪ ۽ انسٽاگرام ذريعي جاري ڪيا ويا. جون 2024 ۾، اسرائيل–غزه جنگ خلاف يونيورسٽي ڪيمپسز ۾ ٿيندڙ احتجاجن جي حمايت ۾، خامنائي آمريڪا جي يونيورسٽين ۾ فلسطيني ماڻهن جي حمايت ڪندڙ شاگردن ڏانهن پڻ هڪ خط جاري ڪيو. هن انهن کي «محاذ مقاومت» جو حصو قرار ڏنو. هن خط جي ردعمل ۾ ڪجهه ماڻهن ايران جي اختيارين جي شاگردن جي احتجاجن بابت پاليسين کي ٻٽي معيار قرار ڏنو ۽ ايران ۾ شاگردن جي دٻاءُ جا مثال پيش ڪيا. علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.<ref name="الطاف"/> سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.<ref name="الطاف"/> ==ثقافتي سرگرميون== خامنائي ثقافت کي ملڪ جي بنيادي ترين مسئلن مان هڪ سمجهي ٿو. هن ثقافتي خطرن ۽ نقصانن کي «ثقافتي يلغار»، «ثقافتي شبيخون»، «ثقافتي لٽ مار»، «ثقافتي ناٽو» ۽ «نرم خطرو» جهڙن اصطلاحن سان بيان ڪيو آهي.<ref name=" ولايتي "/> هن انهن خطرن جي مقابلي لاءِ «جهاد تبيين» ۽ «ترڪيب يافته جنگ» جهڙن تصورن تحت مقابلي جي اپيل ڪئي آهي. ===تنظيمون=== [[مجمع جهاني اهل بيت]]، [[جامعة المصطفی العالميه]]، [[بنياد دائرة المعارف اسلامي]]، [[بنياد حفظ آثار و نشر ارزش‌هائي دفاع مقدس]]، [[مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي]]، [[شورائی عالي فضائي مجازي]]، ۽ [[شورائي عالی قرآن]] اهي ثقافتي تنظيمون آهن جيڪي خامنائي طرفان قائم ڪيون ويون. ===ادب=== خامنائي ادبي اسلوبن کان واقف ھو ۽ ننڍپڻ کان وٺي ناولن ۽ ڪهاڻين پڙهڻ ۾ دلچسپي رکندو رهيو، ۽ هن دنيا جي ڪيترن ئي مشهور ناولن ۽ ڪهاڻين جو مطالعو ڪيو. هي دلچسپي دنيا جي وڏن اديبن جي ناولن ۽ ادبي ڪتابن سان گڏ اوڀر ۽ اولهه جي قومن جي تاريخ ۽ ثقافت جي مطالعي سان جاري رهي. فارسي ٻولي جي اهميت ۽ حيثيت بابت خامنائي جو خيال آهي ته جيڪو به انسان انساني علم ۽ معارف ۾ دلچسپي رکي ٿو، ان کي فارسي ٻولي کي خاص حيثيت ڏيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته هن ٻولي دنيا جي وڏي جغرافيائي علائقي کي پنهنجي معنوي اثر هيٺ آندو آهي ۽ پنهنجي بلاغت جي طاقت سان قومن جي دلين ۾ جاءِ ٺاهي آهي ۽ انهن لاءِ ثقافت، دين، علم ۽ تهذيب آندي آهي<ref name="ولايتي"/>. 2019 ۾ خامنائي چيو ته هو فارسي ٻولي بابت فڪرمند آهي، ڇاڪاڻ ته فارسي ٻولي آهستي آهستي ڪمزور ٿي رهي آهي. هن اهو به چيو ته سرڪاري نشريات ڪڏهن صحيح ٻولي کي فروغ ڏيڻ بدران پرڏيهي لفظ ۽ اصطلاح استعمال ڪن ٿيون. ===شاعري=== جڏهن خامنائي مشهد شهر ۾ هو ته هو ادبي انجمنن جهڙوڪ [[انجمن ادبي فردوسي]] ۽ [[انجمن ادبي فرخ]] جو ميمبر رهيو ۽ هن شاعري به ڪئي آهي. ڪجهه عرصي لاءِ هن وٽ هڪ نوٽ بڪ هوندي هئي جنهن جو نالو هن «سفینه غزل» رکيو هو، جنهن ۾ هو نيون شاعريون لکي رکندو هو جيڪي کيس پسند اينديون هيون. سندس آخري گرفتاري دوران [[ساواڪ]] سندس شاعري وارو دفتر ضبط ڪري ورتو ۽ ڪڏهن به واپس نه ڪيو. سندس شاعري ۾ تخلص «امين» آهي<ref name="ولايتي"/>. نموني طور هڪ شعر: {{quote|ڪاش مان به جنون جي محفل ۾ ٿورو ترسيو هجان ها، ۽ ان جادو ڀري پيالي مان پنهنجا چپ به تر ڪيا هجان ها. هزارين خواهشون راهه ۾ آهن، دل مشتاق ۽ مان حيران، مان پنهنجي اندر ڏانهن ويندڙ رستو ڪيئن ڳولي سگهان ها.|<ref>{{حوالو ويب |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=35791 |عنوان=مطروحه‌ای از رهبر انقلاب برای شاعران مذهبی‌سرا |ناشر=خامنه‌ای دات‌آی‌آر |ويب سائيٽ=Khamenei.ir |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref>|}} تسنيم نيوز ايجنسي جي مطابق، شاعرن ۽ خامنائي جون ملاقاتون سندس صدارت واري دور کان ٿينديون رهيون آهن ۽ رهبري دوران به جاري رهيون. تسنيم جي چوڻ مطابق، رمضان جي مهيني جي وچ ۾ هر سال ٿيندڙ شاعرن جي ملاقات ادبي حلقن ۾ هڪ پراڻي روايت بڻجي چڪي آهي. نسيم آن لائن جي مطابق، ڪجهه ماڻهو انهن گڏجاڻين کي هڪ طرفي ۽ حڪم تي ٻڌل عمل سمجهن ٿا، جنهن موجب شاعرن کان توقع ڪئي ويندي آهي ته هو سندس هدايتن تي عمل ڪن. تسنيم نيوز ايجنسي رپورٽ ڏني آهي ته انهن گڏجاڻين ۽ پڙهيل شاعري بابت ڪيترائي ڪتاب جهڙوڪ شب شاعران بی‌دل ۽ با کاروان شعر فارسی لکيا ويا آهن. ايراني شاعرن کان علاوه افغانستان، تاجڪستان، پاڪستان، آذربائيجان، عراق، هندستان، يوڪرين ۽ ترڪي جا شاعر به انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪري شاعري پڙهي چڪا آهن. ترڪي، عراق ۽ آذربائيجان جي ٽن شاعرن کان سواءِ، باقي شاعرن پنهنجي شاعري فارسي ٻولي ۾ پڙهي<ref>نسیم آنلاین. «رسانه‌های خارجی دربارهٔ علاقه آیت‌الله خامنه‌ای به شعر و ادبیات چه می‌گویند؟». ۳۰ فروردین ۱۴۰۰. http://nasimonline.ir/Content/Detail/2041365/رسانه-های-خارجی-درباره-علاقه-آیت-الله-خامنه-ای-به-شعر-و-ادبیات-چه-می-گویند، حاصل ڪيل 2026.</ref>. ==اندروني ۽ خارجي سياست== == قتل == [[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]] 28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}</ref> ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}</ref> ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي <ref name=Gabrelletal02032026>{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}</ref>}}<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}</ref><ref name="Gabrelletal02032026" /><ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}</ref> ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.<ref>{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}</ref> 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.<ref>{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}</ref> [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}</ref> == نوٽ == <references group="lower-alpha"/> ==حوالا== {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:ايران]] [[زمرو:ايراني شخصيتون]] [[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]] [[زمرو:ايران جي حڪومت]] [[زمرو:ايران جي سياست]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:1939ع جون پيدائشون]] 7upwktu6ug6cbge62wnkvecdtfaqfl6 370280 370279 2026-04-06T07:52:28Z Intisar Ali 8681 370280 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}} | native_name = <!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--> | image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg<!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--> | alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير | caption = خامنئي 2017ع ۾ | order = ٻيون | office = ايران جو سپريم ليڊر | president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو'' | ''هو پاڻ'' | [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]] | [[محمد خاتمي]] | [[محمود احمدي نژاد]] | [[حسن روحاني]] | [[ابراهيم رئيسي]] | [[محمد مخبر]] (قائم مقام) | [[مسعود پزشڪيان]] }} | primeminister = [[مير حسين موسوي]]<br />(آگسٽ 1989ع تائين) | term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}} | term_end = 28 فيبروري 2026ع | predecessor = [[روح الله خميني]] | successor = [[مجتبيٰ خامنئي]] | order1 = ٽيون | office1 = ايران جو صدر | 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}} | 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}} | 2blankname1 = وزيراعظم | 2namedata1 = مير حسين موسوي | term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع | term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع | predecessor1 = [[محمد علي رجائي]] | successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني {{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}} | office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين | appointed2 = روح الله خميني | predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو'' | successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني | term_start2 = 7 فيبروري 1988ع | term_end2 = 4 جون 1989ع | office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر | term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع | term_end3 = 4 جون 1989ع | constituency3 = [[تهران صوبو]] | majority3 = 2,800,353 (87.8%)<ref>{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول ("Who came first in the first election of the Experts?" )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}</ref> | office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر | term_start4 = 28 مئي 1980ع | term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع | constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]] | majority4 = 1,405,976 (65.8%)<ref>{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}</ref> | office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]] | term_start5 = 14 جنوري 1980ع | term_end5 = 28 فيبروري 2026ع | appointer5 = روح الله خميني | 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}} | 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو'' | [[احمد جنتي]] | [[احمد خاتمي]] | [[ڪاظم صديقي]] | [[علي موحدي ڪرماني]] | [[محمد حسن ابوترابي فرد]] | [[محمد جواد حاج علي اڪبري]] }} | predecessor5 = [[حسين علي منتظري]] | successor5 = خالي {{Collapsed infobox section end}} | birth_name = علي حسيني خامنئي | birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}} | birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]] | death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}} | death_place = [[تهران]]، ايران | party = {{plainlist| * [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع) * [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع) * [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع) }} | otherparty = | spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}} | children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن | father = [[جواد خامنئي]] | mother = خديجه ميردامادي | relatives = [[خامنئي خاندان]] | education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}} | signature = | website = {{URL|english.khamenei.ir}} | allegiance = <!-- اسلامي جمهوريه ايران --> | branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}} | serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}} | commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]] | battles = {{tree list}} * [[ايران-عراق جنگ]] ** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]<ref name="raee">{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}</ref> * [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]] * [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}} {{tree list/end}} | module = {{Infobox religious biography|embed=yes | main_interests = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]<ref name="cgie"> Velayati, Ali Akbar. "Ayatollah Ali Khamenei". The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). Archived from the original on 11 February 2017. Retrieved 3 April 2017. </ref> | notable_ideas = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]] | jurisprudence = [[جعفري]] | creed = [[اصولي]] | teacher = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني<ref name="cgie"/>}}}} | module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾<br />حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي<br />رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}} | footnotes = | death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]] }} ''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.<ref name="الطاف">[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ<!-- Bot generated title -->]</ref> صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي. سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.<ref name="الطاف"/> خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.<ref>Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.</ref> خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.<ref>Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".</ref> 1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.<ref name="USHR2015">{{cite report |title=Iran 2015 Human Rights Report |author=United States Department of State |publisher=U.S. Department of State |year=2016 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf |access-date=16 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214101328/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf |archive-date=14 December 2022 |url-status=bot: unknown }}</ref> 1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".</ref> اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>Baker, Lauren (2017).</ref> سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.<ref>International political reports on Iran foreign policy.</ref> خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.<ref>Middle East political analysis reports.</ref> خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.<ref>Committee to Protect Journalists reports.</ref> 2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.<ref>US Sanctions Reports 2019.</ref> آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.<ref>Iran International News, 2026.</ref> اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.<ref>Reuters News, 2026.</ref> ==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر== === ابتدائي زندگي === ==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ==== [[File:The oldest photo of Ayatollah Khamenei at the age of one and a half 02.jpg|250px|سيد علي خامنائي جي ڏيڍ سال جي عمر ۾ نڪتل ھڪ تصوير]] [[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.<ref name="ولايتي"> ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱. </ref>سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.<ref name="OxfordIslam"> {{cite encyclopedia |title=Khameneʿi, ʿAlī |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press |year=2009 |url=https://books.google.com.pk/books/about/The_Oxford_Encyclopedia_of_the_Islamic_W.html?id=oMDZAQAACAAJ |access-date=16 January 2023 }} </ref>سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.<ref name="ولايتي"/> هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.<ref name="ولايتي"/> علي خامنائي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو. [[File:Childhood photo of Seyed Ali Khamenei.jpg|سيد علي خامنائي جي ننڍپڻ جي تصوير]] ==== ديني تعليم ==== [[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.<ref>Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.</ref> پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي ديني تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.<ref>Hovsepian-Bearce.</ref> هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.<ref name="ولايتي"/> [[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.<ref name=" OxfordIslam"/> علي خامنائيءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾ پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي [[شيخ هاشم قاضيويني]] ۽ [[آيت الله ميلاني]] هن جا معلم رهيا. 1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.<ref name="ولايتي"/><ref name="OxfordIslam"/>. === اسلامي انقلاب کان اڳ سرگرميون === [[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.<ref name="Hovsepian62"> {{cite book |last=Hovsepian-Bearce |first=Yvette |title=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |year=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |page=62 }} </ref> پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.<ref name="Hovsepian62"/> پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.<ref>Iran historical sources.</ref> نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.<ref name="Hovsepian62"/> [[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.<ref>Iran political history sources.</ref> 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنائي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.<ref name="الطاف"/> ====سياسي سرگرميون ۽ گرفتاريون==== [[File:خامنه‌ای زندان.jpg|thumb|250px|فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسرائيل جي بالادستي بابت تقرير سبب خامنه‌ای جي پهرين گرفتاري خرداد ۱۳۴۲ ۾ بيرجند ۾ ٿي.]] خامنائي [[خراسان]] جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ [[بيرجند]] ۾ منبرن ۽ مجلسن ۾ تقريرون ڪندو هو، جتي هو فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسلامي معاشرن تي اسرائيل جي بالادستي جهڙن مسئلن بابت ڳالهائيندو هو. انهن تقريرن کان پوءِ پهلوي حڪومت کيس پهريون ڀيرو ۱۲ [[خرداد]] ۱۳۴۲ (2 جون 1963) تي بيرجند ۾ شهرباني وسيلي گرفتار ڪري جيل ۾ وڌو. ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ جي احتجاجن کان پوءِ کيس بيرجند کان مشهد منتقل ڪري فوجي حراست واري هنڌ حوالي ڪيو ويو. هن گرفتاري دوران سندس قيد جو عرصو 10 ڏينهن ٻڌايو ويو آهي. جيل مان پهرين آزادي کان پوءِ، هو سيد هادي ميلاني جي گهر ۾ ٿيندڙ انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪندو رهيو، جيڪي خميني جي تحريڪ کي سندس غير موجودگي ۾ جاري رکڻ لاءِ منعقد ٿينديون هيون — ڇو ته هو نظر بند هو — ۽ هن ميلاني سان پنهنجو رابطو برقرار رکيو. ڪجهه وقت کان پوءِ هو قم ويو ۽ اتي پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. [[سيد محمود طالقاني]]، [[يدالله سحابي]] ۽ [[مھدي بازرگان]] جي حمايت ۾، جيڪي سيد [[روح الله خميني]] جي حمايت سبب قيد هئا، هن انهن ڏانهن ٽيليگرام موڪليا. هن خراساني طلاب کي خميني جي نظر بندي خلاف احتجاج لاءِ اڳواڻي ڪئي ۽ ان وقت جي وزيراعظم [[حسن علي منصور]] کي خط لکيو<ref name="ولايتي"/>. سندس ٻي گرفتاري [[زاهدان]] جي سفر سان لاڳاپيل هئي. [[دي]] ۱۳۴۲ (جنوري 1963ع) ۾ هو پنهنجي ڪجهه دوستن سان گڏ [[ڪرمان]] ويو، ۽ ڪرمان ۾ ٽي ڏينهن رهڻ، تقريرون ڪرڻ ۽ شهر جي عالمن ۽ طالبن سان ملاقاتن کان پوءِ زاهدان روانو ٿيو. اتي پڻ سندس تقريرن ۽ سياسي سرگرمين سبب کيس ٻيهر شهرباني گرفتار ڪيو ۽ ۱۲ بهمن تي ساواڪ حوالي ڪيو ويو، ۽ اتان کيس [[تھران]] جي [[قزل قلعه جيل]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو. خامنه‌ای ساڳئي سال [[اسفند]] ۾ هن شرط تي آزاد ٿيو ته هو تهران کان ٻاهر نه ويندو، ۽ 1979ع جي انقلاب جي ڪاميابي تائين هو هميشه پهلوي حڪومت جي سيڪيورٽي ادارن جي نگراني هيٺ رهيو. ۱۳۴۳ (1964) جي سرءُ ۾ مشهد واپس اچڻ کان پوءِ، پنهنجي والد جي سنڀال سان گڏ هن پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. ۲۹ [[بھمن]] ۱۳۴۳ تي سيد روح الله خميني جي جلاوطني کان پوءِ، هن امير عباس هويدا کي خطاب ڪندي هڪ خط ذريعي احتجاج ڪيو. هن [[عبدالرحيم رباني شيرازي]]، [[محمد حسيني بهشتي]]، [[علي فيض مشڪيني]]، [[احمد آذري قمي]]، [[علي قدوسي]]، [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]، [[سيد محمد خامنائي]] ۽ [[محمد تقي مصباح يزدي]] جهڙن عالمن سان گڏ هڪ يارهن ڄڻن جي ٽولي ٺاهي، جنهن جو مقصد پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد ڪرڻ هو. هي ٽولو، جيڪو قم جي حوزہ علميه جي پهرين ڳجهي تنظيم طور سڃاتو وڃي ٿو، ۱۳۴۵ (1966ع) جي آخر ۾ [[ساواڪ]] طرفان ظاهر ڪيو ويو، ۽ خامنائي به انهيءَ سبب تعاقب هيٺ آيو. هن دور ۾ خامنائي “اسلام جي دائري ۾ مستقبل” نالي ڪتاب جو ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو. ساواڪ هن ڪتاب کي ضبط ڪيو پر کيس گرفتار نه ڪري سگهي. ڪجهه وقت کان پوءِ هو مسجد اميرالمؤمنين جو امام مقرر ٿيو. هن ۱۳۴۹ (1970ع) جي بهار ۾ گڏجاڻين جو هڪ سلسلو به منعقد ڪيو، جنهن جي جدوجهد جو بنياد اسلامي جهان بيني ۽ اسلامي نظريي جي ترتيب تي ٻڌل هو. سيد حسين قمي جي گرفتاري ۽ خامنه‌ای جي احتجاج کان پوءِ، ساواڪ کيس ٽيون ڀيرو ۱۴ فروردين ۱۳۴۶ تي [[مجتبيٰ قزويني]] جي جنازي جي موقعي تي گرفتار ڪيو. هو انهيءَ سال ۲۶ [[تير]] تائين حراست ۾ رهيو. [[File:Ebrat-Museum-Tehran-9.jpg|thumb |ساواڪ جي گڏيل دھشتگردي روڪ ڪميٽي جو جيل، جتي خامنائي جنوري 1975 کان سيپٽمبر 1975 تائين قيد رهيو۔]] ۱۳۵۰ کان ۱۳۵۳ (1971–1974ع) جي وچ واري عرصي ۾، خامنائي جا قرآن جي تفسير ۽ نظريي بابت درس مشهد جي ٽن مسجدن — مسجد ڪرامت، مسجد امام حسن ۽ مسجد ميرزا جعفر — ۾ ٿيندا هئا. انهن سرگرمين سبب ساواڪ دي ۱۳۵۳ (جنوري 1975ع) ۾ مشهد ۾ سندس گهر جي تلاشي ورتي، کيس گرفتار ڪيو ۽ سندس ڪيترائي نوٽس ۽ لکڻيون ضبط ڪيون. فروردين ۱۳۵۲ (اپريل 1973ع) ۾ خامنائي تبليغ لاءِ [[نيشاپور]] ويو ۽ اتي جي مسجدن ۾ گڏجاڻيون منعقد ڪيون. خرداد ۱۳۵۲ (جون 1973ع) ۾ ساواڪ مسجد امام حسن ۽ سندس گهر ۾ ٿيندڙ تفسير جون ڪلاسن بند ڪرائي ڇڏيون. آذر ۱۳۵۲ (ڊسمبر 1973ع) ۾ مشهد جي مسجد ڪرامت جي باني ۽ واقف جي دعوت تي هن اتي ٻيهر پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون، پر ساواڪ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. آبان ۱۳۵۳ (نومبر 1974ع) ۾ محمد مفتح جي دعوت تي هن تهران جي مسجد جاويد ۾ تقرير ڪئي. [[دي]] ۱۳۵۳ ۾ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو ۽ تهران ۾ گڏيل مخالف تخريب ڪميٽي جي جيل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. سندس پنهنجي بيان موجب، قيد جو هي عرصو سندس لاءِ سڀ کان وڌيڪ ڏکيو ۽ سخت دور هو. آخرڪار، هو ۲ [[شھريور]] ۱۳۵۴ (24 آگسٽ 1975) تي جيل مان آزاد ٿيو<ref name=" ولايتي"/>. آزادي کان پوءِ هو مشهد موٽي آيو ۽ ٻيهر پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو، پر کيس اڳين وانگر ڪلاس هلائڻ جي اجازت نه ڏني وئي. ساواڪ طرفان پنهنجي پنجين گرفتاري بابت خامنائي لکي ٿو: {{quote|1969ع کان ايران ۾ هٿياربند جدوجهد جي تيارين جا آثار محسوس ٿيڻ لڳا هئا. اڳوڻي حڪومت جي ڪارروائي ڪندڙ ادارن جي حساسيت ۽ سختي به منهنجي حوالي سان وڌي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مختلف نشانين مان اندازو لڳايو هو ته اهڙي تحريڪ منهنجي جهڙن ماڻهن سان لاڳاپي کان سواءِ نٿي ٿي سگهي. 1971ع ۾ مون کي ٻيهر، پنجون ڀيرو، جيل موڪليو ويو. جيل ۾ ساواڪ جو تشدد وارو رويو صاف ظاهر ڪري رهيو هو ته حڪومت کي هٿياربند جدوجهد ڪندڙ تحريڪن جي اسلامي فڪر جي مرڪزن سان ڳنڍجڻ کان سخت خوف هو، ۽ اها ڳالهه قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي ته مشهد ۽ تهران ۾ منهنجون فڪري ۽ تبليغي سرگرميون انهن تحريڪن کان الڳ ۽ بي تعلق آهن. آزادي کان پوءِ، تفسير جي عام درس ۽ ڳجهن نظرياتي ڪلاسن جو دائرو وڌيڪ وڌي ويو.|<ref name="HamshahriBio">{{cite web |title=زندگی‌نامه رهبرعالی قدر انقلاب |website=همشهری |url=https://www.hamshahrionline.ir |publisher=همشهری آنلاین |language=فارسی }}</ref>}} ====آخري گرفتاري ۽ جلاوطني==== [[سيد مصطفيٰ خميني]] جي وفات کان پوءِ جدوجهد وڌيڪ سنجيده ٿي وئي. پهلوي حڪومت به انهن سرگرمين جي ردعمل طور، سياسي کليل ماحول جي پاليسي جو اعلان ڪرڻ باوجود، مجاهدن کي دٻائڻ شروع ڪيو. هن پاليسي جي عملدرآمد کان پوءِ ڪجهه مشهور مجاهدن کي جلاوطني جي سزا ڏني وئي، جن ۾ خامنائي به شامل هو. 1977ع جي آخر ۾ پهلوي سيڪيورٽي فورسن کيس گرفتار ڪيو ۽ خراسان جي سماجي سلامتي ڪميشن جي حڪم سان کيس ٽن سالن لاءِ [[ايرانشهر]] جلاوطن ڪيو ويو. پهلوي حڪومت جي آخري سالن تائين کيس ملڪ کان ٻاهر وڃڻ کان به روڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس عراق جي مقدس زيارتن لاءِ وڃڻ ۽ سيد روح‌الله خميني سان ملاقات ڪرڻ جي اجازت نه ڏني وئي هئي.<ref name="ولايتي"/> 1978ع جي وچ ڌاري، جڏهن ايران جي انقلابي تحريڪ زور وٺي رهي هئي، تڏهن کيس جلاوطني مان آزاد ڪيو ويو ۽ هو مشهد موٽي آيو. ايرانشهر جي مسجد آل رسول ۾ سندس سياسي ۽ انقلابي سرگرمين ۽ مختلف ماڻهن جي سندس گهر اچ وڃ سبب سيڪيورٽي فورسز کيس سخت نگراني هيٺ رکيو. 9 اپريل 1978ع تي يزد ۾ ماڻهن جي قتل کان پوءِ، هن ان واقعي جي مذمت ۾ هڪ خط شايع ڪيو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ اعلامي طور ورهايو ويو. 19 جولاءِ 1978ع تي جڏهن مشهد جي حوزي علميه جي طلبائن خامنه‌اي جي جلاوطني خلاف احتجاج ڪيو، ته پوليس ان احتجاج کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="ولايتي"/> ولايتي جي مطابق دائرةالمعارف بزرگ اسلامي ۾، خامنائي جي انقلابي ۽ عوامي سرگرمين سبب سندس جلاوطني جي جاءِ تبديل ڪري جي رفت ڪئي وئي. ان مطابق، 13 آگسٽ 1978ع تي کيس جي رفت جلاوطن ڪيو ويو، جتي هن پهلوي حڪومت خلاف پنهنجي سرگرمين کي جاري رکيو ۽ جامع مسجد ۾ تقريرون ڪيون، جن مان هڪ تقرير 6 سيپٽمبر 1978ع تي ٿي. هن ملڪ جي حالتن ۽ پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد بابت سيد [[علي محمد دستغيب]] کي خط پڻ لکيا ۽ ڪجهه حڪمت عمليون پڻ پيش ڪيون. هن دور ۾ هو ڳجهي نموني حڪومت خلاف انقلابي سرگرمين جاري رکڻ لاءِ ڪهنوج به ويو.<ref name="ولايتي"/> 23 سيپٽمبر 1978ع تي هو ڪهنوج مان نڪري مشهد ويو، جتي هن انقلابي معاملن جي تنظيم ۽ جدوجهد جاري رکي. جڏهن سيد روح‌الله خميني [[فرانس]] ۾ رهائش پذير هو، تڏهن هن خميني جي اتي موجودگي کي ماڻهن جي دلين ۾ اميد ۽ عزم پيدا ٿيڻ جو سبب قرار ڏنو ۽ آخرڪار خميني جي فرانس مان واپسي جو مطالبو ڪيو. مشهد ۾ رهائش دوران سندس انقلابي سرگرميون وڌيڪ تيز ٿي ويون ۽ هن حڪومت خلاف افشاگر تقريرون ڪيون. خميني به ساڻس رابطي ۾ هو ۽ هن سان ۽ صدوقي سان ملاقات جي خواهش ظاهر ڪئي. مشهد جي سعدآباد اسٽيڊيم ۾ ڪيل هڪ تقرير ۾ خامنه‌اي خميني جي واپسي جو مطالبو ڪيو. [[مشھد]]، [[قوچان]]، [[شيروان]] ۽ [[بجنورد]] ۾ سياسي سرگرمين جي شدت سبب سيڪيورٽي فورسن کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. ساواڪ جي دستاويزن ۾ کيس خراسان ۾ انقلاب جي نمايان اڳواڻن مان هڪ قرار ڏنو ويو. حرم امام رضا ۾ عاشورا جي رات واري خطبي دوران، اڳئين روايت جي ابتڙ، جنهن ۾ [[محمدرضا پهلوي]] لاءِ دعا پڙهي ويندي هئي، هن خطبو سيد [[روح‌ الله خميني]] جي نالي سان پڙهيو ۽ مشهد ۾ عاشورا جي مظاهرن کي به منظم ڪيو. هو انهن ماڻهن مان به هو جن مشهد جي شاه رضا اسپتال تي حڪومتي اهلڪارن جي حملي خلاف احتجاج ۽ ڌرڻو ڏنو. هن خراسان جي گورنر هائوس جي ملازمن کي ماڻهن سان شامل ٿيڻ لاءِ مظاهرن ۾ به شرڪت ڪئي ۽ 31 ڊسمبر 1978ع تي ماڻهن جي قتل کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. 12 جنوري 1979ع تي خميني جي حڪم سان کيس اسلامي انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن مان هڪ مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ هن مشهد ڇڏيو ۽ تهران هليو ويو. ايران جي اسلامي انقلاب جي ڪاميابي جي شروعاتي ڏينهن ۾ رفاه اسڪول ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کان پوءِ، هو خميني جي استقبال لاءِ تشهير ڪميٽي جو ذميوار بڻيو. هن بختيار طرفان [[مھرآباد ايئرپورٽ]] بند ڪرڻ خلاف ڌرڻن ۽ بيانن ۽ قراردادون شايع ڪرڻ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي ڌرڻا گهڻو ڪري [[تھران يونيورسٽي]] ۾ ٿيندا هئا. ان کان پوءِ هو گهڻو ڪري سيد روح‌ الله خميني جي دفترِ تبليغات جي ڪميٽي جو ذميوار رهيو ۽ سندس نالي سان هڪ رسالو شايع ڪرڻ جو ذمو به سنڀاليو، جنهن ۾ هن پاڻ به مقالا لکيا.<ref name="ولايتي"/> ===اسلامي انقلاب جا ابتدائي سال=== [[File:Paper news Khomeini made Council of the Islamic Revolution.jpg|thumb|روزنامه اطلاعات:امام خميني اسلامي انقلاب جي ڪائونسل تشڪيل ڏني]] آخرڪار روح‌الله خميني 13 جنوري 1979ع تي انقلاب جي رهبري لاءِ ايران جي [[اسلامي انقلابي ڪائونسل]] قائم ڪئي، ۽ ان جي ٻئي ڏينهن محمدرضا شاه ملڪ ڇڏي هليو ويو. شاه جي نڪرڻ ۽ شاپور بختيار جي حڪومت جي ناڪامي کان پوءِ، خميني 1 فيبروري تي [[فرانس]] جي جلاوطني مان ايران واپس آيو، ۽ 4 فيبروري تي فوج جي غيرجانبداري جي اعلان کان پوءِ مهدي بازرگان جي وزيراعظم ٿيڻ سان ايران جي عبوري حڪومت قائم ٿي. آخرڪار 11 فيبروري 1979ع تي انقلاب ڪامياب ٿيو.<ref name="ولايتي"/> ====انقلابي ڪائونسل==== اسلامي جمهوريه ۾ خامنائي جي شروعاتي ڪردارن مان هڪ سندس انقلابي ڪائونسل ۾ رڪنيت ۽ سرگرمي هئي. هي ڪائونسل [[روح‌الله خميني]] جي حڪم سان نومبر 1978ع جي شروعات کان قائم ٿي ۽ ان جا ميمبر تدريجي طور سندس طرفان چونڊيا ويا، ۽ سرڪاري طور 12 جنوري 1979ع تي قائم ٿي.<ref name="ولايتي"/> جنوري 1979ع جي آخر ۾ خامنه‌اي مرتضيٰ مطهري جي تجويز تي انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش سوم) دوران کودکی و مدرسه |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی |archive-url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |archive-date= |dead-url=yes }}</ref> ان وقت ڪائونسل اهم فيصلن جي ذميوار هئي، جن ۾ پهلوي حڪومت جي اهلڪارن ۽ پرڏيهي ملڪن جي اهلڪارن سان ڳالهين شامل هيون.<ref name="ولايتي"/> انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن جي ترتيب ۾ ان جي چار دورن دوران ڪيترائي ڀيرا تبديليون ٿيڻ باوجود، ۽ 20 جولاءِ 1980ع تي ان جي سرگرمين جي پڄاڻي تائين، خامنه‌اي ان جو مستقل ميمبر رهيو.<ref name="ولايتي"/> جولاءِ 1979ع جي آخر ۾ عبوري حڪومت ۽ انقلابي ڪائونسل جي ضم ٿيڻ کان پوءِ، ڪائونسل جا ڪجهه ميمبر مختلف وزارتن ۾ شامل ٿيا ۽ خامنه‌اي کي وزارت دفاع ۾ انقلابي معاملن جو نائب مقرر ڪيو ويو. <ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش دهم)- راهیابی به حلقه خاص خمینی |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17_khamenei_biography_32/24689962.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> ان وقت مصطفيٰ چمران وزير دفاع هو. کيس سيڪيورٽي وزيرن جي ڪميشن جو ميمبر پڻ مقرر ڪيو ويو، جيڪا پوليس، فوجي ۽ سيڪيورٽي معاملن جي نگراني ۽ ذميواري سنڀاليندي هئي. انقلابي ڪائونسل طرفان سندس ٻين ذميوارين ۾ دستاويزن جي مرڪز جي ذميواري ۽ 24 نومبر 1979ع تي اسلامي انقلابي پاسداران سپاه جي نگراني شامل هئي. هن 24 فيبروري 1980ع تي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ سبب سپاه جي نگراني جي ذميواري تان استعيفيٰ ڏني.<ref name="ولايتي"/><ref name="ريڊيو فردہ">{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش یازدهم)-جبهه‌گیری در برابر اولین رئیس‌جمهوری منتخب ایران |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> ====مجلس جي نمائندگي==== [[File:President Ali Khamenei speech at 2nd legislature of the Islamic Republic of Iran (Cropped).jpg|thumb|علي خامنائي اسيمبلي ۾ تقرير ڪندي]] مارچ 1980ع ۾ اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن لاءِ اميدوار ٿيڻ کان پوءِ، خامنه‌اي کي هڪ وڏي اتحاد جي حمايت حاصل ٿي جنهن ۾ [[جامعه روحانيت مبارز تهران]]، [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] ۽ ٻيون ڪيترائي اسلامي تنظيمون ۽ گروهه شامل هئا.<ref name="ولايتي"/> مئي 1980ع ۾ [[فخرالدين حجازي]]، [[حسن حبيبي]]، [[مھدي بازرگان]] ۽ [[علي اڪبر معين‌فر]] کان پوءِ، [[تھران]] جي چونڊ تڪ ۾ پنجين نمبر تي اچي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين دور ۾ چونڊيو ويو. <ref name=" ريڊيو فردہ"/> پارليامينٽ ۾ هو دفاعي معاملن جي ڪميشن جو ميمبر ۽ چيئرمين هو.<ref name="ولايتي"/> سندس نمائندگي دوران اهم موقفن مان هڪ ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت لاءِ سياسي طور نااهل قرار ڏيڻ واري تجويز جي حمايت ۾ سندس تقريرون هيون.<ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوازدهم)-در مجلس اول علیه بنی‌صدر»، رادیوفردا |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> 22 سيپٽمبر 1980ع تي ايران-عراق جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ ۽ جنگي محاذن تي موجودگي سبب هو پارليامينٽ جي اجلاس ۾ گهٽ شرڪت ڪندو هو، ۽ 27 جون 1981ع تي سخت زخمي ٿيڻ کان پوءِ هو رڳو ڪڏهن ڪڏهن پارليامينٽ ۾ حاضر ٿيو. آڪٽوبر 1981ع جي صدارتي چونڊن ۾ چونڊجڻ کان پوءِ هن پارليامينٽ ڇڏي.<ref name="ولايتي"/> ====جمعي جي نماز جي امامت==== [[File:Jumu'ah pray Ali Kamenei as Jumu'ah Imam.jpg|thumb|تھران ۾ جمعي جي نماز جو خطبو ڏيندي]] خامنائي کي تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد<ref name="الطاف"/> 13 جنوري 1980ع تي روح‌الله خميني طرفان تهران جو امام جمعه مقرر ڪيو ويو.<ref name="ولايتي"/> گذريل چاليهه سالن ۾ سندس امامت جمعه جي دور کي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن دوران هن 240 کان وڌيڪ ڀيرا نماز پڙهائي. پهريون دور 18 جنوري 1980ع کان 27 جون 1981ع تي سندس خلاف حملي تائين جاري رهيو. ٻيون دور حملي کان ڪجهه مهينا پوءِ کان وٺي سندس رهبر چونڊجڻ تائين جاري رهيو.<ref name=" ھمشھر "/> هن دور دوران 15 مارچ 1985ع تي سندس امامت هيٺ جمعي جي نماز دوران بم ڌماڪو ٿيو جنهن ۾ 14 ماڻهو مارجي ويا ۽ 88 زخمي ٿيا.<ref name="تسنيم">{{cite web |title=خامنه‌ای به جوانان فرانسه: از رئیس‌جمهورتان بپرسید چرا تردید در هولوکاست، جُرم اما اهانت به پیامبر آزاد است؟ |website=تسنیم |url=https://www.tasnimnews.com |publisher=خبرگزاری تسنیم |language=فارسی }}</ref> ٽيون دور سندس رهبري جي دور کان اڄ تائين جاري آهي. 17 جون 2019ع جي جمعي جي نماز فيبروري 2012ع کان پوءِ سندس پهرين جمعي جي نماز هئي.<ref name="ھمشھر">{{cite web |title=تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال |website=همشهری آنلاین |url=https://www.hamshahrionline.ir |publisher=همشهری آنلاین |language=فارسی }}</ref> ====مسجد ابوذر ۾ قاتلاڻو حملو==== 27 جون 1981ع تي تقرير دوران خامنائي تي قاتلاڻو حملو ڪيو ويو. ان وقت هو اسلامي مشاورتي اسيمبلي جو ميمبر ۽ تهران جو امام جمعه هو. هي حملو پارليامينٽ طرفان ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت تان هٽائڻ کان لڳ ڀڳ هڪ هفتي پوءِ ٿيو. هن واقعي کان هڪ ڏينهن پوءِ تهران ۾ اسلامي جمهوريه پارٽي جي مرڪز تي ڌماڪي ۾ پارٽي جا ڪيترائي ميمبر، جن ۾ [[سيد محمد بهشتي]] به شامل هو، مارجي ويا. <ref name="BBC">{{cite web |title=ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد |website=بی‌بی‌سی فارسی |url=https://www.bbc.com/persian |publisher=بی‌بی‌سی |language=فارسی }}</ref> [[File:Ayatolla Ali Khamenei in Hospital after Assassination by khamenei.ir02.jpg|thumb|آيت الله علي خامنائي قاتلاڻي حملي بعد اسپتال ۾ ]] ٽيپ رڪارڊر جنهن جي اندر بم رکيل هو، تقرير ڪندڙ جي کاٻي پاسي دل جي ويجهو رکيو ويو هو. هڪ محافظ ٽيپ رڪارڊر کي ٿورو ساڄي پاسي منتقل ڪيو ۽ خامنه‌اي به مائيڪروفون کان پري ٿي ويو. تقرير شروع ٿيڻ کان ڪجهه منٽن پوءِ بم ڌماڪو ٿيو. خامنائي سخت زخمي ٿي بيهوش ٿي ويو. کيس بهارلو اسپتال منتقل ڪيو ويو ۽ پوءِ وڌيڪ علاج لاءِ تهران هارٽ اسپتال منتقل ڪيو ويو. هڪ محافظ چيو ته جڏهن هو ٽربيون وٽ پهتو ته هن ٽيپ رڪارڊر جي اندروني ڀت تي لکيل ڏٺو: "اسلامي جمهوريه لاءِ فرقان گروپ جو پهريون عيد جو تحفو!". ڊاڪٽرن سندس ساڄي هٿ جي چمڙي جي مرمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس ساڄو هٿ ڪم ڪرڻ کان محروم ٿي ويو. <ref name="RadioFarda3">{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنه‌ای ترور شد»، رادیو فردا |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی |dead-url=yes }}</ref> [[احمد قديريان]] هن حملي کي [[جواد قديري]] ۽ مجاهدين خلق تنظيم جو ڪم قرار ڏئي ٿو.<ref name="خبر">{{cite web |title=عامل و طراح سوءقصد به جان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسی بود؟ / شباهت‌های دو گروه تروریستی |website=خبرآنلاین |url=https://www.khabaronline.ir |publisher=خبرآنلاین |language=فارسی }}</ref> ايرج مصداقي، قديري نالي ڪنهن شخص جي موجودگي کي رد ڪندي، هن حملي جو ذميوار اروج اميرخان‌زاده نالي شخص کي قرار ڏئي ٿو، جيڪو [[رهروان فرقان]] گروپ جو ميمبر هو. اميرخان‌زاده چيو هو ته هن رهروان فرقان جي بنياد وجهڻ ۾ ايرج افشاري نالي هڪ ٻئي شخص سان گڏ شرڪت ڪئي هئي.<ref name="BBC"></ref> ====ايران-عراق جنگ دوران==== [[File:Ali Khamenei (right) in trench during Iran-Iraq war.jpg|thumb|ايران عراق جنگ دوران علي خامنائي (تصوير ۾ ساڄي پاسي کان) ھڪ خندق ۾ ويٺل]] [[علي اڪبر ولايتي]] جي مطابق، خامنائي [[ايران عراق جنگ]] جي شروعاتي ڪلاڪن کان ئي جنگي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. [[عراق]] جي ايران تي حملي جي ڪجهه ڪلاڪن کان پوءِ هن ريڊيو تان عراق جي فوج جي حملي بابت پهريون اطلاع جاري ڪيو. 27 سيپٽمبر 1980ع تي هو جنگي محاذن تي ويو ته جيئن محاذن جي صورتحال ۽ انهن علائقن ۾ ايراني فوجن جي امڪانن بابت رپورٽ تيار ڪري، جن تي عراقي فوج حملو ڪيو هو، ۽ دشمن سان مقابلي لاءِ فوجن جي تنظيم ۾ مدد ڪري. ان بنياد تي هو ڏاکڻي محاذ ڏانهن ويو ۽ 1981ع جي بهار جي وچ تائين اتي رهيو. ان کان پوءِ هو اولهه واري محاذ تي به حاضر رهيو. محاذن تي سندس موجودگي مڪمل وقت لاءِ نه هوندي هئي؛ هو جمعي جي نماز پڙهائڻ جهڙن ڪمن لاءِ تهران ايندو ويندو رهندو هو. محاذن تي سندس گهڻو وقت غير منظم جنگن جي هيڊڪوارٽر جي هدايت، پٺڀرائي ۽ آپريشنن جي منصوبابندي ۾ گذرندو هو. هن هيڊڪوارٽر جي ڪاررواين مان هڪ، جنهن ۾ خامنه‌اي جو ڪردار هو، ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ خاص فوجي گروهن جي ٺهڻ هئي. [[خرمشهر]]، [[آبادان]] ۽ [[سوسنگرد]] جي محاذن جي مدد ۾ هن مؤثر ڪردار ادا ڪيو ۽ سپاه پاسداران ۽ بسيج جهڙين عوامي فوجي قوتن کي مضبوط ڪرڻ ۽ انهن جي فني ۽ سامان جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ٻين ڪوششن مان هڪ سپاه ۽ فوج جي وچ ۾ محاذن ۽ فوجي آپريشنن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هئي. [[روح‌ الله خميني]] جي حڪم سان 12 آڪٽوبر 1980ع تي اعليٰ قومي دفاع ڪائونسل سڀني جنگي معاملن جي ذميواري سنڀالي، ۽ 10 مئي 1980ع تي خامنه‌اي هن ڪائونسل ۾ خميني جو نمائندو ۽ ان جو ترجمان مقرر ٿيو. هن عرصي دوران هو جنگي معاملن ۾ خميني جو صلاحڪار پڻ هو. خامنه‌اي آبادان جي گهيري کي ٽوڙڻ واري آپريشن ۾ سڌي طرح موجود هو.<ref name="ولايتي"/> [[File:Ayatollah Khamenei Visiting Division 31 of Ashura in 1988 by Khamenei.ir 12 (c).jpg|thumb|آيت الله خامنائي 1988ع ۾ ايراني فوج جي 31ھين ڊويزن جي دوري دوران]] [[ابوالحسن بني‌صدر]] جي دعويٰ مطابق، جيڪو ان وقت هٿياربند فوجن جو سپهه سالار هو، خامنائي ڪرخائي ڪور جي جنگ ۾ محاذ تي موجود هو، پر آپريشن واري علائقي مان سندس نڪرڻ سبب فوجين جو حوصلو ڪمزور ٿيو ۽ ڪجهه سپاهي ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |title=بنی صدر: آقای خامنه‌ای از روحانیان انقلابی خیلی عقب‌تر بود |website=بی‌بی‌سی فارسی |url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml |publisher=بی‌بی‌سی |language=فارسی |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml |archive-date=1 September 2012 |url-status=dead }}</ref> ٻي طرف، مشرق نيوز ويب سائيٽ اميرحسين ثابتِي جي حوالي سان دعويٰ ڪري ٿي ته جنگ دوران اهڙو ڪو واقعو پيش نه آيو هو ۽ ڪنهن به مجاهد جي يادگيرين ۾ اهڙي ڳالهه جو ذڪر موجود نه آهي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته 1981ع ۾ پارليامينٽ جي ڪجهه ميمبرن خامنائي کان جنگ جي ناڪامي بابت سوال ڪيو هو، نه ته سندس مبينا فرار بابت. ان حوالي سان اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي 21 جون 1981ع واري اجلاس ۾ خامنائي چيو: «ان واقعي ۾ ڪو به قصوروار نه هو؛ سڀني پنهنجي پوري ڪوشش ڪئي ۽ مون ڪا به غداري نه ڏٺي.» <ref>{{cite web |title=دروغ‌های بنی صدر پیرامون امام خامنه ای |website=مشرق نیوز |url=https://www.mashreghnews.ir/news/68892/%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%BA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C |publisher=مشرق نیوز |language=فارسی }}</ref> 1988ع جي اونهاري ۾ [[ايران]] طرفان [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جي قرارداد 598 قبول ڪرڻ سان جنگ ختم ٿي وئي. [[سلامتي ڪائونسل جي قرارداد نمبر 598|قرارداد 598]] جي قبوليت 17 جولاءِ 1988ع تي هڪ اجلاس ۾، جنهن جي صدارت خامنائي ڪري رهيو هو ۽ جنهن ۾ اعليٰ حڪومتي عملدار موجود هئا، منظور ڪئي وئي، ۽ خميني به ان کي قبول ڪيو. ان فيصلي کان پوءِ خامنائي، صدر جي حيثيت سان، 18 جولاءِ 1988ع تي گڏيل قومن جي ان وقت جي سيڪريٽري جنرل خاوِير [[پيريز ڊي ڪوئيار]] کي خط لکي ايران طرفان قرارداد 598 جي قبوليت جو اعلان ڪيو.<ref name="ولايتي"/> [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ هڪ بم ڦاٽڻ تي شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.<ref name="الطاف"/> ==جمھوري رياست دوران== [[File:Ali Khamenei first presidency decree by Rohullah Khomeini (8).jpg|thumb|1981ع ۾ خامنائي جي صدارتي حڪم جي نفاذ جي تقريب]] [[محمد علي رجائي]]، ايران جي ٻئي صدر، جي قتل کان پوءِ [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] جي مرڪزي ڪائونسل ۽ [[قم]] جي ديني علميه جي عالمن جي جماعت گڏيل طور خامنائي کي صدارتي اميدوار طور چونڊيو. [[روح‌ الله خميني]]، جيڪو عالمن جي صدر ٿيڻ جي حق ۾ نه هو، تنهن هوندي به سندس اميدواري جي منظوري ڏني. چونڊن ۾ سندس اهم حامين مان هڪ امام خط جي قوتن جو وڏو اتحاد هو. چونڊون 2 آڪٽوبر 1981ع تي ٿيون ۽ خامنائي اڪثريت ووٽ (95.11٪) حاصل ڪري صدر چونڊيو ويو. 9 آڪٽوبر 1981ع تي روح‌ الله خميني سندس صدارتي مقرري جي توثيق ڪئي ۽ 13 آڪٽوبر تي هن اسلامي مشاورتي اسيمبلي ۾ ايران جي اسلامي جمهوريه جي ٽئين صدر طور حلف کنيو.<ref name=" ولايتي "/> 19 آڪٽوبر 1981ع تي خامنائي [[علي اڪبر ولايتي]] کي وزيراعظم طور اسلامي مشاورتي اسيمبلي آڏو پيش ڪيو، پر هو نمائندن جي اڪثريت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. 26 آڪٽوبر 1981ع تي هن ميرحسين موسوي کي وزيراعظم طور پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو ۽ موسوي نمائندن جي اڪثريت ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name=" ولايتي "/> [[File:Ali Khamenei (Left) - Mir-Hossein Mousavi (Right) (2).jpg|thumb|علي خامنائي (تصوير ۾ کاٻي پاسي) مير حسن موسوي سان گڏ ويٺل ]] خامنائي پنهنجي صدارت اهڙي وقت شروع ڪئي جڏهن صدارتي اداري وٽ مناسب انتظامي ڍانچو موجود نه هو. صدر جي مدد لاءِ صلاحڪار گروهه ۽ ورڪنگ گروهه اڃا ٺهيل نه هئا، جنهن سبب صدارتي اداري جي ڪارڪردگي ۾ ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيا. آهستي آهستي صدارتي دفتر ڪيترن ئي صلاحڪارن ۽ ورڪنگ گروهن سان گڏ ٺهيو. شروعات ۾ خامنائي پنهنجي ڪوششن جو هڪ حصو صدارتي دفتر ۽ صدارتي اداري جي ڍانچي کي ترتيب ڏيڻ لاءِ وقف ڪيو. بعد ۾ صدر جي اختيارن ۽ ذميوارين جي وضاحت ۾ ابهام سبب—جنهن جي کوٽ پهرين دور دوران وزيراعظم سان لاڳاپن ۾ ظاهر ٿي—صدر جي اختيارن بابت قانون تيار ڪيو ويو ۽ 6 مئي 1986ع تي [[اسلامي مشاورتي اسيمبلي]] طرفان منظور ڪيو ويو. خامنائي ۽ موسوي مختلف معاملن ۾ اختلاف راءِ رکندا هئا، جن ۾ معاشي پاليسي ۽ وزيرن جي چونڊ شامل هئي. سيد [[مصطفيٰ مير سليم]] جي مطابق، خامنائي جو خيال هو ته نجي شعبي کي معاشي سرگرمين ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ گهرجي، جڏهن ته موسوي ان جي مخالفت ڪندو هو<ref>خبرآنلاین، «روایت میرسلیم از اختلاف نظرها بین خامنه‌ای و موسوی»، خبرگزاری خبرآنلاین.</ref>. انهن اختلافن سبب صدارتي دور جي پهرين چئن سالن ۾ خامنائي ٻيهر صدارتي چونڊن ۾ حصو وٺڻ نه پئي چاهيو، پر جڏهن خميني ان کي سندس شرعي ذميواري قرار ڏنو، تڏهن هن چوٿين صدارتي چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ۽ خميني کان درخواست ڪئي ته کيس وزيراعظم جي چونڊ ۾ آزاد ڇڏيو وڃي، جنهن کي خميني قبول ڪيو.<ref name=" ولايتي "/> ٻيهر صدر چونڊجڻ کان پوءِ، جڏهن وزيراعظم جي چونڊ جو وقت آيو ۽ اهو واضح ٿيو ته هو ڪنهن ٻئي شخص کي وزيراعظم بڻائڻ چاهي ٿو، ته ڪجهه فوجي اڳواڻن، جن جي اڳواڻي محسن رضائي ڪري رهيو هو، خميني کي ٻڌايو ته جنگي محاذن تي اڳڀرائي ميرحسين موسوي جي ٻيهر وزيراعظم ٿيڻ تي دارومدار رکي ٿي.<ref name=" ولايتي "/> خميني جنگ جي ضرورتن سبب هن راءِ کي قبول ڪيو ۽ خامنائي کي حڪم ڏنو ته موسوي کي وزيراعظم طور پيش ڪري. پنهنجي مخالفت جي باوجود، خامنه‌اي موسوي کي پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو. پارليامينٽ جي 99 ميمبرن موسوي جي وزارت عظميٰ خلاف ووٽ ڏنو، ۽ خامنائي هڪ تقرير ۾ چيو: «اهي 99 ماڻهو نه آهن، مون سان گڏ اسين هڪ سئو آهيون.» <ref>خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «بازخوانی یک واقعه تاریخی / رئیس‌جمهوری که مظلوم بود و به مخالفت با ولایت متهم شد»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/80674248</ref> صدارت جي ٻئي دور دوران صدر ۽ وزيراعظم جي وچ ۾ اختلاف جاري رهيا ۽ ڪجهه معاملن ۾، جهڙوڪ ڪابينا جي ميمبرن جي چونڊ ۾، وڌيڪ وڌي ويا.<ref name=" ولايتي "/> پنهنجي ستن سالن جي صدارتي دور دوران، جيڪو جنگ جي دور سان گڏ هو، هن پنهنجي گهڻين پرڏيهي ڳالهين کي امن وفدن سان ڳالهين لاءِ وقف ڪيو، جيڪي ثالثي لاءِ مقرر ڪيا ويا هئا. پنهنجي صدارت دوران، خميني جي جنگي محاذن تي وڃڻ جي مخالفت سبب، هو رڳو محدود دورا ڪندو هو. هن دور ۾ خامنه‌اي جنگي پٺڀرائي جي اعليٰ ڪائونسل جو سربراهه هو. هي ڪائونسل 1986ع ۾ جنگ جي خاص حالتن سبب قائم ڪئي وئي ته جيئن ملڪ جي وسيلن کي بهتر نموني جنگ جي خدمت ۾ استعمال ڪري سگهجي ۽ جنگي محاذن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ فوجي ۽ وسيلن جي بهتر تنظيم ڪئي وڃي. 8 فيبروري 1988ع تي سندس استفسار جي جواب ۾ خميني اعلان ڪيو ته هن ڪائونسل جا فيصلا جنگ جي پڄاڻي تائين لازمي طور نافذ هوندا.<ref name=" ولايتي "/> 24 اپريل 1989ع تي جاري ڪيل حڪم ۾ خميني آئين جي نظرثاني واري ڪائونسل مقرر ڪئي، جيڪا 20 ميمبرن تي مشتمل هئي، جن ۾ خامنائي به پهريون نائب چيئرمين طور شامل هو، ته جيئن آئين جي نظرثاني ۽ تڪميل ڪئي وڃي. خامنائي جي اٺن سالن جي صدارتي دور دوران، ايران جي پرڏيهي پاليسي ۽ سفارتي نظام وڌيڪ سرگرم ٿيو. پنهنجي پهرين صدارتي دور ۾، 6 سيپٽمبر کان 11 سيپٽمبر 1984ع تائين هن [[شام]]، [[لبيا]] ۽ [[الجزائر]] جو دورو ڪيو؛ ۽ پنهنجي ٻئي دور ۾، 13 جنوري کان 23 جنوري 1986ع تائين هن [[پاڪستان]]، [[تنزانيا]]، [[زمبابوي]]، [[انگولا]] ۽ [[موزمبيق]] جو دورو ڪيو. هن غير وابسته ملڪن جي اٺين سربراهي اجلاس ۾ شرڪت لاءِ ٻيهر زمبابوي ([[هراري]]) جو سفر ڪيو. هن سفر دوران هن اجلاس ۾ تقرير ڪئي ۽ انهن ملڪن جي ڪجهه اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. 21 فيبروري کان 25 فيبروري 1989ع تائين هن [[يوگوسلاويا]] ۽ [[رومانيا]] جو دورو ڪيو، ۽ 9 مئي کان 16 مئي 1989ع تائين [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] جو دورو ڪيو. 22 سيپٽمبر 1987ع تي خامنائي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] جي 42هين اجلاس ۾ شرڪت ڪئي ۽ پنهنجي تقرير ۾ [[اسلامي جمهوريه ايران]] جي بنيادي نظرين ۽ موقفن جي وضاحت ڪئي. هن سفر کي نيويارڪ ۾ رهندڙ ايراني ۽ مسلمانن ۽ عالمي صحافت طرفان ڀليڪار مليو. پرڏيهي پاليسي جي ميدان ۾ خامنائي جي ٻين قدمن ۾ [[افغانستان]]، [[عراق]] ۽ [[لبنان]] ۾ شيعه سياسي گروهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، انهن جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ عراق جي اعليٰ اسلامي ڪائونسل جي قيام ۾ مدد شامل هئي. هن دور ۾ لبنان، [[فلسطين]]، عراق ۽ افغانستان ۾ اسلامي ويڙهاڪن لاءِ ايران جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name="ولايتي"/> [[File:President Ali Khamenei in 42nd United Nations General Assembly (1).jpg|thumb|علي خامنائي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي 42ھي اجلاس کي خطاب ڪندي]] مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقاتون، مختلف ادارن ۽ تنظيمن جا دورا، منصوبن جي افتتاحي تقريبن ۾ شرڪت، ڪانفرنسن ۾ شرڪت ۽ صوبائي دورا، خامنه‌اي جي صدارتي دور دوران سندس ٻين سرگرمين ۾ شامل هئا. ولايتي جي چوڻ موجب، ملڪ جي مختلف صوبن ۽ علائقن ڏانهن خامنائي جا دورا مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقات ڪرڻ، مقامي عملدارن جي وچ ۾ اختلاف حل ڪرڻ، جنگ سان لاڳاپيل معاملن ۽ [[پاسداران انقلاب]] ۽ فوج جي وچ ۾ سهڪار جي پيروي ڪرڻ، شهرن ۽ ڳوٺن جي عالمن ۽ بزرگن سان ملاقات ڪرڻ ۽ معاشي مسئلن ۽ مشڪلاتن جو جائزو وٺڻ جهڙين سرگرمين لاءِ هوندا هئا، جيڪي سندس مسلسل سرگرمين مان هيون.<ref name="ولايتي"/> ===ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جي سربراهي=== 30 آگسٽ 1983ع تي، خامنائي ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر ۾ پهرين وڏي تبديلي آندي ۽ روح‌ الله خميني جي حڪم ۽ پنهنجي تجويز جي بنياد تي انتظامي عملدارن کي شامل ڪري ان کي مضبوط ڪيو. ان کان پوءِ ڪجهه انتظامي عملدار، جهڙوڪ وزيراعظم، ثقافت ۽ اعليٰ تعليم جو وزير، ثقافت ۽ اسلامي ارشاد جو وزير، ۽ جهاد دانشگاھي جي چونڊيل ٻه شاگرد هن هيڊڪوارٽر ۾ شامل ڪيا ويا. يونيورسٽين جي ٻيهر کولڻ، تعليمي ادارن جي واڌ ۽ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جي سرگرمين جي واڌ کان پوءِ، خامنه‌اي روح‌الله خميني جي 10 ڊسمبر 1984ع واري پيغام جي بنياد تي هيڊڪوارٽر ۾ ٻي وڏي تبديلي آندي. هن تبديلي ۾ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جو نالو تبديل ڪري ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل رکيو ويو، نئين ميمبرن جي جوڙجڪ سان ڪائونسل ٺاهي وئي ۽ صدر هن ڪائونسل جو سربراهه بڻيو. <ref name="ولايتي"/><ref name="ارنا">خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «دربارهٔ شورای عالی انقلاب فرهنگی»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/83585931</ref> ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جو ٽيون دور 1996ع ۾، سندس اڳواڻي واري دور ۾ قائم ٿيو. هن هڪ حڪم ذريعي ڪائونسل جا نوان ميمبر مقرر ڪيا ۽ ڪائونسل جي حيثيت ۽ ذميوارين جي اهميت تي زور ڏنو<ref name="ارنا"/>. ===مجمع تشخيص مصلحت نظام جي سربراهي=== اسلامي مشاورتي اسيمبلي (پارليامينٽ) ۽ گارڊين ڪائونسل جي وچ ۾ مختلف بلن جي منظوري بابت اختلافن کان پوءِ، روح‌الله خميني ملڪ جي اڳواڻن جي خط جي جواب ۾ 6 فيبروري 1988ع (17 بهمن 1366) تي مجمع تشخيص مصلحت جي قيام سان اتفاق ڪيو. ان بنياد تي خامنه‌اي مجمع تشخيص مصلحت جو پهريون سربراهه بڻيو. هن پنهنجي صدارتي دور جي پڄاڻي تائين هي عهدو سنڀاليو.<ref name="ولايتي"/> ==سندس رھبري وارو دور== ===بطور رھبر سندس چونڊ=== [[حسين علي منتظري]] کي خميني جي جانشيني لاءِ قائم مقام اڳواڻ طور چونڊيو ويو هو. خميني جي زندگي جي آخري سالن ۾ سندس ۽ منتظري جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا ۽ منتظري کي جانشين واري حيثيت مان هٽايو ويو. [38][39][40] خميني جي وفات کان پوءِ هڪ موجوده مرجع تقليد کي چونڊڻ بابت بحث ٿيو، ۽ ان وقت صرف [[سيد محمد رضا گلپايگاني]] جو نالو پيش ٿيو، پر هن معاملي تي ڪو اتفاق نه ٿي سگهيو. [39] گڏيل قيادت (شورائي رهبري) جو خيال پڻ پيش ڪيو ويو، پر اهو ڪافي ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. جڏهن فردي رهبري لاءِ خامنائي جو نالو پيش ڪيو ويو، تڏهن [[هاشمي رفسنجاني]] موجود ماڻهن جي درخواست تي خميني جا اهي بيان بيان ڪيا جيڪي نظام جي مستقبل جي رهبري لاءِ خامنائي جي صلاحيت بابت هئا. آخرڪار موجود 74 ميمبرن مان 60 ميمبرن خامنائي جي عارضي رهبري جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جيتوڻيڪ هن پاڻ واضح طور مخالفت ڪئي ۽ پاڻ کي هن عهدي لاءِ لائق نه سمجهيو.<ref name="ولايتي"/>[41][42] 4 جون 1989ع (14 خرداد 1368) تي [[مجلس خبرگان رهبري]] خامنائي کي، جيڪو ان وقت صدر هو، ايران جي اسلامي جمهوريه جو عارضي اڳواڻ چونڊيو. [43] ولايتـي جي چوڻ موجب، خميني جي وفات کان پوءِ خامنائي جو رهبري جي عهدي تي چونڊجڻ اسلامي جمهوريه جي تاريخ جي اهم موڙن مان هڪ هو. هڪ طرف خميني لاءِ ڪنهن واضح جانشين جي چونڊ نه ٿيڻ، ۽ ٻي طرف ايران ۽ عراق جي وچ ۾ «نه جنگ ۽ نه امن» واري صورتحال ۽ عالمي طاقتن ۽ اسلامي جمهوريه جي وچ ۾ جاري دشمنين، ايران جي تاريخ جي هن دور کي خاص حساسيت ۽ اهميت ڏني.<ref name="ولايتي"/> آئين ۾ نظرثاني ۽ عوامي ريفرنڊم ٿيڻ کان پوءِ، مجلس خبرگان نئين آئين جي بنياد تي ٻيهر خامنه‌اي جي رهبري بابت ووٽنگ ڪئي ۽ اڪثريت کيس اڳواڻ چونڊيو. <ref name="ولايتي"/> ===رهبري جي دور جا واقعا=== خامنائي جي رهبري وارو دور وسيع احتجاجن سان گڏ رهيو آهي، پر هو انهن واقعن کي تسليم نٿو ڪري ۽ انهن کي دٻائڻ جو حڪم ڏئي ٿو<ref name="BBC-Protests">بی‌بی‌سی فارسی، «واکنش خامنه‌ای در سه دهه حکمرانی به اعتراضات چه بوده؟»، ۱۱ مهر ۱۴۰۱، https://www.bbc.com/persian/iran-features-63100098</ref>. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ايران ۾ ٿيندڙ لاڳاتار قتلن دوران، ڪجهه منحرف ۽ اسلامي جمهوريه جا مخالف وزارت انٽيليجنس جي اهلڪارن جي هٿان قتل ڪيا ويا<ref name="BBC-ChainMurders">بی‌بی‌سی فارسی، «قتل‌های زنجیره‌ای ایران، بیست سال بعد»، ۳۰ آبان ۱۳۹۷، https://www.bbc.com/persian/iran-46297953</ref>. خامنائي انهن قتلن کي تمام خراب ۽ نفرت جوڳا واقعا قرار ڏنو ۽ انهن کي غيرقانوني سڏيو<ref name="IranIntl-ChainMurders">ایران اینترنشنال، «آیت‌الله خامنه‌ای و «قتل‌های زنجیره‌ای»»، ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸، https://old.iranintl.com/ايران/آیت‌الله-خامنه‌ای-و-قتل‌های-زنجیره‌ای</ref>. جولاءِ 1999ع ۾، اخبار سلام جي بندش خلاف احتجاجن کان پوءِ، سادن ڪپڙن ۾ ماڻهو ۽ سيڪيورٽي اهلڪار [[تھران يونيورسٽي]] جي هاسٽلن تي حملو ڪيو ۽ ڪيترن ئي شاگردن کي مارڪٽ ۽ گرفتار ڪيو. احتجاج ملڪ جي ڪيترن ئي شهرن ۾ 14 جولاءِ تائين جاري رهيا<ref name="VOA-ProtestsHistory">صدای آمریکا، «مروری بر اعتراضات مردمی پس از انقلاب اسلامی ایران؛ از مبارزه با حجاب اجباری تا مطالبات معیشتی»، بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی، https://ir.voanews.com/a/major-protests-in-iran-post-revolution/6316847.html</ref>. خامنائي جي هڪ تقرير موجب، ڪيترين اخبارن کي وڏي پيماني تي بند ڪيو ويو ۽ لڳ ڀڳ هڪ هزار صحافي بيروزگار ٿي ويا<ref name="BBC-PressClosure1999">بی‌بی‌سی فارسی. «۲۰ سالگی توقیف مطبوعات؛ "غمی که دائمی‌شد"». وبگاه بی‌بی‌سی فارسی. https://www.bbc.com/persian/iran-features-52388017</ref>. 31 جولاءِ 2018ع تي سون جي قيمتن ۾ واڌ ۽ ڊالر جي مقابلي ۾ ريال جي قدر ۾ سخت گهٽتائي سبب 2018ع جا احتجاج ٿيا<ref name="VOA-2018Protests">Voice of America, “Iran Protests Spread to 10 Cities in Widest Unrest Since January,” VOA News, 2018, https://web.archive.org/web/20190327145956/https://www.voanews.com/a/iran-protests-spread-to-10-cities-in-widest-unrest-since-january/4511936.html</ref>. نومبر 2019ع ۾ پيٽرول جي قيمت ۾ اوچتي واڌ کان پوءِ ڪيترن ئي شهرن ۾ وسيع مظاهرا شروع ٿيا، جن کي ايران جي ماڻهن جو پهريون وڏي پيماني وارو قتل عام قرار ڏنو ويو آهي. احتجاج جي ٻئي ڏينهن (16 نومبر) پارليامينٽ جي «اميد» نالي ڌڙي هڪ هنگامي بل تيار ڪيو ته پيٽرول جي قيمت ٻيهر اڳئين سطح تي آندي وڃي ۽ اهو بل ايندڙ ڏينهن پارليامينٽ جي صدارتي بورڊ کي پيش ڪرڻو هو<ref name="DW-Gasoline2019">دویچه‌وله فارسی. «خیز نمایندگان برای تک نرخی کردن بنزین؛ حرکتی سیاسی یا مردمی؟». وبگاه دویچه‌وله فارسی. https://www.dw.com/fa-ir/خیز-نمایندگان-برای-تک-نرخی-کردن-بنزین-حرکتی-سیاسی-یا-مردمی/a-51455251</ref>. پر 17 نومبر تي خامنائي جي تقرير ۽ ٽنهي رياستي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪرڻ جي زور ڏيڻ کان پوءِ، ان ڌڙي جي ترجمان اعلان ڪيو ته اسلامي جمهوريه جي اڳواڻ جي زور ڀرڻ سبب اهو بل ايجنڊا مان ڪڍي ڇڏيو ويو آهي<ref name="DW-Gasoline2019"/>. علي خامنائي پنهنجي تقرير ۾ پيٽرول جي قيمت وڌائڻ بابت ٽنهي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪئي<ref name="IRNA-GasolineSupport">خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). «حمایت مقام معظم رهبری از تصمیم سران سه قوه». وبگاه ایرنا. https://www.irna.ir/news/83559704</ref><ref name="Euronews-Gasoline2019">یورونیوز فارسی، «رهبر ایران با حمایت از افزایش بهای بنزین: تخریب و آتش زدن کار اشرار است»، ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹، https://farsi.euronews.com/2019/11/17/iran-s-khamenei-backed-gasoline-price-rising-and-blames-enemies-for-sabotage-in-protests</ref>. ساڳئي وقت، پارليامينٽ جي ميمبر محمود صادقي چيو ته اڳواڻ نمائندن ڏانهن هڪ نوٽ موڪليو جنهن ۾ کين ٽنهي ادارن جي فيصلي جي مخالفت نه ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي<ref>صدای آمریکا، «حکم حکومتی خامنه‌ای؛ نمایندگان مجلس حتی اختیار مخالفت با افزایش سه‌برابری قیمت بنزین را هم ندارند»، ۳ آذر ۱۳۹۸، https://ir.voanews.com/a/iran-protest-parlemanto/5178897.html</ref>. رائٽرز جي 23 ڊسمبر 2019ع واري رپورٽ موجب، نومبر 2019ع جي احتجاجن شروع ٿيڻ کان ڪجهه ڏينهن پوءِ خامنائي اهلڪارن جي احتجاجن سان نمٽڻ جي طريقي تي تنقيد ڪئي ۽ اعليٰ سيڪيورٽي عملدارن ۽ ٻين حڪومتي اهلڪارن کي چيو: «اسلامي جمهوريه خطري ۾ آهي. ڪنهن به طريقي سان احتجاج ختم ڪريو. اهو منهنجو حڪم آهي.»<ref name="RadioFarda-Reuters1500">رادیو فردا. «رویترز: خامنه‌ای دستور داد «هر کار لازم است بکنید»، «۱۵۰۰» نفر کشته شدند». وبگاه رادیو فردا. https://www.radiofarda.com/a/reuters-on-khamenei-1500-protesters-killed/30339975.html</ref><ref name="VOA-Reuters1500">صدای آمریکا. «رویترز: با دستور خامنه‌ای حدود ۱۵۰۰ نفر از معترضان کشته شدند». وبگاه صدای آمریکا. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5216587.html</ref> [[علي شمخاني]] جي چوڻ موجب، خامنائي چيو ته اهي عام شهري جيڪي ڪنهن به ڪردار کان سواءِ ۽ جهيڙن جي وچ ۾ مارجي ويا، انهن کي شهيد سمجهيو وڃي<ref>بی‌بی‌سی فارسی، «موافقت رهبر ایران با 'شهید' خواندن بعضی کشته‌شدگان اعتراض‌های آبان»، ۱۳ آذر ۱۳۹۸، https://www.bbc.com/persian/iran-50659530</ref>. جنوري 2020ع ۾، [[سپاھ پاسداران انقلاب اسلامي]] جي قدس فورس جو ڪمانڊر [[قاسم سليماني]] [[بغداد]] جي بين الاقوامي هوائي اڏي تي آمريڪا جي هوائي حملي ۾ مارجي ويو<ref>United States Department of State. «U.S. Department of State». Archived from the original on 30 December 1996. Retrieved 3 January 2020. https://www.state.gov/</ref>، ۽ ان کان پوءِ ايران آمريڪا جي [[عين الاسد بيس]] تي بيلسٽڪ ميزائلن سان حملو ڪيو.<ref name="Independent-MissileAttack">ایندیپندنت فارسی. «سپاه از حمله سنگین موشکی به پایگاه هوایی آمریکا در عراق خبر داد». ۸ ژانویه ۲۰۲۰. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.independentpersian.com/node/36141</ref> سپاھ طرفان [[يوڪرين]] جي مسافر جهاز تي ميزائل حملي کي لڪائڻ کان پوءِ جنوري 2020ع جا احتجاج ٿيا، جن دوران خامنائي خلاف وڌيڪ نعرا لڳايا ويا.<ref name="RadioZamaneh-Polytechnic">رادیو زمانه. «شعار در برابر پلی‌تکنیک: مرگ بر این ولایت، این همه سال جنایت». Radio Zamaneh. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳.</ref><ref>رادیو فردا. «اعتراض‌ها به سرنگونی هواپیمای مسافربری توسط سپاه، به شهرهای مختلف کشیده شد». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/30372730.html</ref><ref>رادیو فردا. «از «این ماه ماه آخره» تا «فرمانده کل قوا، استعفا، استعفا»». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۳. https://web.archive.org/web/20200116203424/https://www.radiofarda.com/a/slogans_iran_protests_leader_revolutionary_guards/30373178.html</ref><ref>صدای آمریکا. «ادامه اعتراضات دانشجویان به شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی؛ دست‌کم ۴ دانشجو در اعتراضات بازداشت شدند». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5243237.html</ref> ان کان پوءِ خامنائي، بطور سپريم ڪمانڊر، معافي نه گهري ۽ رڳو تعزيت ڪئي ۽ سپاھ جي ڪمانڊرن جو «ماڻهن کي وضاحت ڏيڻ» تي شڪريو ادا ڪيو. هن حڪومت ۽ سپاه جي لڪائڻ واري عمل خلاف احتجاج ڪندڙن کي پرڏيهي ميڊيا جي دوکي ۾ آيل قرار ڏنو.<ref>رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html</ref> هن اهو پڻ چيو ته قاسم سليماني جي جنازي ۾ شرڪت ڪندڙ ايران جا ماڻهو آهن، نه اهي جيڪي جهاز حادثي جي احتجاجن دوران سندس تصويرون ڦاڙيون ۽ هن ۽ سپاه خلاف نعرا هنيا.<ref>رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html</ref> [[مھسا اميني]] جي موت کان پوءِ سيپٽمبر 2022ع کان ملڪ جي اڪثر شهرن ۾ احتجاج شروع ٿيا. گارڊين اخبار جي مطابق، اهي احتجاج انقلاب کان پوءِ حڪومت لاءِ سڀ کان وڏو چئلينج ھئا.<ref name="RadioFarda-SisterStatement">Radio Farda. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». Archived from the original on 7 December 2022. Retrieved 24 December 2022. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html</ref> ڊسمبر 2022ع ۾، خامنائي جي ڀيڻ 2022ع جي ايران بغاوت دوران خامنائي ۽ سندس «آمرانه خلافت» کان لاتعلقي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جو آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط طور پنهنجي ڪرائي جي ماڻهن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ايران جي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»<ref>رادیو فردا. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۲۲. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html</ref> 25 نومبر 2022ع تي خامنائي احتجاجن کي دٻائڻ ۾ شامل بسيج فورسن جي واکاڻ ڪندي چيو: «بسيجي ثقافت گمنام مجاهدن جي ثقافت آهي، جيڪي بغير ڪنهن اميد جي ۽ خطرو کڻي پنهنجي سڄي وجود کي ملڪ جي خدمت لاءِ وقف ڪن ٿا ۽ ٻين کي بچائڻ لاءِ پاڻ مظلوم بڻجن ٿا، جيئن تازين واقعن ۾ بسيجي ميدان ۾ مظلومانه طور موجود هئا ته جيئن قوم فساد ڪندڙن ۽ غافل يا ڪرائي جي عنصرن جي ڪري مظلوم نه ٿئي.»<ref>صدای آمریکا. «خامنه‌ای از شبه نظامیان بسیجی موظف به سرکوب معترضان تمجید کرد». ۲۶ نوامبر ۲۰۲۲. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://www.darivoa.com/a/6851114.html</ref> 2022ع جي ايران بغاوت جي ڏهين هفتي ۾ خامنائي احتجاجن کي فساد قرار ڏنو ۽ ڌمڪي ڏني ته «شرارت جو ڄار» ختم ڪيو ويندو ۽ احتجاج ڪندڙن کي سندن ڏوهن مطابق سزا ڏيڻ جو مطالبو ڪيو.<ref>صدای آمریکا. «دهمین هفته اعتراض‌های سراسری؛ خامنه‌ای: «بساط شرارت» جمع خواهد شد». ۱۹ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-khamenei-threatens-protesters/6841481.html</ref> خامنائي جي «شرارت جو ڄار ختم ڪرڻ» واري حڪم کان پوءِ، ايران جي اولهه وارن علائقن، خاص طور تي [[ڪردستان صوبو، ايران|ڪردستان]]، [[ڪرمان شاه صوبو، ايران|ڪرمان شاہ]] ۽ [[اولھ آذربائيجان صوبو، ايران|اولھ آذربائيجان]] صوبن ۾ سرڪاري فورسن جي ڪارروائين ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 400 احتجاج ڪندڙ شهري سيڪيورٽي فورسن جي هٿان مارجي ويا.<ref>صدای آمریکا. «سازمان‌های حقوق‌بشری: حدود ۵۰ معترض طی یک هفته در کردستان، کرمانشاه و آذربایجان‌غربی کشته شدند». ۲۱ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-kurdistan-protests/6843762.html</ref> اسرائيل ۽ حماس جي جنگ کان پوءِ، خامنائي 10 آڪٽوبر 2023ع تي [[امام علي آفيسر يونيورسٽي]] ۾ چيو: «اسان هوشيار منصوبه سازن ۽ فلسطيني نوجوانن جي پيشاني ۽ بازو کي چميون ٿا، پر جيڪي چون ٿا ته تازو واقعو غير فلسطيني ماڻهن جو ڪم آهي، اهي غلط حساب لڳائي رهيا آهن.» ساڳئي ڏينهن پنهنجي سوشل ميڊيا اڪائونٽ تي هن حملي جي پهرين ڏينهن لکيو: «اسان چيو هو ته اسان اوهان وٽ اينداسين.» ۽ [[ايڪس، سوشل ميڊيا|ايڪس]] (Twitter) تي هڪ پوسٽ ۾ لکيو: «صهيوني حڪومت فلسطين جي ماڻهن ۽ علائقي ۾ مزاحمتي قوتن جي هٿان ختم ٿي ويندي.»<ref>صدای آمریکا. «علی خامنه‌ای حملات حماس را «حماسه» نامید و از طراحان آن تقدیر کرد». ۱۰ اکتبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://ir.voanews.com/a/ali-khamenei-called-the-attacks-of-hamas-epic-and-praised-its-designers/7304168.html</ref> سيد [[حسن نصرالله]] جي قتل جي خبر اچڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ، [[رائيٽرز ايجنسي|رائٽرز]] ڄاڻايل ذريعن جي حوالي سان رپورٽ ڏني ته ايران جو اڳواڻ علي خامنائي «سخت سيڪيورٽي انتظامن» هيٺ «هڪ محفوظ هنڌ» تي منتقل ڪيو ويو آهي. اهو پهريون ڀيرو هو جو چيو ويو ته [[بنيامين نتنياهو]] جي ڌمڪين کان پوءِ کيس محفوظ هنڌ تي منتقل ڪيو ويو. ڪجهه ڏينهن بعد خامنائي [[امام خميني حسينيه]] ۾، جيڪو سندس عوامي ملاقاتن جو معمولي هنڌ آهي، تقرير ڪئي ۽ «آمريڪا ۽ اولهه وارن ملڪن» کي «امن جا ڪوڙا دعويدار» قرار ڏنو، جن جو «علائقي [وچ اوڀر] مان شر گهٽجڻ گهرجي».<ref>Wintour, Patrick. «Iran braces for Israeli strikes as supreme leader calls for west to leave Middle East». The Guardian. ۲ اکتبر ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۲ اکتبر ۲۰۲۴. https://www.theguardian.com/world/2024/oct/02/iran-braces-israeli-strikes-supreme-leader-west-leave-middle-east</ref><ref>دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. «دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی با رهبر انقلاب». ۱۱ مهر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۱ مهر ۱۴۰۳. https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=57741</ref>. ===ايران–اسرائيل جنگ=== 13 جون 2025 (۲۳ خرداد ۱۴۰۴) تي [[اسرائيل]]، [[اسرائيلي دفاعي فوج]] ۽ [[موساد]] جي ذريعي ايران اندر فوجي هدفن ۽ ايٽمي تنصيبات خلاف وسيع فوجي حملا شروع ڪيا. انهن حملن دوران ايران جي اعليٰ فوجي آفيسرن ۽ ايٽمي سائنسدانن کي به نشانو بڻايو ويو. انهن حملن کان پوءِ، رپورٽن موجب، [[علي خامنائي]] هڪ زيرزميني محفوظ هنڌ تي منتقل ٿي ويو ۽ حفاظتي سببن ڪري اليڪٽرانڪ رابطي جا وسيلا استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو. 26 جون 2025 تي خامنائي هڪ رڪارڊ ڪيل بيان جاري ڪيو جنهن ۾ هن اعلان ڪيو ته ايران اسرائيل ۽ آمريڪا خلاف جنگ ۾ ڪامياب ٿيو آهي. ان بيان جي جواب ۾ آمريڪا جي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] سماجي نيٽ ورڪ «[[ٽروٿ سوشل]]» تي بيان جاري ڪيو ۽ خامنائي جي دعويٰ کي رد ڪندي چيو ته ايران جي فتح بابت بيان حقيقتن جي ابتڙ آهي ۽ هن ايران تي پابندين ۾ نرمي بابت ڪوششن کي روڪي ڇڏيو آهي. ڪجهه هفتن تائين عوامي منظرنامي کان غائب رهڻ کان پوءِ، خامنائي 5 جولاءِ 2025 (۱۴ تير ۱۴۰۴) تي [[محرم]] جي موقعي تي [[حسينيه امام خميني]] ۾ هڪ مذهبي تقريب ۾ ظاهر ٿيو، جيڪو جنگ کان پوء سندس پهريون عوامي ظهور قرار ڏنو ويو. ===ايران جا 2025ع وارا فساد=== 2025 جي ايراني فسادن جي ردعمل ۾، خامنائي پنهنجي عوامي بيانن ۾ چيو ته احتجاج ڪندڙن جا ڪيترائي معاشي مسئلا ـ جهڙوڪ مهانگائي، ريال جي قيمت ۾ گهٽتائي ۽ واپارين کي پيش ايندڙ مشڪلاتون ـجائز آهن، پر هن «احتجاج ڪندڙن» ۽ «فساد ڪندڙن» ۾ فرق ڪيو ۽ چيو: «فساد ڪندڙ کي پنهنجي جاءِ تي ويهارڻ گهرجي.» نيو يارڪ ٽائيمز جي صحافي فرناز فصيحي موجب، وچ اوڀر ۾ آمريڪي فوجي موجودگي وڌڻ کان پوءِ فيبروري 2024ع (بهمن ۱۴۰۴) ۾ خامنائي [[علي لاريجاني]] کي وسيع اختيار ڏنا. خامنائي لاريجاني ۽ ڪجهه سياسي ۽ فوجي ويجهن ماڻهن کي هدايت ڪئي ته جيڪڏهن آمريڪا سان ممڪن جنگ يا سندس موت ٿئي ته اسلامي جمهوريه قائم رهي. ڇهن اعليٰ آفيسرن ۽ پاسداران انقلاب جي ميمبرن موجب، خامنائي هر فوجي ڪمانڊ ۽ سرڪاري عهدن لاءِ، جيڪي هو پاڻ مقرر ڪندو آهي، جانشيني جا چار سطح مقرر ڪيا. هن سڀني قيادتي عهدن تي ويٺلن ماڻهن کي به چيو ته چار متبادل ماڻهو نامزد ڪن ۽ ذميواريون اعتماد وارن محدود ماڻهن جي دائري ۾ ورهائن ته جيئن جيڪڏهن سندس سان رابطو ٽٽي وڃي يا هو مارجي وڃي ته به فيصلا جاري رهن.<ref>Fassihi, Farnaz. "Inside Iran's Preparations for War and Plans for Survival". The New York Times. 22 February 2026. Retrieved 22 February 2026. https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html</ref> === تعليم جو واڌارو === علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.<ref name="الطاف"/> هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“ ==خاندان== خامنائي جو پيءُ، [[سيد جواد خامنائي]]، ۽ سندس ڏاڏو [[سيد حسين خامنائي]] آذري نسل جا عالم هئا جيڪي [[نجف]] ۾ رهندا هئا، ۽ سندس ابن ڏاڏن مان هڪ [[تفرش]] کان [[آذربائيجان]] ڏانهن لڏي ويو هو. سيد حسين خامنائي نجف جي حوزي علميه جي مشهور فقيهن ۽ استادن مان شمار ٿيندو هو. سيد حسين [[تبريز]] جي طالبیه مدرسه ۾ به درس ڏيندو هو ۽ ان شهر جي جامع مسجد جو امام پڻ رهيو.<ref name="ولايتي"/> سيد جواد خامنائي نجف ۾ ڄائو ۽ ننڍپڻ ۾ نجف کان تبريز منتقل ٿيو. نجف ۾ حوزي جا ابتدائي درس مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ايران واپس اچي [[مشهد]] ۾ رهيو، جتي تدريس سان گڏ مشهد جي صديقي بازار مسجد ۽ مسجد گوهرشاد ۾ امام جماعت جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس چاچو سيد محمد خامنائي ۽ سندس ماسڙ محمد خياباني ايران جي مشروطه تحريڪ جا حامي هئا.<ref name="ولايتي"/><ref>{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی8 |عنوان=خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند |ناشر=بی‌بی‌سی فارسی |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> سندس ماءُ خديجه ميردامادي هئي، جيڪا سندس رهبري شروع ٿيڻ کان ٻه مهينا پوءِ وفات ڪري وئي. هوءَ هاشم ميردامادي جي ڌيءَ هئي، جيڪو اصل ۾ [[اصفهان]] جو هو ۽ مشهد ۾ رهندو هو.<ref>{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا21 |عنوان=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش نخست)- تولد و والدین |ناشر=رادیو فردا |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> سيد جواد خامنائي پنهنجي پهرين شادي مان ٽن ڌيئرن علويه، بتول ۽ فاطمه سلطان جو پيءُ هو، جيڪي سڀ فوت ٿي چڪيون آهن. پهرين زال جي وفات کان پوءِ هن خديجه ميردامادي سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس چار پٽ سيد محمد، سيد علي، سيد هادي ۽ سيد حسن ۽ هڪ ڌيءَ [[بدري سادات]] پيدا ٿيا. سيد محمد، وڏو ڀاءُ، آئين ساز ماهرن جي اسيمبلي جو ميمبر هو. هو [[اسلامي مجلس شورا]] جي پهرين ۽ ٻي دور ۾ مشهد جو نمائندو رهيو. نمائندگي دوران سندس مٿان قاتلاڻو حملو ٿيو پر هو بچي ويو. هو [[بنياد حڪمت اسلامي صدرا]] جو سربراهه آهي.<ref>رادیو فردا، «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوم)- معرفی برادران و خواهران»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا22، حاصل ڪيل 2026.</ref> سيد هادي، ننڍو ڀاءُ، پڻ روحاني ۽ سياسي ڪارڪن آهي ۽ مجمع روحانيون مبارز جو ميمبر آهي. هن 2000ع ۾ حيات نو نالي اخبار جاري ڪئي، جيڪا بعد ۾ هڪ توهين آميز ڪارٽون سبب عدالت ويژه روحانيت (ديني عالمن) جي حڪم سان بند ڪئي وئي.<ref>صدای آمریکا، «توضیحات هادی خامنه‌ای در مجلس راجع به کاریکاتور اهانت‌آمیز»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFصدای_آمریکا2، حاصل ڪيل 2026.</ref><ref>بی‌بی‌سی فارسی، «کاریکاتور روزولت در ایران بحران آفرید»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی9، حاصل ڪيل 2026.</ref> سندس سڳي ڀيڻ بدري سادات، [[علي تهراني]] جي زال آهي. ڊسمبر 2022 ۾، ايران جي 2022 واري گوڙ دوران، [[بدري سادات]] خامنائي ۽ سندس «[[مستبدانه خلافت]]» کان علحدگي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جي آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط نموني پنهنجن ڪرائيدارن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»[99] تهراني 1979 واري انقلاب دوران سرگرم روحاني هو، جيڪو بعد ۾ مجاهدين خلق تنظيم سان وابسته ٿيو ۽ عراق هليو ويو. هو 1995 ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ ايران واپس آيو.<ref>نیویورک تایمز، «خواهر رئیس‌جمهور ایران برای پیوستن به شوهرش در عراق از کشور گریخت»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFنیویورک_تایمز1، حاصل ڪيل 2026.</ref> سيد حسن، جيڪو واحد غير روحاني ڀاءُ آهي، وزارت نفت ۾ انتظامي خلاف ورزين جي جاچ بورڊن جو سربراهه، انهن بورڊن ۾ وزير نفت جو نمائندو، ۽ فلم نمائش لائسنس ڪائونسل جو ميمبر رهيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.mashreghnews.ir/news/253025/اعضای-شورای-نمایش-معرفی-شدند |عنوان=اعضای شورای نمایش معرفی شدند |ناشر=مشرق نیوز |ويب سائيٽ=mashreghnews.ir |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> ===زال ۽ ٻار=== خامنائي 1964 جي شروعاتي سرءُ ۾ [[منصوره خجسته باقرزاده]] سان شادي ڪئي.<ref>مشرق. «ماجرای ازدواج سیدعلی/ خطبه عقد را چه کسی خواند؟». ۸ آذر ۱۳۹۱. https://www.mashreghnews.ir/news/172679/ماجرای-ازدواج-سیدعلی-خطبه-عقد-را-چه-کسی-خواند، حاصل ڪيل ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۴.</ref><ref>اسپوتنیک. «همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده». bokroom.ir. [مرده ڪڙي] https://bokroom.ir/news/31729/کتاب-شناسی-امام-رضا-ع، حاصل ڪيل 2026.</ref> هوءَ مشهد جي هڪ مذهبي واپاري خاندان ۾ پرورش پاتي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> خامنائي جي چوڻ موجب، هن ڪڏهن به سرڪاري سياسي سرگرمي ۾ حصو نه ورتو آهي. البت هوءَ عام طور ايران–عراق جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي خاندانن سان ملاقاتون ڪندي آهي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> سندس ڪا به سرڪاري تصوير ميڊيا ۾ شايع نه ڪئي وئي آهي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> خامنائي جا ڇهه ٻار آهن، ٻه ڌيئرون ۽ چار پٽ. ڌيئرن جا نالا بشریٰ ۽ هدیٰ آهن، ۽ پٽن جا نالا مصطفیٰ، مجتبیٰ، مسعود (محسن) ۽ ميثم آهن. سيد مصطفیٰ، وڏو پٽ، گهڻو ڪري حوزي تعليم ۾ مصروف آهي. [[سيد مجتبیٰ خامنائي]] پنهنجي پيءُ وانگر ايران–عراق جنگ ۾ محاذ تي ويو ۽ ڪيترين ڪارروائين ۾ شرڪت ڪئي. سندس [[بسيج]] ۽ سپاه پاسداران سان ويجها لاڳاپا آهن. مجتبیٰ خامنائي کي مستقبل جي رهبري لاءِ ممڪن اميدوارن مان هڪ سمجهيو ويندو ھو. آگسٽ 2022 جي وچ ڌاري مير حسين موسوي به رهبري جي موروثي ٿيڻ بابت خبردار ڪيو. مجلس خبرگان رهبري انهن رپورٽن کي رد ڪيو ۽ انهن کي افواهه قرار ڏنو. سيد مسعود، جيڪو محسن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، [[جامعه مدرسين قم]] جو ميمبر آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجي پيءُ جي يادگيرين کي گڏ ڪرڻ ۽ سندس ويب سائيٽ هلائڻ ۾ مصروف آهي. خامنائي پنهنجي پٽن کي معاشي سرگرمين يا سرڪاري عهدن رکڻ کان منع ڪيو ھو. ==علمي سرگرميون== ===تدريس=== خامنائي مشهد ۾ رهائش جي زماني کان تدريس جي ڪم ۾ مصروف رهيو آهي. شروعات ۾ هن حوزي جي اعليٰ سطحن تي تدريس ڪئي — جنهن ۾ رسائل، مڪاسب ۽ ڪفایه ڪتابن جي تدريس شامل هئي. انقلاب کان پوءِ، پنهنجي صدارت واري دور دوران به هن تفسير قرآن جي تدريس جاري رکي. 1990 کان وٺي هن درس خارج فقه پڙهائڻ شروع ڪيو.<ref name="ولايتي"/> هن هن وقت تائين جهاد ۽ قصاص جهڙا موضوع پڙهايا آهن ۽ هن وقت مڪاسب محرمه (حرام واپار يا ممنوع معاملن) جي تدريس ڪري رهيو آهي. سندس ڪلاسن ۾ لڳ ڀڳ 500 شاگرد شرڪت ڪندا آهن.<ref>رادیو فردا. «درس خارج فقه آیت‌الله خامنه‌ای و تربیت تکنیسین‌های دیوانسالاری مذهبی». radiofarda.com https://radiofarda.com/a/f35_Khamenei_Seminary_Com/2030152.html، حاصل ڪيل 2026.</ref> ===مرجعيت (ديني اختيار)=== ڊسمبر 1994 ۾، محمد علي اراڪي — جيڪو ان وقت جي مراجع تقليد مان هڪ هو — جي وفات کان پوءِ ايندڙ مرجع تقليد جو سوال اٿاريو ويو. ان وقت ڪجهه روحاني عالمن جهڙوڪ [[يوسف صانعي]]، [[فاضل لنڪراني]]،<ref name="ولايتي"/> [[هاشمي شاهرودي]]، [[تسخيري]]، [[جلال الدين طاهري]]، [[رضا استادي]]، [[محمد باقر حڪيم]]، [[حسين راستي ڪاشاني]]، [[هادي روحاني]] ۽ [[محمد مؤمن]]<ref name="ولايتي"/> سندس مرجعيت جي صلاحيت جي تصديق ڪئي.<ref>صالحات. «اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از خامنه‌ای». https://web.archive.org/web/20190112195249/http://salehat.ir/index.php/component/content/article/96-khamenei/feghahat/144--1373-v15-144، حاصل ڪيل 2026.</ref> قم جي جامعه مدرسين ۽ تهران جي جامعه روحانيت مبارز پڻ مرجعيت لاءِ اهل ماڻهن جي هڪ فهرست جاري ڪئي، جنهن ۾ خامنائي جو نالو به شامل هو.<ref name="ولايتي"/> ٻئي طرف، ڪجهه شيعه عالمن جهڙوڪ [[حسين علي منتظري]]، [[سيد محمد حسين فضل الله]]، [[احمد آذري قمي]]، ۽ [[ابوالقاسم خز علي]] کيس [[مرجعيت]] لاءِ اهل نه سمجهيو. [[محسن ڪديور]] جي چوڻ مطابق، ڊسمبر 1994 ۾ طاهري خرم آبادي ۽ مؤمن قمي خامنائي جي چونڊ جي وقت احتجاج طور جامعه مدرسين جي اجلاس مان نڪري ويا، جيتوڻيڪ مؤمن بعد ۾ هن ڳالهه جي ترديد ڪئي.<ref>سایت شخصی کدیور. «مخالفان مرجعیت رهبری در جامعهٔ مدرسین». حاصل ڪيل 2026.</ref> مؤمن ٻين اٺ ماڻهن سان گڏ خامنائي جي نون رڪني فتوٰي ڪائونسل جو ميمبر هو، جيڪا سيد محمود شاهرودي سان گڏ فقهي بحثن ذريعي خامنائي کي فقهي مباحث سيکاريندي هئي. خامنائي جي استفتائن جي پهرين ڪتاب جو نالو درر الفوائد فی أجوبة القائد هو، جيڪو 1992 ۾ شايع ٿيو. آبراهاميَن جي مطابق، جڏهن «حجت الاسلام» خامنائي ايران جو رهبر چونڊيو ويو، تڏهن سرڪاري ميڊيا کيس ۽ اڪبر هاشمي رفسنجاني کي «آيت الله» طور متعارف ڪرايو. حسين باستاني پنهنجي رپورٽ ۾ خامنائي کي نئين رهبر طور مستحڪم ڪرڻ ۽ کيس آيت الله جو لقب ڏيڻ کي سندس قيادت جي شروعاتي دور ۾ هڪ ميڊيا مهم جو نتيجو قرار ڏئي ٿو. خامنائي جي رهبر طور چونڊ تڪراري هئي، ۽ اهو تڪرار ان وقت شروع ٿيو جڏهن خامنائي پاڻ فقهي دليلن جي بنياد تي پنهنجي چونڊ جي سخت مخالفت ڪئي. آئين جي آرٽيڪل 109 مطابق — 1989 جي آئيني ريفرنڊم کان اڳ — رهبر لاءِ هڪ شرط اهو هو ته وٽس فتويٰ ڏيڻ ۽ مرجعيت لاءِ ضروري علمي ۽ تقوائي صلاحيت هجي، جيڪا ان وقت خامنائي وٽ موجود نه هئي. خميني آئين ۾ ترميم ڪرڻ جي گهر ڪئي، جنهن لاءِ آئين جي نظرثاني لاءِ هڪ ڪائونسل قائم ڪئي وئي. هن 29 اپريل 1989 تي علي مشڪيني — آئين نظرثاني ڪائونسل جي سربراهه — کي لکيل خط ۾ لکيو: {{quote|... رهبر لاءِ مرجعيت جي شرط ضروري ناهي. هڪ عادل مجتهد، جيڪو سڄي ملڪ جي مجلس خبرگان طرفان منظور ٿيل هجي، ڪافي آهي.»|}} ===تصنيفون=== خامنائي پنهنجي ديني شاگردي واري دور کان لکڻ ۽ تصنيف ڪرڻ شروع ڪيو. اسلامي انقلاب کان اڳ هن ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ شامل آهن: [[علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب، (ڪتاب)|علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب]]، [[قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو، (ڪتاب)|قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو]] ۽ [[پيشوائي صادق، (ڪتاب)|پيشوائي صادق]]. ٻين تصنيفن ۾ شامل آهن: [[گفتار در باب صبر (ڪتاب)|گفتار در باب صدر]]، [[وحدت ۽ تهذيب (ڪتاب)|وحدت ۽ تھذيب]]، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ هنر، دين کي صحيح طرح سمجهڻ، مجموعه پيام، شيعه امامن جون جدوجهدون، خدا جي وحدت جو ذات، قرآن ڏانهن واپسي جي ضرورت، امام سجاد، امام رضا ۽ سندس ولي عهد ٿيڻ سان نسبت<ref>{{حوالو ڪتاب |آخري=Hovsepian-Bearce |پهريون=Yvette |عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |ناشر=Routledge |جاءِ=Abingdon, Oxon |سال=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |صفحو=103 }}</ref> وغيره. ساڳئي دور ۾ هن ڪجهه ڪتاب ترجمو ڪري شايع ڪيا، جن ۾ پنهنجي تحقيق به شامل ڪئي، جن مان ڪجهه هي آهن: [[اسلام جي دائري ۾ مستقبل (سيد قطب)]]<ref>{{حوالو ڪتاب |آخري=Hovsepian-Bearce |پهريون=Yvette |عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |ناشر=Routledge |جاءِ=Abingdon, Oxon |سال=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |صفحو=70 }}</ref>، صلح امام حسن (رازي آل ياسين جو لکيل)، ۽ هندوستان جي آزادي جي تحريڪ ۾ مسلمان (عبدالمنعم نمر جو لکيل).<ref name=" ولايتي "/> هڪ ٻي تصنيف مغربي تمدن خلاف فرد جرم آهي. ان کان علاوه سندس تقريرن جي مجموعن مان به ڪيترائي ڪتاب ترتيب ڏنا ويا آهن، جن ۾ شامل آهن: انسان 250 ساله، ثقافتي يلغار، غنا، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ فلسطين، ۽ ٻه مجاهد امام. مغربي نوجوانن ڏانهن خط خامنائي مغربي ملڪن جي نوجوانن ڏانهن ٻه کليل خط شايع ڪيا. انهن مان پهريون خط جنوري 2015 ۾ شايع ٿيو ۽ ٻيو خط 29 نومبر 2015 تي شايع ٿيو. اهي ٻئي خط سندس سماجي ميڊيا اڪائونٽن جهڙوڪ ٽوئيٽر، فيسبڪ ۽ انسٽاگرام ذريعي جاري ڪيا ويا. جون 2024 ۾، اسرائيل–غزه جنگ خلاف يونيورسٽي ڪيمپسز ۾ ٿيندڙ احتجاجن جي حمايت ۾، خامنائي آمريڪا جي يونيورسٽين ۾ فلسطيني ماڻهن جي حمايت ڪندڙ شاگردن ڏانهن پڻ هڪ خط جاري ڪيو. هن انهن کي «محاذ مقاومت» جو حصو قرار ڏنو. هن خط جي ردعمل ۾ ڪجهه ماڻهن ايران جي اختيارين جي شاگردن جي احتجاجن بابت پاليسين کي ٻٽي معيار قرار ڏنو ۽ ايران ۾ شاگردن جي دٻاءُ جا مثال پيش ڪيا. علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.<ref name="الطاف"/> سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.<ref name="الطاف"/> ==ثقافتي سرگرميون== خامنائي ثقافت کي ملڪ جي بنيادي ترين مسئلن مان هڪ سمجهي ٿو. هن ثقافتي خطرن ۽ نقصانن کي «ثقافتي يلغار»، «ثقافتي شبيخون»، «ثقافتي لٽ مار»، «ثقافتي ناٽو» ۽ «نرم خطرو» جهڙن اصطلاحن سان بيان ڪيو آهي.<ref name=" ولايتي "/> هن انهن خطرن جي مقابلي لاءِ «جهاد تبيين» ۽ «ترڪيب يافته جنگ» جهڙن تصورن تحت مقابلي جي اپيل ڪئي آهي. ===تنظيمون=== [[مجمع جهاني اهل بيت]]، [[جامعة المصطفی العالميه]]، [[بنياد دائرة المعارف اسلامي]]، [[بنياد حفظ آثار و نشر ارزش‌هائي دفاع مقدس]]، [[مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي]]، [[شورائی عالي فضائي مجازي]]، ۽ [[شورائي عالی قرآن]] اهي ثقافتي تنظيمون آهن جيڪي خامنائي طرفان قائم ڪيون ويون. ===ادب=== خامنائي ادبي اسلوبن کان واقف ھو ۽ ننڍپڻ کان وٺي ناولن ۽ ڪهاڻين پڙهڻ ۾ دلچسپي رکندو رهيو، ۽ هن دنيا جي ڪيترن ئي مشهور ناولن ۽ ڪهاڻين جو مطالعو ڪيو. هي دلچسپي دنيا جي وڏن اديبن جي ناولن ۽ ادبي ڪتابن سان گڏ اوڀر ۽ اولهه جي قومن جي تاريخ ۽ ثقافت جي مطالعي سان جاري رهي. فارسي ٻولي جي اهميت ۽ حيثيت بابت خامنائي جو خيال آهي ته جيڪو به انسان انساني علم ۽ معارف ۾ دلچسپي رکي ٿو، ان کي فارسي ٻولي کي خاص حيثيت ڏيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته هن ٻولي دنيا جي وڏي جغرافيائي علائقي کي پنهنجي معنوي اثر هيٺ آندو آهي ۽ پنهنجي بلاغت جي طاقت سان قومن جي دلين ۾ جاءِ ٺاهي آهي ۽ انهن لاءِ ثقافت، دين، علم ۽ تهذيب آندي آهي<ref name="ولايتي"/>. 2019 ۾ خامنائي چيو ته هو فارسي ٻولي بابت فڪرمند آهي، ڇاڪاڻ ته فارسي ٻولي آهستي آهستي ڪمزور ٿي رهي آهي. هن اهو به چيو ته سرڪاري نشريات ڪڏهن صحيح ٻولي کي فروغ ڏيڻ بدران پرڏيهي لفظ ۽ اصطلاح استعمال ڪن ٿيون. ===شاعري=== جڏهن خامنائي مشهد شهر ۾ هو ته هو ادبي انجمنن جهڙوڪ [[انجمن ادبي فردوسي]] ۽ [[انجمن ادبي فرخ]] جو ميمبر رهيو ۽ هن شاعري به ڪئي آهي. ڪجهه عرصي لاءِ هن وٽ هڪ نوٽ بڪ هوندي هئي جنهن جو نالو هن «سفینه غزل» رکيو هو، جنهن ۾ هو نيون شاعريون لکي رکندو هو جيڪي کيس پسند اينديون هيون. سندس آخري گرفتاري دوران [[ساواڪ]] سندس شاعري وارو دفتر ضبط ڪري ورتو ۽ ڪڏهن به واپس نه ڪيو. سندس شاعري ۾ تخلص «امين» آهي<ref name="ولايتي"/>. نموني طور هڪ شعر: {{quote|ڪاش مان به جنون جي محفل ۾ ٿورو ترسيو هجان ها، ۽ ان جادو ڀري پيالي مان پنهنجا چپ به تر ڪيا هجان ها. هزارين خواهشون راهه ۾ آهن، دل مشتاق ۽ مان حيران، مان پنهنجي اندر ڏانهن ويندڙ رستو ڪيئن ڳولي سگهان ها.|<ref>{{حوالو ويب |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=35791 |عنوان=مطروحه‌ای از رهبر انقلاب برای شاعران مذهبی‌سرا |ناشر=خامنه‌ای دات‌آی‌آر |ويب سائيٽ=Khamenei.ir |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref>|}} تسنيم نيوز ايجنسي جي مطابق، شاعرن ۽ خامنائي جون ملاقاتون سندس صدارت واري دور کان ٿينديون رهيون آهن ۽ رهبري دوران به جاري رهيون. تسنيم جي چوڻ مطابق، رمضان جي مهيني جي وچ ۾ هر سال ٿيندڙ شاعرن جي ملاقات ادبي حلقن ۾ هڪ پراڻي روايت بڻجي چڪي آهي. نسيم آن لائن جي مطابق، ڪجهه ماڻهو انهن گڏجاڻين کي هڪ طرفي ۽ حڪم تي ٻڌل عمل سمجهن ٿا، جنهن موجب شاعرن کان توقع ڪئي ويندي آهي ته هو سندس هدايتن تي عمل ڪن. تسنيم نيوز ايجنسي رپورٽ ڏني آهي ته انهن گڏجاڻين ۽ پڙهيل شاعري بابت ڪيترائي ڪتاب جهڙوڪ شب شاعران بی‌دل ۽ با کاروان شعر فارسی لکيا ويا آهن. ايراني شاعرن کان علاوه افغانستان، تاجڪستان، پاڪستان، آذربائيجان، عراق، هندستان، يوڪرين ۽ ترڪي جا شاعر به انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪري شاعري پڙهي چڪا آهن. ترڪي، عراق ۽ آذربائيجان جي ٽن شاعرن کان سواءِ، باقي شاعرن پنهنجي شاعري فارسي ٻولي ۾ پڙهي<ref>نسیم آنلاین. «رسانه‌های خارجی دربارهٔ علاقه آیت‌الله خامنه‌ای به شعر و ادبیات چه می‌گویند؟». ۳۰ فروردین ۱۴۰۰. http://nasimonline.ir/Content/Detail/2041365/رسانه-های-خارجی-درباره-علاقه-آیت-الله-خامنه-ای-به-شعر-و-ادبیات-چه-می-گویند، حاصل ڪيل 2026.</ref>. ==اندروني ۽ خارجي سياست== ===اندروني سياست=== هن دور ۾ اندروني سياست پنجين صدارتي چونڊن ۽ آئين جي ترميم بابت ريفرنڊم سان شروع ٿي. خامنائي جي رهبري جي شروعات کان وٺي هينئر تائين نو حڪومتون قائم ٿي چڪيون آهن.<ref name=" ولايتي"/>. هاشمي رفسنجاني ۽ خامنائي جا لاڳاپا رفسنجاني جي صدارت واري دور ۾ سٺا هئا. رفسنجاني انهن انقلابي شخصيتن مان هو جيڪي هن جي ويجهو هئا. سڌار پسند صدر سيد محمد خاتمي سان خامنائي جا لاڳاپا دٻاءُ ۽ تناءُ جو شڪار رهيا. خامنائي جي قدامت پسند سوچ ۽ آمريڪا تي گهري بي اعتمادي جي ابتڙ، خاتمي آمريڪا سان ويجهڙائي جو حامي هو. خامنائي پنهنجي سڀ کان وڏي چئلينج کي 2009 جي چونڊن جي واقعن دوران ڏٺو. مخالف ڌر ڌانڌلي جي شڪ جي بنياد تي نتيجن کي رد ڪيو ۽ احتجاج لاءِ گڏ ٿي وئي. ان جي جواب ۾ خامنائي چيو: {{quote| «اسان جي ملڪ ۾ چونڊن جا قانوني طريقا ڌانڌلي جي اجازت نٿا ڏين.»|}} محمود احمدي نژاد جي ٻي صدارتي دور ۾ احمدي نژاد ۽ خامنائي جا لاڳاپا پهرين دور جي ابتڙ خراب ٿي ويا. حسن روحاني جي صدارت دوران ايٽمي معاهدي تائين پهچڻ لاءِ ڳالهين ٿيون، جنهن جو نتيجو برجام (JCPOA) نڪتو. پر پابندين جي خاتمي ۽ ايٽمي مسئلي جي حل جا فائدا ٿوري وقت لاءِ هئا. ڊونلڊ ٽرمپ اعلان ڪيو ته آمريڪا ايٽمي معاهدي مان نڪري ويندو ۽ پابنديون ٻيهر لاڳو ڪندو. خامنائي روحاني تي الزام لڳايو ته هن معاهدي ۾ حد کان وڌيڪ نرمي ڏيکاري.[ 8 جنوري 2021 (19 دي 1399) تي خامنائي آمريڪا ۽ برطانيا کان ڪورونا ويڪسين جي درآمد تي پابندي لڳائي ۽ چيو ته آلودہ رت واري اسڪينڊل کي نظر ۾ رکندي هو فرانس مان ويڪسين درآمد بابت به پراعتماد ناهي. هن ايران ۾ ويڪسين ٺاهڻ جي به حمايت ڪئي. سندس رهبري جي دور ۾ اندروني سياست ۾ جن معاملن تي هن زور ڏنو انهن ۾ روزگار ۽ «اقتصاد مقاومتي» جو تصور شامل آهي. هن ماڻهن ۽ حڪومت کي معاشي مسئلن جي حل لاءِ قناعت ۽ اسراف کان بچڻ جي صلاح ڏني آهي. خامنائي ايران ۾ سائنسي ترقي جو حامي رهيو آهي. هو انهن پهرين اسلامي عالمن مان هڪ هو جن اسٽيم سيل تحقيق ۽ علاج لاءِ ڪلوننگ جي اجازت ڏني. خارجي سياست چيو وڃي ٿو ته خارجي سياست جي «سڌي ذميواري» خامنائي وٽ آهي ۽ «سندس سڌي راءِ ۽ منظوري کان سواءِ ڪو به فيصلو نه ڪيو ويندو.» هو اسلامي جمهوريه ايران جي خارجي سياست کي هن طرح بيان ڪري ٿو: {{quote| «اسان جي سياست مسلمانن جي دفاع ۽ مظلوم قومن جي دفاع تي ٻڌل آهي، ۽ اسان ان کي پنهنجي بنيادي پاليسين مان سمجهون ٿا ۽ ان کان پوئتي نه هٽنداسين. اسان اسلام جا حامي آهيون، مسلمانن جا حامي آهيون ۽ اسلامي بيداري جا حامي آهيون. اسان استحصالي طاقتن طرفان مظلوم قومن جي وسيلن جي استحصال جا مخالف آهيون، اسان استعمار ۽ استحصال جا مخالف آهيون، ۽ هي مخالفت رڳو لفظن ۽ ڳالهين تائين محدود ناهي. اهو اسان جو عقيدو آهي ۽ اسان جي خارجي سياست جو ڍانچو به انهيءَ تي ٻڌل آهي.»|}} چيو وڃي ٿو ته هو خارجي سياست کي اهڙي طرف هدايت ڪري ٿو جو اولهه سان نه سڌي ٽڪراءُ ٿئي ۽ نه مڪمل ٺاهه. خامنائي يمن ۾ سعودي عرب جي مداخلت جي مذمت ڪئي ۽ سعودي عرب کي اسرائيل سان ڀيٽيو. خامنائي جي چوڻ موجب ايران جي علائقائي سياست آمريڪا جي سياست جي ابتڙ آهي ۽ ايران علائقي ۾ مزاحمتي تحريڪن ۽ اسرائيل خلاف وڙهندڙن جي حمايت ڪري ٿو. هن اهو به چيو ته اسلامي جمهوريه ايران شام جي حڪومت ۽ عوام جي مدد کي «محور مقاومت» جي حمايت سمجهي ٿو ۽ ان تي فخر ڪري ٿو. خامنائي ميانمار ۾ روهينگيا مسلمانن تي ظلم ۽ تشدد جي مذمت ڪئي ۽ ميانمار جي عملي اڳواڻ ۽ نوبل امن انعام يافته آنگ سانگ سوچي کي «بي رحم عورت» سڏيو<ref>رادیو فردا. «نظر آقای رئیس‌جمهور “The Latest: Indonesia sends 34 tons of aid for Rohingya”, NY Daily News نظر بنده نزدیک‌تر است». حاصل ڪيل 2026.</ref>. ==خيال === == قتل == [[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]] 28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}</ref> ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}</ref> ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي <ref name=Gabrelletal02032026>{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}</ref>}}<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}</ref><ref name="Gabrelletal02032026" /><ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}</ref> ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.<ref>{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}</ref> 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.<ref>{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}</ref> [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}</ref> == نوٽ == <references group="lower-alpha"/> ==حوالا== {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:ايران]] [[زمرو:ايراني شخصيتون]] [[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]] [[زمرو:ايران جي حڪومت]] [[زمرو:ايران جي سياست]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:1939ع جون پيدائشون]] gfu282508z4s448oximiuh2811qv2tu 370281 370280 2026-04-06T07:53:52Z Intisar Ali 8681 370281 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = {{ubl|[[آيت الله#گرينڊ آيت الله|گرينڊ آيت الله]]|[[سيد]]}} | native_name = <!--خامنئي آذربائيجاني ۽ فارسي نسل مان هو، ۽ هو فارسي ۽ آذربائيجاني ٻئي ٻوليون ڳالهائيندو هو. انهيءَ سبب سندس ڪيترائي مقامي نالا آهن ۽ اهي سڀ هتي نه رکڻ گهرجن.--> | image = Ali Khamenei Nowruz message official portrait 1397 02.jpg<!--اتفاقِ راءِ کان سواءِ تصوير نه بدلائجو--> | alt = 2017ع ۾ 77 ورهين جي خامنئي جي هڪ تصوير | caption = خامنئي 2017ع ۾ | order = ٻيون | office = ايران جو سپريم ليڊر | president = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو'' | ''هو پاڻ'' | [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]] | [[محمد خاتمي]] | [[محمود احمدي نژاد]] | [[حسن روحاني]] | [[ابراهيم رئيسي]] | [[محمد مخبر]] (قائم مقام) | [[مسعود پزشڪيان]] }} | primeminister = [[مير حسين موسوي]]<br />(آگسٽ 1989ع تائين) | term_start = 4 جون 1989ع{{efn|6 آگسٽ 1989ع تائين [[Acting (law)|قائم مقام]]}} | term_end = 28 فيبروري 2026ع | predecessor = [[روح الله خميني]] | successor = [[مجتبيٰ خامنئي]] | order1 = ٽيون | office1 = ايران جو صدر | 1blankname1 = {{nowrap|سپريم ليڊر}} | 1namedata1 = {{ubl|روح الله خميني|''هو پاڻ''}} | 2blankname1 = وزيراعظم | 2namedata1 = مير حسين موسوي | term_start1 = 9 آڪٽوبر 1981ع | term_end1 = 16 آگسٽ 1989ع | predecessor1 = [[محمد علي رجائي]] | successor1 = اڪبر هاشمي رفسنجاني {{Collapsed infobox section begin|ٻيا عهدا جيڪي سنڀاليائين|titlestyle = border:1px dashed lightgrey}} | office2 = [[Expediency Discernment Council]] جو پهريون چيئرمين | appointed2 = روح الله خميني | predecessor2 = ''عهدو قائم ڪيو ويو'' | successor2 = اڪبر هاشمي رفسنجاني | term_start2 = 7 فيبروري 1988ع | term_end2 = 4 جون 1989ع | office3 = [[Assembly of Experts]] جو ميمبر | term_start3 = 15 آگسٽ 1983ع | term_end3 = 4 جون 1989ع | constituency3 = [[تهران صوبو]] | majority3 = 2,800,353 (87.8%)<ref>{{cite news |url=http://www.mashreghnews.ir/news/520344 |title=چه کسی در نخستین انتخابات خبرگان اول شد؟ +جدول ("Who came first in the first election of the Experts?" )|date=7 January 2014 |url-status=dead |website=mashreghnews.ir |archive-url=https://web.archive.org/web/20171010024415/https://www.mashreghnews.ir/news/520344/%da%86%d9%87-%da%a9%d8%b3%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86-%d8%a7%d9%86%d8%aa%d8%ae%d8%a7%d8%a8%d8%a7%d8%aa-%d8%ae%d8%a8%d8%b1%da%af%d8%a7%d9%86-%d8%a7%d9%88%d9%84-%d8%b4%d8%af-%d8%ac%d8%af%d9%88%d9%84 |archive-date=10 October 2017}}</ref> | office4 = [[اسلامي مشاورتي مجلس]] جو ميمبر | term_start4 = 28 مئي 1980ع | term_end4 = 13 آڪٽوبر 1981ع | constituency4 = [[تهران، ري، شميرانات ۽ اسلامشهر (انتخابي ضلعو)|تهران، ري ۽ شميرانات]] | majority4 = 1,405,976 (65.8%)<ref>{{cite web |title=Parliament members |url=http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |publisher=[[Iranian Majlis]] |access-date=28 October 2014 |language=fa |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140707095033/http://rc.majlis.ir/fa/parliament_member/show/762450 |archive-date=7 July 2014}}</ref> | office5 = [[تهران جي جمعي نماز جو امام]] | term_start5 = 14 جنوري 1980ع | term_end5 = 28 فيبروري 2026ع | appointer5 = روح الله خميني | 1blankname5 = {{nowrap|عبوري امام}} | 1namedata5 = {{Collapsible list|title=''فهرست ڏسو'' | [[احمد جنتي]] | [[احمد خاتمي]] | [[ڪاظم صديقي]] | [[علي موحدي ڪرماني]] | [[محمد حسن ابوترابي فرد]] | [[محمد جواد حاج علي اڪبري]] }} | predecessor5 = [[حسين علي منتظري]] | successor5 = خالي {{Collapsed infobox section end}} | birth_name = علي حسيني خامنئي | birth_date = {{birth date|1939|04|19|df=y}} | birth_place = [[مشهد]]، [[ايران]] | death_date = {{death date and age|2026|02|28|1939|04|19|df=y}} | death_place = [[تهران]]، ايران | party = {{plainlist| * [[اسلامي ريپبلڪن پارٽي]] (1979ع–1987ع) * [[جنگجو روحاني تنظيم]] (1977ع–1989ع) * [[آزاد سياستدان|آزاد]] (1989ع–2026ع) }} | otherparty = | spouse = {{marriage|[[منصوره خجسته باقرزاده]]|1964}} | children = 6، جن ۾ [[مصطفيٰ خامنئي|مصطفيٰ]]، [[مجتبيٰ خامنئي|مجتبيٰ]]، ۽ [[مسعود خامنئي|مسعود]] شامل آهن | father = [[جواد خامنئي]] | mother = خديجه ميردامادي | relatives = [[خامنئي خاندان]] | education = {{ubl|خراسان مدرسا|[[نجف مدرسا]]|[[قم مدرسا]]}} | signature = | website = {{URL|english.khamenei.ir}} | allegiance = <!-- اسلامي جمهوريه ايران --> | branch = {{ubli|{{flagicon image|Flag of the Army of the Guardians of the Islamic Revolution.svg}} [[اسلامي انقلابي گارڊ ڪور]]|[[غير منظم جنگي هيڊڪوارٽر]]}} | serviceyears = 1979ع–1989ع{{efn|سپريم ليڊر جي حيثيت ۾ هو اسلامي جمهوريه ايران جي هٿياربند فوجن جي سپهه سالار طور سرگرم رهيو.}} | commands = {{flagicon image|Flag of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran.svg}} [[اسلامي جمهوريه ايران جون هٿياربند فوجون]] | battles = {{tree list}} * [[ايران-عراق جنگ]] ** [[آپريشن Samen-ol-A'emeh]]<ref name="raee">{{cite journal |last1=Raee |first1=Sajjad |editor1-last=Ardestani |editor1-first=Hussein |script-title=fa:نقش آیت‌الله خامنه‌ای در دفاع مقدس: سال اول جنگ |journal=Negin-e Iran - Quarterly for Studies of Iran–Iraq War |date=Winter 2008 |volume=7 |issue=26 |pages=9–24 |url=http://www.negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |access-date=15 January 2018 |trans-title=Ayatollah Khamanei's Role in the Sacred Defense - During the First Year |language=fa |archive-url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |archive-date=28 April 2016 |url-status=dead }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160428015402/http://negineiran.ir/article_3502_e6259811d85ef09a0248f5e7f51ee64b.pdf |date=28 April 2016 }}</ref> * [[ٻارهن-ڏينهن واري جنگ]] * [[2026 ايران جنگ]]{{Assassinated|علي خامنئي جو قتل}} {{tree list/end}} | module = {{Infobox religious biography|embed=yes | main_interests = [[اسلامي فقہ جا اصول|اصول الفقه]]، [[تفسير]]<ref name="cgie"> Velayati, Ali Akbar. "Ayatollah Ali Khamenei". The Great Islamic Encyclopedia (in Persian). Archived from the original on 11 February 2017. Retrieved 3 April 2017. </ref> | notable_ideas = [[علي خامنئي جو ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ|ايٽمي هٿيارن خلاف فتويٰ]] | religion = [[اسلام]] | denomination = [[اثنا عشري|اثنا عشري شيعا]] | jurisprudence = [[جعفري]] | creed = [[اصولي]] | teacher = {{ubl|[[حسين بروجردي]]|روح الله خميني<ref name="cgie"/>}}}} | module2 = {{Listen|pos=center|embed=yes|filename=Ali Khamenei speech at the Hussainiya of Lovers of Karbala, Sari - 14 October 1995 (13740722 2546).wav|title=علي خامنئي جو آواز|type=speech|description=خامنئي [[ساري، ايران|ساري]] ۾<br />حسينيه عاشقانِ ڪربلا ۾ ڳالهائيندي<br />رڪارڊ ٿيل 14 آڪٽوبر 1995ع}} | footnotes = | death_cause = [[علي خامنئي جو قتل|هوائي حملي ذريعي قتل]] }} ''' آيت الله سيد علي حسيني خامنائي''' (1939ع-2026ع) [[ايران]] جو ٻيو [[سپريم ليڊر]] (رهبر معظم 237) ھيو. پاڻ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو [[صدر]] بہ رهيو. [[اسلامي انقلاب]] کان اڳ ۽ شروع وارا ڪجهہ سال ”[[وزيراعظم]]“ جو بہ کين عھدو هيو جيڪو نئين آئين مطابق ختم ڪري وزيراعظم جون ڪيتريون ئي جوابداريون ملڪ جي صدر حوالي ڪيون ويون ۽ صدر جيڪو پھرين فقط نالي ماتر رهيو ٿي يعني علامتي سربراھ طور ۽ سندس ڪي خاص اختيار نہ هئا هاڻ انتظاميہ ۽ ریاست جو سربراھ آهي. هو ملڪ جو سڀ ۾ وڏو چونڊيل نمائندو آهي.<ref name="الطاف">[http://sindhitravelogues.blogspot.com/2011/02/blog-post_9639.html سنڌي سفرناما : خامنائي ۽ خاتمي - الطاف شيخ<!-- Bot generated title -->]</ref> صدر کانسواءِ ملڪ جو ٻيو سربراه ”رهبر معظم ‎“ يعني سپريم ليڊر سڏجي ٿو. هو ملڪ جي سياسي ۽ مذهبي اٿارٽي مڃيو وڃي ٿو. [[امام خميني]] اسلامي جمهوريہ ايران جو پھريون [[سپريم ليڊر]] هو ۽ 1989ع ۾ سندس وفات کان پوءِ 28 فيبروري 2026ع تائين سيد علي حسيني خامنہ اي ايران جو ٻيو سپريم ليڊر ٿيو. سندس تصويرون اڪيلي سر يا امام خميني سان گڏ جتي ڪٿي نظر اينديون. سپريم ليڊر گهڻو ڪري اهو ٿئي ٿو جيڪو عالم دين هجي. سيد علي حسيني خامنہ اي سپريم ليڊر ٿيڻ کان اڳ، امام خميني جي ڏينھن ۾ 1981ع کان 1989ع تائين ايران جو صدر ٿي رهيو.<ref name="الطاف"/> خامنائي مشهد، نجف ۽ قم جي حوزن ۾ تعليم حاصل ڪئي، ۽ سيد محمدهادي ميلاني کان اجازۂ روايت حاصل ڪئي. پنهنجي نوجوانيءَ ۾ هو سيد مجتبيٰ نواب صفوي سان واقف ٿيو, جيڪو هڪ طالب علم، جمعيت فدائيان اسلام جو باني ۽ اڳواڻ هو—۽ سندس اسلامي انقلابي ڪارروائين کان متاثر ٿيو.<ref>Baker, Lauren (2017). ''The Ayatollahs and the Republic''.</ref> خامنائي 1957ع ۾ سيد روح الله خميني سان ملاقات ڪئي، ۽ 1962ع ۾ سندس تحريڪ ۾ شامل ٿيو. هن پهلوي حڪومت مخالف سرگرميون جاري رکيون ۽ ڇهه ڀيرا گرفتار ٿيو.<ref>Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".</ref> 1977ع ۾ ژاندارمري کيس ايرانشهر ۽ پوءِ جيرفت ڏانهن جلاوطن ڪيو، پر 1978ع ۾ احتجاجن سبب هو مشهد موٽي آيو. 1979ع جي انقلاب کان پوءِ خامنائي شوراي انقلاب جو رڪن، تهران جو امام جمعو، ۽ نائب وزير دفاع بڻيو. 1981ع ۾ هڪ ناڪام قاتلاڻي حملي سبب سندس ساڄو هٿ بيڪار ٿي ويو.<ref name="USHR2015">{{cite report |title=Iran 2015 Human Rights Report |author=United States Department of State |publisher=U.S. Department of State |year=2016 |url=https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf |access-date=16 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221214101328/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/253135.pdf |archive-date=14 December 2022 |url-status=bot: unknown }}</ref> 1989ع ۾ خميني جي وفات کان پوءِ مجلس خبرگان کيس ايران جو ٻيون اڳواڻ چونڊيو. 1994ع کان پوءِ کيس شيعن جي مراجع تقليد مان هڪ قرار ڏنو ويو.<ref>Encyclopaedia Britannica. "Ali Khamenei".</ref> اڳواڻ جي حيثيت سان خامنائي ايران جي جوهري پروگرام جي حمايت ڪئي ۽ وڏي پيماني تي تباهي آڻيندڙ هٿيارن کي حرام قرار ڏيڻ بابت فتويٰ جاري ڪئي. هن رياستي صنعتن جي نجڪاري ۽ ايران کي انرجي سپر طاقت بڻائڻ جي پاليسي اختيار ڪئي.<ref>Baker, Lauren (2017).</ref> سندس دور ۾ ايران شام، عراق، يمن ۽ غزه جي جنگن ۾ محور مقاومت جي حمايت ڪئي ۽ روس–يوڪرين جنگ ۾ روس جي پٺڀرائي ڪئي.<ref>International political reports on Iran foreign policy.</ref> خامنائي اسرائيل ۽ صهيونيزم جو سخت نقاد هو ۽ فلسطينين جي حمايت ڪندو هو. سندس دور ۾ ايران اسرائيل ۽ سعودي عرب سان نيابتي جنگين ۾ ملوث رهيو.<ref>Middle East political analysis reports.</ref> خامنائي کي عمل پرست تندرو اڳواڻ طور سڃاتو ويندو آهي. هن سياسي مخالفن ۽ وچولي خيال وارن گروهن کي حاشيي تي ڌڪي ڇڏيو ۽ احتجاجن کي سختي سان دٻايو.<ref>Committee to Protect Journalists reports.</ref> 2019ع ۾ آمريڪا خامنائي ۽ سندس دفتر تي پابنديون وڌيون. مٿس مائيڪونوس قتلن ۽ آميا بم ڌماڪي ۾ ملوث هجڻ جا الزام پڻ لڳايا ويا.<ref>US Sanctions Reports 2019.</ref> آمريڪا ۽ اسرائيل جي ايران تي حملن دوران تهران ۾ سندس دفتر نشانو بڻايو ويو.<ref>Iran International News, 2026.</ref> اسرائيلي عملدارن اعلان ڪيو ته خامنائي جو لاش ملي ويو آهي ۽ سندس موت جي تصديق ٿي وئي.<ref>Reuters News, 2026.</ref> ==ايراني انقلاب کان اڳ وارو دؤر== === ابتدائي زندگي === ==== پيدائش ۽ ننڍپڻ ==== [[File:The oldest photo of Ayatollah Khamenei at the age of one and a half 02.jpg|250px|سيد علي خامنائي جي ڏيڍ سال جي عمر ۾ نڪتل ھڪ تصوير]] [[سيد علي حسيني خامنائي]] [[مشھد]] ۾ پيدا ٿيو. سندس ڄمڻ جي تاريخ سڃاڻپ ڪارڊ موجب 24 [[تير]] 1318 هجري شمسي (16 جولاءِ 1939ع) درج آهي، پر پاڻ صحيح تاريخ 29 [[فروردين]] ساڳئي سال ٻڌائي ٿو.<ref name="ولايتي"> ولایتی، علی‌اکبر (۱۳۹۲). «خامنه‌ای، آیت‌الله سیدعلی». در موسوی بجنوردی، کاظم. دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. جلد ۲۱. تهران: مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. ص ۶۷۳–۷۰۷. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۶۳۲۶-۱۹-۱. </ref>سندس خاندان اصل ۾ [[آذري]] هو ۽ [[خامنه]] شهر سان تعلق رکندڙ هو.<ref name="OxfordIslam"> {{cite encyclopedia |title=Khameneʿi, ʿAlī |encyclopedia=The Oxford Encyclopedia of the Islamic World |publisher=Oxford University Press |year=2009 |url=https://books.google.com.pk/books/about/The_Oxford_Encyclopedia_of_the_Islamic_W.html?id=oMDZAQAACAAJ |access-date=16 January 2023 }} </ref>سندس پنهنجي بيان موجب، سندس ننڍپڻ غربت ۾ گذريو ۽ تقريباً پنجن سالن جي عمر تائين هو [[مشهد]] جي هڪ غريب پاڙي ۾ هڪ ننڍڙي گهر ۾ رهندو هو، جنهن ۾ صرف هڪ ڪمرو ۽ هڪ زيرزمين هو. بعد ۾ [[سيد جواد خامنائي]] جي ڪجهه عقيدتمندن ان گهر جي ڀرسان زمين خريد ڪري تحفي طور ڏني، جنهن کان پوءِ سندن گهر ۾ ٽي ڪمرا ٿي ويا.<ref name="ولايتي"/> هن تعليم چار سالن جي عمر ۾ پنهنجي وڏي ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] سان گڏ مڪتب ۾ قرآن سکڻ سان شروع ڪئي. پوءِ ڪجهه وقت بعد هن [[مشهد]] جي پهرين اسلامي اسڪول «دارالتعليم ديانتي» ۾ ابتدائي تعليم حاصل ڪئي. ان ئي زماني ۾ هن [[قرآن]] جي قرائت ۽ تجويد پڻ مشهد جي ڪجهه قاريئن کان سکڻ شروع ڪئي.<ref name="ولايتي"/> علي خامنائي اٺن ڀائرن ڀينرن ۾ ٻيو نمبر وڏو ٻار ھيو. هن جا ٻہ ٻيا ڀائر بہ هن وانگر ايران جا وڏا مذهبي عالم ھيا. سندس ننڍو ڀاءُ هادي خامنہ اي هڪ اخبار جو قابل ايڊيٽر ۽ مولوي ھيو. [[File:Childhood photo of Seyed Ali Khamenei.jpg|سيد علي خامنائي جي ننڍپڻ جي تصوير]] ==== ديني تعليم ==== [[خامنائي]] ديني تعليم چار سالن جي عمر کان گهر ۾ شروع ڪئي ۽ سندس پيءُ [[سيد جواد خامنائي]] سندس پهريون استاد هو، جنهن کيس قرآن سيکاريو.<ref>Hovsepian-Bearce, Political Ideology of Ayatollah Khamenei.</ref> پنهنجي شوق ۽ والدين جي همٿ افزائي سان هن پنجين درجي ۾ پڙهندي [[مشھد]] جي سليمان خان مدرسه ۾ ابتدائي ديني تعليم شروع ڪئي. هن ڪجهه ابتدائي ڪتاب پنهنجي پيءُ وٽ پڙهيا. سندس چوڻ موجب 1950ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ جڏهن [[نواب صفوي]] [[مشھد]] ۾ هو، تڏهن سليمان خان مدرسه ۾ پڙهائي سندس سياسي مستقبل تي گهڻو اثر وڌو.<ref>Hovsepian-Bearce.</ref> هن پوءِ [[نواب مدرسه]] ۾ تعليم جاري رکي ۽ اتي سطح جو نصاب مڪمل ڪيو. ساڳئي وقت هن حوزوي تعليم سان گڏ اسڪول جي تعليم به جاري رکي ۽ سيڪنڊري اسڪول جي ٻئي درجي تائين پڙهيو.<ref name="ولايتي"/> [[خامنائي]] [[معالم الاصول]] [[سيد جليل حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، [[شرح لمعه]] پنهنجي پيءُ ۽ [[ميرزا احمد حسيني سيستاني]] وٽ پڙهيو، ۽ [[فرائد الاصول]]، [[مڪاسب]] ۽ [[ڪفاية الاصول]] پڻ پنهنجي پيءُ ۽ [[هاشم قزويني]] وٽ پڙهيو. 1955ع ۾ هن [[سيد محمدهادي ميلاني]] وٽ درس خارج فقه ۾ شرڪت ڪئي. 1957ع ۾ هو مختصر سفر تي پنهنجي خاندان سان [[نجف]] ويو ۽ اتي [[نجف]] جي مدرسي جي مشهور عالمن جهڙوڪ [[سيد محسن حڪيم]]، [[سيد ابوالقاسم خويي]]، [[سيد محمود شاهرودي]]، [[ميرزا باقر زنجاني]] ۽ [[ميرزا حسن بجنوردي]] جا درس ٻڌا، پر پنهنجي پيءُ جي نجف ۾ رهڻ جي مخالفت سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو. ان ئي سال [[قم]] وڃڻ کان اڳ [[محمدهادي ميلاني]] کيس اجازۂ روايت ڏني.<ref name=" OxfordIslam"/> علي خامنائيءَ پرائمري تعليم دوران مذهبي تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ مدرسي ۾ پڙھڻ ويو. مشھد جي هن مدرسي ۾ ايران جون مشھور شخصيتون حاجي [[شيخ هاشم قاضيويني]] ۽ [[آيت الله ميلاني]] هن جا معلم رهيا. 1958ع جي آخر ۾، 19 سالن جي عمر ۾، [[خامنائي]] [[قم]] ويو. [[حوزه علميه قم]] ۾ پهچڻ بعد هو [[مدرسه حجتيه]] ۾ رهيو. قم ۾ رهائش دوران هن [[سيد حسين بروجردي]]، [[روح الله خميني]]، [[مرتضيٰ حائري يزدي]] ۽ [[سيد محمد محقق داماد]] کان فقه ۽ اصول، ۽ [[سيد محمدحسين طباطبائي]] کان فلسفو پڙهيو. هن هن دور ۾ گهڻو وقت پڙهڻ، تحقيق ۽ تدريس ۾ گذاريو ۽ 1958ع کان 1964ع تائين پنج سال [[قم]] ۾ رهيو. 1964ع ۾ پنهنجي پيءُ جي اک جي بيماري سبب هو [[مشهد]] واپس موٽي آيو ۽ اتي [[سيد هادي ميلاني]] جي درس ۾ شرڪت جاري رکي جيڪا 1970ع تائين جاري رهي.<ref name="ولايتي"/><ref name="OxfordIslam"/>. === اسلامي انقلاب کان اڳ سرگرميون === [[خامنائي]] جون سياسي سرگرميون سندس خاندان جي سياسي ۽ مذهبي پس منظر سان لاڳاپيل هيون، پر سندس نوجوانيءَ ۾ ٽي اهم سياسي واقعا ٿيا جن سندس سياسي سوچ تي اثر وڌو: [[شاه]] جون سماجي سڌارا، [[محمد مصدق]] طرفان ايران جي تيل جي قوميائي، ۽ [[نواب صفوي]] جي اسلامي تحريڪ سان واقفيت.<ref name="Hovsepian62"> {{cite book |last=Hovsepian-Bearce |first=Yvette |title=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |publisher=Routledge |location=Abingdon, Oxon |year=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |page=62 }} </ref> پهريون ڀيرو [[خامنائي]] هڪ شيعه روحاني جي سياسي سرگرمي تڏهن ڏٺي جڏهن [[سيد ابوالقاسم ڪاشاني]] [[مصدق]] جي تحريڪ جي حمايت ڪئي.<ref name="Hovsepian62"/> پر سندس چوڻ موجب سياست ۾ اچڻ جو اصل اثر تڏهن ٿيو جڏهن هن [[سيد مجتبيٰ نواب صفوي]] کي [[مشهد]] ۾ ڏٺو.<ref>Iran historical sources.</ref> نواب صفوي سان سندس واحد ملاقات 1952ع ۾ [[مشهد]] ۾ سندس تقرير دوران ٿي. خامنائي ان بابت چيو: «ان ئي وقت نواب صفوي اسان جي دل ۾ اسلامي انقلاب جي چنگاري وڌي.<ref name="Hovsepian62"/> [[خامنائي]] پاڻ کي [[روح الله خميني]] جو فقه، اصول، سياست ۽ انقلاب ۾ شاگرد سمجهندو آهي. سندس خميني سان پهرين ملاقات 1957ع ۾ ٿي، پر خميني جي سياسي شخصيت 1962ع ۾ [[انجمنن جي ايالتي ۽ ولايتي]] قانون جي معاملي دوران واضح ٿي. [[خامنائي]] خميني جي تحريڪ ۾ شامل ٿيو ۽ [[پهلوي]] حڪومت خلاف سرگرميون شروع ڪيون. [[علي اڪبر ولايتي]] کيس انهن پهرين ماڻهن مان هڪ سمجهي ٿو جيڪي [[15 خرداد 1963]] جي تحريڪ کان اڳ [[خميني]] سان گڏ هئا. ان ريفرنڊم کان پوءِ [[خامنائي]] ۽ سندس ڀاءُ [[سيد محمد خامنائي]] کي [[محمدهادي ميلاني]] جو خط [[خميني]] تائين پهچائڻ جي ذميواري ڏني وئي. ان کان پوءِ [[خميني]] کيس [[خراسان]] جي عالمن ۽ [[مشهد]] جي ماڻهن تائين پنهنجا پيغام پهچائڻ جي ذميواري ڏني، جن ۾ تحريڪ جي حڪمت عملي بيان ڪئي ويندي هئي. هڪ پيغام ۾ عالمن کي چيو ويو ته محرم جي ستين ڏينهن کان [[مدرسه فيضيه]] جي واقعي کي بيان ڪن ته جيئن [[پهلوي]] حڪومت جي مخالفن سان ورتل روين کي عوام آڏو واضح ڪيو وڃي.<ref>Iran political history sources.</ref> 1963 کان هن اسلامي تحريڪن ۾ ڪم ڪرڻ شروع ڪيو. شھنشاھ پھلوي جو زمانو هو، جنھن کي اهي ڳالهيون پسند نہ هيون ۽ علي خامنائي کي ڪيترا دفعا جيل بہ وڃڻو پيو.<ref name="الطاف"/> ====سياسي سرگرميون ۽ گرفتاريون==== [[File:خامنه‌ای زندان.jpg|thumb|250px|فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسرائيل جي بالادستي بابت تقرير سبب خامنه‌ای جي پهرين گرفتاري خرداد ۱۳۴۲ ۾ بيرجند ۾ ٿي.]] خامنائي [[خراسان]] جي ڪجهه شهرن جهڙوڪ [[بيرجند]] ۾ منبرن ۽ مجلسن ۾ تقريرون ڪندو هو، جتي هو فيضيه مدرسه تي حملي ۽ اسلامي معاشرن تي اسرائيل جي بالادستي جهڙن مسئلن بابت ڳالهائيندو هو. انهن تقريرن کان پوءِ پهلوي حڪومت کيس پهريون ڀيرو ۱۲ [[خرداد]] ۱۳۴۲ (2 جون 1963) تي بيرجند ۾ شهرباني وسيلي گرفتار ڪري جيل ۾ وڌو. ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ جي احتجاجن کان پوءِ کيس بيرجند کان مشهد منتقل ڪري فوجي حراست واري هنڌ حوالي ڪيو ويو. هن گرفتاري دوران سندس قيد جو عرصو 10 ڏينهن ٻڌايو ويو آهي. جيل مان پهرين آزادي کان پوءِ، هو سيد هادي ميلاني جي گهر ۾ ٿيندڙ انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪندو رهيو، جيڪي خميني جي تحريڪ کي سندس غير موجودگي ۾ جاري رکڻ لاءِ منعقد ٿينديون هيون — ڇو ته هو نظر بند هو — ۽ هن ميلاني سان پنهنجو رابطو برقرار رکيو. ڪجهه وقت کان پوءِ هو قم ويو ۽ اتي پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. [[سيد محمود طالقاني]]، [[يدالله سحابي]] ۽ [[مھدي بازرگان]] جي حمايت ۾، جيڪي سيد [[روح الله خميني]] جي حمايت سبب قيد هئا، هن انهن ڏانهن ٽيليگرام موڪليا. هن خراساني طلاب کي خميني جي نظر بندي خلاف احتجاج لاءِ اڳواڻي ڪئي ۽ ان وقت جي وزيراعظم [[حسن علي منصور]] کي خط لکيو<ref name="ولايتي"/>. سندس ٻي گرفتاري [[زاهدان]] جي سفر سان لاڳاپيل هئي. [[دي]] ۱۳۴۲ (جنوري 1963ع) ۾ هو پنهنجي ڪجهه دوستن سان گڏ [[ڪرمان]] ويو، ۽ ڪرمان ۾ ٽي ڏينهن رهڻ، تقريرون ڪرڻ ۽ شهر جي عالمن ۽ طالبن سان ملاقاتن کان پوءِ زاهدان روانو ٿيو. اتي پڻ سندس تقريرن ۽ سياسي سرگرمين سبب کيس ٻيهر شهرباني گرفتار ڪيو ۽ ۱۲ بهمن تي ساواڪ حوالي ڪيو ويو، ۽ اتان کيس [[تھران]] جي [[قزل قلعه جيل]] ڏانهن منتقل ڪيو ويو. خامنه‌ای ساڳئي سال [[اسفند]] ۾ هن شرط تي آزاد ٿيو ته هو تهران کان ٻاهر نه ويندو، ۽ 1979ع جي انقلاب جي ڪاميابي تائين هو هميشه پهلوي حڪومت جي سيڪيورٽي ادارن جي نگراني هيٺ رهيو. ۱۳۴۳ (1964) جي سرءُ ۾ مشهد واپس اچڻ کان پوءِ، پنهنجي والد جي سنڀال سان گڏ هن پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو. ۲۹ [[بھمن]] ۱۳۴۳ تي سيد روح الله خميني جي جلاوطني کان پوءِ، هن امير عباس هويدا کي خطاب ڪندي هڪ خط ذريعي احتجاج ڪيو. هن [[عبدالرحيم رباني شيرازي]]، [[محمد حسيني بهشتي]]، [[علي فيض مشڪيني]]، [[احمد آذري قمي]]، [[علي قدوسي]]، [[اڪبر هاشمي رفسنجاني]]، [[سيد محمد خامنائي]] ۽ [[محمد تقي مصباح يزدي]] جهڙن عالمن سان گڏ هڪ يارهن ڄڻن جي ٽولي ٺاهي، جنهن جو مقصد پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد ڪرڻ هو. هي ٽولو، جيڪو قم جي حوزہ علميه جي پهرين ڳجهي تنظيم طور سڃاتو وڃي ٿو، ۱۳۴۵ (1966ع) جي آخر ۾ [[ساواڪ]] طرفان ظاهر ڪيو ويو، ۽ خامنائي به انهيءَ سبب تعاقب هيٺ آيو. هن دور ۾ خامنائي “اسلام جي دائري ۾ مستقبل” نالي ڪتاب جو ترجمو ڪرڻ شروع ڪيو. ساواڪ هن ڪتاب کي ضبط ڪيو پر کيس گرفتار نه ڪري سگهي. ڪجهه وقت کان پوءِ هو مسجد اميرالمؤمنين جو امام مقرر ٿيو. هن ۱۳۴۹ (1970ع) جي بهار ۾ گڏجاڻين جو هڪ سلسلو به منعقد ڪيو، جنهن جي جدوجهد جو بنياد اسلامي جهان بيني ۽ اسلامي نظريي جي ترتيب تي ٻڌل هو. سيد حسين قمي جي گرفتاري ۽ خامنه‌ای جي احتجاج کان پوءِ، ساواڪ کيس ٽيون ڀيرو ۱۴ فروردين ۱۳۴۶ تي [[مجتبيٰ قزويني]] جي جنازي جي موقعي تي گرفتار ڪيو. هو انهيءَ سال ۲۶ [[تير]] تائين حراست ۾ رهيو. [[File:Ebrat-Museum-Tehran-9.jpg|thumb |ساواڪ جي گڏيل دھشتگردي روڪ ڪميٽي جو جيل، جتي خامنائي جنوري 1975 کان سيپٽمبر 1975 تائين قيد رهيو۔]] ۱۳۵۰ کان ۱۳۵۳ (1971–1974ع) جي وچ واري عرصي ۾، خامنائي جا قرآن جي تفسير ۽ نظريي بابت درس مشهد جي ٽن مسجدن — مسجد ڪرامت، مسجد امام حسن ۽ مسجد ميرزا جعفر — ۾ ٿيندا هئا. انهن سرگرمين سبب ساواڪ دي ۱۳۵۳ (جنوري 1975ع) ۾ مشهد ۾ سندس گهر جي تلاشي ورتي، کيس گرفتار ڪيو ۽ سندس ڪيترائي نوٽس ۽ لکڻيون ضبط ڪيون. فروردين ۱۳۵۲ (اپريل 1973ع) ۾ خامنائي تبليغ لاءِ [[نيشاپور]] ويو ۽ اتي جي مسجدن ۾ گڏجاڻيون منعقد ڪيون. خرداد ۱۳۵۲ (جون 1973ع) ۾ ساواڪ مسجد امام حسن ۽ سندس گهر ۾ ٿيندڙ تفسير جون ڪلاسن بند ڪرائي ڇڏيون. آذر ۱۳۵۲ (ڊسمبر 1973ع) ۾ مشهد جي مسجد ڪرامت جي باني ۽ واقف جي دعوت تي هن اتي ٻيهر پنهنجون سرگرميون شروع ڪيون، پر ساواڪ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. آبان ۱۳۵۳ (نومبر 1974ع) ۾ محمد مفتح جي دعوت تي هن تهران جي مسجد جاويد ۾ تقرير ڪئي. [[دي]] ۱۳۵۳ ۾ کيس ٻيهر گرفتار ڪيو ويو ۽ تهران ۾ گڏيل مخالف تخريب ڪميٽي جي جيل ڏانهن منتقل ڪيو ويو. سندس پنهنجي بيان موجب، قيد جو هي عرصو سندس لاءِ سڀ کان وڌيڪ ڏکيو ۽ سخت دور هو. آخرڪار، هو ۲ [[شھريور]] ۱۳۵۴ (24 آگسٽ 1975) تي جيل مان آزاد ٿيو<ref name=" ولايتي"/>. آزادي کان پوءِ هو مشهد موٽي آيو ۽ ٻيهر پنهنجي سياسي سرگرمين کي جاري رکيو، پر کيس اڳين وانگر ڪلاس هلائڻ جي اجازت نه ڏني وئي. ساواڪ طرفان پنهنجي پنجين گرفتاري بابت خامنائي لکي ٿو: {{quote|1969ع کان ايران ۾ هٿياربند جدوجهد جي تيارين جا آثار محسوس ٿيڻ لڳا هئا. اڳوڻي حڪومت جي ڪارروائي ڪندڙ ادارن جي حساسيت ۽ سختي به منهنجي حوالي سان وڌي وئي، ڇاڪاڻ⁠تہ انهن مختلف نشانين مان اندازو لڳايو هو ته اهڙي تحريڪ منهنجي جهڙن ماڻهن سان لاڳاپي کان سواءِ نٿي ٿي سگهي. 1971ع ۾ مون کي ٻيهر، پنجون ڀيرو، جيل موڪليو ويو. جيل ۾ ساواڪ جو تشدد وارو رويو صاف ظاهر ڪري رهيو هو ته حڪومت کي هٿياربند جدوجهد ڪندڙ تحريڪن جي اسلامي فڪر جي مرڪزن سان ڳنڍجڻ کان سخت خوف هو، ۽ اها ڳالهه قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئي ته مشهد ۽ تهران ۾ منهنجون فڪري ۽ تبليغي سرگرميون انهن تحريڪن کان الڳ ۽ بي تعلق آهن. آزادي کان پوءِ، تفسير جي عام درس ۽ ڳجهن نظرياتي ڪلاسن جو دائرو وڌيڪ وڌي ويو.|<ref name="HamshahriBio">{{cite web |title=زندگی‌نامه رهبرعالی قدر انقلاب |website=همشهری |url=https://www.hamshahrionline.ir |publisher=همشهری آنلاین |language=فارسی }}</ref>}} ====آخري گرفتاري ۽ جلاوطني==== [[سيد مصطفيٰ خميني]] جي وفات کان پوءِ جدوجهد وڌيڪ سنجيده ٿي وئي. پهلوي حڪومت به انهن سرگرمين جي ردعمل طور، سياسي کليل ماحول جي پاليسي جو اعلان ڪرڻ باوجود، مجاهدن کي دٻائڻ شروع ڪيو. هن پاليسي جي عملدرآمد کان پوءِ ڪجهه مشهور مجاهدن کي جلاوطني جي سزا ڏني وئي، جن ۾ خامنائي به شامل هو. 1977ع جي آخر ۾ پهلوي سيڪيورٽي فورسن کيس گرفتار ڪيو ۽ خراسان جي سماجي سلامتي ڪميشن جي حڪم سان کيس ٽن سالن لاءِ [[ايرانشهر]] جلاوطن ڪيو ويو. پهلوي حڪومت جي آخري سالن تائين کيس ملڪ کان ٻاهر وڃڻ کان به روڪيو ويو، ڇاڪاڻ⁠تہ کيس عراق جي مقدس زيارتن لاءِ وڃڻ ۽ سيد روح‌الله خميني سان ملاقات ڪرڻ جي اجازت نه ڏني وئي هئي.<ref name="ولايتي"/> 1978ع جي وچ ڌاري، جڏهن ايران جي انقلابي تحريڪ زور وٺي رهي هئي، تڏهن کيس جلاوطني مان آزاد ڪيو ويو ۽ هو مشهد موٽي آيو. ايرانشهر جي مسجد آل رسول ۾ سندس سياسي ۽ انقلابي سرگرمين ۽ مختلف ماڻهن جي سندس گهر اچ وڃ سبب سيڪيورٽي فورسز کيس سخت نگراني هيٺ رکيو. 9 اپريل 1978ع تي يزد ۾ ماڻهن جي قتل کان پوءِ، هن ان واقعي جي مذمت ۾ هڪ خط شايع ڪيو، جيڪو سڄي ملڪ ۾ اعلامي طور ورهايو ويو. 19 جولاءِ 1978ع تي جڏهن مشهد جي حوزي علميه جي طلبائن خامنه‌اي جي جلاوطني خلاف احتجاج ڪيو، ته پوليس ان احتجاج کي دٻائي ڇڏيو.<ref name="ولايتي"/> ولايتي جي مطابق دائرةالمعارف بزرگ اسلامي ۾، خامنائي جي انقلابي ۽ عوامي سرگرمين سبب سندس جلاوطني جي جاءِ تبديل ڪري جي رفت ڪئي وئي. ان مطابق، 13 آگسٽ 1978ع تي کيس جي رفت جلاوطن ڪيو ويو، جتي هن پهلوي حڪومت خلاف پنهنجي سرگرمين کي جاري رکيو ۽ جامع مسجد ۾ تقريرون ڪيون، جن مان هڪ تقرير 6 سيپٽمبر 1978ع تي ٿي. هن ملڪ جي حالتن ۽ پهلوي حڪومت خلاف جدوجهد بابت سيد [[علي محمد دستغيب]] کي خط پڻ لکيا ۽ ڪجهه حڪمت عمليون پڻ پيش ڪيون. هن دور ۾ هو ڳجهي نموني حڪومت خلاف انقلابي سرگرمين جاري رکڻ لاءِ ڪهنوج به ويو.<ref name="ولايتي"/> 23 سيپٽمبر 1978ع تي هو ڪهنوج مان نڪري مشهد ويو، جتي هن انقلابي معاملن جي تنظيم ۽ جدوجهد جاري رکي. جڏهن سيد روح‌الله خميني [[فرانس]] ۾ رهائش پذير هو، تڏهن هن خميني جي اتي موجودگي کي ماڻهن جي دلين ۾ اميد ۽ عزم پيدا ٿيڻ جو سبب قرار ڏنو ۽ آخرڪار خميني جي فرانس مان واپسي جو مطالبو ڪيو. مشهد ۾ رهائش دوران سندس انقلابي سرگرميون وڌيڪ تيز ٿي ويون ۽ هن حڪومت خلاف افشاگر تقريرون ڪيون. خميني به ساڻس رابطي ۾ هو ۽ هن سان ۽ صدوقي سان ملاقات جي خواهش ظاهر ڪئي. مشهد جي سعدآباد اسٽيڊيم ۾ ڪيل هڪ تقرير ۾ خامنه‌اي خميني جي واپسي جو مطالبو ڪيو. [[مشھد]]، [[قوچان]]، [[شيروان]] ۽ [[بجنورد]] ۾ سياسي سرگرمين جي شدت سبب سيڪيورٽي فورسن کيس ٻيهر گرفتار ڪيو. ساواڪ جي دستاويزن ۾ کيس خراسان ۾ انقلاب جي نمايان اڳواڻن مان هڪ قرار ڏنو ويو. حرم امام رضا ۾ عاشورا جي رات واري خطبي دوران، اڳئين روايت جي ابتڙ، جنهن ۾ [[محمدرضا پهلوي]] لاءِ دعا پڙهي ويندي هئي، هن خطبو سيد [[روح‌ الله خميني]] جي نالي سان پڙهيو ۽ مشهد ۾ عاشورا جي مظاهرن کي به منظم ڪيو. هو انهن ماڻهن مان به هو جن مشهد جي شاه رضا اسپتال تي حڪومتي اهلڪارن جي حملي خلاف احتجاج ۽ ڌرڻو ڏنو. هن خراسان جي گورنر هائوس جي ملازمن کي ماڻهن سان شامل ٿيڻ لاءِ مظاهرن ۾ به شرڪت ڪئي ۽ 31 ڊسمبر 1978ع تي ماڻهن جي قتل کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي. 12 جنوري 1979ع تي خميني جي حڪم سان کيس اسلامي انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن مان هڪ مقرر ڪيو ويو. ان کان پوءِ هن مشهد ڇڏيو ۽ تهران هليو ويو. ايران جي اسلامي انقلاب جي ڪاميابي جي شروعاتي ڏينهن ۾ رفاه اسڪول ۾ رهائش اختيار ڪرڻ کان پوءِ، هو خميني جي استقبال لاءِ تشهير ڪميٽي جو ذميوار بڻيو. هن بختيار طرفان [[مھرآباد ايئرپورٽ]] بند ڪرڻ خلاف ڌرڻن ۽ بيانن ۽ قراردادون شايع ڪرڻ ۾ به اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي ڌرڻا گهڻو ڪري [[تھران يونيورسٽي]] ۾ ٿيندا هئا. ان کان پوءِ هو گهڻو ڪري سيد روح‌ الله خميني جي دفترِ تبليغات جي ڪميٽي جو ذميوار رهيو ۽ سندس نالي سان هڪ رسالو شايع ڪرڻ جو ذمو به سنڀاليو، جنهن ۾ هن پاڻ به مقالا لکيا.<ref name="ولايتي"/> ===اسلامي انقلاب جا ابتدائي سال=== [[File:Paper news Khomeini made Council of the Islamic Revolution.jpg|thumb|روزنامه اطلاعات:امام خميني اسلامي انقلاب جي ڪائونسل تشڪيل ڏني]] آخرڪار روح‌الله خميني 13 جنوري 1979ع تي انقلاب جي رهبري لاءِ ايران جي [[اسلامي انقلابي ڪائونسل]] قائم ڪئي، ۽ ان جي ٻئي ڏينهن محمدرضا شاه ملڪ ڇڏي هليو ويو. شاه جي نڪرڻ ۽ شاپور بختيار جي حڪومت جي ناڪامي کان پوءِ، خميني 1 فيبروري تي [[فرانس]] جي جلاوطني مان ايران واپس آيو، ۽ 4 فيبروري تي فوج جي غيرجانبداري جي اعلان کان پوءِ مهدي بازرگان جي وزيراعظم ٿيڻ سان ايران جي عبوري حڪومت قائم ٿي. آخرڪار 11 فيبروري 1979ع تي انقلاب ڪامياب ٿيو.<ref name="ولايتي"/> ====انقلابي ڪائونسل==== اسلامي جمهوريه ۾ خامنائي جي شروعاتي ڪردارن مان هڪ سندس انقلابي ڪائونسل ۾ رڪنيت ۽ سرگرمي هئي. هي ڪائونسل [[روح‌الله خميني]] جي حڪم سان نومبر 1978ع جي شروعات کان قائم ٿي ۽ ان جا ميمبر تدريجي طور سندس طرفان چونڊيا ويا، ۽ سرڪاري طور 12 جنوري 1979ع تي قائم ٿي.<ref name="ولايتي"/> جنوري 1979ع جي آخر ۾ خامنه‌اي مرتضيٰ مطهري جي تجويز تي انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪرڻ شروع ڪئي.<ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش سوم) دوران کودکی و مدرسه |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی |archive-url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |archive-date= |dead-url=yes }}</ref> ان وقت ڪائونسل اهم فيصلن جي ذميوار هئي، جن ۾ پهلوي حڪومت جي اهلڪارن ۽ پرڏيهي ملڪن جي اهلڪارن سان ڳالهين شامل هيون.<ref name="ولايتي"/> انقلابي ڪائونسل جي ميمبرن جي ترتيب ۾ ان جي چار دورن دوران ڪيترائي ڀيرا تبديليون ٿيڻ باوجود، ۽ 20 جولاءِ 1980ع تي ان جي سرگرمين جي پڄاڻي تائين، خامنه‌اي ان جو مستقل ميمبر رهيو.<ref name="ولايتي"/> جولاءِ 1979ع جي آخر ۾ عبوري حڪومت ۽ انقلابي ڪائونسل جي ضم ٿيڻ کان پوءِ، ڪائونسل جا ڪجهه ميمبر مختلف وزارتن ۾ شامل ٿيا ۽ خامنه‌اي کي وزارت دفاع ۾ انقلابي معاملن جو نائب مقرر ڪيو ويو. <ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش دهم)- راهیابی به حلقه خاص خمینی |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17_khamenei_biography_32/24689962.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> ان وقت مصطفيٰ چمران وزير دفاع هو. کيس سيڪيورٽي وزيرن جي ڪميشن جو ميمبر پڻ مقرر ڪيو ويو، جيڪا پوليس، فوجي ۽ سيڪيورٽي معاملن جي نگراني ۽ ذميواري سنڀاليندي هئي. انقلابي ڪائونسل طرفان سندس ٻين ذميوارين ۾ دستاويزن جي مرڪز جي ذميواري ۽ 24 نومبر 1979ع تي اسلامي انقلابي پاسداران سپاه جي نگراني شامل هئي. هن 24 فيبروري 1980ع تي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ سبب سپاه جي نگراني جي ذميواري تان استعيفيٰ ڏني.<ref name="ولايتي"/><ref name="ريڊيو فردہ">{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش یازدهم)-جبهه‌گیری در برابر اولین رئیس‌جمهوری منتخب ایران |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> ====مجلس جي نمائندگي==== [[File:President Ali Khamenei speech at 2nd legislature of the Islamic Republic of Iran (Cropped).jpg|thumb|علي خامنائي اسيمبلي ۾ تقرير ڪندي]] مارچ 1980ع ۾ اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين چونڊن لاءِ اميدوار ٿيڻ کان پوءِ، خامنه‌اي کي هڪ وڏي اتحاد جي حمايت حاصل ٿي جنهن ۾ [[جامعه روحانيت مبارز تهران]]، [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] ۽ ٻيون ڪيترائي اسلامي تنظيمون ۽ گروهه شامل هئا.<ref name="ولايتي"/> مئي 1980ع ۾ [[فخرالدين حجازي]]، [[حسن حبيبي]]، [[مھدي بازرگان]] ۽ [[علي اڪبر معين‌فر]] کان پوءِ، [[تھران]] جي چونڊ تڪ ۾ پنجين نمبر تي اچي اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي پهرين دور ۾ چونڊيو ويو. <ref name=" ريڊيو فردہ"/> پارليامينٽ ۾ هو دفاعي معاملن جي ڪميشن جو ميمبر ۽ چيئرمين هو.<ref name="ولايتي"/> سندس نمائندگي دوران اهم موقفن مان هڪ ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت لاءِ سياسي طور نااهل قرار ڏيڻ واري تجويز جي حمايت ۾ سندس تقريرون هيون.<ref>{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوازدهم)-در مجلس اول علیه بنی‌صدر»، رادیوفردا |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/b17-khamenei-biography-12/24732052.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی }}</ref> 22 سيپٽمبر 1980ع تي ايران-عراق جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ ۽ جنگي محاذن تي موجودگي سبب هو پارليامينٽ جي اجلاس ۾ گهٽ شرڪت ڪندو هو، ۽ 27 جون 1981ع تي سخت زخمي ٿيڻ کان پوءِ هو رڳو ڪڏهن ڪڏهن پارليامينٽ ۾ حاضر ٿيو. آڪٽوبر 1981ع جي صدارتي چونڊن ۾ چونڊجڻ کان پوءِ هن پارليامينٽ ڇڏي.<ref name="ولايتي"/> ====جمعي جي نماز جي امامت==== [[File:Jumu'ah pray Ali Kamenei as Jumu'ah Imam.jpg|thumb|تھران ۾ جمعي جي نماز جو خطبو ڏيندي]] خامنائي کي تھران ۾ جمعي نماز جي امام آيت الله حسين علي منتظري جي 1979 ۾ استيفا ڏيڻ بعد<ref name="الطاف"/> 13 جنوري 1980ع تي روح‌الله خميني طرفان تهران جو امام جمعه مقرر ڪيو ويو.<ref name="ولايتي"/> گذريل چاليهه سالن ۾ سندس امامت جمعه جي دور کي ٽن دورن ۾ ورهائي سگهجي ٿو، جن دوران هن 240 کان وڌيڪ ڀيرا نماز پڙهائي. پهريون دور 18 جنوري 1980ع کان 27 جون 1981ع تي سندس خلاف حملي تائين جاري رهيو. ٻيون دور حملي کان ڪجهه مهينا پوءِ کان وٺي سندس رهبر چونڊجڻ تائين جاري رهيو.<ref name=" ھمشھر "/> هن دور دوران 15 مارچ 1985ع تي سندس امامت هيٺ جمعي جي نماز دوران بم ڌماڪو ٿيو جنهن ۾ 14 ماڻهو مارجي ويا ۽ 88 زخمي ٿيا.<ref name="تسنيم">{{cite web |title=خامنه‌ای به جوانان فرانسه: از رئیس‌جمهورتان بپرسید چرا تردید در هولوکاست، جُرم اما اهانت به پیامبر آزاد است؟ |website=تسنیم |url=https://www.tasnimnews.com |publisher=خبرگزاری تسنیم |language=فارسی }}</ref> ٽيون دور سندس رهبري جي دور کان اڄ تائين جاري آهي. 17 جون 2019ع جي جمعي جي نماز فيبروري 2012ع کان پوءِ سندس پهرين جمعي جي نماز هئي.<ref name="ھمشھر">{{cite web |title=تصویر اولین حضور آیت‌الله خامنه‌ای در نماز جمعه تهران | ۲۴۰ بار اقامه نماز در ۴۰ سال |website=همشهری آنلاین |url=https://www.hamshahrionline.ir |publisher=همشهری آنلاین |language=فارسی }}</ref> ====مسجد ابوذر ۾ قاتلاڻو حملو==== 27 جون 1981ع تي تقرير دوران خامنائي تي قاتلاڻو حملو ڪيو ويو. ان وقت هو اسلامي مشاورتي اسيمبلي جو ميمبر ۽ تهران جو امام جمعه هو. هي حملو پارليامينٽ طرفان ابوالحسن بني‌صدر کي صدارت تان هٽائڻ کان لڳ ڀڳ هڪ هفتي پوءِ ٿيو. هن واقعي کان هڪ ڏينهن پوءِ تهران ۾ اسلامي جمهوريه پارٽي جي مرڪز تي ڌماڪي ۾ پارٽي جا ڪيترائي ميمبر، جن ۾ [[سيد محمد بهشتي]] به شامل هو، مارجي ويا. <ref name="BBC">{{cite web |title=ترور علی خامنه‌ای، ۳۵ سال بعد |website=بی‌بی‌سی فارسی |url=https://www.bbc.com/persian |publisher=بی‌بی‌سی |language=فارسی }}</ref> [[File:Ayatolla Ali Khamenei in Hospital after Assassination by khamenei.ir02.jpg|thumb|آيت الله علي خامنائي قاتلاڻي حملي بعد اسپتال ۾ ]] ٽيپ رڪارڊر جنهن جي اندر بم رکيل هو، تقرير ڪندڙ جي کاٻي پاسي دل جي ويجهو رکيو ويو هو. هڪ محافظ ٽيپ رڪارڊر کي ٿورو ساڄي پاسي منتقل ڪيو ۽ خامنه‌اي به مائيڪروفون کان پري ٿي ويو. تقرير شروع ٿيڻ کان ڪجهه منٽن پوءِ بم ڌماڪو ٿيو. خامنائي سخت زخمي ٿي بيهوش ٿي ويو. کيس بهارلو اسپتال منتقل ڪيو ويو ۽ پوءِ وڌيڪ علاج لاءِ تهران هارٽ اسپتال منتقل ڪيو ويو. هڪ محافظ چيو ته جڏهن هو ٽربيون وٽ پهتو ته هن ٽيپ رڪارڊر جي اندروني ڀت تي لکيل ڏٺو: "اسلامي جمهوريه لاءِ فرقان گروپ جو پهريون عيد جو تحفو!". ڊاڪٽرن سندس ساڄي هٿ جي چمڙي جي مرمت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر سندس ساڄو هٿ ڪم ڪرڻ کان محروم ٿي ويو. <ref name="RadioFarda3">{{cite web |title=زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش چهاردهم)- روزی که خامنه‌ای ترور شد»، رادیو فردا |website=رادیو فردا |url=https://www.radiofarda.com/a/f3_khamenei_biography_third_section/24562488.html |publisher=رادیو فردا |language=فارسی |dead-url=yes }}</ref> [[احمد قديريان]] هن حملي کي [[جواد قديري]] ۽ مجاهدين خلق تنظيم جو ڪم قرار ڏئي ٿو.<ref name="خبر">{{cite web |title=عامل و طراح سوءقصد به جان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسی بود؟ / شباهت‌های دو گروه تروریستی |website=خبرآنلاین |url=https://www.khabaronline.ir |publisher=خبرآنلاین |language=فارسی }}</ref> ايرج مصداقي، قديري نالي ڪنهن شخص جي موجودگي کي رد ڪندي، هن حملي جو ذميوار اروج اميرخان‌زاده نالي شخص کي قرار ڏئي ٿو، جيڪو [[رهروان فرقان]] گروپ جو ميمبر هو. اميرخان‌زاده چيو هو ته هن رهروان فرقان جي بنياد وجهڻ ۾ ايرج افشاري نالي هڪ ٻئي شخص سان گڏ شرڪت ڪئي هئي.<ref name="BBC"></ref> ====ايران-عراق جنگ دوران==== [[File:Ali Khamenei (right) in trench during Iran-Iraq war.jpg|thumb|ايران عراق جنگ دوران علي خامنائي (تصوير ۾ ساڄي پاسي کان) ھڪ خندق ۾ ويٺل]] [[علي اڪبر ولايتي]] جي مطابق، خامنائي [[ايران عراق جنگ]] جي شروعاتي ڪلاڪن کان ئي جنگي معاملن ۾ ڪردار ادا ڪرڻ شروع ڪيو. [[عراق]] جي ايران تي حملي جي ڪجهه ڪلاڪن کان پوءِ هن ريڊيو تان عراق جي فوج جي حملي بابت پهريون اطلاع جاري ڪيو. 27 سيپٽمبر 1980ع تي هو جنگي محاذن تي ويو ته جيئن محاذن جي صورتحال ۽ انهن علائقن ۾ ايراني فوجن جي امڪانن بابت رپورٽ تيار ڪري، جن تي عراقي فوج حملو ڪيو هو، ۽ دشمن سان مقابلي لاءِ فوجن جي تنظيم ۾ مدد ڪري. ان بنياد تي هو ڏاکڻي محاذ ڏانهن ويو ۽ 1981ع جي بهار جي وچ تائين اتي رهيو. ان کان پوءِ هو اولهه واري محاذ تي به حاضر رهيو. محاذن تي سندس موجودگي مڪمل وقت لاءِ نه هوندي هئي؛ هو جمعي جي نماز پڙهائڻ جهڙن ڪمن لاءِ تهران ايندو ويندو رهندو هو. محاذن تي سندس گهڻو وقت غير منظم جنگن جي هيڊڪوارٽر جي هدايت، پٺڀرائي ۽ آپريشنن جي منصوبابندي ۾ گذرندو هو. هن هيڊڪوارٽر جي ڪاررواين مان هڪ، جنهن ۾ خامنه‌اي جو ڪردار هو، ٽينڪن کي تباهه ڪرڻ لاءِ خاص فوجي گروهن جي ٺهڻ هئي. [[خرمشهر]]، [[آبادان]] ۽ [[سوسنگرد]] جي محاذن جي مدد ۾ هن مؤثر ڪردار ادا ڪيو ۽ سپاه پاسداران ۽ بسيج جهڙين عوامي فوجي قوتن کي مضبوط ڪرڻ ۽ انهن جي فني ۽ سامان جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. سندس ٻين ڪوششن مان هڪ سپاه ۽ فوج جي وچ ۾ محاذن ۽ فوجي آپريشنن ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ هئي. [[روح‌ الله خميني]] جي حڪم سان 12 آڪٽوبر 1980ع تي اعليٰ قومي دفاع ڪائونسل سڀني جنگي معاملن جي ذميواري سنڀالي، ۽ 10 مئي 1980ع تي خامنه‌اي هن ڪائونسل ۾ خميني جو نمائندو ۽ ان جو ترجمان مقرر ٿيو. هن عرصي دوران هو جنگي معاملن ۾ خميني جو صلاحڪار پڻ هو. خامنه‌اي آبادان جي گهيري کي ٽوڙڻ واري آپريشن ۾ سڌي طرح موجود هو.<ref name="ولايتي"/> [[File:Ayatollah Khamenei Visiting Division 31 of Ashura in 1988 by Khamenei.ir 12 (c).jpg|thumb|آيت الله خامنائي 1988ع ۾ ايراني فوج جي 31ھين ڊويزن جي دوري دوران]] [[ابوالحسن بني‌صدر]] جي دعويٰ مطابق، جيڪو ان وقت هٿياربند فوجن جو سپهه سالار هو، خامنائي ڪرخائي ڪور جي جنگ ۾ محاذ تي موجود هو، پر آپريشن واري علائقي مان سندس نڪرڻ سبب فوجين جو حوصلو ڪمزور ٿيو ۽ ڪجهه سپاهي ڀڄي ويا.<ref>{{cite web |title=بنی صدر: آقای خامنه‌ای از روحانیان انقلابی خیلی عقب‌تر بود |website=بی‌بی‌سی فارسی |url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml |publisher=بی‌بی‌سی |language=فارسی |archive-url=https://web.archive.org/web/20120901140325/http://www.bbc.co.uk/persian/iran/2011/09/110916_l13_banisadr_interview_on_khamenei.shtml |archive-date=1 September 2012 |url-status=dead }}</ref> ٻي طرف، مشرق نيوز ويب سائيٽ اميرحسين ثابتِي جي حوالي سان دعويٰ ڪري ٿي ته جنگ دوران اهڙو ڪو واقعو پيش نه آيو هو ۽ ڪنهن به مجاهد جي يادگيرين ۾ اهڙي ڳالهه جو ذڪر موجود نه آهي. اهو پڻ چيو وڃي ٿو ته 1981ع ۾ پارليامينٽ جي ڪجهه ميمبرن خامنائي کان جنگ جي ناڪامي بابت سوال ڪيو هو، نه ته سندس مبينا فرار بابت. ان حوالي سان اسلامي مشاورتي اسيمبلي جي 21 جون 1981ع واري اجلاس ۾ خامنائي چيو: «ان واقعي ۾ ڪو به قصوروار نه هو؛ سڀني پنهنجي پوري ڪوشش ڪئي ۽ مون ڪا به غداري نه ڏٺي.» <ref>{{cite web |title=دروغ‌های بنی صدر پیرامون امام خامنه ای |website=مشرق نیوز |url=https://www.mashreghnews.ir/news/68892/%D8%AF%D8%B1%D9%88%D8%BA-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D9%86%DB%8C-%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%85%D9%88%D9%86-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%85%D9%86%D9%87-%D8%A7%DB%8C |publisher=مشرق نیوز |language=فارسی }}</ref> 1988ع جي اونهاري ۾ [[ايران]] طرفان [[گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل]] جي قرارداد 598 قبول ڪرڻ سان جنگ ختم ٿي وئي. [[سلامتي ڪائونسل جي قرارداد نمبر 598|قرارداد 598]] جي قبوليت 17 جولاءِ 1988ع تي هڪ اجلاس ۾، جنهن جي صدارت خامنائي ڪري رهيو هو ۽ جنهن ۾ اعليٰ حڪومتي عملدار موجود هئا، منظور ڪئي وئي، ۽ خميني به ان کي قبول ڪيو. ان فيصلي کان پوءِ خامنائي، صدر جي حيثيت سان، 18 جولاءِ 1988ع تي گڏيل قومن جي ان وقت جي سيڪريٽري جنرل خاوِير [[پيريز ڊي ڪوئيار]] کي خط لکي ايران طرفان قرارداد 598 جي قبوليت جو اعلان ڪيو.<ref name="ولايتي"/> [[عراق ايران جنگ]] ۾ علي خامنائي جنگ جي ميدان ۾ هڪ بم ڦاٽڻ تي شديد زخمي ٿي پيو. هن کي ”زندھ شھيد“ جي لقب سان سڏيو ويندو ھيو.<ref name="الطاف"/> ==جمھوري رياست دوران== [[File:Ali Khamenei first presidency decree by Rohullah Khomeini (8).jpg|thumb|1981ع ۾ خامنائي جي صدارتي حڪم جي نفاذ جي تقريب]] [[محمد علي رجائي]]، ايران جي ٻئي صدر، جي قتل کان پوءِ [[اسلامي جمهوريه پارٽي]] جي مرڪزي ڪائونسل ۽ [[قم]] جي ديني علميه جي عالمن جي جماعت گڏيل طور خامنائي کي صدارتي اميدوار طور چونڊيو. [[روح‌ الله خميني]]، جيڪو عالمن جي صدر ٿيڻ جي حق ۾ نه هو، تنهن هوندي به سندس اميدواري جي منظوري ڏني. چونڊن ۾ سندس اهم حامين مان هڪ امام خط جي قوتن جو وڏو اتحاد هو. چونڊون 2 آڪٽوبر 1981ع تي ٿيون ۽ خامنائي اڪثريت ووٽ (95.11٪) حاصل ڪري صدر چونڊيو ويو. 9 آڪٽوبر 1981ع تي روح‌ الله خميني سندس صدارتي مقرري جي توثيق ڪئي ۽ 13 آڪٽوبر تي هن اسلامي مشاورتي اسيمبلي ۾ ايران جي اسلامي جمهوريه جي ٽئين صدر طور حلف کنيو.<ref name=" ولايتي "/> 19 آڪٽوبر 1981ع تي خامنائي [[علي اڪبر ولايتي]] کي وزيراعظم طور اسلامي مشاورتي اسيمبلي آڏو پيش ڪيو، پر هو نمائندن جي اڪثريت حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. 26 آڪٽوبر 1981ع تي هن ميرحسين موسوي کي وزيراعظم طور پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو ۽ موسوي نمائندن جي اڪثريت ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو.<ref name=" ولايتي "/> [[File:Ali Khamenei (Left) - Mir-Hossein Mousavi (Right) (2).jpg|thumb|علي خامنائي (تصوير ۾ کاٻي پاسي) مير حسن موسوي سان گڏ ويٺل ]] خامنائي پنهنجي صدارت اهڙي وقت شروع ڪئي جڏهن صدارتي اداري وٽ مناسب انتظامي ڍانچو موجود نه هو. صدر جي مدد لاءِ صلاحڪار گروهه ۽ ورڪنگ گروهه اڃا ٺهيل نه هئا، جنهن سبب صدارتي اداري جي ڪارڪردگي ۾ ڪيترائي مسئلا پيدا ٿيا. آهستي آهستي صدارتي دفتر ڪيترن ئي صلاحڪارن ۽ ورڪنگ گروهن سان گڏ ٺهيو. شروعات ۾ خامنائي پنهنجي ڪوششن جو هڪ حصو صدارتي دفتر ۽ صدارتي اداري جي ڍانچي کي ترتيب ڏيڻ لاءِ وقف ڪيو. بعد ۾ صدر جي اختيارن ۽ ذميوارين جي وضاحت ۾ ابهام سبب—جنهن جي کوٽ پهرين دور دوران وزيراعظم سان لاڳاپن ۾ ظاهر ٿي—صدر جي اختيارن بابت قانون تيار ڪيو ويو ۽ 6 مئي 1986ع تي [[اسلامي مشاورتي اسيمبلي]] طرفان منظور ڪيو ويو. خامنائي ۽ موسوي مختلف معاملن ۾ اختلاف راءِ رکندا هئا، جن ۾ معاشي پاليسي ۽ وزيرن جي چونڊ شامل هئي. سيد [[مصطفيٰ مير سليم]] جي مطابق، خامنائي جو خيال هو ته نجي شعبي کي معاشي سرگرمين ۾ وڌيڪ حصو وٺڻ گهرجي، جڏهن ته موسوي ان جي مخالفت ڪندو هو<ref>خبرآنلاین، «روایت میرسلیم از اختلاف نظرها بین خامنه‌ای و موسوی»، خبرگزاری خبرآنلاین.</ref>. انهن اختلافن سبب صدارتي دور جي پهرين چئن سالن ۾ خامنائي ٻيهر صدارتي چونڊن ۾ حصو وٺڻ نه پئي چاهيو، پر جڏهن خميني ان کي سندس شرعي ذميواري قرار ڏنو، تڏهن هن چوٿين صدارتي چونڊن ۾ اميدوار ٿيڻ جو فيصلو ڪيو ۽ خميني کان درخواست ڪئي ته کيس وزيراعظم جي چونڊ ۾ آزاد ڇڏيو وڃي، جنهن کي خميني قبول ڪيو.<ref name=" ولايتي "/> ٻيهر صدر چونڊجڻ کان پوءِ، جڏهن وزيراعظم جي چونڊ جو وقت آيو ۽ اهو واضح ٿيو ته هو ڪنهن ٻئي شخص کي وزيراعظم بڻائڻ چاهي ٿو، ته ڪجهه فوجي اڳواڻن، جن جي اڳواڻي محسن رضائي ڪري رهيو هو، خميني کي ٻڌايو ته جنگي محاذن تي اڳڀرائي ميرحسين موسوي جي ٻيهر وزيراعظم ٿيڻ تي دارومدار رکي ٿي.<ref name=" ولايتي "/> خميني جنگ جي ضرورتن سبب هن راءِ کي قبول ڪيو ۽ خامنائي کي حڪم ڏنو ته موسوي کي وزيراعظم طور پيش ڪري. پنهنجي مخالفت جي باوجود، خامنه‌اي موسوي کي پارليامينٽ آڏو پيش ڪيو. پارليامينٽ جي 99 ميمبرن موسوي جي وزارت عظميٰ خلاف ووٽ ڏنو، ۽ خامنائي هڪ تقرير ۾ چيو: «اهي 99 ماڻهو نه آهن، مون سان گڏ اسين هڪ سئو آهيون.» <ref>خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «بازخوانی یک واقعه تاریخی / رئیس‌جمهوری که مظلوم بود و به مخالفت با ولایت متهم شد»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/80674248</ref> صدارت جي ٻئي دور دوران صدر ۽ وزيراعظم جي وچ ۾ اختلاف جاري رهيا ۽ ڪجهه معاملن ۾، جهڙوڪ ڪابينا جي ميمبرن جي چونڊ ۾، وڌيڪ وڌي ويا.<ref name=" ولايتي "/> پنهنجي ستن سالن جي صدارتي دور دوران، جيڪو جنگ جي دور سان گڏ هو، هن پنهنجي گهڻين پرڏيهي ڳالهين کي امن وفدن سان ڳالهين لاءِ وقف ڪيو، جيڪي ثالثي لاءِ مقرر ڪيا ويا هئا. پنهنجي صدارت دوران، خميني جي جنگي محاذن تي وڃڻ جي مخالفت سبب، هو رڳو محدود دورا ڪندو هو. هن دور ۾ خامنه‌اي جنگي پٺڀرائي جي اعليٰ ڪائونسل جو سربراهه هو. هي ڪائونسل 1986ع ۾ جنگ جي خاص حالتن سبب قائم ڪئي وئي ته جيئن ملڪ جي وسيلن کي بهتر نموني جنگ جي خدمت ۾ استعمال ڪري سگهجي ۽ جنگي محاذن جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ فوجي ۽ وسيلن جي بهتر تنظيم ڪئي وڃي. 8 فيبروري 1988ع تي سندس استفسار جي جواب ۾ خميني اعلان ڪيو ته هن ڪائونسل جا فيصلا جنگ جي پڄاڻي تائين لازمي طور نافذ هوندا.<ref name=" ولايتي "/> 24 اپريل 1989ع تي جاري ڪيل حڪم ۾ خميني آئين جي نظرثاني واري ڪائونسل مقرر ڪئي، جيڪا 20 ميمبرن تي مشتمل هئي، جن ۾ خامنائي به پهريون نائب چيئرمين طور شامل هو، ته جيئن آئين جي نظرثاني ۽ تڪميل ڪئي وڃي. خامنائي جي اٺن سالن جي صدارتي دور دوران، ايران جي پرڏيهي پاليسي ۽ سفارتي نظام وڌيڪ سرگرم ٿيو. پنهنجي پهرين صدارتي دور ۾، 6 سيپٽمبر کان 11 سيپٽمبر 1984ع تائين هن [[شام]]، [[لبيا]] ۽ [[الجزائر]] جو دورو ڪيو؛ ۽ پنهنجي ٻئي دور ۾، 13 جنوري کان 23 جنوري 1986ع تائين هن [[پاڪستان]]، [[تنزانيا]]، [[زمبابوي]]، [[انگولا]] ۽ [[موزمبيق]] جو دورو ڪيو. هن غير وابسته ملڪن جي اٺين سربراهي اجلاس ۾ شرڪت لاءِ ٻيهر زمبابوي ([[هراري]]) جو سفر ڪيو. هن سفر دوران هن اجلاس ۾ تقرير ڪئي ۽ انهن ملڪن جي ڪجهه اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. 21 فيبروري کان 25 فيبروري 1989ع تائين هن [[يوگوسلاويا]] ۽ [[رومانيا]] جو دورو ڪيو، ۽ 9 مئي کان 16 مئي 1989ع تائين [[چين]] ۽ [[اتر ڪوريا]] جو دورو ڪيو. 22 سيپٽمبر 1987ع تي خامنائي [[گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي]] جي 42هين اجلاس ۾ شرڪت ڪئي ۽ پنهنجي تقرير ۾ [[اسلامي جمهوريه ايران]] جي بنيادي نظرين ۽ موقفن جي وضاحت ڪئي. هن سفر کي نيويارڪ ۾ رهندڙ ايراني ۽ مسلمانن ۽ عالمي صحافت طرفان ڀليڪار مليو. پرڏيهي پاليسي جي ميدان ۾ خامنائي جي ٻين قدمن ۾ [[افغانستان]]، [[عراق]] ۽ [[لبنان]] ۾ شيعه سياسي گروهن سان لاڳاپا قائم ڪرڻ، انهن جي وچ ۾ هم آهنگي پيدا ڪرڻ ۽ عراق جي اعليٰ اسلامي ڪائونسل جي قيام ۾ مدد شامل هئي. هن دور ۾ لبنان، [[فلسطين]]، عراق ۽ افغانستان ۾ اسلامي ويڙهاڪن لاءِ ايران جي حمايت ۾ اضافو ٿيو.<ref name="ولايتي"/> [[File:President Ali Khamenei in 42nd United Nations General Assembly (1).jpg|thumb|علي خامنائي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي جي 42ھي اجلاس کي خطاب ڪندي]] مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقاتون، مختلف ادارن ۽ تنظيمن جا دورا، منصوبن جي افتتاحي تقريبن ۾ شرڪت، ڪانفرنسن ۾ شرڪت ۽ صوبائي دورا، خامنه‌اي جي صدارتي دور دوران سندس ٻين سرگرمين ۾ شامل هئا. ولايتي جي چوڻ موجب، ملڪ جي مختلف صوبن ۽ علائقن ڏانهن خامنائي جا دورا مختلف طبقن جي ماڻهن سان ملاقات ڪرڻ، مقامي عملدارن جي وچ ۾ اختلاف حل ڪرڻ، جنگ سان لاڳاپيل معاملن ۽ [[پاسداران انقلاب]] ۽ فوج جي وچ ۾ سهڪار جي پيروي ڪرڻ، شهرن ۽ ڳوٺن جي عالمن ۽ بزرگن سان ملاقات ڪرڻ ۽ معاشي مسئلن ۽ مشڪلاتن جو جائزو وٺڻ جهڙين سرگرمين لاءِ هوندا هئا، جيڪي سندس مسلسل سرگرمين مان هيون.<ref name="ولايتي"/> ===ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جي سربراهي=== 30 آگسٽ 1983ع تي، خامنائي ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر ۾ پهرين وڏي تبديلي آندي ۽ روح‌ الله خميني جي حڪم ۽ پنهنجي تجويز جي بنياد تي انتظامي عملدارن کي شامل ڪري ان کي مضبوط ڪيو. ان کان پوءِ ڪجهه انتظامي عملدار، جهڙوڪ وزيراعظم، ثقافت ۽ اعليٰ تعليم جو وزير، ثقافت ۽ اسلامي ارشاد جو وزير، ۽ جهاد دانشگاھي جي چونڊيل ٻه شاگرد هن هيڊڪوارٽر ۾ شامل ڪيا ويا. يونيورسٽين جي ٻيهر کولڻ، تعليمي ادارن جي واڌ ۽ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جي سرگرمين جي واڌ کان پوءِ، خامنه‌اي روح‌الله خميني جي 10 ڊسمبر 1984ع واري پيغام جي بنياد تي هيڊڪوارٽر ۾ ٻي وڏي تبديلي آندي. هن تبديلي ۾ ثقافتي انقلاب جي هيڊڪوارٽر جو نالو تبديل ڪري ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل رکيو ويو، نئين ميمبرن جي جوڙجڪ سان ڪائونسل ٺاهي وئي ۽ صدر هن ڪائونسل جو سربراهه بڻيو. <ref name="ولايتي"/><ref name="ارنا">خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا)، «دربارهٔ شورای عالی انقلاب فرهنگی»، وبگاه ایرنا، https://www.irna.ir/news/83585931</ref> ثقافتي انقلاب جي اعليٰ ڪائونسل جو ٽيون دور 1996ع ۾، سندس اڳواڻي واري دور ۾ قائم ٿيو. هن هڪ حڪم ذريعي ڪائونسل جا نوان ميمبر مقرر ڪيا ۽ ڪائونسل جي حيثيت ۽ ذميوارين جي اهميت تي زور ڏنو<ref name="ارنا"/>. ===مجمع تشخيص مصلحت نظام جي سربراهي=== اسلامي مشاورتي اسيمبلي (پارليامينٽ) ۽ گارڊين ڪائونسل جي وچ ۾ مختلف بلن جي منظوري بابت اختلافن کان پوءِ، روح‌الله خميني ملڪ جي اڳواڻن جي خط جي جواب ۾ 6 فيبروري 1988ع (17 بهمن 1366) تي مجمع تشخيص مصلحت جي قيام سان اتفاق ڪيو. ان بنياد تي خامنه‌اي مجمع تشخيص مصلحت جو پهريون سربراهه بڻيو. هن پنهنجي صدارتي دور جي پڄاڻي تائين هي عهدو سنڀاليو.<ref name="ولايتي"/> ==سندس رھبري وارو دور== ===بطور رھبر سندس چونڊ=== [[حسين علي منتظري]] کي خميني جي جانشيني لاءِ قائم مقام اڳواڻ طور چونڊيو ويو هو. خميني جي زندگي جي آخري سالن ۾ سندس ۽ منتظري جي وچ ۾ اختلاف پيدا ٿيا ۽ منتظري کي جانشين واري حيثيت مان هٽايو ويو. [38][39][40] خميني جي وفات کان پوءِ هڪ موجوده مرجع تقليد کي چونڊڻ بابت بحث ٿيو، ۽ ان وقت صرف [[سيد محمد رضا گلپايگاني]] جو نالو پيش ٿيو، پر هن معاملي تي ڪو اتفاق نه ٿي سگهيو. [39] گڏيل قيادت (شورائي رهبري) جو خيال پڻ پيش ڪيو ويو، پر اهو ڪافي ووٽ حاصل ڪرڻ ۾ ناڪام رهيو. جڏهن فردي رهبري لاءِ خامنائي جو نالو پيش ڪيو ويو، تڏهن [[هاشمي رفسنجاني]] موجود ماڻهن جي درخواست تي خميني جا اهي بيان بيان ڪيا جيڪي نظام جي مستقبل جي رهبري لاءِ خامنائي جي صلاحيت بابت هئا. آخرڪار موجود 74 ميمبرن مان 60 ميمبرن خامنائي جي عارضي رهبري جي حق ۾ ووٽ ڏنو، جيتوڻيڪ هن پاڻ واضح طور مخالفت ڪئي ۽ پاڻ کي هن عهدي لاءِ لائق نه سمجهيو.<ref name="ولايتي"/>[41][42] 4 جون 1989ع (14 خرداد 1368) تي [[مجلس خبرگان رهبري]] خامنائي کي، جيڪو ان وقت صدر هو، ايران جي اسلامي جمهوريه جو عارضي اڳواڻ چونڊيو. [43] ولايتـي جي چوڻ موجب، خميني جي وفات کان پوءِ خامنائي جو رهبري جي عهدي تي چونڊجڻ اسلامي جمهوريه جي تاريخ جي اهم موڙن مان هڪ هو. هڪ طرف خميني لاءِ ڪنهن واضح جانشين جي چونڊ نه ٿيڻ، ۽ ٻي طرف ايران ۽ عراق جي وچ ۾ «نه جنگ ۽ نه امن» واري صورتحال ۽ عالمي طاقتن ۽ اسلامي جمهوريه جي وچ ۾ جاري دشمنين، ايران جي تاريخ جي هن دور کي خاص حساسيت ۽ اهميت ڏني.<ref name="ولايتي"/> آئين ۾ نظرثاني ۽ عوامي ريفرنڊم ٿيڻ کان پوءِ، مجلس خبرگان نئين آئين جي بنياد تي ٻيهر خامنه‌اي جي رهبري بابت ووٽنگ ڪئي ۽ اڪثريت کيس اڳواڻ چونڊيو. <ref name="ولايتي"/> ===رهبري جي دور جا واقعا=== خامنائي جي رهبري وارو دور وسيع احتجاجن سان گڏ رهيو آهي، پر هو انهن واقعن کي تسليم نٿو ڪري ۽ انهن کي دٻائڻ جو حڪم ڏئي ٿو<ref name="BBC-Protests">بی‌بی‌سی فارسی، «واکنش خامنه‌ای در سه دهه حکمرانی به اعتراضات چه بوده؟»، ۱۱ مهر ۱۴۰۱، https://www.bbc.com/persian/iran-features-63100098</ref>. 1990ع واري ڏهاڪي ۾ ايران ۾ ٿيندڙ لاڳاتار قتلن دوران، ڪجهه منحرف ۽ اسلامي جمهوريه جا مخالف وزارت انٽيليجنس جي اهلڪارن جي هٿان قتل ڪيا ويا<ref name="BBC-ChainMurders">بی‌بی‌سی فارسی، «قتل‌های زنجیره‌ای ایران، بیست سال بعد»، ۳۰ آبان ۱۳۹۷، https://www.bbc.com/persian/iran-46297953</ref>. خامنائي انهن قتلن کي تمام خراب ۽ نفرت جوڳا واقعا قرار ڏنو ۽ انهن کي غيرقانوني سڏيو<ref name="IranIntl-ChainMurders">ایران اینترنشنال، «آیت‌الله خامنه‌ای و «قتل‌های زنجیره‌ای»»، ۲۹ نوامبر ۲۰۱۸، https://old.iranintl.com/ايران/آیت‌الله-خامنه‌ای-و-قتل‌های-زنجیره‌ای</ref>. جولاءِ 1999ع ۾، اخبار سلام جي بندش خلاف احتجاجن کان پوءِ، سادن ڪپڙن ۾ ماڻهو ۽ سيڪيورٽي اهلڪار [[تھران يونيورسٽي]] جي هاسٽلن تي حملو ڪيو ۽ ڪيترن ئي شاگردن کي مارڪٽ ۽ گرفتار ڪيو. احتجاج ملڪ جي ڪيترن ئي شهرن ۾ 14 جولاءِ تائين جاري رهيا<ref name="VOA-ProtestsHistory">صدای آمریکا، «مروری بر اعتراضات مردمی پس از انقلاب اسلامی ایران؛ از مبارزه با حجاب اجباری تا مطالبات معیشتی»، بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی، https://ir.voanews.com/a/major-protests-in-iran-post-revolution/6316847.html</ref>. خامنائي جي هڪ تقرير موجب، ڪيترين اخبارن کي وڏي پيماني تي بند ڪيو ويو ۽ لڳ ڀڳ هڪ هزار صحافي بيروزگار ٿي ويا<ref name="BBC-PressClosure1999">بی‌بی‌سی فارسی. «۲۰ سالگی توقیف مطبوعات؛ "غمی که دائمی‌شد"». وبگاه بی‌بی‌سی فارسی. https://www.bbc.com/persian/iran-features-52388017</ref>. 31 جولاءِ 2018ع تي سون جي قيمتن ۾ واڌ ۽ ڊالر جي مقابلي ۾ ريال جي قدر ۾ سخت گهٽتائي سبب 2018ع جا احتجاج ٿيا<ref name="VOA-2018Protests">Voice of America, “Iran Protests Spread to 10 Cities in Widest Unrest Since January,” VOA News, 2018, https://web.archive.org/web/20190327145956/https://www.voanews.com/a/iran-protests-spread-to-10-cities-in-widest-unrest-since-january/4511936.html</ref>. نومبر 2019ع ۾ پيٽرول جي قيمت ۾ اوچتي واڌ کان پوءِ ڪيترن ئي شهرن ۾ وسيع مظاهرا شروع ٿيا، جن کي ايران جي ماڻهن جو پهريون وڏي پيماني وارو قتل عام قرار ڏنو ويو آهي. احتجاج جي ٻئي ڏينهن (16 نومبر) پارليامينٽ جي «اميد» نالي ڌڙي هڪ هنگامي بل تيار ڪيو ته پيٽرول جي قيمت ٻيهر اڳئين سطح تي آندي وڃي ۽ اهو بل ايندڙ ڏينهن پارليامينٽ جي صدارتي بورڊ کي پيش ڪرڻو هو<ref name="DW-Gasoline2019">دویچه‌وله فارسی. «خیز نمایندگان برای تک نرخی کردن بنزین؛ حرکتی سیاسی یا مردمی؟». وبگاه دویچه‌وله فارسی. https://www.dw.com/fa-ir/خیز-نمایندگان-برای-تک-نرخی-کردن-بنزین-حرکتی-سیاسی-یا-مردمی/a-51455251</ref>. پر 17 نومبر تي خامنائي جي تقرير ۽ ٽنهي رياستي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪرڻ جي زور ڏيڻ کان پوءِ، ان ڌڙي جي ترجمان اعلان ڪيو ته اسلامي جمهوريه جي اڳواڻ جي زور ڀرڻ سبب اهو بل ايجنڊا مان ڪڍي ڇڏيو ويو آهي<ref name="DW-Gasoline2019"/>. علي خامنائي پنهنجي تقرير ۾ پيٽرول جي قيمت وڌائڻ بابت ٽنهي ادارن جي سربراهن جي فيصلي جي حمايت ڪئي<ref name="IRNA-GasolineSupport">خبرگزاری جمهوری اسلامی (ایرنا). «حمایت مقام معظم رهبری از تصمیم سران سه قوه». وبگاه ایرنا. https://www.irna.ir/news/83559704</ref><ref name="Euronews-Gasoline2019">یورونیوز فارسی، «رهبر ایران با حمایت از افزایش بهای بنزین: تخریب و آتش زدن کار اشرار است»، ۱۷ نوامبر ۲۰۱۹، https://farsi.euronews.com/2019/11/17/iran-s-khamenei-backed-gasoline-price-rising-and-blames-enemies-for-sabotage-in-protests</ref>. ساڳئي وقت، پارليامينٽ جي ميمبر محمود صادقي چيو ته اڳواڻ نمائندن ڏانهن هڪ نوٽ موڪليو جنهن ۾ کين ٽنهي ادارن جي فيصلي جي مخالفت نه ڪرڻ جي هدايت ڪئي وئي<ref>صدای آمریکا، «حکم حکومتی خامنه‌ای؛ نمایندگان مجلس حتی اختیار مخالفت با افزایش سه‌برابری قیمت بنزین را هم ندارند»، ۳ آذر ۱۳۹۸، https://ir.voanews.com/a/iran-protest-parlemanto/5178897.html</ref>. رائٽرز جي 23 ڊسمبر 2019ع واري رپورٽ موجب، نومبر 2019ع جي احتجاجن شروع ٿيڻ کان ڪجهه ڏينهن پوءِ خامنائي اهلڪارن جي احتجاجن سان نمٽڻ جي طريقي تي تنقيد ڪئي ۽ اعليٰ سيڪيورٽي عملدارن ۽ ٻين حڪومتي اهلڪارن کي چيو: «اسلامي جمهوريه خطري ۾ آهي. ڪنهن به طريقي سان احتجاج ختم ڪريو. اهو منهنجو حڪم آهي.»<ref name="RadioFarda-Reuters1500">رادیو فردا. «رویترز: خامنه‌ای دستور داد «هر کار لازم است بکنید»، «۱۵۰۰» نفر کشته شدند». وبگاه رادیو فردا. https://www.radiofarda.com/a/reuters-on-khamenei-1500-protesters-killed/30339975.html</ref><ref name="VOA-Reuters1500">صدای آمریکا. «رویترز: با دستور خامنه‌ای حدود ۱۵۰۰ نفر از معترضان کشته شدند». وبگاه صدای آمریکا. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5216587.html</ref> [[علي شمخاني]] جي چوڻ موجب، خامنائي چيو ته اهي عام شهري جيڪي ڪنهن به ڪردار کان سواءِ ۽ جهيڙن جي وچ ۾ مارجي ويا، انهن کي شهيد سمجهيو وڃي<ref>بی‌بی‌سی فارسی، «موافقت رهبر ایران با 'شهید' خواندن بعضی کشته‌شدگان اعتراض‌های آبان»، ۱۳ آذر ۱۳۹۸، https://www.bbc.com/persian/iran-50659530</ref>. جنوري 2020ع ۾، [[سپاھ پاسداران انقلاب اسلامي]] جي قدس فورس جو ڪمانڊر [[قاسم سليماني]] [[بغداد]] جي بين الاقوامي هوائي اڏي تي آمريڪا جي هوائي حملي ۾ مارجي ويو<ref>United States Department of State. «U.S. Department of State». Archived from the original on 30 December 1996. Retrieved 3 January 2020. https://www.state.gov/</ref>، ۽ ان کان پوءِ ايران آمريڪا جي [[عين الاسد بيس]] تي بيلسٽڪ ميزائلن سان حملو ڪيو.<ref name="Independent-MissileAttack">ایندیپندنت فارسی. «سپاه از حمله سنگین موشکی به پایگاه هوایی آمریکا در عراق خبر داد». ۸ ژانویه ۲۰۲۰. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.independentpersian.com/node/36141</ref> سپاھ طرفان [[يوڪرين]] جي مسافر جهاز تي ميزائل حملي کي لڪائڻ کان پوءِ جنوري 2020ع جا احتجاج ٿيا، جن دوران خامنائي خلاف وڌيڪ نعرا لڳايا ويا.<ref name="RadioZamaneh-Polytechnic">رادیو زمانه. «شعار در برابر پلی‌تکنیک: مرگ بر این ولایت، این همه سال جنایت». Radio Zamaneh. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳.</ref><ref>رادیو فردا. «اعتراض‌ها به سرنگونی هواپیمای مسافربری توسط سپاه، به شهرهای مختلف کشیده شد». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/30372730.html</ref><ref>رادیو فردا. «از «این ماه ماه آخره» تا «فرمانده کل قوا، استعفا، استعفا»». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۱۶ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۹ ژانویه ۲۰۲۳. https://web.archive.org/web/20200116203424/https://www.radiofarda.com/a/slogans_iran_protests_leader_revolutionary_guards/30373178.html</ref><ref>صدای آمریکا. «ادامه اعتراضات دانشجویان به شلیک موشک به هواپیمای اوکراینی؛ دست‌کم ۴ دانشجو در اعتراضات بازداشت شدند». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://ir.voanews.com/a/iran-protests/5243237.html</ref> ان کان پوءِ خامنائي، بطور سپريم ڪمانڊر، معافي نه گهري ۽ رڳو تعزيت ڪئي ۽ سپاھ جي ڪمانڊرن جو «ماڻهن کي وضاحت ڏيڻ» تي شڪريو ادا ڪيو. هن حڪومت ۽ سپاه جي لڪائڻ واري عمل خلاف احتجاج ڪندڙن کي پرڏيهي ميڊيا جي دوکي ۾ آيل قرار ڏنو.<ref>رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲ ژانویه ۲۰۲۳. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html</ref> هن اهو پڻ چيو ته قاسم سليماني جي جنازي ۾ شرڪت ڪندڙ ايران جا ماڻهو آهن، نه اهي جيڪي جهاز حادثي جي احتجاجن دوران سندس تصويرون ڦاڙيون ۽ هن ۽ سپاه خلاف نعرا هنيا.<ref>رادیو فردا. «تشکر «او» از مسئولان شلیک به هواپیما». دریافت‌شده در ۲۷ ژانویه ۲۰۲۰. https://www.radiofarda.com/a/sixth-hour-khamenei-on-plane-shooting/30383480.html</ref> [[مھسا اميني]] جي موت کان پوءِ سيپٽمبر 2022ع کان ملڪ جي اڪثر شهرن ۾ احتجاج شروع ٿيا. گارڊين اخبار جي مطابق، اهي احتجاج انقلاب کان پوءِ حڪومت لاءِ سڀ کان وڏو چئلينج ھئا.<ref name="RadioFarda-SisterStatement">Radio Farda. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». Archived from the original on 7 December 2022. Retrieved 24 December 2022. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html</ref> ڊسمبر 2022ع ۾، خامنائي جي ڀيڻ 2022ع جي ايران بغاوت دوران خامنائي ۽ سندس «آمرانه خلافت» کان لاتعلقي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جو آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط طور پنهنجي ڪرائي جي ماڻهن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ايران جي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»<ref>رادیو فردا. «اعلام برائت خواهرِ خامنه‌ای از «خلافت مستبدانه» رهبر جمهوری اسلامی». بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۷ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۴ دسامبر ۲۰۲۲. https://www.radiofarda.com/a/ali-khamenei-s-sister-openly-opposes-her-brother-s-authoritarian-policies/32165370.html</ref> 25 نومبر 2022ع تي خامنائي احتجاجن کي دٻائڻ ۾ شامل بسيج فورسن جي واکاڻ ڪندي چيو: «بسيجي ثقافت گمنام مجاهدن جي ثقافت آهي، جيڪي بغير ڪنهن اميد جي ۽ خطرو کڻي پنهنجي سڄي وجود کي ملڪ جي خدمت لاءِ وقف ڪن ٿا ۽ ٻين کي بچائڻ لاءِ پاڻ مظلوم بڻجن ٿا، جيئن تازين واقعن ۾ بسيجي ميدان ۾ مظلومانه طور موجود هئا ته جيئن قوم فساد ڪندڙن ۽ غافل يا ڪرائي جي عنصرن جي ڪري مظلوم نه ٿئي.»<ref>صدای آمریکا. «خامنه‌ای از شبه نظامیان بسیجی موظف به سرکوب معترضان تمجید کرد». ۲۶ نوامبر ۲۰۲۲. بایگانی‌شده از روی نسخه اصلی در ۴ دسامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://www.darivoa.com/a/6851114.html</ref> 2022ع جي ايران بغاوت جي ڏهين هفتي ۾ خامنائي احتجاجن کي فساد قرار ڏنو ۽ ڌمڪي ڏني ته «شرارت جو ڄار» ختم ڪيو ويندو ۽ احتجاج ڪندڙن کي سندن ڏوهن مطابق سزا ڏيڻ جو مطالبو ڪيو.<ref>صدای آمریکا. «دهمین هفته اعتراض‌های سراسری؛ خامنه‌ای: «بساط شرارت» جمع خواهد شد». ۱۹ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-khamenei-threatens-protesters/6841481.html</ref> خامنائي جي «شرارت جو ڄار ختم ڪرڻ» واري حڪم کان پوءِ، ايران جي اولهه وارن علائقن، خاص طور تي [[ڪردستان صوبو، ايران|ڪردستان]]، [[ڪرمان شاه صوبو، ايران|ڪرمان شاہ]] ۽ [[اولھ آذربائيجان صوبو، ايران|اولھ آذربائيجان]] صوبن ۾ سرڪاري فورسن جي ڪارروائين ۾ نمايان واڌ ٿي، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 400 احتجاج ڪندڙ شهري سيڪيورٽي فورسن جي هٿان مارجي ويا.<ref>صدای آمریکا. «سازمان‌های حقوق‌بشری: حدود ۵۰ معترض طی یک هفته در کردستان، کرمانشاه و آذربایجان‌غربی کشته شدند». ۲۱ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ مارس ۲۰۲۵. https://ir.voanews.com/a/iran-kurdistan-protests/6843762.html</ref> اسرائيل ۽ حماس جي جنگ کان پوءِ، خامنائي 10 آڪٽوبر 2023ع تي [[امام علي آفيسر يونيورسٽي]] ۾ چيو: «اسان هوشيار منصوبه سازن ۽ فلسطيني نوجوانن جي پيشاني ۽ بازو کي چميون ٿا، پر جيڪي چون ٿا ته تازو واقعو غير فلسطيني ماڻهن جو ڪم آهي، اهي غلط حساب لڳائي رهيا آهن.» ساڳئي ڏينهن پنهنجي سوشل ميڊيا اڪائونٽ تي هن حملي جي پهرين ڏينهن لکيو: «اسان چيو هو ته اسان اوهان وٽ اينداسين.» ۽ [[ايڪس، سوشل ميڊيا|ايڪس]] (Twitter) تي هڪ پوسٽ ۾ لکيو: «صهيوني حڪومت فلسطين جي ماڻهن ۽ علائقي ۾ مزاحمتي قوتن جي هٿان ختم ٿي ويندي.»<ref>صدای آمریکا. «علی خامنه‌ای حملات حماس را «حماسه» نامید و از طراحان آن تقدیر کرد». ۱۰ اکتبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۲۵ دسامبر ۲۰۲۳. https://ir.voanews.com/a/ali-khamenei-called-the-attacks-of-hamas-epic-and-praised-its-designers/7304168.html</ref> سيد [[حسن نصرالله]] جي قتل جي خبر اچڻ کان هڪ ڏينهن پوءِ، [[رائيٽرز ايجنسي|رائٽرز]] ڄاڻايل ذريعن جي حوالي سان رپورٽ ڏني ته ايران جو اڳواڻ علي خامنائي «سخت سيڪيورٽي انتظامن» هيٺ «هڪ محفوظ هنڌ» تي منتقل ڪيو ويو آهي. اهو پهريون ڀيرو هو جو چيو ويو ته [[بنيامين نتنياهو]] جي ڌمڪين کان پوءِ کيس محفوظ هنڌ تي منتقل ڪيو ويو. ڪجهه ڏينهن بعد خامنائي [[امام خميني حسينيه]] ۾، جيڪو سندس عوامي ملاقاتن جو معمولي هنڌ آهي، تقرير ڪئي ۽ «آمريڪا ۽ اولهه وارن ملڪن» کي «امن جا ڪوڙا دعويدار» قرار ڏنو، جن جو «علائقي [وچ اوڀر] مان شر گهٽجڻ گهرجي».<ref>Wintour, Patrick. «Iran braces for Israeli strikes as supreme leader calls for west to leave Middle East». The Guardian. ۲ اکتبر ۲۰۲۴. دریافت‌شده در ۲ اکتبر ۲۰۲۴. https://www.theguardian.com/world/2024/oct/02/iran-braces-israeli-strikes-supreme-leader-west-leave-middle-east</ref><ref>دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای. «دیدار نخبگان و استعدادهای برتر علمی با رهبر انقلاب». ۱۱ مهر ۱۴۰۳. دریافت‌شده در ۱۱ مهر ۱۴۰۳. https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=57741</ref>. ===ايران–اسرائيل جنگ=== 13 جون 2025 (۲۳ خرداد ۱۴۰۴) تي [[اسرائيل]]، [[اسرائيلي دفاعي فوج]] ۽ [[موساد]] جي ذريعي ايران اندر فوجي هدفن ۽ ايٽمي تنصيبات خلاف وسيع فوجي حملا شروع ڪيا. انهن حملن دوران ايران جي اعليٰ فوجي آفيسرن ۽ ايٽمي سائنسدانن کي به نشانو بڻايو ويو. انهن حملن کان پوءِ، رپورٽن موجب، [[علي خامنائي]] هڪ زيرزميني محفوظ هنڌ تي منتقل ٿي ويو ۽ حفاظتي سببن ڪري اليڪٽرانڪ رابطي جا وسيلا استعمال ڪرڻ کان پاسو ڪيو. 26 جون 2025 تي خامنائي هڪ رڪارڊ ڪيل بيان جاري ڪيو جنهن ۾ هن اعلان ڪيو ته ايران اسرائيل ۽ آمريڪا خلاف جنگ ۾ ڪامياب ٿيو آهي. ان بيان جي جواب ۾ آمريڪا جي صدر [[ڊونلڊ ٽرمپ]] سماجي نيٽ ورڪ «[[ٽروٿ سوشل]]» تي بيان جاري ڪيو ۽ خامنائي جي دعويٰ کي رد ڪندي چيو ته ايران جي فتح بابت بيان حقيقتن جي ابتڙ آهي ۽ هن ايران تي پابندين ۾ نرمي بابت ڪوششن کي روڪي ڇڏيو آهي. ڪجهه هفتن تائين عوامي منظرنامي کان غائب رهڻ کان پوءِ، خامنائي 5 جولاءِ 2025 (۱۴ تير ۱۴۰۴) تي [[محرم]] جي موقعي تي [[حسينيه امام خميني]] ۾ هڪ مذهبي تقريب ۾ ظاهر ٿيو، جيڪو جنگ کان پوء سندس پهريون عوامي ظهور قرار ڏنو ويو. ===ايران جا 2025ع وارا فساد=== 2025 جي ايراني فسادن جي ردعمل ۾، خامنائي پنهنجي عوامي بيانن ۾ چيو ته احتجاج ڪندڙن جا ڪيترائي معاشي مسئلا ـ جهڙوڪ مهانگائي، ريال جي قيمت ۾ گهٽتائي ۽ واپارين کي پيش ايندڙ مشڪلاتون ـجائز آهن، پر هن «احتجاج ڪندڙن» ۽ «فساد ڪندڙن» ۾ فرق ڪيو ۽ چيو: «فساد ڪندڙ کي پنهنجي جاءِ تي ويهارڻ گهرجي.» نيو يارڪ ٽائيمز جي صحافي فرناز فصيحي موجب، وچ اوڀر ۾ آمريڪي فوجي موجودگي وڌڻ کان پوءِ فيبروري 2024ع (بهمن ۱۴۰۴) ۾ خامنائي [[علي لاريجاني]] کي وسيع اختيار ڏنا. خامنائي لاريجاني ۽ ڪجهه سياسي ۽ فوجي ويجهن ماڻهن کي هدايت ڪئي ته جيڪڏهن آمريڪا سان ممڪن جنگ يا سندس موت ٿئي ته اسلامي جمهوريه قائم رهي. ڇهن اعليٰ آفيسرن ۽ پاسداران انقلاب جي ميمبرن موجب، خامنائي هر فوجي ڪمانڊ ۽ سرڪاري عهدن لاءِ، جيڪي هو پاڻ مقرر ڪندو آهي، جانشيني جا چار سطح مقرر ڪيا. هن سڀني قيادتي عهدن تي ويٺلن ماڻهن کي به چيو ته چار متبادل ماڻهو نامزد ڪن ۽ ذميواريون اعتماد وارن محدود ماڻهن جي دائري ۾ ورهائن ته جيئن جيڪڏهن سندس سان رابطو ٽٽي وڃي يا هو مارجي وڃي ته به فيصلا جاري رهن.<ref>Fassihi, Farnaz. "Inside Iran's Preparations for War and Plans for Survival". The New York Times. 22 February 2026. Retrieved 22 February 2026. https://www.nytimes.com/2026/02/22/world/middleeast/iran-larijani-khamenei-pezeshkian.html</ref> === تعليم جو واڌارو === علي خامنائيءَ سائنس ۽ ٽيڪنالاجي جي شعبي ۾ ايران جي نوجوانن کي گھڻو اڳيان آندو.<ref name="الطاف"/> هن جو اهو چوڻ ھيو تہ ”زمين هيٺ دٻيل تيل ۽ گئس جو ذخيرو آخر تہ هڪ ڏينھن ختم ٿي ويندو. ان ڪري هينئر کان ئي اسان کي [[نيوڪليئر ٽيڪنالاجي]] جو علم حاصل ڪرڻ کپي ۽ ان مان فائدا حاصل ڪرڻ کپن.“ ==خاندان== خامنائي جو پيءُ، [[سيد جواد خامنائي]]، ۽ سندس ڏاڏو [[سيد حسين خامنائي]] آذري نسل جا عالم هئا جيڪي [[نجف]] ۾ رهندا هئا، ۽ سندس ابن ڏاڏن مان هڪ [[تفرش]] کان [[آذربائيجان]] ڏانهن لڏي ويو هو. سيد حسين خامنائي نجف جي حوزي علميه جي مشهور فقيهن ۽ استادن مان شمار ٿيندو هو. سيد حسين [[تبريز]] جي طالبیه مدرسه ۾ به درس ڏيندو هو ۽ ان شهر جي جامع مسجد جو امام پڻ رهيو.<ref name="ولايتي"/> سيد جواد خامنائي نجف ۾ ڄائو ۽ ننڍپڻ ۾ نجف کان تبريز منتقل ٿيو. نجف ۾ حوزي جا ابتدائي درس مڪمل ڪرڻ کان پوءِ ايران واپس اچي [[مشهد]] ۾ رهيو، جتي تدريس سان گڏ مشهد جي صديقي بازار مسجد ۽ مسجد گوهرشاد ۾ امام جماعت جي حيثيت سان خدمتون سرانجام ڏنيون. سندس چاچو سيد محمد خامنائي ۽ سندس ماسڙ محمد خياباني ايران جي مشروطه تحريڪ جا حامي هئا.<ref name="ولايتي"/><ref>{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی8 |عنوان=خویشاوندان آیت‌الله خامنه‌ای چه کسانی هستند |ناشر=بی‌بی‌سی فارسی |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> سندس ماءُ خديجه ميردامادي هئي، جيڪا سندس رهبري شروع ٿيڻ کان ٻه مهينا پوءِ وفات ڪري وئي. هوءَ هاشم ميردامادي جي ڌيءَ هئي، جيڪو اصل ۾ [[اصفهان]] جو هو ۽ مشهد ۾ رهندو هو.<ref>{{حوالو:سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا21 |عنوان=زندگی‌نامه آیت الله خامنه ای (بخش نخست)- تولد و والدین |ناشر=رادیو فردا |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> سيد جواد خامنائي پنهنجي پهرين شادي مان ٽن ڌيئرن علويه، بتول ۽ فاطمه سلطان جو پيءُ هو، جيڪي سڀ فوت ٿي چڪيون آهن. پهرين زال جي وفات کان پوءِ هن خديجه ميردامادي سان شادي ڪئي، جنهن مان کيس چار پٽ سيد محمد، سيد علي، سيد هادي ۽ سيد حسن ۽ هڪ ڌيءَ [[بدري سادات]] پيدا ٿيا. سيد محمد، وڏو ڀاءُ، آئين ساز ماهرن جي اسيمبلي جو ميمبر هو. هو [[اسلامي مجلس شورا]] جي پهرين ۽ ٻي دور ۾ مشهد جو نمائندو رهيو. نمائندگي دوران سندس مٿان قاتلاڻو حملو ٿيو پر هو بچي ويو. هو [[بنياد حڪمت اسلامي صدرا]] جو سربراهه آهي.<ref>رادیو فردا، «زندگی‌نامه آیت‌الله خامنه‌ای (بخش دوم)- معرفی برادران و خواهران»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFرادیوفردا22، حاصل ڪيل 2026.</ref> سيد هادي، ننڍو ڀاءُ، پڻ روحاني ۽ سياسي ڪارڪن آهي ۽ مجمع روحانيون مبارز جو ميمبر آهي. هن 2000ع ۾ حيات نو نالي اخبار جاري ڪئي، جيڪا بعد ۾ هڪ توهين آميز ڪارٽون سبب عدالت ويژه روحانيت (ديني عالمن) جي حڪم سان بند ڪئي وئي.<ref>صدای آمریکا، «توضیحات هادی خامنه‌ای در مجلس راجع به کاریکاتور اهانت‌آمیز»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFصدای_آمریکا2، حاصل ڪيل 2026.</ref><ref>بی‌بی‌سی فارسی، «کاریکاتور روزولت در ایران بحران آفرید»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFبی‌بی‌سی9، حاصل ڪيل 2026.</ref> سندس سڳي ڀيڻ بدري سادات، [[علي تهراني]] جي زال آهي. ڊسمبر 2022 ۾، ايران جي 2022 واري گوڙ دوران، [[بدري سادات]] خامنائي ۽ سندس «[[مستبدانه خلافت]]» کان علحدگي جو اعلان ڪيو ۽ چيو: «منهنجو ڀاءُ ايران جي ماڻهن جي آواز نٿو ٻڌي ۽ غلط نموني پنهنجن ڪرائيدارن ۽ فائدو وٺندڙن جي آواز کي ماڻهن جو آواز سمجهي ٿو.»[99] تهراني 1979 واري انقلاب دوران سرگرم روحاني هو، جيڪو بعد ۾ مجاهدين خلق تنظيم سان وابسته ٿيو ۽ عراق هليو ويو. هو 1995 ۾ پنهنجي خاندان سان گڏ ايران واپس آيو.<ref>نیویورک تایمز، «خواهر رئیس‌جمهور ایران برای پیوستن به شوهرش در عراق از کشور گریخت»، سید_علی_خامنه‌ای#CITEREFنیویورک_تایمز1، حاصل ڪيل 2026.</ref> سيد حسن، جيڪو واحد غير روحاني ڀاءُ آهي، وزارت نفت ۾ انتظامي خلاف ورزين جي جاچ بورڊن جو سربراهه، انهن بورڊن ۾ وزير نفت جو نمائندو، ۽ فلم نمائش لائسنس ڪائونسل جو ميمبر رهيو آهي.<ref>{{حوالو ويب |url=https://www.mashreghnews.ir/news/253025/اعضای-شورای-نمایش-معرفی-شدند |عنوان=اعضای شورای نمایش معرفی شدند |ناشر=مشرق نیوز |ويب سائيٽ=mashreghnews.ir |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref> ===زال ۽ ٻار=== خامنائي 1964 جي شروعاتي سرءُ ۾ [[منصوره خجسته باقرزاده]] سان شادي ڪئي.<ref>مشرق. «ماجرای ازدواج سیدعلی/ خطبه عقد را چه کسی خواند؟». ۸ آذر ۱۳۹۱. https://www.mashreghnews.ir/news/172679/ماجرای-ازدواج-سیدعلی-خطبه-عقد-را-چه-کسی-خواند، حاصل ڪيل ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۴.</ref><ref>اسپوتنیک. «همسران رؤسای جمهور ایران -- منصوره خجسته باقرزاده». bokroom.ir. [مرده ڪڙي] https://bokroom.ir/news/31729/کتاب-شناسی-امام-رضا-ع، حاصل ڪيل 2026.</ref> هوءَ مشهد جي هڪ مذهبي واپاري خاندان ۾ پرورش پاتي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> خامنائي جي چوڻ موجب، هن ڪڏهن به سرڪاري سياسي سرگرمي ۾ حصو نه ورتو آهي. البت هوءَ عام طور ايران–عراق جنگ ۾ مارجي ويل ماڻهن جي خاندانن سان ملاقاتون ڪندي آهي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> سندس ڪا به سرڪاري تصوير ميڊيا ۾ شايع نه ڪئي وئي آهي.<ref>ایسنا (۱۳۹۳). «همه همسران رؤسای جمهور ایران». isna.ir https://www.isna.ir/fa/news/93072714902/همه-همسران-رؤسای-جمهور-ایران-تصاویر، حاصل ڪيل 2026.</ref> خامنائي جا ڇهه ٻار آهن، ٻه ڌيئرون ۽ چار پٽ. ڌيئرن جا نالا بشریٰ ۽ هدیٰ آهن، ۽ پٽن جا نالا مصطفیٰ، مجتبیٰ، مسعود (محسن) ۽ ميثم آهن. سيد مصطفیٰ، وڏو پٽ، گهڻو ڪري حوزي تعليم ۾ مصروف آهي. [[سيد مجتبیٰ خامنائي]] پنهنجي پيءُ وانگر ايران–عراق جنگ ۾ محاذ تي ويو ۽ ڪيترين ڪارروائين ۾ شرڪت ڪئي. سندس [[بسيج]] ۽ سپاه پاسداران سان ويجها لاڳاپا آهن. مجتبیٰ خامنائي کي مستقبل جي رهبري لاءِ ممڪن اميدوارن مان هڪ سمجهيو ويندو ھو. آگسٽ 2022 جي وچ ڌاري مير حسين موسوي به رهبري جي موروثي ٿيڻ بابت خبردار ڪيو. مجلس خبرگان رهبري انهن رپورٽن کي رد ڪيو ۽ انهن کي افواهه قرار ڏنو. سيد مسعود، جيڪو محسن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو، [[جامعه مدرسين قم]] جو ميمبر آهي. هو گهڻو ڪري پنهنجي پيءُ جي يادگيرين کي گڏ ڪرڻ ۽ سندس ويب سائيٽ هلائڻ ۾ مصروف آهي. خامنائي پنهنجي پٽن کي معاشي سرگرمين يا سرڪاري عهدن رکڻ کان منع ڪيو ھو. ==علمي سرگرميون== ===تدريس=== خامنائي مشهد ۾ رهائش جي زماني کان تدريس جي ڪم ۾ مصروف رهيو آهي. شروعات ۾ هن حوزي جي اعليٰ سطحن تي تدريس ڪئي — جنهن ۾ رسائل، مڪاسب ۽ ڪفایه ڪتابن جي تدريس شامل هئي. انقلاب کان پوءِ، پنهنجي صدارت واري دور دوران به هن تفسير قرآن جي تدريس جاري رکي. 1990 کان وٺي هن درس خارج فقه پڙهائڻ شروع ڪيو.<ref name="ولايتي"/> هن هن وقت تائين جهاد ۽ قصاص جهڙا موضوع پڙهايا آهن ۽ هن وقت مڪاسب محرمه (حرام واپار يا ممنوع معاملن) جي تدريس ڪري رهيو آهي. سندس ڪلاسن ۾ لڳ ڀڳ 500 شاگرد شرڪت ڪندا آهن.<ref>رادیو فردا. «درس خارج فقه آیت‌الله خامنه‌ای و تربیت تکنیسین‌های دیوانسالاری مذهبی». radiofarda.com https://radiofarda.com/a/f35_Khamenei_Seminary_Com/2030152.html، حاصل ڪيل 2026.</ref> ===مرجعيت (ديني اختيار)=== ڊسمبر 1994 ۾، محمد علي اراڪي — جيڪو ان وقت جي مراجع تقليد مان هڪ هو — جي وفات کان پوءِ ايندڙ مرجع تقليد جو سوال اٿاريو ويو. ان وقت ڪجهه روحاني عالمن جهڙوڪ [[يوسف صانعي]]، [[فاضل لنڪراني]]،<ref name="ولايتي"/> [[هاشمي شاهرودي]]، [[تسخيري]]، [[جلال الدين طاهري]]، [[رضا استادي]]، [[محمد باقر حڪيم]]، [[حسين راستي ڪاشاني]]، [[هادي روحاني]] ۽ [[محمد مؤمن]]<ref name="ولايتي"/> سندس مرجعيت جي صلاحيت جي تصديق ڪئي.<ref>صالحات. «اعلمیت یا اصلح بودن تقلید از خامنه‌ای». https://web.archive.org/web/20190112195249/http://salehat.ir/index.php/component/content/article/96-khamenei/feghahat/144--1373-v15-144، حاصل ڪيل 2026.</ref> قم جي جامعه مدرسين ۽ تهران جي جامعه روحانيت مبارز پڻ مرجعيت لاءِ اهل ماڻهن جي هڪ فهرست جاري ڪئي، جنهن ۾ خامنائي جو نالو به شامل هو.<ref name="ولايتي"/> ٻئي طرف، ڪجهه شيعه عالمن جهڙوڪ [[حسين علي منتظري]]، [[سيد محمد حسين فضل الله]]، [[احمد آذري قمي]]، ۽ [[ابوالقاسم خز علي]] کيس [[مرجعيت]] لاءِ اهل نه سمجهيو. [[محسن ڪديور]] جي چوڻ مطابق، ڊسمبر 1994 ۾ طاهري خرم آبادي ۽ مؤمن قمي خامنائي جي چونڊ جي وقت احتجاج طور جامعه مدرسين جي اجلاس مان نڪري ويا، جيتوڻيڪ مؤمن بعد ۾ هن ڳالهه جي ترديد ڪئي.<ref>سایت شخصی کدیور. «مخالفان مرجعیت رهبری در جامعهٔ مدرسین». حاصل ڪيل 2026.</ref> مؤمن ٻين اٺ ماڻهن سان گڏ خامنائي جي نون رڪني فتوٰي ڪائونسل جو ميمبر هو، جيڪا سيد محمود شاهرودي سان گڏ فقهي بحثن ذريعي خامنائي کي فقهي مباحث سيکاريندي هئي. خامنائي جي استفتائن جي پهرين ڪتاب جو نالو درر الفوائد فی أجوبة القائد هو، جيڪو 1992 ۾ شايع ٿيو. آبراهاميَن جي مطابق، جڏهن «حجت الاسلام» خامنائي ايران جو رهبر چونڊيو ويو، تڏهن سرڪاري ميڊيا کيس ۽ اڪبر هاشمي رفسنجاني کي «آيت الله» طور متعارف ڪرايو. حسين باستاني پنهنجي رپورٽ ۾ خامنائي کي نئين رهبر طور مستحڪم ڪرڻ ۽ کيس آيت الله جو لقب ڏيڻ کي سندس قيادت جي شروعاتي دور ۾ هڪ ميڊيا مهم جو نتيجو قرار ڏئي ٿو. خامنائي جي رهبر طور چونڊ تڪراري هئي، ۽ اهو تڪرار ان وقت شروع ٿيو جڏهن خامنائي پاڻ فقهي دليلن جي بنياد تي پنهنجي چونڊ جي سخت مخالفت ڪئي. آئين جي آرٽيڪل 109 مطابق — 1989 جي آئيني ريفرنڊم کان اڳ — رهبر لاءِ هڪ شرط اهو هو ته وٽس فتويٰ ڏيڻ ۽ مرجعيت لاءِ ضروري علمي ۽ تقوائي صلاحيت هجي، جيڪا ان وقت خامنائي وٽ موجود نه هئي. خميني آئين ۾ ترميم ڪرڻ جي گهر ڪئي، جنهن لاءِ آئين جي نظرثاني لاءِ هڪ ڪائونسل قائم ڪئي وئي. هن 29 اپريل 1989 تي علي مشڪيني — آئين نظرثاني ڪائونسل جي سربراهه — کي لکيل خط ۾ لکيو: {{quote|... رهبر لاءِ مرجعيت جي شرط ضروري ناهي. هڪ عادل مجتهد، جيڪو سڄي ملڪ جي مجلس خبرگان طرفان منظور ٿيل هجي، ڪافي آهي.»|}} ===تصنيفون=== خامنائي پنهنجي ديني شاگردي واري دور کان لکڻ ۽ تصنيف ڪرڻ شروع ڪيو. اسلامي انقلاب کان اڳ هن ڪيترائي ڪتاب تصنيف ڪيا، جن ۾ شامل آهن: [[علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب، (ڪتاب)|علم رجال جا چار بنيادي ڪتاب]]، [[قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو، (ڪتاب)|قرآن ۾ اسلامي فڪر جو مجموعي خاڪو]] ۽ [[پيشوائي صادق، (ڪتاب)|پيشوائي صادق]]. ٻين تصنيفن ۾ شامل آهن: [[گفتار در باب صبر (ڪتاب)|گفتار در باب صدر]]، [[وحدت ۽ تهذيب (ڪتاب)|وحدت ۽ تھذيب]]، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ هنر، دين کي صحيح طرح سمجهڻ، مجموعه پيام، شيعه امامن جون جدوجهدون، خدا جي وحدت جو ذات، قرآن ڏانهن واپسي جي ضرورت، امام سجاد، امام رضا ۽ سندس ولي عهد ٿيڻ سان نسبت<ref>{{حوالو ڪتاب |آخري=Hovsepian-Bearce |پهريون=Yvette |عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |ناشر=Routledge |جاءِ=Abingdon, Oxon |سال=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |صفحو=103 }}</ref> وغيره. ساڳئي دور ۾ هن ڪجهه ڪتاب ترجمو ڪري شايع ڪيا، جن ۾ پنهنجي تحقيق به شامل ڪئي، جن مان ڪجهه هي آهن: [[اسلام جي دائري ۾ مستقبل (سيد قطب)]]<ref>{{حوالو ڪتاب |آخري=Hovsepian-Bearce |پهريون=Yvette |عنوان=The Political Ideology of Ayatollah Khamenei: Out of the Mouth of the Supreme Leader of Iran |ناشر=Routledge |جاءِ=Abingdon, Oxon |سال=2016 |isbn=978-1-138-81310-6 |صفحو=70 }}</ref>، صلح امام حسن (رازي آل ياسين جو لکيل)، ۽ هندوستان جي آزادي جي تحريڪ ۾ مسلمان (عبدالمنعم نمر جو لکيل).<ref name=" ولايتي "/> هڪ ٻي تصنيف مغربي تمدن خلاف فرد جرم آهي. ان کان علاوه سندس تقريرن جي مجموعن مان به ڪيترائي ڪتاب ترتيب ڏنا ويا آهن، جن ۾ شامل آهن: انسان 250 ساله، ثقافتي يلغار، غنا، آيت الله خامنائي جي نظر ۾ فلسطين، ۽ ٻه مجاهد امام. مغربي نوجوانن ڏانهن خط خامنائي مغربي ملڪن جي نوجوانن ڏانهن ٻه کليل خط شايع ڪيا. انهن مان پهريون خط جنوري 2015 ۾ شايع ٿيو ۽ ٻيو خط 29 نومبر 2015 تي شايع ٿيو. اهي ٻئي خط سندس سماجي ميڊيا اڪائونٽن جهڙوڪ ٽوئيٽر، فيسبڪ ۽ انسٽاگرام ذريعي جاري ڪيا ويا. جون 2024 ۾، اسرائيل–غزه جنگ خلاف يونيورسٽي ڪيمپسز ۾ ٿيندڙ احتجاجن جي حمايت ۾، خامنائي آمريڪا جي يونيورسٽين ۾ فلسطيني ماڻهن جي حمايت ڪندڙ شاگردن ڏانهن پڻ هڪ خط جاري ڪيو. هن انهن کي «محاذ مقاومت» جو حصو قرار ڏنو. هن خط جي ردعمل ۾ ڪجهه ماڻهن ايران جي اختيارين جي شاگردن جي احتجاجن بابت پاليسين کي ٻٽي معيار قرار ڏنو ۽ ايران ۾ شاگردن جي دٻاءُ جا مثال پيش ڪيا. علي خامنائي جا ڪيترائي ڪتاب ۽ مضمون لکيل آهن جن مان ڪجهہ انگريزي ۾ بہ ترجمو ٿيل آهن.<ref name="الطاف"/> سندس تقريرن ۽ پيغامن جا نو واليوم تعليمي ادارن ۾ پڙهايا بہ وڃن ٿا. عرب ليکڪن سيد قطب، رضي الياسين ۽ عبدالمنيم ناصري جا ڪجهہ ڪتاب علي خامنائي عربي مان فارسي ۾ پڻ ترجمو ڪيا.<ref name="الطاف"/> ==ثقافتي سرگرميون== خامنائي ثقافت کي ملڪ جي بنيادي ترين مسئلن مان هڪ سمجهي ٿو. هن ثقافتي خطرن ۽ نقصانن کي «ثقافتي يلغار»، «ثقافتي شبيخون»، «ثقافتي لٽ مار»، «ثقافتي ناٽو» ۽ «نرم خطرو» جهڙن اصطلاحن سان بيان ڪيو آهي.<ref name=" ولايتي "/> هن انهن خطرن جي مقابلي لاءِ «جهاد تبيين» ۽ «ترڪيب يافته جنگ» جهڙن تصورن تحت مقابلي جي اپيل ڪئي آهي. ===تنظيمون=== [[مجمع جهاني اهل بيت]]، [[جامعة المصطفی العالميه]]، [[بنياد دائرة المعارف اسلامي]]، [[بنياد حفظ آثار و نشر ارزش‌هائي دفاع مقدس]]، [[مجمع جهاني تقريب مذاهب اسلامي]]، [[شورائی عالي فضائي مجازي]]، ۽ [[شورائي عالی قرآن]] اهي ثقافتي تنظيمون آهن جيڪي خامنائي طرفان قائم ڪيون ويون. ===ادب=== خامنائي ادبي اسلوبن کان واقف ھو ۽ ننڍپڻ کان وٺي ناولن ۽ ڪهاڻين پڙهڻ ۾ دلچسپي رکندو رهيو، ۽ هن دنيا جي ڪيترن ئي مشهور ناولن ۽ ڪهاڻين جو مطالعو ڪيو. هي دلچسپي دنيا جي وڏن اديبن جي ناولن ۽ ادبي ڪتابن سان گڏ اوڀر ۽ اولهه جي قومن جي تاريخ ۽ ثقافت جي مطالعي سان جاري رهي. فارسي ٻولي جي اهميت ۽ حيثيت بابت خامنائي جو خيال آهي ته جيڪو به انسان انساني علم ۽ معارف ۾ دلچسپي رکي ٿو، ان کي فارسي ٻولي کي خاص حيثيت ڏيڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته هن ٻولي دنيا جي وڏي جغرافيائي علائقي کي پنهنجي معنوي اثر هيٺ آندو آهي ۽ پنهنجي بلاغت جي طاقت سان قومن جي دلين ۾ جاءِ ٺاهي آهي ۽ انهن لاءِ ثقافت، دين، علم ۽ تهذيب آندي آهي<ref name="ولايتي"/>. 2019 ۾ خامنائي چيو ته هو فارسي ٻولي بابت فڪرمند آهي، ڇاڪاڻ ته فارسي ٻولي آهستي آهستي ڪمزور ٿي رهي آهي. هن اهو به چيو ته سرڪاري نشريات ڪڏهن صحيح ٻولي کي فروغ ڏيڻ بدران پرڏيهي لفظ ۽ اصطلاح استعمال ڪن ٿيون. ===شاعري=== جڏهن خامنائي مشهد شهر ۾ هو ته هو ادبي انجمنن جهڙوڪ [[انجمن ادبي فردوسي]] ۽ [[انجمن ادبي فرخ]] جو ميمبر رهيو ۽ هن شاعري به ڪئي آهي. ڪجهه عرصي لاءِ هن وٽ هڪ نوٽ بڪ هوندي هئي جنهن جو نالو هن «سفینه غزل» رکيو هو، جنهن ۾ هو نيون شاعريون لکي رکندو هو جيڪي کيس پسند اينديون هيون. سندس آخري گرفتاري دوران [[ساواڪ]] سندس شاعري وارو دفتر ضبط ڪري ورتو ۽ ڪڏهن به واپس نه ڪيو. سندس شاعري ۾ تخلص «امين» آهي<ref name="ولايتي"/>. نموني طور هڪ شعر: {{quote|ڪاش مان به جنون جي محفل ۾ ٿورو ترسيو هجان ها، ۽ ان جادو ڀري پيالي مان پنهنجا چپ به تر ڪيا هجان ها. هزارين خواهشون راهه ۾ آهن، دل مشتاق ۽ مان حيران، مان پنهنجي اندر ڏانهن ويندڙ رستو ڪيئن ڳولي سگهان ها.|<ref>{{حوالو ويب |url=https://farsi.khamenei.ir/news-content?id=35791 |عنوان=مطروحه‌ای از رهبر انقلاب برای شاعران مذهبی‌سرا |ناشر=خامنه‌ای دات‌آی‌آر |ويب سائيٽ=Khamenei.ir |ٻولي=فارسي |حاصل ڪيل=2026 }}</ref>|}} تسنيم نيوز ايجنسي جي مطابق، شاعرن ۽ خامنائي جون ملاقاتون سندس صدارت واري دور کان ٿينديون رهيون آهن ۽ رهبري دوران به جاري رهيون. تسنيم جي چوڻ مطابق، رمضان جي مهيني جي وچ ۾ هر سال ٿيندڙ شاعرن جي ملاقات ادبي حلقن ۾ هڪ پراڻي روايت بڻجي چڪي آهي. نسيم آن لائن جي مطابق، ڪجهه ماڻهو انهن گڏجاڻين کي هڪ طرفي ۽ حڪم تي ٻڌل عمل سمجهن ٿا، جنهن موجب شاعرن کان توقع ڪئي ويندي آهي ته هو سندس هدايتن تي عمل ڪن. تسنيم نيوز ايجنسي رپورٽ ڏني آهي ته انهن گڏجاڻين ۽ پڙهيل شاعري بابت ڪيترائي ڪتاب جهڙوڪ شب شاعران بی‌دل ۽ با کاروان شعر فارسی لکيا ويا آهن. ايراني شاعرن کان علاوه افغانستان، تاجڪستان، پاڪستان، آذربائيجان، عراق، هندستان، يوڪرين ۽ ترڪي جا شاعر به انهن گڏجاڻين ۾ شرڪت ڪري شاعري پڙهي چڪا آهن. ترڪي، عراق ۽ آذربائيجان جي ٽن شاعرن کان سواءِ، باقي شاعرن پنهنجي شاعري فارسي ٻولي ۾ پڙهي<ref>نسیم آنلاین. «رسانه‌های خارجی دربارهٔ علاقه آیت‌الله خامنه‌ای به شعر و ادبیات چه می‌گویند؟». ۳۰ فروردین ۱۴۰۰. http://nasimonline.ir/Content/Detail/2041365/رسانه-های-خارجی-درباره-علاقه-آیت-الله-خامنه-ای-به-شعر-و-ادبیات-چه-می-گویند، حاصل ڪيل 2026.</ref>. ==اندروني ۽ خارجي سياست== ===اندروني سياست=== هن دور ۾ اندروني سياست پنجين صدارتي چونڊن ۽ آئين جي ترميم بابت ريفرنڊم سان شروع ٿي. خامنائي جي رهبري جي شروعات کان وٺي هينئر تائين نو حڪومتون قائم ٿي چڪيون آهن.<ref name=" ولايتي"/>. هاشمي رفسنجاني ۽ خامنائي جا لاڳاپا رفسنجاني جي صدارت واري دور ۾ سٺا هئا. رفسنجاني انهن انقلابي شخصيتن مان هو جيڪي هن جي ويجهو هئا. سڌار پسند صدر سيد محمد خاتمي سان خامنائي جا لاڳاپا دٻاءُ ۽ تناءُ جو شڪار رهيا. خامنائي جي قدامت پسند سوچ ۽ آمريڪا تي گهري بي اعتمادي جي ابتڙ، خاتمي آمريڪا سان ويجهڙائي جو حامي هو. خامنائي پنهنجي سڀ کان وڏي چئلينج کي 2009 جي چونڊن جي واقعن دوران ڏٺو. مخالف ڌر ڌانڌلي جي شڪ جي بنياد تي نتيجن کي رد ڪيو ۽ احتجاج لاءِ گڏ ٿي وئي. ان جي جواب ۾ خامنائي چيو: {{quote| «اسان جي ملڪ ۾ چونڊن جا قانوني طريقا ڌانڌلي جي اجازت نٿا ڏين.»|}} محمود احمدي نژاد جي ٻي صدارتي دور ۾ احمدي نژاد ۽ خامنائي جا لاڳاپا پهرين دور جي ابتڙ خراب ٿي ويا. حسن روحاني جي صدارت دوران ايٽمي معاهدي تائين پهچڻ لاءِ ڳالهين ٿيون، جنهن جو نتيجو برجام (JCPOA) نڪتو. پر پابندين جي خاتمي ۽ ايٽمي مسئلي جي حل جا فائدا ٿوري وقت لاءِ هئا. ڊونلڊ ٽرمپ اعلان ڪيو ته آمريڪا ايٽمي معاهدي مان نڪري ويندو ۽ پابنديون ٻيهر لاڳو ڪندو. خامنائي روحاني تي الزام لڳايو ته هن معاهدي ۾ حد کان وڌيڪ نرمي ڏيکاري.[ 8 جنوري 2021 (19 دي 1399) تي خامنائي آمريڪا ۽ برطانيا کان ڪورونا ويڪسين جي درآمد تي پابندي لڳائي ۽ چيو ته آلودہ رت واري اسڪينڊل کي نظر ۾ رکندي هو فرانس مان ويڪسين درآمد بابت به پراعتماد ناهي. هن ايران ۾ ويڪسين ٺاهڻ جي به حمايت ڪئي. سندس رهبري جي دور ۾ اندروني سياست ۾ جن معاملن تي هن زور ڏنو انهن ۾ روزگار ۽ «اقتصاد مقاومتي» جو تصور شامل آهي. هن ماڻهن ۽ حڪومت کي معاشي مسئلن جي حل لاءِ قناعت ۽ اسراف کان بچڻ جي صلاح ڏني آهي. خامنائي ايران ۾ سائنسي ترقي جو حامي رهيو آهي. هو انهن پهرين اسلامي عالمن مان هڪ هو جن اسٽيم سيل تحقيق ۽ علاج لاءِ ڪلوننگ جي اجازت ڏني. خارجي سياست چيو وڃي ٿو ته خارجي سياست جي «سڌي ذميواري» خامنائي وٽ آهي ۽ «سندس سڌي راءِ ۽ منظوري کان سواءِ ڪو به فيصلو نه ڪيو ويندو.» هو اسلامي جمهوريه ايران جي خارجي سياست کي هن طرح بيان ڪري ٿو: {{quote| «اسان جي سياست مسلمانن جي دفاع ۽ مظلوم قومن جي دفاع تي ٻڌل آهي، ۽ اسان ان کي پنهنجي بنيادي پاليسين مان سمجهون ٿا ۽ ان کان پوئتي نه هٽنداسين. اسان اسلام جا حامي آهيون، مسلمانن جا حامي آهيون ۽ اسلامي بيداري جا حامي آهيون. اسان استحصالي طاقتن طرفان مظلوم قومن جي وسيلن جي استحصال جا مخالف آهيون، اسان استعمار ۽ استحصال جا مخالف آهيون، ۽ هي مخالفت رڳو لفظن ۽ ڳالهين تائين محدود ناهي. اهو اسان جو عقيدو آهي ۽ اسان جي خارجي سياست جو ڍانچو به انهيءَ تي ٻڌل آهي.»|}} چيو وڃي ٿو ته هو خارجي سياست کي اهڙي طرف هدايت ڪري ٿو جو اولهه سان نه سڌي ٽڪراءُ ٿئي ۽ نه مڪمل ٺاهه. خامنائي يمن ۾ سعودي عرب جي مداخلت جي مذمت ڪئي ۽ سعودي عرب کي اسرائيل سان ڀيٽيو. خامنائي جي چوڻ موجب ايران جي علائقائي سياست آمريڪا جي سياست جي ابتڙ آهي ۽ ايران علائقي ۾ مزاحمتي تحريڪن ۽ اسرائيل خلاف وڙهندڙن جي حمايت ڪري ٿو. هن اهو به چيو ته اسلامي جمهوريه ايران شام جي حڪومت ۽ عوام جي مدد کي «محور مقاومت» جي حمايت سمجهي ٿو ۽ ان تي فخر ڪري ٿو. خامنائي ميانمار ۾ روهينگيا مسلمانن تي ظلم ۽ تشدد جي مذمت ڪئي ۽ ميانمار جي عملي اڳواڻ ۽ نوبل امن انعام يافته آنگ سانگ سوچي کي «بي رحم عورت» سڏيو<ref>رادیو فردا. «نظر آقای رئیس‌جمهور “The Latest: Indonesia sends 34 tons of aid for Rohingya”, NY Daily News نظر بنده نزدیک‌تر است». حاصل ڪيل 2026.</ref>. ==خيال == == قتل == [[File:Ilham Aliyev visited Iranian Embassy in Azerbaijan to offer condolences 3.jpg|thumb|آذربائيجاني صدر [[الهام عليوف]] باڪو ۾ ايراني سفارتخاني جو دورو ڪري رهيو آهي تہ جيئن خامنئي جي لاڏاڻي تي تعزيت جو اظھار ڪري سگهجي، 4 مارچ 2026ع]] 28 فيبروري 2026ع تي، ايران ۾ ڪيترن ئي نشانن تي وڏي پيماني تي [[2026 ايران جنگ|آمريڪي ۽ اسرائيلي ميزائل حملا]] ڪيا ويا.<ref>{{Cite web |author1=Sanya Burgess |author2=Molly Blackall |date=1 March 2026 |title=How Trump and Israel's killing of Khamenei played out – hour by hour |url=https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |access-date=2 March 2026 |website=The i Paper |language=en-US |archive-date=3 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260303175231/https://inews.co.uk/news/trump-israels-killing-khamenei-played-out-4266623 |url-status=live }}</ref> ان ڏينھن کانپوءِ، [[رائٽرز]] هڪ گمنام اسرائيلي اهلڪار جي رپورٽ شايع ڪئي جنھن دعويٰ ڪئي تہ خامنئي جو لاش ملي ويو آهي، ۽ هو فوت ٿي چڪو آهي.<ref>{{Cite news|last=Stewart|first=Phil|last2=Hafezi|first2=Parisa|last3=Rose|first3=Emily|last4=Mills|first4=Andrew|date=28 February 2026|title=Iranian leader Khamenei killed in strikes, Israel says|url=https://uk.news.yahoo.com/irans-supreme-leader-ali-khamenei-194449508.html |access-date=28 February 2026|work=Reuters: [[Yahoo]]|via=www.reuters.com/business/aerospace-defense/israel-us-launch-strikes-iran-2026-02-28/}}</ref> ايراني اسٽيٽ ٽي وي 1 مارچ 2026ع تي صبح جو 5:00 وڳي جي لڳ ڀڳ [[ايران معياري وقت]] مطابق خامنئي جي موت جي تصديق ڪئي.{{efn|[[فارس نيوز ايجنسي]] حملن کانپوءِ سندس ڌيءَ، ناٺي، ننھن ۽ پوٽي جي موت جي خبر ڏني وئي <ref name=Gabrelletal02032026>{{Cite web|author1=Jon Gambrell|author2=Melanie Lidman|author3=Josh Boak|author4=Eric Tucker|date=28 February 2026|title=Iranian state media say country's supreme leader is dead|url=https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|access-date=1 March 2026|website=AP News|language=en|quote=Citing unidentified sources, the semiofficial Fars news agency, believed to be close to the Revolutionary Guard, reported that several relatives of Khamenei were also killed, including a daughter, son-in-law, daughter-in-law and grandchild.|archive-date=28 February 2026|archive-url=https://web.archive.org/web/20260228082605/https://apnews.com/article/iran-us-explosion-tehran-c2f11247d8a66e36929266f2c557a54c|url-status=live}}</ref>}}<ref>{{Cite web |date=28 February 2026 |title=Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead, state media says |url=https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |access-date=28 February 2026 |website=[[BBC]] |language=en-GB |archive-date=28 February 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228065750/https://www.bbc.com/news/live/cn5ge95q6y7t |url-status=live }}</ref><ref name="Gabrelletal02032026" /><ref>{{Cite web |date=1 March 2026 |title=Ayatollah Khamenei Death: Official Confirmation |url=https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |access-date=1 March 2026 |website=Islamic Info Center |language=en |archive-date=2 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260302155943/https://islamicinfocenter.com/ayatollah-khamenei-death/ |url-status=live }}</ref> ٻڌايو ويو تہ خامنئي کي ان وقت قتل ڪيو ويو جڏهن هو پنھنجي آفيس ۾ موجود هو.<ref>{{cite web |last1=Smith |first1=Benedict |title=How the US pulled off the assassination of the century |url=https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |website=The Telegraph |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026 |archive-date=1 March 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260301125853/https://www.telegraph.co.uk/us/news/2026/03/01/how-the-us-pulled-off-the-assassination-of-the-century/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |last1=Keane |first1=Isabel |title=Months of CIA tracking and a rare window of opportunity: How the assassination of Ayatollah Khamenei unfolded |url=https://www.independent.co.uk/news/world/middle-east/iran-ayatollah-khamenei-assassination-airstrikes-b2929787.html |website=The Independent |access-date=4 March 2026 |date=1 March 2026}}</ref> 2 مارچ 2026ع تي، اها تصديق ڪئي وئي تہ خامنئي جي گهر واري، [[منصوره خجسته باقرزاده]] حملي ۾ لڳل زخمن جي ڪري ٻن ڏينھن کانپوءِ لاڏاڻو ڪري وئي.<ref>{{Cite news |last=Ben Ari |first=Lior |date=2 March 2026 |title=Reports in Iran: Khamenei's wife dies from her wounds |url=https://www.ynetnews.com/article/r9qqou6xc |access-date=4 March 2026 |work=Ynetglobal |language=en}}</ref><ref>{{cite news|url=https://thehill.com/policy/defense/5762788-iran-ali-khamenei-wife-death/|title=Khamenei's wife dies from injuries sustained in US, Israeli attack: State media|first=Tara|last=Suter|publisher=The Hill|date=2 March 2026|accessdate=2 March 2026}}</ref> [[فارس نيوز ايجنسي]] جي مطابق، کيس [[مشھد]] ۾ دفن ڪيو ويندو، جيڪو خامنئي جي پيدائش جو شھر ۽ سندس پيءُ جي وفات جو هنڌ آهي.<ref>{{cite news |author1=Brian Osgood |author2=Virginia Pietromarchi |author3=Mariamne Everett |title=Fire contained at US consulate in Dubai after Iranian drone incident |date=3 March 2026 |url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/3/3/iran-live-news-israel-bombs-tehran-beirut-trump-says-war-to-last-4-weeks |work=Al Jazeera}}</ref> == نوٽ == <references group="lower-alpha"/> ==حوالا== {{حوالا|2}} [[زمرو:اسلامي شخصيتون]] [[زمرو:ايران]] [[زمرو:ايراني شخصيتون]] [[زمرو:ايران جا سپريم ليڊر]] [[زمرو:ايران جي حڪومت]] [[زمرو:ايران جي سياست]] [[زمرو:تازيون وفاتون]] [[زمرو:1939ع جون پيدائشون]] bne6823qx7ydak41kvoq6775krtnjnw 14 18146 370163 175954 2026-04-05T13:50:19Z Ibne maryam 17680 370163 wikitext text/x-wiki {{portal|سوانح حيات}} [[زمرو:سوانح حيات]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] cjelm2dbhx417t3999vkkwhq60qts7q 370164 370163 2026-04-05T13:54:05Z Ibne maryam 17680 370164 wikitext text/x-wiki {{portal|سوانح حيات}} هي [[سوانح حيات]] سان لاڳاپيل [[:وڪيپيڊيا:باب|وڪيپيڊيا بابن]] لاءِ اعليٰ سطحي جو '''زمرو''' آهي. مکيه باب '''[[:باب:سوانح حيات|سوانح حيات]]''' آهي. {{Portal category}} [[زمرو:سوانح حيات]] [[زمرو:ڪتابن جا باب]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] [[زمرو:سوانح حيات وڪيپيڊيا انتظاميا|باب]] f7vnnj33i8gwm995svbosie8ly0clwz 370165 370164 2026-04-05T13:54:56Z Ibne maryam 17680 370165 wikitext text/x-wiki {{portal|سوانح حيات}} هي [[سوانح نگاري|سوانح حيات]] سان لاڳاپيل [[:وڪيپيڊيا:باب|وڪيپيڊيا بابن]] لاءِ اعليٰ سطحي جو '''زمرو''' آهي. مکيه باب '''[[:باب:سوانح حيات|سوانح حيات]]''' آهي. {{Portal category}} [[زمرو:سوانح حيات]] [[زمرو:ڪتابن جا باب]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] [[زمرو:سوانح حيات وڪيپيڊيا انتظاميا|باب]] 49b2e3yrxg1xqmckj2zcknq8wyk9z0w 0 30302 370181 309118 2026-04-05T16:09:50Z Memon2025 21315 370181 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = خضدار ضلعو | official_name = Khuzdar District | native_name = {{nq|ضلع خضدار}}<br>{{script/Arabic|هزدارءِ دمگ}} | native_name_lang = | settlement_type = [[ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = It is said thet first human on Earth Adam landed here.jpg |photo2a = Moola Chotuk, Khuzdar, Balochistan.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيان: لاهوت لامڪان جي غارون<br> هيٺيان: مولا چٽڪ چشمو | image_map = Pakistan - Balochistan - Khuzdar.svg | mapsize = 220px | map_alt = | map_caption = خضدار ضلعو نقشي ۾ نمايان ڏيکاريل | pushpin_map = | pushpin_mapsize = 220 | pushpin_map_caption = پاڪستان ۽ بلوچستان ۾ مقام | coordinates = {{Coord|27|46|49|N|66|48|22|E|type:city_region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ڊويزن|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[قلات ڊويزن]] | founder = | seat_type = صدر مقام | seat = [[خضدار|خضدار شھر]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميه | leader_party = | leader_title = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name = N/A | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = محمد ظفر علي | leader_title2 = ضلعي ھيلٿ آفيسر | leader_name2 = N/A | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_total_km2 = 35380 | area_footnotes = {{sfn|1998 Census report|p=1}} | population_total = 997,214 | population_footnotes = <ref name="2023census"/> | population_as_of = 2023ع | population_density_km2 = auto | population_urban = 364378 (36.54%) | population_rural = 632,836 (63.46%) | demographics_type1 = Languages | demographics1_title1 = Main language(s) | demographics_type2 = Literacy | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_balochistan_district.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, BALOCHISTAN}}</ref> | demographics2_title1 = Literacy rate | demographics2_info1 = {{bulleted list | '''Total:'''<br />(38.59%) | '''Male:'''<br />(44.91%) | '''Female:'''<br />(31.42%) }} | timezone1 = [[Time in Pakistan|PST]] | utc_offset1 = +5 | blank1_name_sec1 = Number of [[List of tehsils of Balochistan|Tehsils]] | blank1_info_sec1 = 4 | website = | demographics1_info1 = [[Brahui language]], [[Balochi language|Balochi]], [[Urdu]] & [[Pakistani English|English]] }} '''خضدار ضلعو''' (اردو: ضلع خضدار؛ بلوچي: هزدارء‍ِ دمگ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] جي ڏاکڻي حصي ۾ [[قلات ڊويزن]] جو ھڪ ضلعو آھي. ضلعي جو صدر مقام [[خضدار]] شھر آھي. ھي ضلعو 1732 ميٽر جي اوچائي تي آهي. خضدار ضلعي جي اتر ۾ [[شھيد سڪندر آباد ضلعو]]، اولھه ۾ [[خاران ضلعو]] ۽ [[آواران ضلعو]]، اوڀر ۾ [[جھل مگسي ضلعو]] ۽ صوبي [[سنڌ]] جو [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] ۽ [[دادو ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[لسٻيلو ضلعو]] واقع آهن. ھن شھر ۾ ڪوئيٽا کان پوءِ بلوچستان جي ٻين وڏي فوجي ڇانوڻي آھي. ھتي خضدار شھر ٻاھران ھڪ يونيورسٽي پڻ واقع آهي جنھن جو نالو بلوچستان يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي خضدار آهي.<ref>[http://www.buetk.edu.pk Balochistan University of Engineering & Technology Khuzdar]</ref> ان جي ڀرسان ايئرپورٽ پڻ واقع آهي. == تاريخ == عربن جي دؤر ۾ خضدار توران جي رياست ۾ ھو ۽ خضدار ان جو گاديءَ جو هنڌ رھيو. بعد م خضدار قلات رياست جو حصو ٿي ويو. 1869 ۾ خان آف قلات ۽ جھالاوان وارن جي وچ م جنگ لڳي جيڪا خان آف قلات کٽي جنھن بعد مير خداداد خان خضدار م ھڪ قلعو تعمير ڪرايو. شھر کان ٻاھر ٿوري فاصلي تي عربن جي دؤر ۾ تعمير ٿيل قلعي جا آثار پڻ موجود آهن. خضدار پھرين قلات جي سب ڊويزن ھيو. ذولفقار علي ڀٽو جي حڪومت ۾ پھرين مارچ 1974ع تي ان کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو. ==انتظامي ورهاست== خضدار ضلعي جا تعلقا هيٺ ڏنل آهن: # [[خضدار تعلقو]] # [[زھري تعلقو]] # [[وڍ تعلقي|وڍ تعلقو]] # [[آرينجي تعلقو]] # [[ڪرخ تعلقو]] # [[مولا تعلقو]] # [[نال تعلقو]] # [[اورناخ تعلقو]] # [[سارونا تعلقو]] # [[باغبانه تعلقو]] # [[گريشڪ تعلقو]] ھن ضلعي م ھيٺيون 34 يونين ڪاؤنسلون آهن: {| class="wikitable" |+ '''خصدار ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[سون چڪو|سون چاڪو]] || 2 ||[[باغبانا]] ||3 ||[[بالينا کٽان]] |- | 4 ||[[فيض آباد، خضدار|فيض آباد]] || 5 ||[[فيروزآباد، خضدار|فيروزآباد]] || 6 ||[[گازگي]] |- | 7|| [[کنڊ، خضدار|کنڊ]] || 8 ||[[پارڪو، خضدار|پارڪو]] || 9 ||[[ساسول]] |- | 10 ||[[توتاڪ]] || 11 ||[[ذيدي|ذِيدِي]] || 12 || [[زيرينا کٽان]] |- | 13 ||[[مولا|مُولا]] || 14 ||[[آباد ڪرک]] || 15 ||[[کارزان نال]] |- | 16 ||[[درنائلي]] || 17 ||[[گوني گريشا]] || 18 ||[[ھزار گنجي]] |- | 19 || [[ڪلي عالم خان|ڪِلي عالم خان]] || 20 || [[ڪوچو]]|| 21||[[نال، خضدار|نال]] |- | 22||[[اورناچ]]||23||[[سر رائيج]] || 24 ||[[ارينجي]] |- | 25|| [[بدري، خضدار|بدري]] || 26 ||[[لوپ، خضدار|لوپ]] ||27 || [[پيسي ڪپر]] |- | 28|| [[سرونا]] ||29 ||[[شاھ نوراني]] ||30 ||[[وڍ]] |- | 31|| [[وھير]] ||32 ||[[نورگاما زھري]] ||33 ||[[چشما، خضدار|چشما]] |- | 34|| [[گھاٽ، خضدار|گھاٽ]] ||- || - ||-||- |- |} ==آبادي== ھتان جي 99 سيڪڙو آبادي مسلمانن جي آهي. ھتان جي ڪل آبادي 2017 جي آدمشماري مطابق 8,02,207 آھي. جڏهن ته 1998 جي آدمشماري مطابق آبادي 417000 ھئي. ضلعي جي آبادي ۾ وڏا قبيلا بزنجو، ماردوئي جتڪ، حسني، سياپد، نوشيرواني، موسياڻي، زھري، مينگل، زرڪزئي، احمدزئي، ريڪيزئي، ساسولي ۽ ڪرد آھن. 1981 جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي جو 82 سيڪڙو بروھي ٻولي ڳالھائيندڙ ماڻھن جو ۽ 13 سيڪڙو بلوچي ٻولي ڳالهائيندڙن جو ھو پر 1998ع جي آدمشماري م ھتان جي آبادي جي 96.7 سيڪڙو ماڻھن پاڻ کي بلوچي ٻولي ڳالهائيندڙن ۾ ظاھر ڪيو. ==تعليم== [[پاڪستان ڊسٽرڪٽ ايجوڪيشن رينڪنگ]] 2017 جي مطابق تعليم ۾ 141 ضلعن م خضدار ضلعو 122 نمبر تي ھيو. 2014 ۽ 2015 واري تعليمي سال م ھن ضلعي جي ڏھن ۽ ان کان مٿي واري عمر وارن م لکيل پڙهيل ماڻھن جي شرح 45 سيڪڙو ھئي ۽ انھن م وري عورتن جي شرح 26 سيڪڙو ھئي<ref>Pakistan Bureau of Statistics (2016). ''Pakistan Social and Living Standards Measurement Survey 2014-15''. [online] Islamabad: Government of Pakistan, p.111. Available at: <nowiki>http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//pslm/publications/PSLM_2014-15_National-Provincial-District_report.pdf</nowiki> [Accessed 6 Aug. 2018].</ref> ضلعي جي اسڪولن م 87 سيڪڙو اسڪول پرائمري تعليم وارا ھئا. . ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:خضدار ضلعو]] [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:قلات ڊويزن جا ضلعا]] 7pra681jjr6nf191v6kp61zyfa31xyc 14 37046 370152 332600 2026-04-05T13:33:26Z Ibne maryam 17680 370152 wikitext text/x-wiki {{portal|جاگرافي}} هي [[جاگرافي]] سان لاڳاپيل [[:وڪيپيڊيا:باب|وڪيپيڊيا بابن]] لاءِ اعليٰ سطحي جو '''زمرو''' آهي. مکيه باب '''[[:باب:جاگرافي]]''' آهي. {{Portal category}} [[زمرو:جاگرافي]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] [[زمرو:جاگرافي وڪيپيڊيا انتظاميا|باب]] jhzm0o9n54f8a2749z4ob5jtrvpupxe 0 37717 370215 368657 2026-04-06T03:04:14Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370215 wikitext text/x-wiki {{short description|موٽر ذريعي هلندڙ مسافر گاڏي}} {{Infobox machine | name = ڪار (Car) | image = 1925 Ford Model T touring.jpg | image_upright = 1.15 | caption = [[فورڊ ماڊل ٽي]] (Ford Model T)، جيڪا 1908 کان 1927 تائين تيار ڪئي وئي هئي. هن کي دنيا جي پهرين سستي ۽ وڏي پيماني تي تيار ٿيندڙ ڪار قرار ڏنو وڃي ٿو، ۽ اها اڃا تائين [[سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ ڪارن جي فهرست|سڀ کان وڌيڪ وڪرو ٿيندڙ ڪارن]] مان هڪ آهي. | classification = [[گاڏي]] (Vehicle) | industry = مختلف | application = [[ٽرانسپورٽ|نقل و حمل]] | fuel_source = {{unbulleted list | [[پيٽرول]] | [[ڊيزل]] | [[قدرتي گئس]] | [[هائيڊروجن]] | [[بايو ڊيزل]] | [[بيٽري]] | [[فيول سيل]] | [[شمسي توانائي]] | مٿين جو [[هائبرڊ ڪار|هائبرڊ]] }} | powered = ها | self-propelled = ها | wheels = 3–6، اڪثر 4 | axles = 2، ڪڏهن ڪڏهن 3 | invented = {{start date and age|1886|df=y|p=y}} | inventor = [[ڪارل بينز]] (Carl Benz) }} [[فائل:A car on a lawn.jpg|thumb|ڪار]] '''ڪار''' اچ وڃ لاءِ استعمال ڪئي ويندڙ ننڍي گاڏي. ڪار کي عام طور تي چار [[ڦيٿو|ڦيٿا]] ھوندا آھن. '''ڪار''' (Car) يا '''آٽوموبائل'''، هڪ اهڙي [[موٽر گاڏي]] آهي جنهن کي ڦيٿا لڳل هوندا آهن. ڪار جي اڪثر تعريفن مطابق، اها بنيادي طور تي [[روڊ|روڊن]] تي هلي ٿي، ان ۾ 1 کان 8 ماڻهن جي ويهڻ جي گنجائش ([[ڪار سيٽ|سيٽ]]) هوندي آهي، ان کي چار ڦيٿا هوندا آهن ۽ اها [[مال برداري]] بجاءِ بنيادي طور تي [[خانگي ٽرانسپورٽ|ماڻهن]] جي آمد و رفت لاءِ استعمال ٿيندي آهي.<ref>{{cite book|title=Pocket Oxford Dictionary|url=https://archive.org/details/australianpocket00john|url-access=registration|year=1976|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-861113-4|editor-last=Fowler|editor-first=H.W.|editor-last2=Fowler|editor-first2=F.G.}}</ref><ref name="OEDmotrcar"/> سال 2025 تائين سڄي دنيا ۾ 1.6 ارب کان وڌيڪ ڪارون استعمال ۾ آهن. فرانسيسي موجد [[نيڪولس-جوزف ڪگنوٽ]] 1769 ۾ پهرين ٻاپھ (Steam) سان هلندڙ روڊ گاڏي ٺاهي هئي، جڏهن ته سوئس موجد [[فرانسوا اسحاق ڊي رواز]] 1808 ۾ پهرين داخلي احتراق (internal combustion) انجڻ واري آٽوموبائل ڊيزائن ڪئي ۽ تيار ڪئي. جديد ڪار — يعني روزمره جي استعمال لاءِ هڪ عملي ۽ تجارتي آٽوموبائل — 1886 ۾ ايجاد ٿي، جڏهن جرمن موجد [[ڪارل بينز]] پنهنجي [[بينز پيٽنٽ-موٽرويگن]] پيٽنٽ ڪرائي. 20 صدي دوران تجارتي ڪارون وڏي پيماني تي دستياب ٿيون. 1901 جي [[اولڊسموبيل ڪروڊ ڊيش]] ۽ 1908 جي [[فورڊ ماڊل ٽي]]، ٻئي آمريڪي ڪارون، بالترتيب پهرين وڏي پيماني تي پيداوار ٿيندڙ (mass-produced)<ref>{{Cite news |date=1986-01-26 |title=Some milestones of the auto age |url=https://www.nytimes.com/1986/01/26/automobiles/some-milestones-of-the-auto-age.html |access-date=2023-06-01 |work=[[The New York Times]] |language=en-US |issn=0362-4331}}</ref><ref>{{Cite web |last=Birch |first=Ryan |date=2024-06-14 |title=Best American cars of all time - Oldsmobile Curved Dash |url=https://www.autoexpress.co.uk/best-cars/96471/oldsmobile-curved-dash |access-date=2024-08-10 |website=[[Auto Express]] |language=en}}</ref> ۽ سستي (mass-affordable)<ref>{{Cite news |title=1926 Ford Model T Sports Touring Car |url=https://www.washingtonpost.com/archive/business/2002/09/01/1926-ford-model-t-sports-touring-car/810e313f-4370-44b7-bb76-3282f9de945e/ |access-date=2023-06-01 |newspaper=[[Washington Post]] |language=en-US |issn=0190-8286}}</ref><ref>{{Cite web |date=2024-03-13 |title=Model T ‑ Ford, Car & Invented |url=https://www.history.com/topics/inventions/model-t |access-date=2024-08-10 |website=[[History.com|History]] |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Hoekstra |first=Kyle |date=2022-04-25 |title=Ford Model T: The Invention of the World's First Affordable Car |url=https://www.historyhit.com/ford-model-t-the-invention-of-the-worlds-first-affordable-car/ |access-date=2024-08-10 |website=History Hit |language=en-GB}}</ref> ڪارون سمجهيون وڃن ٿيون. آمريڪا ۾ ڪارن کي تيزي سان اپنايو ويو، جتي انهن [[گهوڙا گاڏي|گهوڙا گاڏين]] جي جڳهه ورتي.<ref>{{Cite web|title=The Motor Vehicle, 1917|url=https://www.scientificamerican.com/article/the-motor-vehicle-1917-slide-show/|website=[[Scientific American]]|date=January 2017 |access-date=16 January 2023|archive-date=26 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221026010646/https://www.scientificamerican.com/article/the-motor-vehicle-1917-slide-show/|url-status=live}}</ref> يورپ ۽ دنيا جي ٻين حصن ۾، [[ٻي مهاڀاري جنگ جا نتيجا|ٻي مهاڀاري جنگ کان پوءِ]] تائين آٽوموبائل جي گهرج ۾ اضافو نه ٿيو.<ref name="history.com">{{Cite web|title=Automobile History|url=https://www.history.com/.amp/topics/inventions/automobiles|url-status=live|access-date=29 August 2021|website=[[history.com|www.history.com]]|date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181127171255/https://www.history.com/.amp/topics/inventions/automobiles|archive-date=27 November 2018}}</ref> 21 هين صدي ۾، ڪارن جو استعمال اڃا به تيزي سان وڌي رهيو آهي، خاص ڪري چين، هندستان ۽ ٻين [[نو صنعتي ملڪ|نو صنعتي ملڪن]] ۾.<ref name="plunkettresearch.com22">{{cite web |title=Automobile Industry Introduction |url=http://www.plunkettresearch.com/Industries/AutomobilesTrucks/AutomobileTrends/tabid/89/Default.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722031051/http://www.plunkettresearch.com/automobiles%20trucks%20market%20research/industry%20overview |archive-date=22 July 2011 |publisher=Plunkett Research}}</ref><ref>{{Cite web |last=Smith |first=Matthew Nitch |date=2016-04-22 |title=The number of cars worldwide is set to double by 2040 |url=https://www.weforum.org/agenda/2016/04/the-number-of-cars-worldwide-is-set-to-double-by-2040/ |publisher=[[World Economic Forum]]}}</ref> ڪارن ۾ [[ڊرائيونگ]]، [[پارڪنگ]]، مسافرن جي آرام، ۽ مختلف قسمن جي [[برقي چراغ|روشنين]] لاءِ ڪنٽرول هوندا آهن. گذريل ڏهاڪن دوران، گاڏين ۾ اضافي خاصيتون ۽ ڪنٽرول شامل ڪيا ويا آهن، جن کين وڌيڪ پيچيده بڻائي ڇڏيو آهي. انهن ۾ [[رِيئر ويو ڪيمرا]] (rear-view cameras)، [[ايئر ڪنڊيشننگ]]، [[نيويگيشن سسٽم]]، ۽ [[ان-ڪار انٽرٽينمينٽ]] شامل آهن. 2020 جي شروعات تائين استعمال ٿيندڙ اڪثر ڪارون [[داخلي احتراق انجڻ]] (internal combustion engine) سان هلنديون آهن، جيڪي [[فوسل فيول]] جي ٻرڻ سان هلن ٿيون. [[برقي ڪار|برقي ڪارون]] (Electric cars)، جيڪي ڪار جي تاريخ جي شروعات ۾ ايجاد ٿيون هيون، 2000 جي ڏهاڪي ۾ تجارتي طور تي دستياب ٿيون ۽ 2020 جي ڏهاڪي ۾ عام ٿي ويون. فوسل فيول تي هلندڙ ڪارن کان برقي ڪارن ڏانهن منتقلي [[آبهوا جي تبديلي کي گهٽائڻ جا منظرناما|آبهوا جي تبديلي کي گهٽائڻ واري حڪمت عملين]] جو هڪ مرڪزي حصو آهي.<ref>{{Cite web|date=13 May 2019|title=Factcheck: How electric vehicles help to tackle climate change|url=https://www.carbonbrief.org/factcheck-how-electric-vehicles-help-to-tackle-climate-change|access-date=28 July 2020|website=Carbon Brief|language=en|archive-date=25 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825135817/https://www.carbonbrief.org/factcheck-how-electric-vehicles-help-to-tackle-climate-change|url-status=live}}</ref> ڪار جي استعمال جا [[ڪار جي استعمال جي معاشيات|فائدا ۽ نقصان]] ٻئي آهن. انفرادي خرچن ۾ گاڏي خريد ڪرڻ، وياج جي ادائيگي (جيڪڏهن ڪار قسطن تي هجي)، مرمت ۽ [[ڏيک سنڀال]] (maintenance)، ٻارڻ، قيمت ۾ گهٽتائي ([[ڊيپريشيشن]])، ڊرائيونگ جو وقت، پارڪنگ جي فيس، ٽيڪس، ۽ [[گاڏي جو انشورنس|انشورنس]] شامل آهن.<ref name="racv">{{cite web|url=http://www.racv.com.au/wps/wcm/connect/racv/Internet/Primary/my+car/advice+_+information/vehicle+operating+costs/|title=Car Operating Costs|publisher=RACV|access-date=22 December 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20091007121101/http://www.racv.com.au/wps/wcm/connect/racv/Internet/Primary/my%2Bcar/advice%2B_%2Binformation/vehicle%2Boperating%2Bcosts/|archive-date=7 October 2009}}</ref> سماجي نقصانن ۾ ڪارن ۽ ٻارڻ جي پيداوار لاءِ استعمال ٿيندڙ وسيلا، روڊن جي سار سنڀال، [[زمين جو استعمال]]، [[ٽرافڪ جام]]، [[فضائي گدلاڻ]]، [[آوازي گدلاڻ]]، [[عوامي صحت]]، ۽ [[گاڏي جي ري سائيڪلنگ|گاڏي جي ناڪاري ٿيڻ بعد ان جو نيڪال]] شامل آهن. [[ٽرافڪ حادثا]] سڄي دنيا ۾ زخمن جي ڪري ٿيندڙ موت جو سڀ کان وڏو سبب آهن.<ref name="who_stats">{{cite book|url=http://who.int/violence_injury_prevention/publications/road_traffic/world_report/en/|access-date=24 June 2008|editor1-last=Peden|editor1-first=Margie|editor2-last=Scurfield|editor2-first=Richard|editor3-last=Sleet|editor3-first=David|editor4-last=Mohan|editor4-first=Dinesh|editor5-last=Hyder|editor5-first=Adnan A.|editor6-last=Jarawan|editor6-first=Eva|editor7-last=Mathers|editor7-first=Colin|title=World report on road traffic injury prevention|year=2004|publisher=World Health Organization|isbn=92-4-156260-9|archive-date=4 May 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080504041955/http://www.who.int/violence_injury_prevention/publications/road_traffic/world_report/en/|url-status=live}}</ref> ذاتي فائدن ۾ گهرج مطابق آمد و رفت، نقل و حرڪت، آزادي ۽ سهولت شامل آهن.<ref name="setright"/>{{pn|date=October 2025}} سماجي فائدن ۾ معاشي فائدا شامل آهن، جهڙوڪ [[آٽوموٽو انڊسٽري]] مان نوڪرين ۽ دولت جي پيداوار، آمد و رفت جي فراهمي، ۽ تفريح ۽ سفر جي موقعن مان سماجي بهتري. ماڻهن جي هڪ جڳهه کان ٻي جڳهه لچڪدار طريقي سان منتقل ٿيڻ جي صلاحيت جا [[ڪارن جا سماجي اثر|سماج تي گهرا اثر]] آهن.<ref name="parking">{{cite book|title=Lots of Parking: Land Use in a Car Culture|first1=John A.|last1=Jakle|first2=Keith A.|last2=Sculle|year=2004|isbn=0-8139-2266-6|publisher=University of Virginia Press}}</ref> == نالو ۽ معنيٰ (Etymology) == انگريزي لفظ ''Car'' جي باري ۾ خيال ڪيو وڃي ٿو ته اهو [[لاطيني]] لفظ ''carrus'' يا ''carrum'' (ڦيٿن واري گاڏي) مان نڪتو آهي، يا (پراڻي نارمن فرانسيسي ذريعي) [[وچين انگريزي]] جي لفظ ''carre'' (ٻن ڦيٿن واري گاڏي) مان ورتل آهي، جيڪي ٻئي وري [[گولش]] (Gaulish) ٻولي جي لفظ ''karros'' ([[رٿ]]) مان نڪتل آهن.<ref>{{cite web|title=Car|work=(etymology)|publisher=Online Etymology Dictionary|url=http://www.etymonline.com/index.php?term=car|access-date=2 June 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20080306042326/http://www.etymonline.com/index.php?term=car|archive-date=6 March 2008|url-status=live}}</ref><ref name="Carrus">{{cite web|url=http://www.lib.wayne.edu/resources/special_collections/local/cfai/index.php|title=Wayne State University and The Detroit Public Library Present "Changing Face of the Auto Industry"|publisher=Wayne State University|date=28 June 2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20030628171058/http://www.lib.wayne.edu/resources/special_collections/local/cfai/index.php|archive-date=28 June 2003}}</ref> شروعات ۾ هي لفظ ڪنهن به ڦيٿن واري [[گهوڙا گاڏي]]، جهڙوڪ [[ڇڪو]] يا [[رٿ]] لاءِ استعمال ٿيندو هو.<ref name="OEDcar">{{cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/27674?rskey=Bp4Ib4&result=1&isAdvanced=false#eid|title=car, n.1|publisher=Oxford University Press|work=OED Online|date=September 2014|access-date=29 September 2014|archive-date=8 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208001003/http://www.oed.com/view/Entry/27674?rskey=Bp4Ib4&result=1&isAdvanced=false#eid|url-status=live}}</ref> هي لفظ ٻين ڪيلٽڪ ٻولين ۾ پڻ ملي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://www.wales.ac.uk/geiriadur/pdf/GPC0018-02.pdf|title=A dictionary of the Welsh language|publisher=University of Wales|access-date=15 June 2016|archive-date=6 October 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006071719/http://www.wales.ac.uk/geiriadur/pdf/GPC0018-02.pdf|url-status=live}}</ref> "موٽر ڪار" (Motor car) جو اصطلاح 1895 کان ملي ٿو ۽ هي [[برطانوي انگريزي]] ۾ هڪ رسمي اصطلاح آهي.<ref name="OEDmotrcar">{{cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/122742#eid35698343|title=motor car, n.|publisher=Oxford University Press|work=OED Online|date=September 2014|access-date=29 September 2014|archive-date=8 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208000946/http://www.oed.com/view/Entry/122742#eid35698343|url-status=live}}</ref> "آٽوڪار" (Autocar) پڻ 1895 کان ملي ٿو جنهن جي لفظي معنيٰ آهي "پاڻمرادي هلندڙ ڪار"، پر هاڻي هي لفظ قديمي سمجهيو وڃي ٿو.<ref name="OEDautocar">{{cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/13368?redirectedFrom=autocar#eid32737946|title=auto-, comb. form2|publisher=Oxford University Press|work=OED Online|date=September 2014|access-date=29 September 2014|archive-date=8 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208000942/http://www.oed.com/view/Entry/13368?redirectedFrom=autocar#eid32737946|url-status=live}}</ref> "[[بي گهوڙي گاڏي]]" (Horseless carriage) جو اصطلاح پڻ 1895 کان استعمال ۾ آهي.<ref>{{cite web|title=Definition of horseless carriage|url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/horseless+carriage|access-date=23 November 2015|publisher=Merriam-Webster|archive-date=13 June 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150613031330/http://www.merriam-webster.com/dictionary/horseless+carriage|url-status=live}}</ref> "آٽوموبائل" (Automobile) هڪ قديم مرڪب لفظ آهي جيڪو [[قديم يوناني]] لفظ ''autós'' (پاڻ) ۽ لاطيني لفظ ''mobilis'' (چرپر ڪندڙ) مان نڪتو آهي. هي لفظ فرانسيسي ذريعي انگريزي ۾ داخل ٿيو ۽ پهريون ڀيرو 1897 ۾ [[رائل آٽوموبائل ڪلب]] پاران اختيار ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Prospective Arrangements|periodical=The Times|date=4 December 1897|page=13}}</ref> برطانيه ۾ هي لفظ گهٽ استعمال ٿئي ٿو، پر [[آمريڪي انگريزي|شمالي آمريڪا]] ۾ اڃا به عام آهي.<ref name="OEDautomob">{{cite web|url=http://www.oed.com/view/Entry/13480?rskey=9jBC3i&result=1&isAdvanced=false#eid|title=automobile, adj. and n.|publisher=Oxford University Press|work=OED Online|date=September 2014|access-date=29 September 2014|archive-date=8 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141208001009/http://www.oed.com/view/Entry/13480?rskey=9jBC3i&result=1&isAdvanced=false#eid|url-status=live}}</ref> == تاريخ == {{Main|ڪار جي تاريخ}} [[File:SteamMachineOfVerbiestIn1678.jpg|thumb|وربيسٽ جي ٻاپھ واري مشين، 1678 ([[فرڊيننڊ وربيسٽ]])]] [[File:FardierdeCugnot20050111.jpg|thumb|ڪگنوٽ جي 1771 واري ٻاپھ واري گاڏي، جيڪا پئرس ۾ محفوظ آهي.]] [[File:Carl-Benz coloriert.jpg|150px|thumb|[[ڪارل بينز]]، جديد ڪار جو موجد]] [[File:1885Benz.jpg|thumb|اصل [[بينز پيٽنٽ-موٽرويگن]]، پهرين جديد ڪار، جيڪا 1885 ۾ تيار ٿي.]] [[File:Berthabenzportrait.jpg|thumb|upright|[[برٿا بينز]]، پهرين ڊگهي فاصلي واري ڊرائيور]] 1649 ۾، [[نورمبرگ]] جي [[هانس هاٽش]] هڪ ڪلاڪ ورڪ (clockwork) سان هلندڙ گاڏي تيار ڪئي.<ref>{{Cite book |last=Barker |first=Theo |author-link=Theo Barker |title=The Economic and Social Effects of the Spread of Motor Vehicles: An International Centenary Tribute |publisher=Palgrave Macmillan |year=1987 |isbn=978-1-349-08626-9 |edition=1st |page=55}}</ref> پهرين ٻاپھ سان هلندڙ گاڏي [[فرڊيننڊ وربيسٽ]] 1672 جي ڀرسان چين ۾ تيار ڪئي هئي. اها هڪ رانديڪي نما گاڏي هئي جيڪا ڪنهن ماڻهو کي کڻڻ جي لائق نه هئي.<ref name="setright">{{cite book|last=Setright |first=L. J. K. |year=2004 |title=Drive On!: A Social History of the Motor Car |publisher=Granta Books |isbn=1-86207-698-7}}</ref><ref name="CuriousExp"/> [[نيڪولس-جوزف ڪگنوٽ]] کي 1769 ۾ پهرين مڪمل پيماني واري، پاڻمرادي هلندڙ گاڏي تيار ڪرڻ جو ڪريڊٽ ڏنو وڃي ٿو. هن ٻاپھ سان هلندڙ ٽي ڦيٿن واري گاڏي ٺاهي هئي.<ref name="Encyclopædia Britannica"/> 1801 ۾، [[رچرڊ ٽريوٿڪ]] پنهنجي "پفنگ ڊيول" (Puffing Devil) نالي روڊ لوڪوموٽو جي نمائش ڪئي، جيڪا ڪيترن ئي ماڻهن جي خيال ۾ پهرين عملي ٻاپھ واري گاڏي هئي. 1807 ۾، [[نيڪي فور نيپسي]] ۽ ان جي ڀاءُ ڪلاڊ دنيا جي پهرين داخلي احتراق انجڻ (internal combustion engine) تيار ڪئي، پر هنن ان کي گاڏي بجاءِ فرانس ۾ هڪ ٻيڙي تي نصب ڪيو هو. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:اچ وڃ جا وسيلا]] 75o8yjvuav2k9ybnz4ep911g8n4c77l 0 38016 370216 339103 2026-04-06T03:11:03Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370216 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آمريڪا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ارجنٽائن جمهوريه | native_name = {{nativename|es|República Argentina}} | common_name = ارجنٽائن | image_flag = Flag of Argentina.svg | image_coat = Coat of arms of Argentina.svg | coa_size = 80 | other_symbol = [[File:Sol de Mayo-Bandera de Argentina.svg|100px|link=Sol de Mayo]] | other_symbol_type = {{native name|es|[[Sun of May|Sol de Mayo]] {{sfnm|1a1=Crow|1y=1992|1p=457|1ps=: "In the meantime, while the crowd assembled in the plaza continued to shout its demands at the cabildo, the sun suddenly broke through the overhanging clouds and clothed the scene in brilliant light. The people looked upward with one accord and took it as a favorable omen for their cause. This was the origin of the "sun of May" which has appeared in the center of the Argentine flag and on the Argentine coat of arms ever since."|2a1=Kopka|2y=2011|2p=5|2ps=: "The sun's features are those of [[Inti]], the [[Inca]]n sun god. The sun commemorates the appearance of the sun through cloudy skies on 25 May 1810, during the first mass demonstration in favor of independence."}}|nolink=yes|paren=off}}<br />{{small|"مئي جو سج"}} | national_motto = {{lang|es|[[En unión y libertad]]}}<br />{{small|"اتحاد ۽ آزاديءَ ۾"}} | national_anthem = ''[[Argentine National Anthem|Himno Nacional Argentino]]''<br />{{small|"ارجنٽائن جو قومي ترانو"}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Himno Nacional Argentino instrumental.ogg]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:Argentina (including claimed territories, orthographic projection).svg|frameless]]{{Legend|#336830|ارجنٽائن جو مقام}} {{Legend|#61E760|[[:Category:Territorial disputes of Argentina|دعويٰ ڪيل پر قبضي ۾ نه آيل علائقو]]}}|گلووب ڏيکاريو|[[File:Argentina_adm_location_map.svg|upright=1.15|179px|frameless]]|ارجنٽائن جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | map_caption = | map_width = 220px | capital = [[بيونس آئرس]] | coordinates = {{Coord|34|36|S|58|23|W|type:city}} | largest_city = گاديءَ جو هنڌ | languages_type = [[قومي ٻولي]] | languages = [[اسپينش ٻولي|اسپينش]]{{efn|name=note-lang}} | languages2_type = علائقائي ٻوليون | languages2 = {{Plainlist| * [[Guarani language|گواراني]] ([[Corrientes Province|ڪورينٽيس]] ۾)<ref name="Corrientes-5598" /> * [[Southern Quechua|ڪيچوا]] ([[Santiago del Estero Province|سانٽياگو ڊيل ايسٽيرو]] ۾)<ref>{{cite book |title=La educación intercultural bilingüe en Santiago del Estero, ¿mito o realidad? |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |trans-title=La cámara de diputados de la provincia sanciona con fuerza de ley. |quote=Declárase de interés oficial la preservación, difusión, estímulo, estudio y práctica de la lengua Quíchua en todo el territory de la provincia [..] |language=es-AR |access-date=30 May 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807005056/http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |url-status=dead }}</ref> * [[Toba Qom language|قوم]]، [[Mocoví language|موڪووي]]، ۽ [[Wichí languages|ويچي]] ([[Chaco Province|چاڪو]] ۾)<ref>{{cite book |title=Enseñanza y desarrollo continuo del idioma galés en la provincia del Chubut. Expresión de beneplácito. Menna, Quetglas y Austin. |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |trans-title=Teaching and continuous development of the Welsh language in the province of Chubut. Expression of approval. Menna, Quetglas and Austin. |quote=Declarar de interés de la Honorable Cámara de Diputados de la Nación la enseñanza y desarrollo continuo del idioma galés en la provincia del Chubut... |language=es |access-date=17 December 2019 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511045625/https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |url-status=dead}}</ref> }} | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 79.6% [[عيسائيت]] ** 62.9% [[Catholic Church in Argentina|ڪيٿولڪ]] ** 15.3% [[Evangelism|ايوانجيليڪل]] ** 1.4% ٻيا عيسائي {{Tree list/end}} |{{Tree list}} * 18.9% [[Irreligion|لادينيت]] ** 9.7% ڪو به نه ** 6.0% [[دهريت]] ** 3.2% [[لاادريت]] {{Tree list/end}} |1.3% ٻيا مذهب |0.3% غير واضع}} | religion_ref = <ref>{{cite web | url=https://www.indexmundi.com/argentina/religions.html | title=Argentina Religions – Demographics | access-date=12 March 2024 | archive-date=12 March 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240312160757/https://www.indexmundi.com/argentina/religions.html | url-status=live }}</ref> | religion_year = 2019 | demonym = ارجنٽائنين | government_type = وفاقي [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[President of Argentina|صدر]] | leader_name1 = [[خاوير ميلئي]] | leader_title2 = [[Vice President of Argentina|نائب صدر]] | leader_name2 = [[وڪٽوريا ويلاروئيل]] | leader_title3 = [[Chief of the Cabinet of Ministers|ڪيبينٽ جو چيف]] | leader_name3 = [[مانويل اڊورني]] | leader_title4 = [[List of presidents of the Argentine Chamber of Deputies|چيمبر آف ڊپٽي جو صدر]] | leader_name4 = [[مارٽن مينيم]] | leader_title5 = [[Supreme Court of Argentina|سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[هوراشيو روزاٽي]] | legislature = [[National Congress of Argentina|نيشنل ڪانگريس]] | upper_house = [[Argentine Senate|سينيٽ]] | lower_house = [[Argentine Chamber of Deputies|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[Argentine War of Independence|آزادي]] | sovereignty_note = [[Spanish Empire|اسپين]] کان | established_event1 = {{nowrap|[[May Revolution|مئي انقلاب]]}} | established_date1 = 25 مئي 1810 | established_event2 = [[Argentine Declaration of Independence|اعلان]] | established_date2 = 9 جولاءِ 1816 | established_event3 = {{nowrap|[[Constitution of Argentina|آئين]]}} | established_date3 = 1 مئي 1853 | area_km2 = 2780085<ref name="Area.ARG">{{cite web |url=https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |title=3.1. Datos Nacionales (2020): Total (3,669,710.7 km²); Argentina Continental (2,780,084.6 km²); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km²); Antártida Argentina (873,718.4 km²) [pg.23] |publisher=[[:es:Instituto Geográfico Nacional (Argentina)]] – IGN |website=www.ign.gob.ar |date=2022 |access-date=9 February 2025 |language=es |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206060548/https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Area1.ARG">{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/territorio/010101_2022.xlsx |format=XLS |title=Superficie total del país: Total (3,669,710.9 km²); Parte continental americana (2,780,084.8 km²); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km²); Sector antártico argentino (873,718.4 km²) |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |others=Census 2022 |date = 2024 |access-date=9 February 2025 |language=es}}</ref> | area_footnote = {{efn-ua|name=excl_area|دعويٰ ڪيل ڪل رقبو 3,669,710.7 چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان کنڊ وارو حصو 2,780,084.6 چورس ڪلوميٽر آهي. ان ۾ انٽارڪٽيڪا ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ٻيٽن جون دعوائون شامل ناهن.<ref name="Area.ARG"/><ref name="Area1.ARG"/>}} | area_rank = 8th | percent_water = 1.57 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 46,735,004<ref name=renaper1>{{cite news|url=https://estadisticas.renaper.gob.ar/app_poblacion/|title=Sistema Estadístico de Población: Estructura de la población identificada con residencia en Argentina|work=RENAPER - Dirección Nacional de Población|access-date=26 May 2025}}</ref> | population_census = {{IncreaseNeutral}} 46,044,703<ref name="P12-CENSO">{{cite news |access-date=31 January 2023 |periodical=[[Página/12]] |quote=La población argentina tiene actualmente 46.044.703 habitantes. |title=El INDEC difundió los resultados provisionales Censo 2022 |url=https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131222323/https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |url-status=live }}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 33rd | population_census_year = 2022 | population_census_rank = 32nd | population_density_km2 = {{#expr:46735004/2780085 round 1}} | population_density_rank = 214th | GDP_PPP = {{increase}} $1.577 ٽريلين<ref name="IMFWEO.AR">{{Cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Argentina) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 October 2025 |access-date=25 March 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 28th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $32,818<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 68th | GDP_nominal = {{decrease}} $667.922 بلين<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 23rd | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $13,895<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 66th | Gini = 40.7 | Gini_year = 2022 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=gini /> | Gini_rank = | HDI = 0.865 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 47th | currency = [[Argentine peso|ارجنٽائن پيسو]] ([[Dollar sign|$]]) | currency_code = ARS | time_zone = [[Time in Argentina|ART]] | utc_offset = – 03:00 | date_format = {{abbr|dd|ڏينهن}}/{{abbr|mm|مهينو}}/{{abbr|yyyy|سال}} | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+54]] | cctld = [[.ar]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=note-lang|جيتوڻيڪ قانوني طور تي اعلانيل ناهي، پر اسپينش واحد ٻولي آهي جيڪا سرڪاري دستاويزن ۽ قانونن ۾ استعمال ٿئي ٿي، ان ڪري اها حقيقت ۾ (de facto) سرڪاري ٻولي آهي.}} }} }} '''ارجنٽائن'''، باضابطه طور تي '''ارجنٽائن جمهوريه'''، [[ڏکڻ آمريڪا]] جي ڏاکڻي حصي (Southern Cone) ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. اهو {{convert|2780085|km2|mi2|abbr=on}} جي رقبي تي پکڙيل آهي، جيڪو کيس برازيل کان پوءِ ڏکڻ آمريڪا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ، پوري آمريڪا کنڊ جو چوٿون نمبر وڏو ۽ دنيا جو اٺون نمبر وڏو ملڪ بڻائي ٿو. ارجنٽائن جي اولهه ۾ چلي، اتر ۾ بوليويا ۽ پيراگوئي، اتر-اوڀر ۾ برازيل، اوڀر ۾ يوروگوئي ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ واقع آهن. ارجنٽائن هڪ وفاقي رياست آهي جيڪا ٽيويھ صوبن ۽ هڪ خودمختيار شهر، [[بيونس آئرس]] تي مشتمل آهي، جيڪو ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. ارجنٽائن ۾ انساني موجودگيءَ جا قديم ترين آثار قديم پٿر واري دور (Paleolithic) سان ملي اچن ٿا.{{sfn|Abad de Santillán|1971|p=17}}<ref>{{Cite journal |last=Borrero |first=Luis |date=September 1999 |title=The Prehistoric Exploration and Colonization of Fuego-Patagonia |url=http://www.jstor.org/stable/25801146 |journal=Journal of World Prehistory |volume=13 |issue=3 |pages=321–355 |via=JSTOR}}</ref> ڪولمبس کان اڳ واري دور ۾ ملڪ جي اتر-اولهه واري حصي ۾ انڪا سلطنت (Inca Empire) جو قبضو هو. جديد ارجنٽائن جون پاڙون 16 هين صدي ۾ اسپيني نوآبادياتي نظام ۾ آهن.{{sfn|Crow|1992|p=128}} ارجنٽائن "وائسرائلٽي آف دي ريو ڊي لا پليٽا" جي جانشين رياست طور اڀريو. 9 جولاءِ 1816 تي ارجنٽائن جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو ۽ اسپين کان آزاديءَ جي جنگ (1810-1825) کانپوءِ ملڪ ۾ هڪ ڊگهي عرصي تائين گهريلو ويڙهه جاري رهي، جيڪا 1880 ۾ ملڪ جي وفاق طور ٻيهر تنظيم سازي تي ختم ٿي. ان کان پوءِ ملڪ ۾ امن امان قائم ٿيو ۽ يورپي ملڪن، خاص ڪري اٽلي ۽ اسپين کان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن هتان جي ثقافت ۽ آباديءَ تي گهرا اثر ڇڏيا. 1880 کان 1916 تائين ارجنٽائن جي سياست تي نيشنل آٽونومسٽ پارٽي جو غلبو رهيو. وڏي معاشي مدي (Great Depression) کانپوءِ 1930 ۾ جنرل خوسيه فيلڪس اوريبورو جي قيادت ۾ پهرين فوجي بغاوت ٿي، جنهن سان "بدنام ڏهاڪي" (Infamous Decade) جي شروعات ٿي. 1974 ۾ صدر خوان پيرون جي وفات کانپوءِ هن جي بيواهه ازابيل پيرون صدارت سنڀالي، جنهن کي 1976 ۾ هڪ ٻي فوجي بغاوت ذريعي هٽايو ويو. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ارجنٽائن]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:اسپيني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:اسپيني سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻي اسپيني ڪالونيون]] [[زمرو:مرڪوسور جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:اسپيني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:اسپيني سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ 1811ع قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:1811ع ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] dy62yglaj1ei2twhhm25ltn9un37xwe 370217 370216 2026-04-06T03:23:12Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370217 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آمريڪا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ارجنٽائن جمهوريه | native_name = {{nativename|es|República Argentina}} | common_name = ارجنٽائن | image_flag = Flag of Argentina.svg | image_coat = Coat of arms of Argentina.svg | coa_size = 80 | other_symbol = [[File:Sol de Mayo-Bandera de Argentina.svg|100px|link=Sol de Mayo]] | other_symbol_type = {{native name|es|[[Sun of May|Sol de Mayo]] {{sfnm|1a1=Crow|1y=1992|1p=457|1ps=: "In the meantime, while the crowd assembled in the plaza continued to shout its demands at the cabildo, the sun suddenly broke through the overhanging clouds and clothed the scene in brilliant light. The people looked upward with one accord and took it as a favorable omen for their cause. This was the origin of the "sun of May" which has appeared in the center of the Argentine flag and on the Argentine coat of arms ever since."|2a1=Kopka|2y=2011|2p=5|2ps=: "The sun's features are those of [[Inti]], the [[Inca]]n sun god. The sun commemorates the appearance of the sun through cloudy skies on 25 May 1810, during the first mass demonstration in favor of independence."}}|nolink=yes|paren=off}}<br />{{small|"مئي جو سج"}} | national_motto = {{lang|es|[[En unión y libertad]]}}<br />{{small|"اتحاد ۽ آزاديءَ ۾"}} | national_anthem = ''[[Argentine National Anthem|Himno Nacional Argentino]]''<br />{{small|"ارجنٽائن جو قومي ترانو"}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Himno Nacional Argentino instrumental.ogg]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:Argentina (including claimed territories, orthographic projection).svg|frameless]]{{Legend|#336830|ارجنٽائن جو مقام}} {{Legend|#61E760|[[:Category:Territorial disputes of Argentina|دعويٰ ڪيل پر قبضي ۾ نه آيل علائقو]]}}|گلووب ڏيکاريو|[[File:Argentina_adm_location_map.svg|upright=1.15|179px|frameless]]|ارجنٽائن جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | map_caption = | map_width = 220px | capital = [[بيونس آئرس]] | coordinates = {{Coord|34|36|S|58|23|W|type:city}} | largest_city = گاديءَ جو هنڌ | languages_type = [[قومي ٻولي]] | languages = [[اسپينش ٻولي|اسپينش]]{{efn|name=note-lang}} | languages2_type = علائقائي ٻوليون | languages2 = {{Plainlist| * [[Guarani language|گواراني]] ([[Corrientes Province|ڪورينٽيس]] ۾)<ref name="Corrientes-5598" /> * [[Southern Quechua|ڪيچوا]] ([[Santiago del Estero Province|سانٽياگو ڊيل ايسٽيرو]] ۾)<ref>{{cite book |title=La educación intercultural bilingüe en Santiago del Estero, ¿mito o realidad? |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |trans-title=La cámara de diputados de la provincia sanciona con fuerza de ley. |quote=Declárase de interés oficial la preservación, difusión, estímulo, estudio y práctica de la lengua Quíchua en todo el territory de la provincia [..] |language=es-AR |access-date=30 May 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807005056/http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |url-status=dead }}</ref> * [[Toba Qom language|قوم]]، [[Mocoví language|موڪووي]]، ۽ [[Wichí languages|ويچي]] ([[Chaco Province|چاڪو]] ۾)<ref>{{cite book |title=Enseñanza y desarrollo continuo del idioma galés en la provincia del Chubut. Expresión de beneplácito. Menna, Quetglas y Austin. |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |trans-title=Teaching and continuous development of the Welsh language in the province of Chubut. Expression of approval. Menna, Quetglas and Austin. |quote=Declarar de interés de la Honorable Cámara de Diputados de la Nación la enseñanza y desarrollo continuo del idioma galés en la provincia del Chubut... |language=es |access-date=17 December 2019 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511045625/https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |url-status=dead}}</ref> }} | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 79.6% [[عيسائيت]] ** 62.9% [[Catholic Church in Argentina|ڪيٿولڪ]] ** 15.3% [[Evangelism|ايوانجيليڪل]] ** 1.4% ٻيا عيسائي {{Tree list/end}} |{{Tree list}} * 18.9% [[Irreligion|لادينيت]] ** 9.7% ڪو به نه ** 6.0% [[دهريت]] ** 3.2% [[لاادريت]] {{Tree list/end}} |1.3% ٻيا مذهب |0.3% غير واضع}} | religion_ref = <ref>{{cite web | url=https://www.indexmundi.com/argentina/religions.html | title=Argentina Religions – Demographics | access-date=12 March 2024 | archive-date=12 March 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240312160757/https://www.indexmundi.com/argentina/religions.html | url-status=live }}</ref> | religion_year = 2019 | demonym = ارجنٽائنين | government_type = وفاقي [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[President of Argentina|صدر]] | leader_name1 = [[خاوير ميلئي]] | leader_title2 = [[Vice President of Argentina|نائب صدر]] | leader_name2 = [[وڪٽوريا ويلاروئيل]] | leader_title3 = [[Chief of the Cabinet of Ministers|ڪيبينٽ جو چيف]] | leader_name3 = [[مانويل اڊورني]] | leader_title4 = [[List of presidents of the Argentine Chamber of Deputies|چيمبر آف ڊپٽي جو صدر]] | leader_name4 = [[مارٽن مينيم]] | leader_title5 = [[Supreme Court of Argentina|سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[هوراشيو روزاٽي]] | legislature = [[National Congress of Argentina|نيشنل ڪانگريس]] | upper_house = [[Argentine Senate|سينيٽ]] | lower_house = [[Argentine Chamber of Deputies|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[Argentine War of Independence|آزادي]] | sovereignty_note = [[Spanish Empire|اسپين]] کان | established_event1 = {{nowrap|[[May Revolution|مئي انقلاب]]}} | established_date1 = 25 مئي 1810 | established_event2 = [[Argentine Declaration of Independence|اعلان]] | established_date2 = 9 جولاءِ 1816 | established_event3 = {{nowrap|[[Constitution of Argentina|آئين]]}} | established_date3 = 1 مئي 1853 | area_km2 = 2780085<ref name="Area.ARG">{{cite web |url=https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |title=3.1. Datos Nacionales (2020): Total (3,669,710.7 km²); Argentina Continental (2,780,084.6 km²); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km²); Antártida Argentina (873,718.4 km²) [pg.23] |publisher=[[:es:Instituto Geográfico Nacional (Argentina)]] – IGN |website=www.ign.gob.ar |date=2022 |access-date=9 February 2025 |language=es |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206060548/https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Area1.ARG">{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/territorio/010101_2022.xlsx |format=XLS |title=Superficie total del país: Total (3,669,710.9 km²); Parte continental americana (2,780,084.8 km²); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km²); Sector antártico argentino (873,718.4 km²) |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |others=Census 2022 |date = 2024 |access-date=9 February 2025 |language=es}}</ref> | area_footnote = {{efn-ua|name=excl_area|دعويٰ ڪيل ڪل رقبو 3,669,710.7 چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان کنڊ وارو حصو 2,780,084.6 چورس ڪلوميٽر آهي. ان ۾ انٽارڪٽيڪا ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ٻيٽن جون دعوائون شامل ناهن.<ref name="Area.ARG"/><ref name="Area1.ARG"/>}} | area_rank = 8th | percent_water = 1.57 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 46,735,004<ref name=renaper1>{{cite news|url=https://estadisticas.renaper.gob.ar/app_poblacion/|title=Sistema Estadístico de Población: Estructura de la población identificada con residencia en Argentina|work=RENAPER - Dirección Nacional de Población|access-date=26 May 2025}}</ref> | population_census = {{IncreaseNeutral}} 46,044,703<ref name="P12-CENSO">{{cite news |access-date=31 January 2023 |periodical=[[Página/12]] |quote=La población argentina tiene actualmente 46.044.703 habitantes. |title=El INDEC difundió los resultados provisionales Censo 2022 |url=https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131222323/https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |url-status=live }}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 33rd | population_census_year = 2022 | population_census_rank = 32nd | population_density_km2 = {{#expr:46735004/2780085 round 1}} | population_density_rank = 214th | GDP_PPP = {{increase}} $1.577 ٽريلين<ref name="IMFWEO.AR">{{Cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Argentina) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 October 2025 |access-date=25 March 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 28th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $32,818<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 68th | GDP_nominal = {{decrease}} $667.922 بلين<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 23rd | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $13,895<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 66th | Gini = 40.7 | Gini_year = 2022 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=gini /> | Gini_rank = | HDI = 0.865 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 47th | currency = [[Argentine peso|ارجنٽائن پيسو]] ([[Dollar sign|$]]) | currency_code = ARS | time_zone = [[Time in Argentina|ART]] | utc_offset = – 03:00 | date_format = {{abbr|dd|ڏينهن}}/{{abbr|mm|مهينو}}/{{abbr|yyyy|سال}} | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+54]] | cctld = [[.ar]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=note-lang|جيتوڻيڪ قانوني طور تي اعلانيل ناهي، پر اسپينش واحد ٻولي آهي جيڪا سرڪاري دستاويزن ۽ قانونن ۾ استعمال ٿئي ٿي، ان ڪري اها حقيقت ۾ (de facto) سرڪاري ٻولي آهي.}} }} }} '''ارجنٽائن'''، باضابطه طور تي '''ارجنٽائن جمهوريه'''، [[ڏکڻ آمريڪا]] جي ڏاکڻي حصي (Southern Cone) ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. اهو {{convert|2780085|km2|mi2|abbr=on}} جي رقبي تي پکڙيل آهي، جيڪو کيس برازيل کان پوءِ ڏکڻ آمريڪا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ، پوري آمريڪا کنڊ جو چوٿون نمبر وڏو ۽ دنيا جو اٺون نمبر وڏو ملڪ بڻائي ٿو. ارجنٽائن جي اولهه ۾ چلي، اتر ۾ بوليويا ۽ پيراگوئي، اتر-اوڀر ۾ برازيل، اوڀر ۾ يوروگوئي ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ واقع آهن. ارجنٽائن هڪ وفاقي رياست آهي جيڪا ٽيويھ صوبن ۽ هڪ خودمختيار شهر، [[بيونس آئرس]] تي مشتمل آهي، جيڪو ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. ارجنٽائن ۾ انساني موجودگيءَ جا قديم ترين آثار قديم پٿر واري دور (Paleolithic) سان ملي اچن ٿا.{{sfn|Abad de Santillán|1971|p=17}}<ref>{{Cite journal |last=Borrero |first=Luis |date=September 1999 |title=The Prehistoric Exploration and Colonization of Fuego-Patagonia |url=http://www.jstor.org/stable/25801146 |journal=Journal of World Prehistory |volume=13 |issue=3 |pages=321–355 |via=JSTOR}}</ref> ڪولمبس کان اڳ واري دور ۾ ملڪ جي اتر-اولهه واري حصي ۾ انڪا سلطنت (Inca Empire) جو قبضو هو. جديد ارجنٽائن جون پاڙون 16 هين صدي ۾ اسپيني نوآبادياتي نظام ۾ آهن.{{sfn|Crow|1992|p=128}} ارجنٽائن "وائسرائلٽي آف دي ريو ڊي لا پليٽا" جي جانشين رياست طور اڀريو. 9 جولاءِ 1816 تي ارجنٽائن جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو ۽ اسپين کان آزاديءَ جي جنگ (1810-1825) کانپوءِ ملڪ ۾ هڪ ڊگهي عرصي تائين گهريلو ويڙهه جاري رهي، جيڪا 1880 ۾ ملڪ جي وفاق طور ٻيهر تنظيم سازي تي ختم ٿي. ان کان پوءِ ملڪ ۾ امن امان قائم ٿيو ۽ يورپي ملڪن، خاص ڪري اٽلي ۽ اسپين کان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن هتان جي ثقافت ۽ آباديءَ تي گهرا اثر ڇڏيا. 1880 کان 1916 تائين ارجنٽائن جي سياست تي نيشنل آٽونومسٽ پارٽي جو غلبو رهيو. وڏي معاشي مدي (Great Depression) کانپوءِ 1930 ۾ جنرل خوسيه فيلڪس اوريبورو جي قيادت ۾ پهرين فوجي بغاوت ٿي، جنهن سان "بدنام ڏهاڪي" (Infamous Decade) جي شروعات ٿي. 1974 ۾ صدر خوان پيرون جي وفات کانپوءِ هن جي بيواهه ازابيل پيرون صدارت سنڀالي، جنهن کي 1976 ۾ هڪ ٻي فوجي بغاوت ذريعي هٽايو ويو. == نالي جو بنياد (Etymology) == {{main|ارجنٽائن جي نالي جو بنياد}} علائقي لاءِ لفظ ''Argentina'' (ارجنٽائن) جو استعمال 1536ع ۾ هڪ [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] نقشي ۾ مليو آهي.<ref>The name ''Argentine'' (Spanish) [http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/argentin.htm El nombre de Argentina] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175318/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/argentin.htm |date=3 March 2016}}</ref> انگريزيءَ ۾، نالو ''Argentina'' [[اسپيني ٻولي]] مان آيو آهي؛ پر، اهو نالو پاڻ اسپيني نه، بلڪه [[اطالوي ٻولي|اطالوي]] آهي. {{lang|it|Argentina}} (مذڪر {{lang|it|argentino}}) جو اطالوي ۾ مطلب آهي 'चांदी مان ٺهيل يا چاندي جھڙي رنگ جو'، جيڪو لاطيني لفظ {{lang|la|argentum}} (چاندي) مان نڪتل آهي. اطالوي ۾، صفت يا [[خاص اسم]] کي اڪثر اسم طور استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي {{lang|it|l'Argentina}} چيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=December 2025}} نالو ''Argentina'' ممڪن طور تي پهرين وينيسي ۽ جينوئيز ملاحن، جهڙوڪ [[جيواني ڪابوٽو]] (Giovanni Caboto) ڏنو هو. اسپيني ۽ پرتگالي ۾ 'چاندي' لاءِ لفظ ترتيب وار {{lang|es|plata}} ۽ {{lang|pt|prata}} آهن، ۽ 'چاندي مان ٺهيل' لاءِ {{lang|es|plateado}} ۽ {{lang|pt|prateado}} استعمال ٿين ٿا، جيتوڻيڪ اسپيني ۾ چاندي لاءِ {{lang|es|argento}} لفظ به موجود آهي. ''Argentina'' پهريون ڀيرو [[سيرا ڊي لا پليٽا|چاندي جي جبلن جي ڏند ڪٿا]] سان منسوب ڪيو ويو، جيڪا [[لا پليٽا بيسن]] جي شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن ۾ مشهور هئي.{{sfnm|1a1=Rock|1y=1987|1pp=6, 8|2a1=Edwards|2y=2008|2p=7}} اسپيني ۾ هن نالي جو پهريون لکيل استعمال 1602ع جي هڪ نظم ''[[لا ارجنٽينا (نظم)|La Argentina]]'' ۾ ملي ٿو، جيڪو [[مارٽن ڊيل بارڪو سينٽينيرا]] جو لکيل آهي.{{sfn|Traba|1985|pp=15, 71}} جيتوڻيڪ 18هين صدي تائين "Argentina" عام استعمال ۾ اچي چڪو هو، پر سرڪاري طور تي هن ملڪ کي [[اسپيني سلطنت]] پاران "[[ريو ڊي لا پليٽا جي وائسرايلٽي]]" ۽ آزاديءَ کان پوءِ "[[ريو ڊي لا پليٽا جون گڏيل رياستون]]" سڏيو ويندو هو. [[ارجنٽائن جو دستور 1826|1826ع جي آئين]] ۾ پهريون ڀيرو قانوني دستاويزن ۾ "ارجنٽائن جي جمهوريه" (Argentine Republic) جو نالو استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Constitution of Argentina|loc=1826, art. 1}} "ارجنٽائن ڪنفڊريشن" جو نالو پڻ عام هو ۽ ان کي [[ارجنٽائن جو دستور 1853|1853ع جي آئين]] ۾ سرڪاري حيثيت ڏني وئي.{{sfn|Constitution of Argentina|loc=1853, Preamble}} 1860ع ۾ هڪ صدارتي فرمان ذريعي ملڪ جو نالو "ارجنٽائن جي جمهوريه" مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenblat|1964|p=78}} == تاريخ == {{Main|ارجنٽائن جي تاريخ}} === قبل از ڪولمبيا دور === {{Main|ارجنٽائن جا قديم مقامي ماڻهو}} [[File:Cueva_de_las_Manos_(6811931046).jpg|thumb|left|[[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽائن|سانتا ڪروز صوبي]] ۾ موجود هٿن جي غار ([[Cueva de las Manos]])]] ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ارجنٽائن واري علائقي ۾ انسان 21,000 سال اڳ آباد هئا. 2015ع ۾، [[بيونس آئرس]] ويجهو هڪ قديم جانور ''[[Neosclerocalyptus]]'' جا فوسل مليا، جن تي پٿر جي اوزارن جا نشان هئا، جيڪي [[آخري گليشيئل ميڪسيمم]] دوران انساني سرگرمين جو ثبوت آهن.<ref>{{Cite web |title=Butchered animal bones indicate earliest human presence in southern South America |work=Reuters |date=18 July 2024 |url=https://www.reuters.com/world/americas/butchered-animal-bones-indicate-earliest-human-presence-southern-south-america-2024-07-17/ |last1=Bianco |first1=Miguel Lo }}</ref> ڏکڻ ۾، [[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽائن|سانتا ڪروز]] ۾ [[پيڊرا ميوزيو]] سائيٽ تان 11,000 سال پراڻا انساني باقيات مليا آهن.<ref name=":0">{{Cite web |title=WHO UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/936 |access-date=2025-05-15 |website=whc.unesco.org}}</ref> هڪ ٻي اهم جاءِ [[هٿن جي غار]] (Cueva de las Manos) آهي، جنهن ۾ 7,300 ق.م ۽ 700ع جي وچ ۾ ٺهيل هٿن جا نشان ۽ شڪار جا منظر موجود آهن. يورپي نوآبادياتي دور تائين، ارجنٽائن ۾ مختلف ثقافتن جا ماڻهو رهندا هئا، جن کي ٽن مکيه گروپن ۾ ورڇي سگهجي ٿو.{{sfn|Abad de Santillán|1971|pp=18–19}} پهريون گروهه شڪاري ۽ کاڌو گڏ ڪندڙ هو جن وٽ مٽيءَ جا ٿانو (pottery) نه هئا، جهڙوڪ ڏکڻ جا [[سيلڪنام ماڻهو|سيلڪنام]]۔ ٻيو گروهه ترقي يافته شڪاري هو، جن ۾ [[ٽيهوئلچي ماڻهو|ٽيهوئلچي]] شامل هئا. ٽيون گروهه هاري هئا جيڪي مٽيءَ جا ٿانو ٺاهيندا هئا، جهڙوڪ [[گواراني ماڻهو|گواراني]] ۽ [[ڊيگيويٽا]] ثقافت، جيڪي بعد ۾ [[انڪا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا.{{sfn|Edwards|2008|p=12}} === نوآبادياتي دور === {{Main|نوآبادياتي ارجنٽائن}} {{See also|آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي تاريخ}} [[File:La Reconquista de Buenos Aires.jpg|thumb|[[ريو ڊي لا پليٽا تي برطانوي حملن]] دوران برطانوي فوج جو سينٽياگو ڊي لينيئرز آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو منظر۔|left]] يورپي ماڻهو پهرين ڀيرو 1502ع ۾ [[آمريگو وسپوچي]] جي سفر دوران هن علائقي ۾ پهتا. اسپيني ملاحن [[جوان ڊياز ڊي سوليس]] ۽ [[سيبسٽين ڪيبوٽ]] ترتيب وار 1516ع ۽ 1526ع ۾ هتي جو دورو ڪيو.{{sfn|Crow|1992|p=128}} 1536ع ۾ [[پيڊرو ڊي مينڊوزا]] بيونس آئرس جو بنياد رکيو، پر 1541ع ۾ ان کي خالي ڪيو ويو.{{sfn|Crow|1992|pp=129–32}} اسپيني سلطنت ارجنٽائن جي علائقي کي [[پيرو]] ۽ [[بوليويا]] جي چاندي ۽ سون جي کاڻين جي دولت لاءِ استعمال ڪيو. 1776ع ۾ [[ريو ڊي لا پليٽا جي وائسرايلٽي]] قائم ڪئي وئي جنهن جو گاديءَ جو هنڌ بيونس آئرس بڻيو.{{sfn|Crow|1992|p=347}} 1806ع ۽ 1807ع ۾ بيونس آئرس برطانوي حملن کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Crow|1992|p=421}} === آزادي ۽ گهرو ويڙهه === {{Main|ارجنٽائن جي جنگ آزادي|ارجنٽائن جون گهرو ويڙهيون}} [[File:Smartin.JPG|thumb|جنرل [[جوزي ڊي سان مارٽن]]، ارجنٽائن، چلي ۽ پيرو جو آزادي ڏياريندڙ (Libertador)]] 1810ع جي [[مئي انقلاب]] سان هڪ عمل شروع ٿيو جنهن جي نتيجي ۾ ارجنٽائن وائسرايلٽي جي جانشين رياست طور اڀريو.{{sfn|Abad de Santillán|1971|pp=194ff}} 9 جولائي 1816ع تي، [[ٽوڪومن ڪانگريس]] سرڪاري طور تي [[ارجنٽائن جي آزادي جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو.{{sfnm|1a1=Rock|1y=1987|1p=92|2a1=Lewis|2y=2003|2p=41}} جنرل [[جوزي ڊي سان مارٽن]] انڊيز جبلن کي پار ڪري چلي ۽ پيرو جي آزاديءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ ٻن گروپن جي وچ ۾ ورهايل رهيو: مرڪزيت پسند (Centralists) ۽ وفاقي پسند (Federalists)، جنهن جي ڪري ڪيتريون ئي گهرو ويڙهيون ٿيون.{{sfn|Lewis|2003|pp=39–40}} 1831ع ۾ [[جوان ميوئل ڊي روساس]] جي قيادت ۾ "ارجنٽائن ڪنفڊريشن" قائم ٿي. 1853ع ۾ هڪ وفاقي آئين منظور ڪيو ويو. === جديد قوم جو اڀرڻ === {{Main|ارجنٽائن جي صدرن جي فهرست|80 جي نسل}} [[File:Italian immigrants buenos aires.jpg|thumb|بيونس آئرس پهچندڙ [[اطالوي ارجنٽائن|اطالوي مهاجر]]، ارجنٽائن ڏانهن يورپي لڏپلاڻ جي وڏي لهر دوران۔]] 1861ع جي [[پاوون جي جنگ]] کان پوءِ [[بارٽولومي ميٽري]] متحد ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو. ان کان پوءِ [[ڊومينگو فاسٽينو سارميينٽو]] ۽ [[نڪولس اويليناڊا]] جي صدارت دوران جديد ارجنٽائن رياست جا بنياد رکيا ويا.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. I|pp=363–541}} 1880ع کان يورپي مهاجرن جي وڏي لهر ارجنٽائن پهچڻ شروع ٿي، جنهن ملڪ جي ثقافت ۽ معيشت کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ارجنٽائن]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:اسپيني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:اسپيني سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻي اسپيني ڪالونيون]] [[زمرو:مرڪوسور جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:اسپيني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:اسپيني سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ 1811ع قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:1811ع ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] 5a8sfu9rauxg33pvkahtf867qsz594m 370219 370217 2026-04-06T03:26:41Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* جديد قوم جو اڀرڻ */ 370219 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آمريڪا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ارجنٽائن جمهوريه | native_name = {{nativename|es|República Argentina}} | common_name = ارجنٽائن | image_flag = Flag of Argentina.svg | image_coat = Coat of arms of Argentina.svg | coa_size = 80 | other_symbol = [[File:Sol de Mayo-Bandera de Argentina.svg|100px|link=Sol de Mayo]] | other_symbol_type = {{native name|es|[[Sun of May|Sol de Mayo]] {{sfnm|1a1=Crow|1y=1992|1p=457|1ps=: "In the meantime, while the crowd assembled in the plaza continued to shout its demands at the cabildo, the sun suddenly broke through the overhanging clouds and clothed the scene in brilliant light. The people looked upward with one accord and took it as a favorable omen for their cause. This was the origin of the "sun of May" which has appeared in the center of the Argentine flag and on the Argentine coat of arms ever since."|2a1=Kopka|2y=2011|2p=5|2ps=: "The sun's features are those of [[Inti]], the [[Inca]]n sun god. The sun commemorates the appearance of the sun through cloudy skies on 25 May 1810, during the first mass demonstration in favor of independence."}}|nolink=yes|paren=off}}<br />{{small|"مئي جو سج"}} | national_motto = {{lang|es|[[En unión y libertad]]}}<br />{{small|"اتحاد ۽ آزاديءَ ۾"}} | national_anthem = ''[[Argentine National Anthem|Himno Nacional Argentino]]''<br />{{small|"ارجنٽائن جو قومي ترانو"}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Himno Nacional Argentino instrumental.ogg]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:Argentina (including claimed territories, orthographic projection).svg|frameless]]{{Legend|#336830|ارجنٽائن جو مقام}} {{Legend|#61E760|[[:Category:Territorial disputes of Argentina|دعويٰ ڪيل پر قبضي ۾ نه آيل علائقو]]}}|گلووب ڏيکاريو|[[File:Argentina_adm_location_map.svg|upright=1.15|179px|frameless]]|ارجنٽائن جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | map_caption = | map_width = 220px | capital = [[بيونس آئرس]] | coordinates = {{Coord|34|36|S|58|23|W|type:city}} | largest_city = گاديءَ جو هنڌ | languages_type = [[قومي ٻولي]] | languages = [[اسپينش ٻولي|اسپينش]]{{efn|name=note-lang}} | languages2_type = علائقائي ٻوليون | languages2 = {{Plainlist| * [[Guarani language|گواراني]] ([[Corrientes Province|ڪورينٽيس]] ۾)<ref name="Corrientes-5598" /> * [[Southern Quechua|ڪيچوا]] ([[Santiago del Estero Province|سانٽياگو ڊيل ايسٽيرو]] ۾)<ref>{{cite book |title=La educación intercultural bilingüe en Santiago del Estero, ¿mito o realidad? |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |trans-title=La cámara de diputados de la provincia sanciona con fuerza de ley. |quote=Declárase de interés oficial la preservación, difusión, estímulo, estudio y práctica de la lengua Quíchua en todo el territory de la provincia [..] |language=es-AR |access-date=30 May 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807005056/http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |url-status=dead }}</ref> * [[Toba Qom language|قوم]]، [[Mocoví language|موڪووي]]، ۽ [[Wichí languages|ويچي]] ([[Chaco Province|چاڪو]] ۾)<ref>{{cite book |title=Enseñanza y desarrollo continuo del idioma galés en la provincia del Chubut. Expresión de beneplácito. Menna, Quetglas y Austin. |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |trans-title=Teaching and continuous development of the Welsh language in the province of Chubut. Expression of approval. Menna, Quetglas and Austin. |quote=Declarar de interés de la Honorable Cámara de Diputados de la Nación la enseñanza y desarrollo continuo del idioma galés en la provincia del Chubut... |language=es |access-date=17 December 2019 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511045625/https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |url-status=dead}}</ref> }} | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 79.6% [[عيسائيت]] ** 62.9% [[Catholic Church in Argentina|ڪيٿولڪ]] ** 15.3% [[Evangelism|ايوانجيليڪل]] ** 1.4% ٻيا عيسائي {{Tree list/end}} |{{Tree list}} * 18.9% [[Irreligion|لادينيت]] ** 9.7% ڪو به نه ** 6.0% [[دهريت]] ** 3.2% [[لاادريت]] {{Tree list/end}} |1.3% ٻيا مذهب |0.3% غير واضع}} | religion_ref = <ref>{{cite web | url=https://www.indexmundi.com/argentina/religions.html | title=Argentina Religions – Demographics | access-date=12 March 2024 | archive-date=12 March 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240312160757/https://www.indexmundi.com/argentina/religions.html | url-status=live }}</ref> | religion_year = 2019 | demonym = ارجنٽائنين | government_type = وفاقي [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[President of Argentina|صدر]] | leader_name1 = [[خاوير ميلئي]] | leader_title2 = [[Vice President of Argentina|نائب صدر]] | leader_name2 = [[وڪٽوريا ويلاروئيل]] | leader_title3 = [[Chief of the Cabinet of Ministers|ڪيبينٽ جو چيف]] | leader_name3 = [[مانويل اڊورني]] | leader_title4 = [[List of presidents of the Argentine Chamber of Deputies|چيمبر آف ڊپٽي جو صدر]] | leader_name4 = [[مارٽن مينيم]] | leader_title5 = [[Supreme Court of Argentina|سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[هوراشيو روزاٽي]] | legislature = [[National Congress of Argentina|نيشنل ڪانگريس]] | upper_house = [[Argentine Senate|سينيٽ]] | lower_house = [[Argentine Chamber of Deputies|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[Argentine War of Independence|آزادي]] | sovereignty_note = [[Spanish Empire|اسپين]] کان | established_event1 = {{nowrap|[[May Revolution|مئي انقلاب]]}} | established_date1 = 25 مئي 1810 | established_event2 = [[Argentine Declaration of Independence|اعلان]] | established_date2 = 9 جولاءِ 1816 | established_event3 = {{nowrap|[[Constitution of Argentina|آئين]]}} | established_date3 = 1 مئي 1853 | area_km2 = 2780085<ref name="Area.ARG">{{cite web |url=https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |title=3.1. Datos Nacionales (2020): Total (3,669,710.7 km²); Argentina Continental (2,780,084.6 km²); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km²); Antártida Argentina (873,718.4 km²) [pg.23] |publisher=[[:es:Instituto Geográfico Nacional (Argentina)]] – IGN |website=www.ign.gob.ar |date=2022 |access-date=9 February 2025 |language=es |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206060548/https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Area1.ARG">{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/territorio/010101_2022.xlsx |format=XLS |title=Superficie total del país: Total (3,669,710.9 km²); Parte continental americana (2,780,084.8 km²); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km²); Sector antártico argentino (873,718.4 km²) |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |others=Census 2022 |date = 2024 |access-date=9 February 2025 |language=es}}</ref> | area_footnote = {{efn-ua|name=excl_area|دعويٰ ڪيل ڪل رقبو 3,669,710.7 چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان کنڊ وارو حصو 2,780,084.6 چورس ڪلوميٽر آهي. ان ۾ انٽارڪٽيڪا ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ٻيٽن جون دعوائون شامل ناهن.<ref name="Area.ARG"/><ref name="Area1.ARG"/>}} | area_rank = 8th | percent_water = 1.57 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 46,735,004<ref name=renaper1>{{cite news|url=https://estadisticas.renaper.gob.ar/app_poblacion/|title=Sistema Estadístico de Población: Estructura de la población identificada con residencia en Argentina|work=RENAPER - Dirección Nacional de Población|access-date=26 May 2025}}</ref> | population_census = {{IncreaseNeutral}} 46,044,703<ref name="P12-CENSO">{{cite news |access-date=31 January 2023 |periodical=[[Página/12]] |quote=La población argentina tiene actualmente 46.044.703 habitantes. |title=El INDEC difundió los resultados provisionales Censo 2022 |url=https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131222323/https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |url-status=live }}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 33rd | population_census_year = 2022 | population_census_rank = 32nd | population_density_km2 = {{#expr:46735004/2780085 round 1}} | population_density_rank = 214th | GDP_PPP = {{increase}} $1.577 ٽريلين<ref name="IMFWEO.AR">{{Cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Argentina) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 October 2025 |access-date=25 March 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 28th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $32,818<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 68th | GDP_nominal = {{decrease}} $667.922 بلين<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 23rd | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $13,895<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 66th | Gini = 40.7 | Gini_year = 2022 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=gini /> | Gini_rank = | HDI = 0.865 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 47th | currency = [[Argentine peso|ارجنٽائن پيسو]] ([[Dollar sign|$]]) | currency_code = ARS | time_zone = [[Time in Argentina|ART]] | utc_offset = – 03:00 | date_format = {{abbr|dd|ڏينهن}}/{{abbr|mm|مهينو}}/{{abbr|yyyy|سال}} | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+54]] | cctld = [[.ar]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=note-lang|جيتوڻيڪ قانوني طور تي اعلانيل ناهي، پر اسپينش واحد ٻولي آهي جيڪا سرڪاري دستاويزن ۽ قانونن ۾ استعمال ٿئي ٿي، ان ڪري اها حقيقت ۾ (de facto) سرڪاري ٻولي آهي.}} }} }} '''ارجنٽائن'''، باضابطه طور تي '''ارجنٽائن جمهوريه'''، [[ڏکڻ آمريڪا]] جي ڏاکڻي حصي (Southern Cone) ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. اهو {{convert|2780085|km2|mi2|abbr=on}} جي رقبي تي پکڙيل آهي، جيڪو کيس برازيل کان پوءِ ڏکڻ آمريڪا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ، پوري آمريڪا کنڊ جو چوٿون نمبر وڏو ۽ دنيا جو اٺون نمبر وڏو ملڪ بڻائي ٿو. ارجنٽائن جي اولهه ۾ چلي، اتر ۾ بوليويا ۽ پيراگوئي، اتر-اوڀر ۾ برازيل، اوڀر ۾ يوروگوئي ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ واقع آهن. ارجنٽائن هڪ وفاقي رياست آهي جيڪا ٽيويھ صوبن ۽ هڪ خودمختيار شهر، [[بيونس آئرس]] تي مشتمل آهي، جيڪو ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. ارجنٽائن ۾ انساني موجودگيءَ جا قديم ترين آثار قديم پٿر واري دور (Paleolithic) سان ملي اچن ٿا.{{sfn|Abad de Santillán|1971|p=17}}<ref>{{Cite journal |last=Borrero |first=Luis |date=September 1999 |title=The Prehistoric Exploration and Colonization of Fuego-Patagonia |url=http://www.jstor.org/stable/25801146 |journal=Journal of World Prehistory |volume=13 |issue=3 |pages=321–355 |via=JSTOR}}</ref> ڪولمبس کان اڳ واري دور ۾ ملڪ جي اتر-اولهه واري حصي ۾ انڪا سلطنت (Inca Empire) جو قبضو هو. جديد ارجنٽائن جون پاڙون 16 هين صدي ۾ اسپيني نوآبادياتي نظام ۾ آهن.{{sfn|Crow|1992|p=128}} ارجنٽائن "وائسرائلٽي آف دي ريو ڊي لا پليٽا" جي جانشين رياست طور اڀريو. 9 جولاءِ 1816 تي ارجنٽائن جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو ۽ اسپين کان آزاديءَ جي جنگ (1810-1825) کانپوءِ ملڪ ۾ هڪ ڊگهي عرصي تائين گهريلو ويڙهه جاري رهي، جيڪا 1880 ۾ ملڪ جي وفاق طور ٻيهر تنظيم سازي تي ختم ٿي. ان کان پوءِ ملڪ ۾ امن امان قائم ٿيو ۽ يورپي ملڪن، خاص ڪري اٽلي ۽ اسپين کان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن هتان جي ثقافت ۽ آباديءَ تي گهرا اثر ڇڏيا. 1880 کان 1916 تائين ارجنٽائن جي سياست تي نيشنل آٽونومسٽ پارٽي جو غلبو رهيو. وڏي معاشي مدي (Great Depression) کانپوءِ 1930 ۾ جنرل خوسيه فيلڪس اوريبورو جي قيادت ۾ پهرين فوجي بغاوت ٿي، جنهن سان "بدنام ڏهاڪي" (Infamous Decade) جي شروعات ٿي. 1974 ۾ صدر خوان پيرون جي وفات کانپوءِ هن جي بيواهه ازابيل پيرون صدارت سنڀالي، جنهن کي 1976 ۾ هڪ ٻي فوجي بغاوت ذريعي هٽايو ويو. == نالي جو بنياد (Etymology) == {{main|ارجنٽائن جي نالي جو بنياد}} علائقي لاءِ لفظ ''Argentina'' (ارجنٽائن) جو استعمال 1536ع ۾ هڪ [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] نقشي ۾ مليو آهي.<ref>The name ''Argentine'' (Spanish) [http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/argentin.htm El nombre de Argentina] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175318/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/argentin.htm |date=3 March 2016}}</ref> انگريزيءَ ۾، نالو ''Argentina'' [[اسپيني ٻولي]] مان آيو آهي؛ پر، اهو نالو پاڻ اسپيني نه، بلڪه [[اطالوي ٻولي|اطالوي]] آهي. {{lang|it|Argentina}} (مذڪر {{lang|it|argentino}}) جو اطالوي ۾ مطلب آهي 'चांदी مان ٺهيل يا چاندي جھڙي رنگ جو'، جيڪو لاطيني لفظ {{lang|la|argentum}} (چاندي) مان نڪتل آهي. اطالوي ۾، صفت يا [[خاص اسم]] کي اڪثر اسم طور استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي {{lang|it|l'Argentina}} چيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=December 2025}} نالو ''Argentina'' ممڪن طور تي پهرين وينيسي ۽ جينوئيز ملاحن، جهڙوڪ [[جيواني ڪابوٽو]] (Giovanni Caboto) ڏنو هو. اسپيني ۽ پرتگالي ۾ 'چاندي' لاءِ لفظ ترتيب وار {{lang|es|plata}} ۽ {{lang|pt|prata}} آهن، ۽ 'چاندي مان ٺهيل' لاءِ {{lang|es|plateado}} ۽ {{lang|pt|prateado}} استعمال ٿين ٿا، جيتوڻيڪ اسپيني ۾ چاندي لاءِ {{lang|es|argento}} لفظ به موجود آهي. ''Argentina'' پهريون ڀيرو [[سيرا ڊي لا پليٽا|چاندي جي جبلن جي ڏند ڪٿا]] سان منسوب ڪيو ويو، جيڪا [[لا پليٽا بيسن]] جي شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن ۾ مشهور هئي.{{sfnm|1a1=Rock|1y=1987|1pp=6, 8|2a1=Edwards|2y=2008|2p=7}} اسپيني ۾ هن نالي جو پهريون لکيل استعمال 1602ع جي هڪ نظم ''[[لا ارجنٽينا (نظم)|La Argentina]]'' ۾ ملي ٿو، جيڪو [[مارٽن ڊيل بارڪو سينٽينيرا]] جو لکيل آهي.{{sfn|Traba|1985|pp=15, 71}} جيتوڻيڪ 18هين صدي تائين "Argentina" عام استعمال ۾ اچي چڪو هو، پر سرڪاري طور تي هن ملڪ کي [[اسپيني سلطنت]] پاران "[[ريو ڊي لا پليٽا جي وائسرايلٽي]]" ۽ آزاديءَ کان پوءِ "[[ريو ڊي لا پليٽا جون گڏيل رياستون]]" سڏيو ويندو هو. [[ارجنٽائن جو دستور 1826|1826ع جي آئين]] ۾ پهريون ڀيرو قانوني دستاويزن ۾ "ارجنٽائن جي جمهوريه" (Argentine Republic) جو نالو استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Constitution of Argentina|loc=1826, art. 1}} "ارجنٽائن ڪنفڊريشن" جو نالو پڻ عام هو ۽ ان کي [[ارجنٽائن جو دستور 1853|1853ع جي آئين]] ۾ سرڪاري حيثيت ڏني وئي.{{sfn|Constitution of Argentina|loc=1853, Preamble}} 1860ع ۾ هڪ صدارتي فرمان ذريعي ملڪ جو نالو "ارجنٽائن جي جمهوريه" مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenblat|1964|p=78}} == تاريخ == {{Main|ارجنٽائن جي تاريخ}} === قبل از ڪولمبيا دور === {{Main|ارجنٽائن جا قديم مقامي ماڻهو}} [[File:Cueva_de_las_Manos_(6811931046).jpg|thumb|left|[[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽائن|سانتا ڪروز صوبي]] ۾ موجود هٿن جي غار ([[Cueva de las Manos]])]] ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ارجنٽائن واري علائقي ۾ انسان 21,000 سال اڳ آباد هئا. 2015ع ۾، [[بيونس آئرس]] ويجهو هڪ قديم جانور ''[[Neosclerocalyptus]]'' جا فوسل مليا، جن تي پٿر جي اوزارن جا نشان هئا، جيڪي [[آخري گليشيئل ميڪسيمم]] دوران انساني سرگرمين جو ثبوت آهن.<ref>{{Cite web |title=Butchered animal bones indicate earliest human presence in southern South America |work=Reuters |date=18 July 2024 |url=https://www.reuters.com/world/americas/butchered-animal-bones-indicate-earliest-human-presence-southern-south-america-2024-07-17/ |last1=Bianco |first1=Miguel Lo }}</ref> ڏکڻ ۾، [[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽائن|سانتا ڪروز]] ۾ [[پيڊرا ميوزيو]] سائيٽ تان 11,000 سال پراڻا انساني باقيات مليا آهن.<ref name=":0">{{Cite web |title=WHO UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/936 |access-date=2025-05-15 |website=whc.unesco.org}}</ref> هڪ ٻي اهم جاءِ [[هٿن جي غار]] (Cueva de las Manos) آهي، جنهن ۾ 7,300 ق.م ۽ 700ع جي وچ ۾ ٺهيل هٿن جا نشان ۽ شڪار جا منظر موجود آهن. يورپي نوآبادياتي دور تائين، ارجنٽائن ۾ مختلف ثقافتن جا ماڻهو رهندا هئا، جن کي ٽن مکيه گروپن ۾ ورڇي سگهجي ٿو.{{sfn|Abad de Santillán|1971|pp=18–19}} پهريون گروهه شڪاري ۽ کاڌو گڏ ڪندڙ هو جن وٽ مٽيءَ جا ٿانو (pottery) نه هئا، جهڙوڪ ڏکڻ جا [[سيلڪنام ماڻهو|سيلڪنام]]۔ ٻيو گروهه ترقي يافته شڪاري هو، جن ۾ [[ٽيهوئلچي ماڻهو|ٽيهوئلچي]] شامل هئا. ٽيون گروهه هاري هئا جيڪي مٽيءَ جا ٿانو ٺاهيندا هئا، جهڙوڪ [[گواراني ماڻهو|گواراني]] ۽ [[ڊيگيويٽا]] ثقافت، جيڪي بعد ۾ [[انڪا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا.{{sfn|Edwards|2008|p=12}} === نوآبادياتي دور === {{Main|نوآبادياتي ارجنٽائن}} {{See also|آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي تاريخ}} [[File:La Reconquista de Buenos Aires.jpg|thumb|[[ريو ڊي لا پليٽا تي برطانوي حملن]] دوران برطانوي فوج جو سينٽياگو ڊي لينيئرز آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو منظر۔|left]] يورپي ماڻهو پهرين ڀيرو 1502ع ۾ [[آمريگو وسپوچي]] جي سفر دوران هن علائقي ۾ پهتا. اسپيني ملاحن [[جوان ڊياز ڊي سوليس]] ۽ [[سيبسٽين ڪيبوٽ]] ترتيب وار 1516ع ۽ 1526ع ۾ هتي جو دورو ڪيو.{{sfn|Crow|1992|p=128}} 1536ع ۾ [[پيڊرو ڊي مينڊوزا]] بيونس آئرس جو بنياد رکيو، پر 1541ع ۾ ان کي خالي ڪيو ويو.{{sfn|Crow|1992|pp=129–32}} اسپيني سلطنت ارجنٽائن جي علائقي کي [[پيرو]] ۽ [[بوليويا]] جي چاندي ۽ سون جي کاڻين جي دولت لاءِ استعمال ڪيو. 1776ع ۾ [[ريو ڊي لا پليٽا جي وائسرايلٽي]] قائم ڪئي وئي جنهن جو گاديءَ جو هنڌ بيونس آئرس بڻيو.{{sfn|Crow|1992|p=347}} 1806ع ۽ 1807ع ۾ بيونس آئرس برطانوي حملن کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Crow|1992|p=421}} === آزادي ۽ گهرو ويڙهه === {{Main|ارجنٽائن جي جنگ آزادي|ارجنٽائن جون گهرو ويڙهيون}} [[File:Smartin.JPG|thumb|جنرل [[جوزي ڊي سان مارٽن]]، ارجنٽائن، چلي ۽ پيرو جو آزادي ڏياريندڙ (Libertador)]] 1810ع جي [[مئي انقلاب]] سان هڪ عمل شروع ٿيو جنهن جي نتيجي ۾ ارجنٽائن وائسرايلٽي جي جانشين رياست طور اڀريو.{{sfn|Abad de Santillán|1971|pp=194ff}} 9 جولائي 1816ع تي، [[ٽوڪومن ڪانگريس]] سرڪاري طور تي [[ارجنٽائن جي آزادي جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو.{{sfnm|1a1=Rock|1y=1987|1p=92|2a1=Lewis|2y=2003|2p=41}} جنرل [[جوزي ڊي سان مارٽن]] انڊيز جبلن کي پار ڪري چلي ۽ پيرو جي آزاديءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ ٻن گروپن جي وچ ۾ ورهايل رهيو: مرڪزيت پسند (Centralists) ۽ وفاقي پسند (Federalists)، جنهن جي ڪري ڪيتريون ئي گهرو ويڙهيون ٿيون.{{sfn|Lewis|2003|pp=39–40}} 1831ع ۾ [[جوان ميوئل ڊي روساس]] جي قيادت ۾ "ارجنٽائن ڪنفڊريشن" قائم ٿي. 1853ع ۾ هڪ وفاقي آئين منظور ڪيو ويو. === جديد قوم جو اڀرڻ === {{Main|ارجنٽائن جي صدرن جي فهرست|80 جي نسل}} [[File:Italian immigrants buenos aires.jpg|thumb|بيونس آئرس پهچندڙ [[اطالوي ارجنٽائن|اطالوي مهاجر]]، ارجنٽائن ڏانهن يورپي لڏپلاڻ جي وڏي لهر دوران۔]] 1861ع جي [[پاوون جي جنگ]] کان پوءِ [[بارٽولومي ميٽري]] متحد ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو. ان کان پوءِ [[ڊومينگو فاسٽينو سارميينٽو]] ۽ [[نڪولس اويليناڊا]] جي صدارت دوران جديد ارجنٽائن رياست جا بنياد رکيا ويا.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. I|pp=363–541}} 1880ع کان يورپي مهاجرن جي وڏي لهر ارجنٽائن پهچڻ شروع ٿي، جنهن ملڪ جي ثقافت ۽ معيشت کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو. 1861ع جي [[پاوون جي جنگ]] ۾ ارڪوئيزا (Urquiza) کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، [[بارٽولومي ميٽري]] بيونس آئرس جي برتري کي محفوظ ڪيو ۽ ٻيهر متحد ٿيل ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو. ان کان پوءِ [[ڊومينگو فاسٽينو سارميينٽو]] ۽ [[نڪولس اويليناڊا]] صدر بڻيا؛ انهن ٽنهي صدرن جديد ارجنٽائن رياست جو بنياد وڌو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. I|pp=363–541}} 1880ع ۾ [[جوليو ارجنٽينو روڪا]] کان شروع ٿيندڙ ڏهن لاڳيتو وفاقي حڪومتن [[معاشي لبرلزم|آزاد خيال معاشي پاليسين]] تي زور ڏنو. انهن جي حوصلا افزائي سان [[ارجنٽائن ۾ لڏپلاڻ|يورپي مهاجرن جي وڏي لهر]] (جيڪا آمريڪا کان پوءِ ٻئي نمبر تي هئي) ارجنٽائن جي سماج ۽ معيشت کي نئين سر تعمير ڪيو. 1908ع تائين ارجنٽائن دنيا جي ستين امير ترين{{sfn|Bolt|Van Zanden|2013}} ترقي يافته قوم{{sfn|Díaz Alejandro|1970|p=1}} بڻجي ويو. لڏپلاڻ جي هن لهر ۽ موت جي شرح ۾ گهٽتائي سبب ارجنٽائن جي آبادي پنجوڻي ۽ معيشت 15 گنا وڌي وئي:{{sfn|Lewis|1990|pp=18–30}} 1870ع کان 1910ع تائين، ارجنٽائن جي [[ڪڻڪ]] جي برآمدات 1,00,000 مان وڌي 25,00,000 ٽن ساليانو ٿي وئي، جڏهن ته منجمد گوشت جي برآمدات 25,000 مان وڌي 3,65,000 ٽن ساليانو تائين پهچي وئي،{{sfn|Mosk|1990|pp=88–89}} جنهن ارجنٽائن کي دنيا جي مٿين پنجن برآمد ڪندڙ ملڪن ۾ شامل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Cruz|1990|p=10}} ريلوي لائنن جو ڄار 503 ڪلوميٽرن مان وڌي 31,104 ڪلوميٽرن تائين پکڙجي ويو.{{sfn|Díaz Alejandro|1970|pp=2–3}} [[ارجنٽائن قانون 1420|عوامي، لازمي، مفت ۽ لاديني تعليم]] جي نئين نظام سبب، [[پڙهيل لکيل|خواندگي]] جي شرح 22 سيڪڙو مان وڌي تيزيءَ سان 65 سيڪڙو ٿي وئي.{{sfn|Cruz|1990|p=10}} [[File:La conquista del desierto.jpg|thumb|left|''[[ريگستان جي فتح]]''، خوان ميوئل بلينس پاران (ان ۾ [[جوليو ارجنٽينو روڪا]] کي اڳيان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[80 جي نسل]] جو اهم اڳواڻ هو)]] 1878ع ۽ 1884ع جي وچ ۾، "[[ريگستان جي فتح]]" (Conquest of the Desert) جو عمل ٿيو، جنهن جو مقصد مقامي قبيلن کان علائقا کسي ارجنٽائن جي ايراضيءَ کي ٽي گنا وڌائڻ هو.<ref>{{cite book|last=Barros|first=Álvaro|title=Fronteras y territories federales de las pampas del Sud|publisher=tipos á vapor|year=1872|pages=155–57|language=es}}</ref> ارجنٽائن جي حڪومت ان وقت [[ارجنٽائن جا قديم مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] کي گهٽ تر سمجهندي هئي ۽ کين اهي حق حاصل نه هئا جيڪي يورپي مهاجرن کي حاصل هئا. <ref>{{cite web|url=http://coleccion.educ.ar/coleccion/CD9/contenidos/recursos/pueblos-originarios/breve-historia/index.html|title=Breve historia de los pueblos aborígenes en Argentina|publisher=Ministerio de Educación de Argentina|access-date=20 February 2018|language=es}}</ref> 1912ع ۾ صدر [[روڪي سينز پينا]] مردن لاءِ عالمي ۽ ڳجهي ووٽ جو قانون لاڳو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[هپوليٽو يريگوين]] (Hipólito Yrigoyen) 1916ع جون چونڊون کٽي ورتيون. هن سماجي ۽ معاشي سڌارا آندا. ارجنٽائن پهرين عالمي جنگ دوران غير جانبدار رهيو. پر يريگوين جي ٻي دور ۾ [[عظيم معاشي گهٽتائي]] (Great Depression) سبب ملڪ مالي بحران جو شڪار ٿي ويو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=7–178}} [[File:Golpe de Estado en Argentina en 1930.jpg|thumb|1930ع جي [[ارجنٽائن فوجي بغاوت]] دوران ارجنٽائن جي نيشنل ڪانگريس ٻاهران ماڻهن جو هجوم]] 1930ع ۾ يريگوين کي [[جوزي فيلڪس اوريبورو]] جي قيادت ۾ فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. هي فوجي بغاوت ارجنٽائن جي لڳاتار معاشي ۽ سماجي زوال جي شروعات هئي، جنهن ملڪ کي ٻيهر ترقي پذير ملڪن جي قطار ۾ آڻي بيهاريو.<ref name=developed>{{cite news|url=https://www.economist.com/special-report/2004/06/05/becoming-a-serious-country|title=Becoming a serious country|newspaper=The Economist|date=3 June 2004}}</ref> ٻي عالمي جنگ دوران ارجنٽائن شروع ۾ غير جانبدار رهيو، پر آمريڪا جي دٻاءُ هيٺ اچي جنگ جي خاتمي کان ڪجهه مهينا اڳ (27 مارچ 1945ع تي) محور طاقتن (Axis Powers) خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ان دوران هڪ فوجي آفيسر [[خوان پيرون]] (Juan Perón) تيزيءَ سان سياست ۾ اڀريو ۽ 1946ع جي چونڊن ۾ وڏي اڪثريت سان صدر چونڊيو ويو. === پيرونسٽ سال === {{Main|پيرونزم}} [[File:Juan_y_Eva_Oficial.jpg|thumb|[[خوان پيرون]] ۽ سندس گهرواري [[ايوا پيرون]]، 1947ع]] [[ليبر پارٽي (ارجنٽائن)|ليبر پارٽي]] (جنهن جو نالو بعد ۾ جسٽسلسٽ پارٽي رکيو ويو) خوان پيرون جي صدارت سان اقتدار ۾ آئي. هن اهم صنعتن کي سرڪاري تحويل ۾ ورتو، پگهارون وڌايون، ۽ 1947ع ۾ عورتن کي ووٽ جو حق ڏياريو.{{sfn|Barnes|1978|p=3}} پر 1950ع کان معاشي حالت خراب ٿيڻ لڳي. پيرون سياسي مخالفن کي دٻائڻ جي پاليسي پڻ اختيار ڪئي. 1955ع ۾ بحري فوج بيونس آئرس جي پلازا ڊي مايو تي بمباري ڪئي، ۽ ڪجهه مهينن کان پوءِ هڪ فوجي بغاوت ذريعي پيرون کي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن کان پوءِ هو اسپين هلي ويو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=303–51}} === انقلاب آزادي (Revolución Libertadora) === {{Main|Revolución Libertadora}} نئين فوجي حڪومت پيرونزم تي پابندي مڙهي ڇڏي. 1958ع ۾ [[آرٽورو فرونڊيزي]] صدر چونڊيو ويو، پر هن کي به فوجي بغاوت ذريعي هٽايو ويو. سياسي بي چينيءَ جي هن دور ۾ ڪيتريون ئي حڪومتون آيون ۽ ويون. 1966ع ۾ جنرل [[خوان ڪارلوس اونگانيا]] اقتدار تي قبضو ڪيو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=381–422}} === پيرون جي واپسي ۽ وفات === وڌندڙ سياسي دٻاءُ سبب 1973ع ۾ ٻيهر چونڊون ڪرايون ويون. پيرون جو ساٿي هيڪٽر ڪيمپورا صدر بڻيو، پر جلد ئي استعيفيٰ ڏنائين ته جيئن پيرون پاڻ چونڊ وڙهي سگهي. پيرون ٽيون ڀيرو صدر چونڊيو ويو ۽ سندس گهرواري [[ايزابيل پيرون]] نائب صدر بڻي. پر 1 جولائي 1974ع تي پيرون جي وفات ٿي وئي ۽ ايزابيل پيرون صدر بڻي. سندس دور سياسي انتشار، کاٻي ڌر جي گوريلا حملن ۽ معاشي بدحاليءَ جو شڪار رهيو، جنهن 1976ع جي فوجي بغاوت لاءِ رستو هموار ڪيو. === قومي تنظيم جو عمل (National Reorganization Process) === {{Main|Dirty War}} [[File:Junta Militar argentina 1976.png|thumb|پهرين فوجي جنتا – ايڊمرل ايميليو ميسيرا، ليفٽيننٽ جنرل جوزي ويڊيلا ۽ برگيڊيئر جنرل اورلينڊو آگوسٽي (کاٻي کان ساڄي)]] ارجنٽائن ۾ "ڊرٽي وار" (Dirty War) رياستي دهشتگردي جو هڪ دور هو، جنهن ۾ فوجي حڪومت پنهنجي سياسي مخالفن، سوشلسٽن ۽ کاٻي ڌر جي گوريلا گروپن خلاف وحشياڻي ڪارروائي ڪئي. هن دور ۾ هزارين ماڻهو "گم" ڪيا ويا. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ارجنٽائن]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:اسپيني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:اسپيني سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻي اسپيني ڪالونيون]] [[زمرو:مرڪوسور جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:اسپيني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:اسپيني سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ 1811ع قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:1811ع ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] 0xsswgq5tva6m3w7gwd9ahibucvol02 370220 370219 2026-04-06T03:29:12Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* قومي تنظيم جو عمل (National Reorganization Process) */ 370220 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آمريڪا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ارجنٽائن جمهوريه | native_name = {{nativename|es|República Argentina}} | common_name = ارجنٽائن | image_flag = Flag of Argentina.svg | image_coat = Coat of arms of Argentina.svg | coa_size = 80 | other_symbol = [[File:Sol de Mayo-Bandera de Argentina.svg|100px|link=Sol de Mayo]] | other_symbol_type = {{native name|es|[[Sun of May|Sol de Mayo]] {{sfnm|1a1=Crow|1y=1992|1p=457|1ps=: "In the meantime, while the crowd assembled in the plaza continued to shout its demands at the cabildo, the sun suddenly broke through the overhanging clouds and clothed the scene in brilliant light. The people looked upward with one accord and took it as a favorable omen for their cause. This was the origin of the "sun of May" which has appeared in the center of the Argentine flag and on the Argentine coat of arms ever since."|2a1=Kopka|2y=2011|2p=5|2ps=: "The sun's features are those of [[Inti]], the [[Inca]]n sun god. The sun commemorates the appearance of the sun through cloudy skies on 25 May 1810, during the first mass demonstration in favor of independence."}}|nolink=yes|paren=off}}<br />{{small|"مئي جو سج"}} | national_motto = {{lang|es|[[En unión y libertad]]}}<br />{{small|"اتحاد ۽ آزاديءَ ۾"}} | national_anthem = ''[[Argentine National Anthem|Himno Nacional Argentino]]''<br />{{small|"ارجنٽائن جو قومي ترانو"}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Himno Nacional Argentino instrumental.ogg]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:Argentina (including claimed territories, orthographic projection).svg|frameless]]{{Legend|#336830|ارجنٽائن جو مقام}} {{Legend|#61E760|[[:Category:Territorial disputes of Argentina|دعويٰ ڪيل پر قبضي ۾ نه آيل علائقو]]}}|گلووب ڏيکاريو|[[File:Argentina_adm_location_map.svg|upright=1.15|179px|frameless]]|ارجنٽائن جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | map_caption = | map_width = 220px | capital = [[بيونس آئرس]] | coordinates = {{Coord|34|36|S|58|23|W|type:city}} | largest_city = گاديءَ جو هنڌ | languages_type = [[قومي ٻولي]] | languages = [[اسپينش ٻولي|اسپينش]]{{efn|name=note-lang}} | languages2_type = علائقائي ٻوليون | languages2 = {{Plainlist| * [[Guarani language|گواراني]] ([[Corrientes Province|ڪورينٽيس]] ۾)<ref name="Corrientes-5598" /> * [[Southern Quechua|ڪيچوا]] ([[Santiago del Estero Province|سانٽياگو ڊيل ايسٽيرو]] ۾)<ref>{{cite book |title=La educación intercultural bilingüe en Santiago del Estero, ¿mito o realidad? |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |trans-title=La cámara de diputados de la provincia sanciona con fuerza de ley. |quote=Declárase de interés oficial la preservación, difusión, estímulo, estudio y práctica de la lengua Quíchua en todo el territory de la provincia [..] |language=es-AR |access-date=30 May 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807005056/http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |url-status=dead }}</ref> * [[Toba Qom language|قوم]]، [[Mocoví language|موڪووي]]، ۽ [[Wichí languages|ويچي]] ([[Chaco Province|چاڪو]] ۾)<ref>{{cite book |title=Enseñanza y desarrollo continuo del idioma galés en la provincia del Chubut. Expresión de beneplácito. Menna, Quetglas y Austin. |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |trans-title=Teaching and continuous development of the Welsh language in the province of Chubut. Expression of approval. Menna, Quetglas and Austin. |quote=Declarar de interés de la Honorable Cámara de Diputados de la Nación la enseñanza y desarrollo continuo del idioma galés en la provincia del Chubut... |language=es |access-date=17 December 2019 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511045625/https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |url-status=dead}}</ref> }} | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 79.6% [[عيسائيت]] ** 62.9% [[Catholic Church in Argentina|ڪيٿولڪ]] ** 15.3% [[Evangelism|ايوانجيليڪل]] ** 1.4% ٻيا عيسائي {{Tree list/end}} |{{Tree list}} * 18.9% [[Irreligion|لادينيت]] ** 9.7% ڪو به نه ** 6.0% [[دهريت]] ** 3.2% [[لاادريت]] {{Tree list/end}} |1.3% ٻيا مذهب |0.3% غير واضع}} | religion_ref = <ref>{{cite web | url=https://www.indexmundi.com/argentina/religions.html | title=Argentina Religions – Demographics | access-date=12 March 2024 | archive-date=12 March 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240312160757/https://www.indexmundi.com/argentina/religions.html | url-status=live }}</ref> | religion_year = 2019 | demonym = ارجنٽائنين | government_type = وفاقي [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[President of Argentina|صدر]] | leader_name1 = [[خاوير ميلئي]] | leader_title2 = [[Vice President of Argentina|نائب صدر]] | leader_name2 = [[وڪٽوريا ويلاروئيل]] | leader_title3 = [[Chief of the Cabinet of Ministers|ڪيبينٽ جو چيف]] | leader_name3 = [[مانويل اڊورني]] | leader_title4 = [[List of presidents of the Argentine Chamber of Deputies|چيمبر آف ڊپٽي جو صدر]] | leader_name4 = [[مارٽن مينيم]] | leader_title5 = [[Supreme Court of Argentina|سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[هوراشيو روزاٽي]] | legislature = [[National Congress of Argentina|نيشنل ڪانگريس]] | upper_house = [[Argentine Senate|سينيٽ]] | lower_house = [[Argentine Chamber of Deputies|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[Argentine War of Independence|آزادي]] | sovereignty_note = [[Spanish Empire|اسپين]] کان | established_event1 = {{nowrap|[[May Revolution|مئي انقلاب]]}} | established_date1 = 25 مئي 1810 | established_event2 = [[Argentine Declaration of Independence|اعلان]] | established_date2 = 9 جولاءِ 1816 | established_event3 = {{nowrap|[[Constitution of Argentina|آئين]]}} | established_date3 = 1 مئي 1853 | area_km2 = 2780085<ref name="Area.ARG">{{cite web |url=https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |title=3.1. Datos Nacionales (2020): Total (3,669,710.7 km²); Argentina Continental (2,780,084.6 km²); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km²); Antártida Argentina (873,718.4 km²) [pg.23] |publisher=[[:es:Instituto Geográfico Nacional (Argentina)]] – IGN |website=www.ign.gob.ar |date=2022 |access-date=9 February 2025 |language=es |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206060548/https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Area1.ARG">{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/territorio/010101_2022.xlsx |format=XLS |title=Superficie total del país: Total (3,669,710.9 km²); Parte continental americana (2,780,084.8 km²); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km²); Sector antártico argentino (873,718.4 km²) |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |others=Census 2022 |date = 2024 |access-date=9 February 2025 |language=es}}</ref> | area_footnote = {{efn-ua|name=excl_area|دعويٰ ڪيل ڪل رقبو 3,669,710.7 چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان کنڊ وارو حصو 2,780,084.6 چورس ڪلوميٽر آهي. ان ۾ انٽارڪٽيڪا ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ٻيٽن جون دعوائون شامل ناهن.<ref name="Area.ARG"/><ref name="Area1.ARG"/>}} | area_rank = 8th | percent_water = 1.57 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 46,735,004<ref name=renaper1>{{cite news|url=https://estadisticas.renaper.gob.ar/app_poblacion/|title=Sistema Estadístico de Población: Estructura de la población identificada con residencia en Argentina|work=RENAPER - Dirección Nacional de Población|access-date=26 May 2025}}</ref> | population_census = {{IncreaseNeutral}} 46,044,703<ref name="P12-CENSO">{{cite news |access-date=31 January 2023 |periodical=[[Página/12]] |quote=La población argentina tiene actualmente 46.044.703 habitantes. |title=El INDEC difundió los resultados provisionales Censo 2022 |url=https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131222323/https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |url-status=live }}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 33rd | population_census_year = 2022 | population_census_rank = 32nd | population_density_km2 = {{#expr:46735004/2780085 round 1}} | population_density_rank = 214th | GDP_PPP = {{increase}} $1.577 ٽريلين<ref name="IMFWEO.AR">{{Cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Argentina) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 October 2025 |access-date=25 March 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 28th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $32,818<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 68th | GDP_nominal = {{decrease}} $667.922 بلين<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 23rd | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $13,895<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 66th | Gini = 40.7 | Gini_year = 2022 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=gini /> | Gini_rank = | HDI = 0.865 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 47th | currency = [[Argentine peso|ارجنٽائن پيسو]] ([[Dollar sign|$]]) | currency_code = ARS | time_zone = [[Time in Argentina|ART]] | utc_offset = – 03:00 | date_format = {{abbr|dd|ڏينهن}}/{{abbr|mm|مهينو}}/{{abbr|yyyy|سال}} | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+54]] | cctld = [[.ar]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=note-lang|جيتوڻيڪ قانوني طور تي اعلانيل ناهي، پر اسپينش واحد ٻولي آهي جيڪا سرڪاري دستاويزن ۽ قانونن ۾ استعمال ٿئي ٿي، ان ڪري اها حقيقت ۾ (de facto) سرڪاري ٻولي آهي.}} }} }} '''ارجنٽائن'''، باضابطه طور تي '''ارجنٽائن جمهوريه'''، [[ڏکڻ آمريڪا]] جي ڏاکڻي حصي (Southern Cone) ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. اهو {{convert|2780085|km2|mi2|abbr=on}} جي رقبي تي پکڙيل آهي، جيڪو کيس برازيل کان پوءِ ڏکڻ آمريڪا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ، پوري آمريڪا کنڊ جو چوٿون نمبر وڏو ۽ دنيا جو اٺون نمبر وڏو ملڪ بڻائي ٿو. ارجنٽائن جي اولهه ۾ چلي، اتر ۾ بوليويا ۽ پيراگوئي، اتر-اوڀر ۾ برازيل، اوڀر ۾ يوروگوئي ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ واقع آهن. ارجنٽائن هڪ وفاقي رياست آهي جيڪا ٽيويھ صوبن ۽ هڪ خودمختيار شهر، [[بيونس آئرس]] تي مشتمل آهي، جيڪو ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. ارجنٽائن ۾ انساني موجودگيءَ جا قديم ترين آثار قديم پٿر واري دور (Paleolithic) سان ملي اچن ٿا.{{sfn|Abad de Santillán|1971|p=17}}<ref>{{Cite journal |last=Borrero |first=Luis |date=September 1999 |title=The Prehistoric Exploration and Colonization of Fuego-Patagonia |url=http://www.jstor.org/stable/25801146 |journal=Journal of World Prehistory |volume=13 |issue=3 |pages=321–355 |via=JSTOR}}</ref> ڪولمبس کان اڳ واري دور ۾ ملڪ جي اتر-اولهه واري حصي ۾ انڪا سلطنت (Inca Empire) جو قبضو هو. جديد ارجنٽائن جون پاڙون 16 هين صدي ۾ اسپيني نوآبادياتي نظام ۾ آهن.{{sfn|Crow|1992|p=128}} ارجنٽائن "وائسرائلٽي آف دي ريو ڊي لا پليٽا" جي جانشين رياست طور اڀريو. 9 جولاءِ 1816 تي ارجنٽائن جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو ۽ اسپين کان آزاديءَ جي جنگ (1810-1825) کانپوءِ ملڪ ۾ هڪ ڊگهي عرصي تائين گهريلو ويڙهه جاري رهي، جيڪا 1880 ۾ ملڪ جي وفاق طور ٻيهر تنظيم سازي تي ختم ٿي. ان کان پوءِ ملڪ ۾ امن امان قائم ٿيو ۽ يورپي ملڪن، خاص ڪري اٽلي ۽ اسپين کان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن هتان جي ثقافت ۽ آباديءَ تي گهرا اثر ڇڏيا. 1880 کان 1916 تائين ارجنٽائن جي سياست تي نيشنل آٽونومسٽ پارٽي جو غلبو رهيو. وڏي معاشي مدي (Great Depression) کانپوءِ 1930 ۾ جنرل خوسيه فيلڪس اوريبورو جي قيادت ۾ پهرين فوجي بغاوت ٿي، جنهن سان "بدنام ڏهاڪي" (Infamous Decade) جي شروعات ٿي. 1974 ۾ صدر خوان پيرون جي وفات کانپوءِ هن جي بيواهه ازابيل پيرون صدارت سنڀالي، جنهن کي 1976 ۾ هڪ ٻي فوجي بغاوت ذريعي هٽايو ويو. == نالي جو بنياد (Etymology) == {{main|ارجنٽائن جي نالي جو بنياد}} علائقي لاءِ لفظ ''Argentina'' (ارجنٽائن) جو استعمال 1536ع ۾ هڪ [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] نقشي ۾ مليو آهي.<ref>The name ''Argentine'' (Spanish) [http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/argentin.htm El nombre de Argentina] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175318/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/argentin.htm |date=3 March 2016}}</ref> انگريزيءَ ۾، نالو ''Argentina'' [[اسپيني ٻولي]] مان آيو آهي؛ پر، اهو نالو پاڻ اسپيني نه، بلڪه [[اطالوي ٻولي|اطالوي]] آهي. {{lang|it|Argentina}} (مذڪر {{lang|it|argentino}}) جو اطالوي ۾ مطلب آهي 'चांदी مان ٺهيل يا چاندي جھڙي رنگ جو'، جيڪو لاطيني لفظ {{lang|la|argentum}} (چاندي) مان نڪتل آهي. اطالوي ۾، صفت يا [[خاص اسم]] کي اڪثر اسم طور استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي {{lang|it|l'Argentina}} چيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=December 2025}} نالو ''Argentina'' ممڪن طور تي پهرين وينيسي ۽ جينوئيز ملاحن، جهڙوڪ [[جيواني ڪابوٽو]] (Giovanni Caboto) ڏنو هو. اسپيني ۽ پرتگالي ۾ 'چاندي' لاءِ لفظ ترتيب وار {{lang|es|plata}} ۽ {{lang|pt|prata}} آهن، ۽ 'چاندي مان ٺهيل' لاءِ {{lang|es|plateado}} ۽ {{lang|pt|prateado}} استعمال ٿين ٿا، جيتوڻيڪ اسپيني ۾ چاندي لاءِ {{lang|es|argento}} لفظ به موجود آهي. ''Argentina'' پهريون ڀيرو [[سيرا ڊي لا پليٽا|چاندي جي جبلن جي ڏند ڪٿا]] سان منسوب ڪيو ويو، جيڪا [[لا پليٽا بيسن]] جي شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن ۾ مشهور هئي.{{sfnm|1a1=Rock|1y=1987|1pp=6, 8|2a1=Edwards|2y=2008|2p=7}} اسپيني ۾ هن نالي جو پهريون لکيل استعمال 1602ع جي هڪ نظم ''[[لا ارجنٽينا (نظم)|La Argentina]]'' ۾ ملي ٿو، جيڪو [[مارٽن ڊيل بارڪو سينٽينيرا]] جو لکيل آهي.{{sfn|Traba|1985|pp=15, 71}} جيتوڻيڪ 18هين صدي تائين "Argentina" عام استعمال ۾ اچي چڪو هو، پر سرڪاري طور تي هن ملڪ کي [[اسپيني سلطنت]] پاران "[[ريو ڊي لا پليٽا جي وائسرايلٽي]]" ۽ آزاديءَ کان پوءِ "[[ريو ڊي لا پليٽا جون گڏيل رياستون]]" سڏيو ويندو هو. [[ارجنٽائن جو دستور 1826|1826ع جي آئين]] ۾ پهريون ڀيرو قانوني دستاويزن ۾ "ارجنٽائن جي جمهوريه" (Argentine Republic) جو نالو استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Constitution of Argentina|loc=1826, art. 1}} "ارجنٽائن ڪنفڊريشن" جو نالو پڻ عام هو ۽ ان کي [[ارجنٽائن جو دستور 1853|1853ع جي آئين]] ۾ سرڪاري حيثيت ڏني وئي.{{sfn|Constitution of Argentina|loc=1853, Preamble}} 1860ع ۾ هڪ صدارتي فرمان ذريعي ملڪ جو نالو "ارجنٽائن جي جمهوريه" مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenblat|1964|p=78}} == تاريخ == {{Main|ارجنٽائن جي تاريخ}} === قبل از ڪولمبيا دور === {{Main|ارجنٽائن جا قديم مقامي ماڻهو}} [[File:Cueva_de_las_Manos_(6811931046).jpg|thumb|left|[[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽائن|سانتا ڪروز صوبي]] ۾ موجود هٿن جي غار ([[Cueva de las Manos]])]] ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ارجنٽائن واري علائقي ۾ انسان 21,000 سال اڳ آباد هئا. 2015ع ۾، [[بيونس آئرس]] ويجهو هڪ قديم جانور ''[[Neosclerocalyptus]]'' جا فوسل مليا، جن تي پٿر جي اوزارن جا نشان هئا، جيڪي [[آخري گليشيئل ميڪسيمم]] دوران انساني سرگرمين جو ثبوت آهن.<ref>{{Cite web |title=Butchered animal bones indicate earliest human presence in southern South America |work=Reuters |date=18 July 2024 |url=https://www.reuters.com/world/americas/butchered-animal-bones-indicate-earliest-human-presence-southern-south-america-2024-07-17/ |last1=Bianco |first1=Miguel Lo }}</ref> ڏکڻ ۾، [[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽائن|سانتا ڪروز]] ۾ [[پيڊرا ميوزيو]] سائيٽ تان 11,000 سال پراڻا انساني باقيات مليا آهن.<ref name=":0">{{Cite web |title=WHO UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/936 |access-date=2025-05-15 |website=whc.unesco.org}}</ref> هڪ ٻي اهم جاءِ [[هٿن جي غار]] (Cueva de las Manos) آهي، جنهن ۾ 7,300 ق.م ۽ 700ع جي وچ ۾ ٺهيل هٿن جا نشان ۽ شڪار جا منظر موجود آهن. يورپي نوآبادياتي دور تائين، ارجنٽائن ۾ مختلف ثقافتن جا ماڻهو رهندا هئا، جن کي ٽن مکيه گروپن ۾ ورڇي سگهجي ٿو.{{sfn|Abad de Santillán|1971|pp=18–19}} پهريون گروهه شڪاري ۽ کاڌو گڏ ڪندڙ هو جن وٽ مٽيءَ جا ٿانو (pottery) نه هئا، جهڙوڪ ڏکڻ جا [[سيلڪنام ماڻهو|سيلڪنام]]۔ ٻيو گروهه ترقي يافته شڪاري هو، جن ۾ [[ٽيهوئلچي ماڻهو|ٽيهوئلچي]] شامل هئا. ٽيون گروهه هاري هئا جيڪي مٽيءَ جا ٿانو ٺاهيندا هئا، جهڙوڪ [[گواراني ماڻهو|گواراني]] ۽ [[ڊيگيويٽا]] ثقافت، جيڪي بعد ۾ [[انڪا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا.{{sfn|Edwards|2008|p=12}} === نوآبادياتي دور === {{Main|نوآبادياتي ارجنٽائن}} {{See also|آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي تاريخ}} [[File:La Reconquista de Buenos Aires.jpg|thumb|[[ريو ڊي لا پليٽا تي برطانوي حملن]] دوران برطانوي فوج جو سينٽياگو ڊي لينيئرز آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو منظر۔|left]] يورپي ماڻهو پهرين ڀيرو 1502ع ۾ [[آمريگو وسپوچي]] جي سفر دوران هن علائقي ۾ پهتا. اسپيني ملاحن [[جوان ڊياز ڊي سوليس]] ۽ [[سيبسٽين ڪيبوٽ]] ترتيب وار 1516ع ۽ 1526ع ۾ هتي جو دورو ڪيو.{{sfn|Crow|1992|p=128}} 1536ع ۾ [[پيڊرو ڊي مينڊوزا]] بيونس آئرس جو بنياد رکيو، پر 1541ع ۾ ان کي خالي ڪيو ويو.{{sfn|Crow|1992|pp=129–32}} اسپيني سلطنت ارجنٽائن جي علائقي کي [[پيرو]] ۽ [[بوليويا]] جي چاندي ۽ سون جي کاڻين جي دولت لاءِ استعمال ڪيو. 1776ع ۾ [[ريو ڊي لا پليٽا جي وائسرايلٽي]] قائم ڪئي وئي جنهن جو گاديءَ جو هنڌ بيونس آئرس بڻيو.{{sfn|Crow|1992|p=347}} 1806ع ۽ 1807ع ۾ بيونس آئرس برطانوي حملن کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Crow|1992|p=421}} === آزادي ۽ گهرو ويڙهه === {{Main|ارجنٽائن جي جنگ آزادي|ارجنٽائن جون گهرو ويڙهيون}} [[File:Smartin.JPG|thumb|جنرل [[جوزي ڊي سان مارٽن]]، ارجنٽائن، چلي ۽ پيرو جو آزادي ڏياريندڙ (Libertador)]] 1810ع جي [[مئي انقلاب]] سان هڪ عمل شروع ٿيو جنهن جي نتيجي ۾ ارجنٽائن وائسرايلٽي جي جانشين رياست طور اڀريو.{{sfn|Abad de Santillán|1971|pp=194ff}} 9 جولائي 1816ع تي، [[ٽوڪومن ڪانگريس]] سرڪاري طور تي [[ارجنٽائن جي آزادي جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو.{{sfnm|1a1=Rock|1y=1987|1p=92|2a1=Lewis|2y=2003|2p=41}} جنرل [[جوزي ڊي سان مارٽن]] انڊيز جبلن کي پار ڪري چلي ۽ پيرو جي آزاديءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ ٻن گروپن جي وچ ۾ ورهايل رهيو: مرڪزيت پسند (Centralists) ۽ وفاقي پسند (Federalists)، جنهن جي ڪري ڪيتريون ئي گهرو ويڙهيون ٿيون.{{sfn|Lewis|2003|pp=39–40}} 1831ع ۾ [[جوان ميوئل ڊي روساس]] جي قيادت ۾ "ارجنٽائن ڪنفڊريشن" قائم ٿي. 1853ع ۾ هڪ وفاقي آئين منظور ڪيو ويو. === جديد قوم جو اڀرڻ === {{Main|ارجنٽائن جي صدرن جي فهرست|80 جي نسل}} [[File:Italian immigrants buenos aires.jpg|thumb|بيونس آئرس پهچندڙ [[اطالوي ارجنٽائن|اطالوي مهاجر]]، ارجنٽائن ڏانهن يورپي لڏپلاڻ جي وڏي لهر دوران۔]] 1861ع جي [[پاوون جي جنگ]] کان پوءِ [[بارٽولومي ميٽري]] متحد ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو. ان کان پوءِ [[ڊومينگو فاسٽينو سارميينٽو]] ۽ [[نڪولس اويليناڊا]] جي صدارت دوران جديد ارجنٽائن رياست جا بنياد رکيا ويا.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. I|pp=363–541}} 1880ع کان يورپي مهاجرن جي وڏي لهر ارجنٽائن پهچڻ شروع ٿي، جنهن ملڪ جي ثقافت ۽ معيشت کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو. 1861ع جي [[پاوون جي جنگ]] ۾ ارڪوئيزا (Urquiza) کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، [[بارٽولومي ميٽري]] بيونس آئرس جي برتري کي محفوظ ڪيو ۽ ٻيهر متحد ٿيل ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو. ان کان پوءِ [[ڊومينگو فاسٽينو سارميينٽو]] ۽ [[نڪولس اويليناڊا]] صدر بڻيا؛ انهن ٽنهي صدرن جديد ارجنٽائن رياست جو بنياد وڌو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. I|pp=363–541}} 1880ع ۾ [[جوليو ارجنٽينو روڪا]] کان شروع ٿيندڙ ڏهن لاڳيتو وفاقي حڪومتن [[معاشي لبرلزم|آزاد خيال معاشي پاليسين]] تي زور ڏنو. انهن جي حوصلا افزائي سان [[ارجنٽائن ۾ لڏپلاڻ|يورپي مهاجرن جي وڏي لهر]] (جيڪا آمريڪا کان پوءِ ٻئي نمبر تي هئي) ارجنٽائن جي سماج ۽ معيشت کي نئين سر تعمير ڪيو. 1908ع تائين ارجنٽائن دنيا جي ستين امير ترين{{sfn|Bolt|Van Zanden|2013}} ترقي يافته قوم{{sfn|Díaz Alejandro|1970|p=1}} بڻجي ويو. لڏپلاڻ جي هن لهر ۽ موت جي شرح ۾ گهٽتائي سبب ارجنٽائن جي آبادي پنجوڻي ۽ معيشت 15 گنا وڌي وئي:{{sfn|Lewis|1990|pp=18–30}} 1870ع کان 1910ع تائين، ارجنٽائن جي [[ڪڻڪ]] جي برآمدات 1,00,000 مان وڌي 25,00,000 ٽن ساليانو ٿي وئي، جڏهن ته منجمد گوشت جي برآمدات 25,000 مان وڌي 3,65,000 ٽن ساليانو تائين پهچي وئي،{{sfn|Mosk|1990|pp=88–89}} جنهن ارجنٽائن کي دنيا جي مٿين پنجن برآمد ڪندڙ ملڪن ۾ شامل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Cruz|1990|p=10}} ريلوي لائنن جو ڄار 503 ڪلوميٽرن مان وڌي 31,104 ڪلوميٽرن تائين پکڙجي ويو.{{sfn|Díaz Alejandro|1970|pp=2–3}} [[ارجنٽائن قانون 1420|عوامي، لازمي، مفت ۽ لاديني تعليم]] جي نئين نظام سبب، [[پڙهيل لکيل|خواندگي]] جي شرح 22 سيڪڙو مان وڌي تيزيءَ سان 65 سيڪڙو ٿي وئي.{{sfn|Cruz|1990|p=10}} [[File:La conquista del desierto.jpg|thumb|left|''[[ريگستان جي فتح]]''، خوان ميوئل بلينس پاران (ان ۾ [[جوليو ارجنٽينو روڪا]] کي اڳيان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[80 جي نسل]] جو اهم اڳواڻ هو)]] 1878ع ۽ 1884ع جي وچ ۾، "[[ريگستان جي فتح]]" (Conquest of the Desert) جو عمل ٿيو، جنهن جو مقصد مقامي قبيلن کان علائقا کسي ارجنٽائن جي ايراضيءَ کي ٽي گنا وڌائڻ هو.<ref>{{cite book|last=Barros|first=Álvaro|title=Fronteras y territories federales de las pampas del Sud|publisher=tipos á vapor|year=1872|pages=155–57|language=es}}</ref> ارجنٽائن جي حڪومت ان وقت [[ارجنٽائن جا قديم مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] کي گهٽ تر سمجهندي هئي ۽ کين اهي حق حاصل نه هئا جيڪي يورپي مهاجرن کي حاصل هئا. <ref>{{cite web|url=http://coleccion.educ.ar/coleccion/CD9/contenidos/recursos/pueblos-originarios/breve-historia/index.html|title=Breve historia de los pueblos aborígenes en Argentina|publisher=Ministerio de Educación de Argentina|access-date=20 February 2018|language=es}}</ref> 1912ع ۾ صدر [[روڪي سينز پينا]] مردن لاءِ عالمي ۽ ڳجهي ووٽ جو قانون لاڳو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[هپوليٽو يريگوين]] (Hipólito Yrigoyen) 1916ع جون چونڊون کٽي ورتيون. هن سماجي ۽ معاشي سڌارا آندا. ارجنٽائن پهرين عالمي جنگ دوران غير جانبدار رهيو. پر يريگوين جي ٻي دور ۾ [[عظيم معاشي گهٽتائي]] (Great Depression) سبب ملڪ مالي بحران جو شڪار ٿي ويو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=7–178}} [[File:Golpe de Estado en Argentina en 1930.jpg|thumb|1930ع جي [[ارجنٽائن فوجي بغاوت]] دوران ارجنٽائن جي نيشنل ڪانگريس ٻاهران ماڻهن جو هجوم]] 1930ع ۾ يريگوين کي [[جوزي فيلڪس اوريبورو]] جي قيادت ۾ فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. هي فوجي بغاوت ارجنٽائن جي لڳاتار معاشي ۽ سماجي زوال جي شروعات هئي، جنهن ملڪ کي ٻيهر ترقي پذير ملڪن جي قطار ۾ آڻي بيهاريو.<ref name=developed>{{cite news|url=https://www.economist.com/special-report/2004/06/05/becoming-a-serious-country|title=Becoming a serious country|newspaper=The Economist|date=3 June 2004}}</ref> ٻي عالمي جنگ دوران ارجنٽائن شروع ۾ غير جانبدار رهيو، پر آمريڪا جي دٻاءُ هيٺ اچي جنگ جي خاتمي کان ڪجهه مهينا اڳ (27 مارچ 1945ع تي) محور طاقتن (Axis Powers) خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ان دوران هڪ فوجي آفيسر [[خوان پيرون]] (Juan Perón) تيزيءَ سان سياست ۾ اڀريو ۽ 1946ع جي چونڊن ۾ وڏي اڪثريت سان صدر چونڊيو ويو. === پيرونسٽ سال === {{Main|پيرونزم}} [[File:Juan_y_Eva_Oficial.jpg|thumb|[[خوان پيرون]] ۽ سندس گهرواري [[ايوا پيرون]]، 1947ع]] [[ليبر پارٽي (ارجنٽائن)|ليبر پارٽي]] (جنهن جو نالو بعد ۾ جسٽسلسٽ پارٽي رکيو ويو) خوان پيرون جي صدارت سان اقتدار ۾ آئي. هن اهم صنعتن کي سرڪاري تحويل ۾ ورتو، پگهارون وڌايون، ۽ 1947ع ۾ عورتن کي ووٽ جو حق ڏياريو.{{sfn|Barnes|1978|p=3}} پر 1950ع کان معاشي حالت خراب ٿيڻ لڳي. پيرون سياسي مخالفن کي دٻائڻ جي پاليسي پڻ اختيار ڪئي. 1955ع ۾ بحري فوج بيونس آئرس جي پلازا ڊي مايو تي بمباري ڪئي، ۽ ڪجهه مهينن کان پوءِ هڪ فوجي بغاوت ذريعي پيرون کي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن کان پوءِ هو اسپين هلي ويو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=303–51}} === انقلاب آزادي (Revolución Libertadora) === {{Main|Revolución Libertadora}} نئين فوجي حڪومت پيرونزم تي پابندي مڙهي ڇڏي. 1958ع ۾ [[آرٽورو فرونڊيزي]] صدر چونڊيو ويو، پر هن کي به فوجي بغاوت ذريعي هٽايو ويو. سياسي بي چينيءَ جي هن دور ۾ ڪيتريون ئي حڪومتون آيون ۽ ويون. 1966ع ۾ جنرل [[خوان ڪارلوس اونگانيا]] اقتدار تي قبضو ڪيو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=381–422}} === پيرون جي واپسي ۽ وفات === وڌندڙ سياسي دٻاءُ سبب 1973ع ۾ ٻيهر چونڊون ڪرايون ويون. پيرون جو ساٿي هيڪٽر ڪيمپورا صدر بڻيو، پر جلد ئي استعيفيٰ ڏنائين ته جيئن پيرون پاڻ چونڊ وڙهي سگهي. پيرون ٽيون ڀيرو صدر چونڊيو ويو ۽ سندس گهرواري [[ايزابيل پيرون]] نائب صدر بڻي. پر 1 جولائي 1974ع تي پيرون جي وفات ٿي وئي ۽ ايزابيل پيرون صدر بڻي. سندس دور سياسي انتشار، کاٻي ڌر جي گوريلا حملن ۽ معاشي بدحاليءَ جو شڪار رهيو، جنهن 1976ع جي فوجي بغاوت لاءِ رستو هموار ڪيو. === قومي تنظيم جو عمل (National Reorganization Process) === {{Main|قومي تنظيم جو عمل|ڊرٽي وار}} [[File:Junta Militar argentina 1976.png|thumb|هڪ "[[قومي تنظيم جو عمل|فوجي جنتا]]" – ايڊمرل [[ايميليو ايڊوارڊو ميسيرا]]، ليفٽيننٽ جنرل [[جورجي رافائيل ويڊيلا]] ۽ برگيڊيئر جنرل [[اورلينڊو رامون آگوسٽي]] (کاٻي کان ساڄي) – 9 جولائي 1978ع تي آزاديءَ جي ڏينهن جي پريڊ جو مشاهدو ڪندي۔]] "ڊرٽي وار" ({{lang|es|Guerra Sucia}}) [[آپريشن ڪانڊور]] جو حصو هو، جنهن ۾ ڏکڻ آمريڪا جي ٻين ساڄي ڌر جي آمريت پسند حڪومتن پڻ شرڪت ڪئي هئي. هن دور ۾ ارجنٽائن جي رياستي دهشتگردي سياسي مخالفن، کاٻي ڌر جي گوريلا گروپن، ۽ هر ان شخص خلاف هئي جيڪو سوشلزم سان وابسته يا حڪومت جي [[نيو لبرلزم|نيو لبرل]] معاشي پاليسين جو مخالف سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Robben|2007|p=145}} رڳو ارجنٽائن ۾ هن تشدد جي شڪار ٿيندڙن جو اندازو 15,000 کان 30,000 تائين لڳايو ويو آهي، جن ۾ سياسي ڪارڪن، مزدور اڳواڻ، شاگرد، صحافي ۽ مارڪس وادي شامل هئا.{{cite web|url=http://aliciapatterson.org/stories/argentinas-dirty-war|title=Argentina's Dirty War|archive-url=https://web.archive.org/web/20170129015852/http://aliciapatterson.org/stories/argentinas-dirty-war|archive-date=29 January 2017}} ان جي مقابلي ۾ گوريلا گروپن جي ڪاررواين ۾ تقريبن 500 کان 540 فوجي ۽ پوليس اهلڪار{{cite web|url=http://www.desaparecidos.org/arg/doc/cifras/mili.html|title=Militares Muertos Durante la Guerra Sucia}} ۽ اٽڪل 230 شهري مارجي ويا. ارجنٽائن کي هن دور ۾ آمريڪا جي مختلف انتظاميا پاران فني ۽ فوجي مدد پڻ حاصل رهي. هن جبر جي صحيح شروعاتي تاريخ تي اڃا تائين بحث جاري آهي، پر سياسي جنگ جي پاڙون 1969ع کان ملن ٿيون. 1955ع ۾ پلازا ڊي مايو جي بمباري، 1972ع جو ٽريليو قتل عام (Trelew massacre) ۽ 1973ع ۾ "ارجنٽائن اينٽي ڪميونسٽ الائنس" جون ڪارروايون ان ڏس ۾ اهم واقعا آهن. [[File:Marines&Paras with POWs Stanley 1982.JPG|thumb|1982ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ ارجنٽائن جا جنگي قيدي]] مارچ 1982ع ۾، ارجنٽائن جي فوج برطانوي علائقي [[ڏکڻ جارجيا]] جو ڪنٽرول سنڀاليو ۽ 2 اپريل تي ارجنٽائن [[فاڪ لينڊ ٻيٽ]] تي حملو ڪري قبضو ڪيو. جواب ۾ برطانيه ٻيٽن جو قبضو واپس وٺڻ لاءِ پنهنجي فوج موڪلي. 14 جون تي ارجنٽائن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ سندن فوج واپس موڪلي وئي. هن شرمناڪ شڪست کان پوءِ بيونس آئرس جي رستن تي هنگاما ٿيا ۽ فوجي قيادت کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي.{{cite news |last1=Meislin |first1=Richard J. |title=THOUSANDS IN BUENOS AIRES ASSAIL JUNTA FOR SURRENDERING TO BRITAIN |url=https://www.nytimes.com/1982/06/16/world/thousands-in-buenos-aires-assail-junta-for-surrendering-to-britain.html |work=The New York Times |date=16 June 1982}} [[رينالڊو بيگنون]] (Reynaldo Bignone) گالٽيئري جي جاءِ ورتي ۽ ملڪ کي جمهوريت ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ڪيو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=505–32}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ارجنٽائن]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:اسپيني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:اسپيني سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻي اسپيني ڪالونيون]] [[زمرو:مرڪوسور جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:اسپيني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:اسپيني سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ 1811ع قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:1811ع ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] gph0tvsjehfxcafyw5gjk70qivjxwmo 370221 370220 2026-04-06T03:34:34Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* قومي تنظيم جو عمل (National Reorganization Process) */ 370221 wikitext text/x-wiki {{Short description|ڏکڻ آمريڪا ۾ ملڪ}} {{Infobox country | conventional_long_name = ارجنٽائن جمهوريه | native_name = {{nativename|es|República Argentina}} | common_name = ارجنٽائن | image_flag = Flag of Argentina.svg | image_coat = Coat of arms of Argentina.svg | coa_size = 80 | other_symbol = [[File:Sol de Mayo-Bandera de Argentina.svg|100px|link=Sol de Mayo]] | other_symbol_type = {{native name|es|[[Sun of May|Sol de Mayo]] {{sfnm|1a1=Crow|1y=1992|1p=457|1ps=: "In the meantime, while the crowd assembled in the plaza continued to shout its demands at the cabildo, the sun suddenly broke through the overhanging clouds and clothed the scene in brilliant light. The people looked upward with one accord and took it as a favorable omen for their cause. This was the origin of the "sun of May" which has appeared in the center of the Argentine flag and on the Argentine coat of arms ever since."|2a1=Kopka|2y=2011|2p=5|2ps=: "The sun's features are those of [[Inti]], the [[Inca]]n sun god. The sun commemorates the appearance of the sun through cloudy skies on 25 May 1810, during the first mass demonstration in favor of independence."}}|nolink=yes|paren=off}}<br />{{small|"مئي جو سج"}} | national_motto = {{lang|es|[[En unión y libertad]]}}<br />{{small|"اتحاد ۽ آزاديءَ ۾"}} | national_anthem = ''[[Argentine National Anthem|Himno Nacional Argentino]]''<br />{{small|"ارجنٽائن جو قومي ترانو"}}<br /><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">[[File:Himno Nacional Argentino instrumental.ogg]]</div> | image_map = {{Switcher|[[File:Argentina (including claimed territories, orthographic projection).svg|frameless]]{{Legend|#336830|ارجنٽائن جو مقام}} {{Legend|#61E760|[[:Category:Territorial disputes of Argentina|دعويٰ ڪيل پر قبضي ۾ نه آيل علائقو]]}}|گلووب ڏيکاريو|[[File:Argentina_adm_location_map.svg|upright=1.15|179px|frameless]]|ارجنٽائن جو نقشو ڏيکاريو|default=1}} | map_caption = | map_width = 220px | capital = [[بيونس آئرس]] | coordinates = {{Coord|34|36|S|58|23|W|type:city}} | largest_city = گاديءَ جو هنڌ | languages_type = [[قومي ٻولي]] | languages = [[اسپينش ٻولي|اسپينش]]{{efn|name=note-lang}} | languages2_type = علائقائي ٻوليون | languages2 = {{Plainlist| * [[Guarani language|گواراني]] ([[Corrientes Province|ڪورينٽيس]] ۾)<ref name="Corrientes-5598" /> * [[Southern Quechua|ڪيچوا]] ([[Santiago del Estero Province|سانٽياگو ڊيل ايسٽيرو]] ۾)<ref>{{cite book |title=La educación intercultural bilingüe en Santiago del Estero, ¿mito o realidad? |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |trans-title=La cámara de diputados de la provincia sanciona con fuerza de ley. |quote=Declárase de interés oficial la preservación, difusión, estímulo, estudio y práctica de la lengua Quíchua en todo el territory de la provincia [..] |language=es-AR |access-date=30 May 2020 |archive-date=7 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200807005056/http://usuarios.arnet.com.ar/yanasu/Ley5409.html |url-status=dead }}</ref> * [[Toba Qom language|قوم]]، [[Mocoví language|موڪووي]]، ۽ [[Wichí languages|ويچي]] ([[Chaco Province|چاڪو]] ۾)<ref>{{cite book |title=Enseñanza y desarrollo continuo del idioma galés en la provincia del Chubut. Expresión de beneplácito. Menna, Quetglas y Austin. |publisher=Cámara de Diputados de la Nación |page=1 |url=https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |trans-title=Teaching and continuous development of the Welsh language in the province of Chubut. Expression of approval. Menna, Quetglas and Austin. |quote=Declarar de interés de la Honorable Cámara de Diputados de la Nación la enseñanza y desarrollo continuo del idioma galés en la provincia del Chubut... |language=es |access-date=17 December 2019 |archive-date=11 May 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511045625/https://www4.hcdn.gob.ar/dependencias/dcomisiones/periodo-136/136-1732.pdf |url-status=dead}}</ref> }} | religion = {{unbulleted list |{{Tree list}} * 79.6% [[عيسائيت]] ** 62.9% [[Catholic Church in Argentina|ڪيٿولڪ]] ** 15.3% [[Evangelism|ايوانجيليڪل]] ** 1.4% ٻيا عيسائي {{Tree list/end}} |{{Tree list}} * 18.9% [[Irreligion|لادينيت]] ** 9.7% ڪو به نه ** 6.0% [[دهريت]] ** 3.2% [[لاادريت]] {{Tree list/end}} |1.3% ٻيا مذهب |0.3% غير واضع}} | religion_ref = <ref>{{cite web | url=https://www.indexmundi.com/argentina/religions.html | title=Argentina Religions – Demographics | access-date=12 March 2024 | archive-date=12 March 2024 | archive-url=https://web.archive.org/web/20240312160757/https://www.indexmundi.com/argentina/religions.html | url-status=live }}</ref> | religion_year = 2019 | demonym = ارجنٽائنين | government_type = وفاقي [[صدارتي جمهوريه]] | leader_title1 = [[President of Argentina|صدر]] | leader_name1 = [[خاوير ميلئي]] | leader_title2 = [[Vice President of Argentina|نائب صدر]] | leader_name2 = [[وڪٽوريا ويلاروئيل]] | leader_title3 = [[Chief of the Cabinet of Ministers|ڪيبينٽ جو چيف]] | leader_name3 = [[مانويل اڊورني]] | leader_title4 = [[List of presidents of the Argentine Chamber of Deputies|چيمبر آف ڊپٽي جو صدر]] | leader_name4 = [[مارٽن مينيم]] | leader_title5 = [[Supreme Court of Argentina|سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[هوراشيو روزاٽي]] | legislature = [[National Congress of Argentina|نيشنل ڪانگريس]] | upper_house = [[Argentine Senate|سينيٽ]] | lower_house = [[Argentine Chamber of Deputies|چيمبر آف ڊپٽيز]] | sovereignty_type = [[Argentine War of Independence|آزادي]] | sovereignty_note = [[Spanish Empire|اسپين]] کان | established_event1 = {{nowrap|[[May Revolution|مئي انقلاب]]}} | established_date1 = 25 مئي 1810 | established_event2 = [[Argentine Declaration of Independence|اعلان]] | established_date2 = 9 جولاءِ 1816 | established_event3 = {{nowrap|[[Constitution of Argentina|آئين]]}} | established_date3 = 1 مئي 1853 | area_km2 = 2780085<ref name="Area.ARG">{{cite web |url=https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |title=3.1. Datos Nacionales (2020): Total (3,669,710.7 km²); Argentina Continental (2,780,084.6 km²); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km²); Antártida Argentina (873,718.4 km²) [pg.23] |publisher=[[:es:Instituto Geográfico Nacional (Argentina)]] – IGN |website=www.ign.gob.ar |date=2022 |access-date=9 February 2025 |language=es |archive-date=6 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231206060548/https://www.ign.gob.ar/descargas/geoespacial/Informe_supercies_de_Argentina.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="Area1.ARG">{{cite web |url=https://www.indec.gob.ar/ftp/cuadros/territorio/010101_2022.xlsx |format=XLS |title=Superficie total del país: Total (3,669,710.9 km²); Parte continental americana (2,780,084.8 km²); Islas del Atlántico Sur (15,907.7 km²); Sector antártico argentino (873,718.4 km²) |publisher=[[National Institute of Statistics and Census of Argentina|INDEC]] |website=www.indec.gob.ar |others=Census 2022 |date = 2024 |access-date=9 February 2025 |language=es}}</ref> | area_footnote = {{efn-ua|name=excl_area|دعويٰ ڪيل ڪل رقبو 3,669,710.7 چورس ڪلوميٽر آهي، جنهن مان کنڊ وارو حصو 2,780,084.6 چورس ڪلوميٽر آهي. ان ۾ انٽارڪٽيڪا ۽ ڏکڻ ائٽلانٽڪ ٻيٽن جون دعوائون شامل ناهن.<ref name="Area.ARG"/><ref name="Area1.ARG"/>}} | area_rank = 8th | percent_water = 1.57 | population_estimate = {{IncreaseNeutral}} 46,735,004<ref name=renaper1>{{cite news|url=https://estadisticas.renaper.gob.ar/app_poblacion/|title=Sistema Estadístico de Población: Estructura de la población identificada con residencia en Argentina|work=RENAPER - Dirección Nacional de Población|access-date=26 May 2025}}</ref> | population_census = {{IncreaseNeutral}} 46,044,703<ref name="P12-CENSO">{{cite news |access-date=31 January 2023 |periodical=[[Página/12]] |quote=La población argentina tiene actualmente 46.044.703 habitantes. |title=El INDEC difundió los resultados provisionales Censo 2022 |url=https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |archive-date=31 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230131222323/https://www.pagina12.com.ar/520102-censo-2022-4-datos-clave-sobre-la-poblacion-argentina |url-status=live }}</ref> | population_estimate_year = 2025 | population_estimate_rank = 33rd | population_census_year = 2022 | population_census_rank = 32nd | population_density_km2 = {{#expr:46735004/2780085 round 1}} | population_density_rank = 214th | GDP_PPP = {{increase}} $1.577 ٽريلين<ref name="IMFWEO.AR">{{Cite web |url=https://data.imf.org/en/Data-Explorer?datasetUrn=IMF.RES:WEO(9.0.0) |title=World Economic Outlook Database, October 2025 Edition. (Argentina) |publisher=[[International Monetary Fund]] |website=www.imf.org |date=14 October 2025 |access-date=25 March 2026}}</ref> | GDP_PPP_year = 2026 | GDP_PPP_rank = 28th | GDP_PPP_per_capita = {{increase}} $32,818<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_PPP_per_capita_rank = 68th | GDP_nominal = {{decrease}} $667.922 بلين<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_nominal_year = 2026 | GDP_nominal_rank = 23rd | GDP_nominal_per_capita = {{decrease}} $13,895<ref name="IMFWEO.AR" /> | GDP_nominal_per_capita_rank = 66th | Gini = 40.7 | Gini_year = 2022 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=gini /> | Gini_rank = | HDI = 0.865 | HDI_year = 2023 | HDI_change = increase | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{Cite web |date=6 May 2025 |title=Human Development Report 2025 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf|url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250506051232/https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2025reporten.pdf |archive-date=6 May 2025 |access-date=6 May 2025 |publisher=[[United Nations Development Programme]] |language=en}}</ref> | HDI_rank = 47th | currency = [[Argentine peso|ارجنٽائن پيسو]] ([[Dollar sign|$]]) | currency_code = ARS | time_zone = [[Time in Argentina|ART]] | utc_offset = – 03:00 | date_format = {{abbr|dd|ڏينهن}}/{{abbr|mm|مهينو}}/{{abbr|yyyy|سال}} | drives_on = ساڄي | calling_code = [[+54]] | cctld = [[.ar]] | footnotes = {{notelist|refs= {{efn|name=note-lang|جيتوڻيڪ قانوني طور تي اعلانيل ناهي، پر اسپينش واحد ٻولي آهي جيڪا سرڪاري دستاويزن ۽ قانونن ۾ استعمال ٿئي ٿي، ان ڪري اها حقيقت ۾ (de facto) سرڪاري ٻولي آهي.}} }} }} '''ارجنٽائن'''، باضابطه طور تي '''ارجنٽائن جمهوريه'''، [[ڏکڻ آمريڪا]] جي ڏاکڻي حصي (Southern Cone) ۾ واقع هڪ ملڪ آهي. اهو {{convert|2780085|km2|mi2|abbr=on}} جي رقبي تي پکڙيل آهي، جيڪو کيس برازيل کان پوءِ ڏکڻ آمريڪا جو ٻيو نمبر وڏو ملڪ، پوري آمريڪا کنڊ جو چوٿون نمبر وڏو ۽ دنيا جو اٺون نمبر وڏو ملڪ بڻائي ٿو. ارجنٽائن جي اولهه ۾ چلي، اتر ۾ بوليويا ۽ پيراگوئي، اتر-اوڀر ۾ برازيل، اوڀر ۾ يوروگوئي ۽ ائٽلانٽڪ سمنڊ واقع آهن. ارجنٽائن هڪ وفاقي رياست آهي جيڪا ٽيويھ صوبن ۽ هڪ خودمختيار شهر، [[بيونس آئرس]] تي مشتمل آهي، جيڪو ملڪ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي. ارجنٽائن ۾ انساني موجودگيءَ جا قديم ترين آثار قديم پٿر واري دور (Paleolithic) سان ملي اچن ٿا.{{sfn|Abad de Santillán|1971|p=17}}<ref>{{Cite journal |last=Borrero |first=Luis |date=September 1999 |title=The Prehistoric Exploration and Colonization of Fuego-Patagonia |url=http://www.jstor.org/stable/25801146 |journal=Journal of World Prehistory |volume=13 |issue=3 |pages=321–355 |via=JSTOR}}</ref> ڪولمبس کان اڳ واري دور ۾ ملڪ جي اتر-اولهه واري حصي ۾ انڪا سلطنت (Inca Empire) جو قبضو هو. جديد ارجنٽائن جون پاڙون 16 هين صدي ۾ اسپيني نوآبادياتي نظام ۾ آهن.{{sfn|Crow|1992|p=128}} ارجنٽائن "وائسرائلٽي آف دي ريو ڊي لا پليٽا" جي جانشين رياست طور اڀريو. 9 جولاءِ 1816 تي ارجنٽائن جي آزاديءَ جو اعلان ٿيو ۽ اسپين کان آزاديءَ جي جنگ (1810-1825) کانپوءِ ملڪ ۾ هڪ ڊگهي عرصي تائين گهريلو ويڙهه جاري رهي، جيڪا 1880 ۾ ملڪ جي وفاق طور ٻيهر تنظيم سازي تي ختم ٿي. ان کان پوءِ ملڪ ۾ امن امان قائم ٿيو ۽ يورپي ملڪن، خاص ڪري اٽلي ۽ اسپين کان وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن هتان جي ثقافت ۽ آباديءَ تي گهرا اثر ڇڏيا. 1880 کان 1916 تائين ارجنٽائن جي سياست تي نيشنل آٽونومسٽ پارٽي جو غلبو رهيو. وڏي معاشي مدي (Great Depression) کانپوءِ 1930 ۾ جنرل خوسيه فيلڪس اوريبورو جي قيادت ۾ پهرين فوجي بغاوت ٿي، جنهن سان "بدنام ڏهاڪي" (Infamous Decade) جي شروعات ٿي. 1974 ۾ صدر خوان پيرون جي وفات کانپوءِ هن جي بيواهه ازابيل پيرون صدارت سنڀالي، جنهن کي 1976 ۾ هڪ ٻي فوجي بغاوت ذريعي هٽايو ويو. == نالي جو بنياد (Etymology) == {{main|ارجنٽائن جي نالي جو بنياد}} علائقي لاءِ لفظ ''Argentina'' (ارجنٽائن) جو استعمال 1536ع ۾ هڪ [[وينس جي جمهوريه|وينيسي]] نقشي ۾ مليو آهي.<ref>The name ''Argentine'' (Spanish) [http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/argentin.htm El nombre de Argentina] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303175318/http://www.oni.escuelas.edu.ar/olimpi99/libros-digitales/html/argentin.htm |date=3 March 2016}}</ref> انگريزيءَ ۾، نالو ''Argentina'' [[اسپيني ٻولي]] مان آيو آهي؛ پر، اهو نالو پاڻ اسپيني نه، بلڪه [[اطالوي ٻولي|اطالوي]] آهي. {{lang|it|Argentina}} (مذڪر {{lang|it|argentino}}) جو اطالوي ۾ مطلب آهي 'चांदी مان ٺهيل يا چاندي جھڙي رنگ جو'، جيڪو لاطيني لفظ {{lang|la|argentum}} (چاندي) مان نڪتل آهي. اطالوي ۾، صفت يا [[خاص اسم]] کي اڪثر اسم طور استعمال ڪيو ويندو آهي ۽ ان کي {{lang|it|l'Argentina}} چيو ويندو آهي.{{Citation needed|date=December 2025}} نالو ''Argentina'' ممڪن طور تي پهرين وينيسي ۽ جينوئيز ملاحن، جهڙوڪ [[جيواني ڪابوٽو]] (Giovanni Caboto) ڏنو هو. اسپيني ۽ پرتگالي ۾ 'چاندي' لاءِ لفظ ترتيب وار {{lang|es|plata}} ۽ {{lang|pt|prata}} آهن، ۽ 'چاندي مان ٺهيل' لاءِ {{lang|es|plateado}} ۽ {{lang|pt|prateado}} استعمال ٿين ٿا، جيتوڻيڪ اسپيني ۾ چاندي لاءِ {{lang|es|argento}} لفظ به موجود آهي. ''Argentina'' پهريون ڀيرو [[سيرا ڊي لا پليٽا|چاندي جي جبلن جي ڏند ڪٿا]] سان منسوب ڪيو ويو، جيڪا [[لا پليٽا بيسن]] جي شروعاتي يورپي ڳولا ڪندڙن ۾ مشهور هئي.{{sfnm|1a1=Rock|1y=1987|1pp=6, 8|2a1=Edwards|2y=2008|2p=7}} اسپيني ۾ هن نالي جو پهريون لکيل استعمال 1602ع جي هڪ نظم ''[[لا ارجنٽينا (نظم)|La Argentina]]'' ۾ ملي ٿو، جيڪو [[مارٽن ڊيل بارڪو سينٽينيرا]] جو لکيل آهي.{{sfn|Traba|1985|pp=15, 71}} جيتوڻيڪ 18هين صدي تائين "Argentina" عام استعمال ۾ اچي چڪو هو، پر سرڪاري طور تي هن ملڪ کي [[اسپيني سلطنت]] پاران "[[ريو ڊي لا پليٽا جي وائسرايلٽي]]" ۽ آزاديءَ کان پوءِ "[[ريو ڊي لا پليٽا جون گڏيل رياستون]]" سڏيو ويندو هو. [[ارجنٽائن جو دستور 1826|1826ع جي آئين]] ۾ پهريون ڀيرو قانوني دستاويزن ۾ "ارجنٽائن جي جمهوريه" (Argentine Republic) جو نالو استعمال ڪيو ويو.{{sfn|Constitution of Argentina|loc=1826, art. 1}} "ارجنٽائن ڪنفڊريشن" جو نالو پڻ عام هو ۽ ان کي [[ارجنٽائن جو دستور 1853|1853ع جي آئين]] ۾ سرڪاري حيثيت ڏني وئي.{{sfn|Constitution of Argentina|loc=1853, Preamble}} 1860ع ۾ هڪ صدارتي فرمان ذريعي ملڪ جو نالو "ارجنٽائن جي جمهوريه" مقرر ڪيو ويو.{{sfn|Rosenblat|1964|p=78}} == تاريخ == {{Main|ارجنٽائن جي تاريخ}} === قبل از ڪولمبيا دور === {{Main|ارجنٽائن جا قديم مقامي ماڻهو}} [[File:Cueva_de_las_Manos_(6811931046).jpg|thumb|left|[[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽائن|سانتا ڪروز صوبي]] ۾ موجود هٿن جي غار ([[Cueva de las Manos]])]] ثبوتن مان معلوم ٿئي ٿو ته ارجنٽائن واري علائقي ۾ انسان 21,000 سال اڳ آباد هئا. 2015ع ۾، [[بيونس آئرس]] ويجهو هڪ قديم جانور ''[[Neosclerocalyptus]]'' جا فوسل مليا، جن تي پٿر جي اوزارن جا نشان هئا، جيڪي [[آخري گليشيئل ميڪسيمم]] دوران انساني سرگرمين جو ثبوت آهن.<ref>{{Cite web |title=Butchered animal bones indicate earliest human presence in southern South America |work=Reuters |date=18 July 2024 |url=https://www.reuters.com/world/americas/butchered-animal-bones-indicate-earliest-human-presence-southern-south-america-2024-07-17/ |last1=Bianco |first1=Miguel Lo }}</ref> ڏکڻ ۾، [[سانتا ڪروز صوبو، ارجنٽائن|سانتا ڪروز]] ۾ [[پيڊرا ميوزيو]] سائيٽ تان 11,000 سال پراڻا انساني باقيات مليا آهن.<ref name=":0">{{Cite web |title=WHO UNESCO |url=https://whc.unesco.org/en/list/936 |access-date=2025-05-15 |website=whc.unesco.org}}</ref> هڪ ٻي اهم جاءِ [[هٿن جي غار]] (Cueva de las Manos) آهي، جنهن ۾ 7,300 ق.م ۽ 700ع جي وچ ۾ ٺهيل هٿن جا نشان ۽ شڪار جا منظر موجود آهن. يورپي نوآبادياتي دور تائين، ارجنٽائن ۾ مختلف ثقافتن جا ماڻهو رهندا هئا، جن کي ٽن مکيه گروپن ۾ ورڇي سگهجي ٿو.{{sfn|Abad de Santillán|1971|pp=18–19}} پهريون گروهه شڪاري ۽ کاڌو گڏ ڪندڙ هو جن وٽ مٽيءَ جا ٿانو (pottery) نه هئا، جهڙوڪ ڏکڻ جا [[سيلڪنام ماڻهو|سيلڪنام]]۔ ٻيو گروهه ترقي يافته شڪاري هو، جن ۾ [[ٽيهوئلچي ماڻهو|ٽيهوئلچي]] شامل هئا. ٽيون گروهه هاري هئا جيڪي مٽيءَ جا ٿانو ٺاهيندا هئا، جهڙوڪ [[گواراني ماڻهو|گواراني]] ۽ [[ڊيگيويٽا]] ثقافت، جيڪي بعد ۾ [[انڪا سلطنت]] جي اثر هيٺ آيا.{{sfn|Edwards|2008|p=12}} === نوآبادياتي دور === {{Main|نوآبادياتي ارجنٽائن}} {{See also|آمريڪا جي اسپيني نوآبادياتي تاريخ}} [[File:La Reconquista de Buenos Aires.jpg|thumb|[[ريو ڊي لا پليٽا تي برطانوي حملن]] دوران برطانوي فوج جو سينٽياگو ڊي لينيئرز آڏو هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو منظر۔|left]] يورپي ماڻهو پهرين ڀيرو 1502ع ۾ [[آمريگو وسپوچي]] جي سفر دوران هن علائقي ۾ پهتا. اسپيني ملاحن [[جوان ڊياز ڊي سوليس]] ۽ [[سيبسٽين ڪيبوٽ]] ترتيب وار 1516ع ۽ 1526ع ۾ هتي جو دورو ڪيو.{{sfn|Crow|1992|p=128}} 1536ع ۾ [[پيڊرو ڊي مينڊوزا]] بيونس آئرس جو بنياد رکيو، پر 1541ع ۾ ان کي خالي ڪيو ويو.{{sfn|Crow|1992|pp=129–32}} اسپيني سلطنت ارجنٽائن جي علائقي کي [[پيرو]] ۽ [[بوليويا]] جي چاندي ۽ سون جي کاڻين جي دولت لاءِ استعمال ڪيو. 1776ع ۾ [[ريو ڊي لا پليٽا جي وائسرايلٽي]] قائم ڪئي وئي جنهن جو گاديءَ جو هنڌ بيونس آئرس بڻيو.{{sfn|Crow|1992|p=347}} 1806ع ۽ 1807ع ۾ بيونس آئرس برطانوي حملن کي ناڪام بڻائي ڇڏيو.{{sfn|Crow|1992|p=421}} === آزادي ۽ گهرو ويڙهه === {{Main|ارجنٽائن جي جنگ آزادي|ارجنٽائن جون گهرو ويڙهيون}} [[File:Smartin.JPG|thumb|جنرل [[جوزي ڊي سان مارٽن]]، ارجنٽائن، چلي ۽ پيرو جو آزادي ڏياريندڙ (Libertador)]] 1810ع جي [[مئي انقلاب]] سان هڪ عمل شروع ٿيو جنهن جي نتيجي ۾ ارجنٽائن وائسرايلٽي جي جانشين رياست طور اڀريو.{{sfn|Abad de Santillán|1971|pp=194ff}} 9 جولائي 1816ع تي، [[ٽوڪومن ڪانگريس]] سرڪاري طور تي [[ارجنٽائن جي آزادي جو اعلان|آزاديءَ جو اعلان]] ڪيو.{{sfnm|1a1=Rock|1y=1987|1p=92|2a1=Lewis|2y=2003|2p=41}} جنرل [[جوزي ڊي سان مارٽن]] انڊيز جبلن کي پار ڪري چلي ۽ پيرو جي آزاديءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. آزاديءَ کان پوءِ، ملڪ ٻن گروپن جي وچ ۾ ورهايل رهيو: مرڪزيت پسند (Centralists) ۽ وفاقي پسند (Federalists)، جنهن جي ڪري ڪيتريون ئي گهرو ويڙهيون ٿيون.{{sfn|Lewis|2003|pp=39–40}} 1831ع ۾ [[جوان ميوئل ڊي روساس]] جي قيادت ۾ "ارجنٽائن ڪنفڊريشن" قائم ٿي. 1853ع ۾ هڪ وفاقي آئين منظور ڪيو ويو. === جديد قوم جو اڀرڻ === {{Main|ارجنٽائن جي صدرن جي فهرست|80 جي نسل}} [[File:Italian immigrants buenos aires.jpg|thumb|بيونس آئرس پهچندڙ [[اطالوي ارجنٽائن|اطالوي مهاجر]]، ارجنٽائن ڏانهن يورپي لڏپلاڻ جي وڏي لهر دوران۔]] 1861ع جي [[پاوون جي جنگ]] کان پوءِ [[بارٽولومي ميٽري]] متحد ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو. ان کان پوءِ [[ڊومينگو فاسٽينو سارميينٽو]] ۽ [[نڪولس اويليناڊا]] جي صدارت دوران جديد ارجنٽائن رياست جا بنياد رکيا ويا.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. I|pp=363–541}} 1880ع کان يورپي مهاجرن جي وڏي لهر ارجنٽائن پهچڻ شروع ٿي، جنهن ملڪ جي ثقافت ۽ معيشت کي مڪمل طور تي تبديل ڪري ڇڏيو. 1861ع جي [[پاوون جي جنگ]] ۾ ارڪوئيزا (Urquiza) کي شڪست ڏيڻ کان پوءِ، [[بارٽولومي ميٽري]] بيونس آئرس جي برتري کي محفوظ ڪيو ۽ ٻيهر متحد ٿيل ملڪ جو پهريون صدر چونڊيو ويو. ان کان پوءِ [[ڊومينگو فاسٽينو سارميينٽو]] ۽ [[نڪولس اويليناڊا]] صدر بڻيا؛ انهن ٽنهي صدرن جديد ارجنٽائن رياست جو بنياد وڌو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. I|pp=363–541}} 1880ع ۾ [[جوليو ارجنٽينو روڪا]] کان شروع ٿيندڙ ڏهن لاڳيتو وفاقي حڪومتن [[معاشي لبرلزم|آزاد خيال معاشي پاليسين]] تي زور ڏنو. انهن جي حوصلا افزائي سان [[ارجنٽائن ۾ لڏپلاڻ|يورپي مهاجرن جي وڏي لهر]] (جيڪا آمريڪا کان پوءِ ٻئي نمبر تي هئي) ارجنٽائن جي سماج ۽ معيشت کي نئين سر تعمير ڪيو. 1908ع تائين ارجنٽائن دنيا جي ستين امير ترين{{sfn|Bolt|Van Zanden|2013}} ترقي يافته قوم{{sfn|Díaz Alejandro|1970|p=1}} بڻجي ويو. لڏپلاڻ جي هن لهر ۽ موت جي شرح ۾ گهٽتائي سبب ارجنٽائن جي آبادي پنجوڻي ۽ معيشت 15 گنا وڌي وئي:{{sfn|Lewis|1990|pp=18–30}} 1870ع کان 1910ع تائين، ارجنٽائن جي [[ڪڻڪ]] جي برآمدات 1,00,000 مان وڌي 25,00,000 ٽن ساليانو ٿي وئي، جڏهن ته منجمد گوشت جي برآمدات 25,000 مان وڌي 3,65,000 ٽن ساليانو تائين پهچي وئي،{{sfn|Mosk|1990|pp=88–89}} جنهن ارجنٽائن کي دنيا جي مٿين پنجن برآمد ڪندڙ ملڪن ۾ شامل ڪري ڇڏيو.{{sfn|Cruz|1990|p=10}} ريلوي لائنن جو ڄار 503 ڪلوميٽرن مان وڌي 31,104 ڪلوميٽرن تائين پکڙجي ويو.{{sfn|Díaz Alejandro|1970|pp=2–3}} [[ارجنٽائن قانون 1420|عوامي، لازمي، مفت ۽ لاديني تعليم]] جي نئين نظام سبب، [[پڙهيل لکيل|خواندگي]] جي شرح 22 سيڪڙو مان وڌي تيزيءَ سان 65 سيڪڙو ٿي وئي.{{sfn|Cruz|1990|p=10}} [[File:La conquista del desierto.jpg|thumb|left|''[[ريگستان جي فتح]]''، خوان ميوئل بلينس پاران (ان ۾ [[جوليو ارجنٽينو روڪا]] کي اڳيان ڏيکاريو ويو آهي، جيڪو [[80 جي نسل]] جو اهم اڳواڻ هو)]] 1878ع ۽ 1884ع جي وچ ۾، "[[ريگستان جي فتح]]" (Conquest of the Desert) جو عمل ٿيو، جنهن جو مقصد مقامي قبيلن کان علائقا کسي ارجنٽائن جي ايراضيءَ کي ٽي گنا وڌائڻ هو.<ref>{{cite book|last=Barros|first=Álvaro|title=Fronteras y territories federales de las pampas del Sud|publisher=tipos á vapor|year=1872|pages=155–57|language=es}}</ref> ارجنٽائن جي حڪومت ان وقت [[ارجنٽائن جا قديم مقامي ماڻهو|مقامي ماڻهن]] کي گهٽ تر سمجهندي هئي ۽ کين اهي حق حاصل نه هئا جيڪي يورپي مهاجرن کي حاصل هئا. <ref>{{cite web|url=http://coleccion.educ.ar/coleccion/CD9/contenidos/recursos/pueblos-originarios/breve-historia/index.html|title=Breve historia de los pueblos aborígenes en Argentina|publisher=Ministerio de Educación de Argentina|access-date=20 February 2018|language=es}}</ref> 1912ع ۾ صدر [[روڪي سينز پينا]] مردن لاءِ عالمي ۽ ڳجهي ووٽ جو قانون لاڳو ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ [[هپوليٽو يريگوين]] (Hipólito Yrigoyen) 1916ع جون چونڊون کٽي ورتيون. هن سماجي ۽ معاشي سڌارا آندا. ارجنٽائن پهرين عالمي جنگ دوران غير جانبدار رهيو. پر يريگوين جي ٻي دور ۾ [[عظيم معاشي گهٽتائي]] (Great Depression) سبب ملڪ مالي بحران جو شڪار ٿي ويو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=7–178}} [[File:Golpe de Estado en Argentina en 1930.jpg|thumb|1930ع جي [[ارجنٽائن فوجي بغاوت]] دوران ارجنٽائن جي نيشنل ڪانگريس ٻاهران ماڻهن جو هجوم]] 1930ع ۾ يريگوين کي [[جوزي فيلڪس اوريبورو]] جي قيادت ۾ فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تان هٽايو ويو. هي فوجي بغاوت ارجنٽائن جي لڳاتار معاشي ۽ سماجي زوال جي شروعات هئي، جنهن ملڪ کي ٻيهر ترقي پذير ملڪن جي قطار ۾ آڻي بيهاريو.<ref name=developed>{{cite news|url=https://www.economist.com/special-report/2004/06/05/becoming-a-serious-country|title=Becoming a serious country|newspaper=The Economist|date=3 June 2004}}</ref> ٻي عالمي جنگ دوران ارجنٽائن شروع ۾ غير جانبدار رهيو، پر آمريڪا جي دٻاءُ هيٺ اچي جنگ جي خاتمي کان ڪجهه مهينا اڳ (27 مارچ 1945ع تي) محور طاقتن (Axis Powers) خلاف جنگ جو اعلان ڪيو. ان دوران هڪ فوجي آفيسر [[خوان پيرون]] (Juan Perón) تيزيءَ سان سياست ۾ اڀريو ۽ 1946ع جي چونڊن ۾ وڏي اڪثريت سان صدر چونڊيو ويو. === پيرونسٽ سال === {{Main|پيرونزم}} [[File:Juan_y_Eva_Oficial.jpg|thumb|[[خوان پيرون]] ۽ سندس گهرواري [[ايوا پيرون]]، 1947ع]] [[ليبر پارٽي (ارجنٽائن)|ليبر پارٽي]] (جنهن جو نالو بعد ۾ جسٽسلسٽ پارٽي رکيو ويو) خوان پيرون جي صدارت سان اقتدار ۾ آئي. هن اهم صنعتن کي سرڪاري تحويل ۾ ورتو، پگهارون وڌايون، ۽ 1947ع ۾ عورتن کي ووٽ جو حق ڏياريو.{{sfn|Barnes|1978|p=3}} پر 1950ع کان معاشي حالت خراب ٿيڻ لڳي. پيرون سياسي مخالفن کي دٻائڻ جي پاليسي پڻ اختيار ڪئي. 1955ع ۾ بحري فوج بيونس آئرس جي پلازا ڊي مايو تي بمباري ڪئي، ۽ ڪجهه مهينن کان پوءِ هڪ فوجي بغاوت ذريعي پيرون کي اقتدار تان هٽايو ويو، جنهن کان پوءِ هو اسپين هلي ويو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=303–51}} === انقلاب آزادي (Revolución Libertadora) === {{Main|Revolución Libertadora}} نئين فوجي حڪومت پيرونزم تي پابندي مڙهي ڇڏي. 1958ع ۾ [[آرٽورو فرونڊيزي]] صدر چونڊيو ويو، پر هن کي به فوجي بغاوت ذريعي هٽايو ويو. سياسي بي چينيءَ جي هن دور ۾ ڪيتريون ئي حڪومتون آيون ۽ ويون. 1966ع ۾ جنرل [[خوان ڪارلوس اونگانيا]] اقتدار تي قبضو ڪيو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=381–422}} === پيرون جي واپسي ۽ وفات === وڌندڙ سياسي دٻاءُ سبب 1973ع ۾ ٻيهر چونڊون ڪرايون ويون. پيرون جو ساٿي هيڪٽر ڪيمپورا صدر بڻيو، پر جلد ئي استعيفيٰ ڏنائين ته جيئن پيرون پاڻ چونڊ وڙهي سگهي. پيرون ٽيون ڀيرو صدر چونڊيو ويو ۽ سندس گهرواري [[ايزابيل پيرون]] نائب صدر بڻي. پر 1 جولائي 1974ع تي پيرون جي وفات ٿي وئي ۽ ايزابيل پيرون صدر بڻي. سندس دور سياسي انتشار، کاٻي ڌر جي گوريلا حملن ۽ معاشي بدحاليءَ جو شڪار رهيو، جنهن 1976ع جي فوجي بغاوت لاءِ رستو هموار ڪيو. === قومي تنظيم جو عمل (National Reorganization Process) === {{Main|قومي تنظيم جو عمل|ڊرٽي وار}} [[File:Junta Militar argentina 1976.png|thumb|هڪ "[[قومي تنظيم جو عمل|فوجي جنتا]]" – ايڊمرل [[ايميليو ايڊوارڊو ميسيرا]]، ليفٽيننٽ جنرل [[جورجي رافائيل ويڊيلا]] ۽ برگيڊيئر جنرل [[اورلينڊو رامون آگوسٽي]] (کاٻي کان ساڄي) – 9 جولائي 1978ع تي آزاديءَ جي ڏينهن جي پريڊ جو مشاهدو ڪندي۔]] "ڊرٽي وار" ({{lang|es|Guerra Sucia}}) [[آپريشن ڪانڊور]] جو حصو هو، جنهن ۾ ڏکڻ آمريڪا جي ٻين ساڄي ڌر جي آمريت پسند حڪومتن پڻ شرڪت ڪئي هئي. هن دور ۾ ارجنٽائن جي رياستي دهشتگردي سياسي مخالفن، کاٻي ڌر جي گوريلا گروپن، ۽ هر ان شخص خلاف هئي جيڪو سوشلزم سان وابسته يا حڪومت جي [[نيو لبرلزم|نيو لبرل]] معاشي پاليسين جو مخالف سمجهيو ويندو هو.{{sfn|Robben|2007|p=145}} رڳو ارجنٽائن ۾ هن تشدد جي شڪار ٿيندڙن جو اندازو 15,000 کان 30,000 تائين لڳايو ويو آهي، جن ۾ سياسي ڪارڪن، مزدور اڳواڻ، شاگرد، صحافي ۽ مارڪس وادي شامل هئا.{{cite web|url=http://aliciapatterson.org/stories/argentinas-dirty-war|title=Argentina's Dirty War|archive-url=https://web.archive.org/web/20170129015852/http://aliciapatterson.org/stories/argentinas-dirty-war|archive-date=29 January 2017}} ان جي مقابلي ۾ گوريلا گروپن جي ڪاررواين ۾ تقريبن 500 کان 540 فوجي ۽ پوليس اهلڪار{{cite web|url=http://www.desaparecidos.org/arg/doc/cifras/mili.html|title=Militares Muertos Durante la Guerra Sucia}} ۽ اٽڪل 230 شهري مارجي ويا. ارجنٽائن کي هن دور ۾ آمريڪا جي مختلف انتظاميا پاران فني ۽ فوجي مدد پڻ حاصل رهي. هن جبر جي صحيح شروعاتي تاريخ تي اڃا تائين بحث جاري آهي، پر سياسي جنگ جي پاڙون 1969ع کان ملن ٿيون. 1955ع ۾ پلازا ڊي مايو جي بمباري، 1972ع جو ٽريليو قتل عام (Trelew massacre) ۽ 1973ع ۾ "ارجنٽائن اينٽي ڪميونسٽ الائنس" جون ڪارروايون ان ڏس ۾ اهم واقعا آهن. [[File:Marines&Paras with POWs Stanley 1982.JPG|thumb|1982ع ۾ هٿيار ڦٽا ڪرڻ کان پوءِ ارجنٽائن جا جنگي قيدي]] مارچ 1982ع ۾، ارجنٽائن جي فوج برطانوي علائقي [[ڏکڻ جارجيا]] جو ڪنٽرول سنڀاليو ۽ 2 اپريل تي ارجنٽائن [[فاڪ لينڊ ٻيٽ]] تي حملو ڪري قبضو ڪيو. جواب ۾ برطانيه ٻيٽن جو قبضو واپس وٺڻ لاءِ پنهنجي فوج موڪلي. 14 جون تي ارجنٽائن هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ سندن فوج واپس موڪلي وئي. هن شرمناڪ شڪست کان پوءِ بيونس آئرس جي رستن تي هنگاما ٿيا ۽ فوجي قيادت کي استعيفيٰ ڏيڻي پئي.{{cite news |last1=Meislin |first1=Richard J. |title=THOUSANDS IN BUENOS AIRES ASSAIL JUNTA FOR SURRENDERING TO BRITAIN |url=https://www.nytimes.com/1982/06/16/world/thousands-in-buenos-aires-assail-junta-for-surrendering-to-britain.html |work=The New York Times |date=16 June 1982}} [[رينالڊو بيگنون]] (Reynaldo Bignone) گالٽيئري جي جاءِ ورتي ۽ ملڪ کي جمهوريت ڏانهن منتقل ڪرڻ جو عمل شروع ڪيو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=505–32}} === جمهوريت جي واپسي === {{Main|رائول الفونسن جي صدارت|ارجنٽائن جو معاشي بحران (1999–2002)}} [[File:De la Rúa con Menem.jpg|thumb|[[ڪارلوس مينيم|مينيم]] (کاٻي) [[فرنينڊو ڊي لا روا]] سان گڏ، 10 ڊسمبر 1999ع تي جڏهن ڊي لا روا صدر بڻيو۔|left]] [[رائول الفونسن]] 1983ع جون چونڊون کٽيون. هن پنهنجي مهم دوران "قومي تنظيم جي عمل" (Proceso) دوران انساني حقن جي خلاف ورزي ڪندڙن تي ڪيس هلائڻ جو واعدو ڪيو هو. جنهن جي نتيجي ۾ فوجي جنتا جي اڳواڻن کي سزا ڏني وئي. پر فوجي دٻاءُ سبب هن ڪجهه اهڙا قانون پڻ پاس ڪيا جنهن سان هيٺين سطح جي آفيسرن تي ڪيس هلائڻ روڪيو ويو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=533–49}} وڌندڙ معاشي بحران ۽ ماهوار وڌندڙ مهانگائي ([[hyperinflation]]) سبب سندس مقبوليت گهٽجي وئي ۽ 1989ع ۾ پيرونسٽ اڳواڻ [[ڪارلوس مينيم]] صدر چونڊجي ويو. [[File: Crisis 20 diciembre 2001.jpg|thumb|ڊسمبر 2001ع جي هنگامن دوران پلازا ڊي مايو تي عوامي احتجاج، جنهن ڊي لا روا کي استعيفيٰ ڏيڻ تي مجبور ڪيو۔]] مينيم [[نيو لبرلزم|نيو لبرل]] پاليسيون اختيار ڪيون، جن ۾ خانگيڪاري (privatization) ۽ ڪاروباري پابندين جو خاتمو شامل هو. 1994ع جي آئيني ترميم ذريعي هو ٻيو ڀيرو به صدر بڻيو. پر 1995ع کان معيشت ٻيهر زوال جو شڪار ٿي، جنهن جي نتيجي ۾ 1999ع ۾ [[فرنينڊو ڊي لا روا]] صدر چونڊجي ويو.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=551–573}} ڊي لا روا جي دور ۾ مالي بحران ايترو وڌي ويو جو بئنڪ اڪائونٽس منجمد ڪيا ويا، جنهن تي سڄي ملڪ ۾ وڏا هنگاما ٿيا ۽ کيس استعيفيٰ ڏيڻي پئي. 2003ع ۾ [[نيسٽر ڪرشنر]] صدر بڻيو. هن معاشي بحران کي ختم ڪرڻ لاءِ اهم قدم کنيا ۽ ارجنٽائن جي قرضن جي نئين سر ترتيب ڪئي.{{sfn|Epstein|Pion-Berlin|2006|p=15}} هن انساني حقن جي خلاف ورزي ڪندڙ فوجي آفيسرن تي ٻيهر ڪيس هلائڻ جي اجازت ڏني. هن کان پوءِ سندس گهرواري [[ڪرسٽينا فرنينڊز ڊي ڪرشنر]] 2007ع ۽ 2011ع جون چونڊون کٽي صدر بڻي.{{sfn|Galasso|2011|loc=vol. II|pp=597–626}} [[File:Cristina con baston de mando (cropped).jpg|thumb|[[نيسٽر ڪرشنر]] ۽ سندس گهرواري [[ڪرسٽينا ڪرشنر]] 10 ڊسمبر 2007ع تي۔]] 22 نومبر 2015ع تي [[مائوريسيو ماڪري]] چونڊون کٽي ملڪ جو صدر بڻيو. هو 1916ع کان پوءِ پهريون غير پيرونسٽ صدر هو جنهن پنهنجو مدو پورو ڪيو.{{cite web|url=http://www.losandes.com.ar/article/mauricio-macri-el-primer-presidente-desde-1916-que-no-es-peronista-ni-radical|title=Mauricio Macri, el primer presidente desde 1916 que no es peronista ni radical|work=Los Andes}} پر سندس دور ۾ به معيشت ۾ گهڻي سڌار نه آيو ۽ غربت ۾ اضافو ٿيو. 2019ع ۾ [[البرٽو فرنينڊز]] صدر چونڊجي ويو، جنهن جي نائب صدر ڪرسٽينا ڪرشنر هئي. [[File:Javier Milei y Alberto Fernández1.jpg|thumb|[[جويئر ملي]] 10 ڊسمبر 2023ع تي [[البرٽو فرنينڊز]] کان صدارت جو چارج وٺندي۔]] نومبر 2023ع جي چونڊن ۾ هڪ لبرٽيرين اڳواڻ [[جويئر ملي]] (Javier Milei) 55.7 سيڪڙو ووٽ کڻي تاريخي فتح حاصل ڪئي. هن 10 ڊسمبر 2023ع تي عهدو سنڀاليو. مارچ 2026ع تائين، صدر مليءَ جي حڪومت ملڪ ۾ سخت معاشي سڌارا ۽ خرچن ۾ ڪٽوتي واري پاليسي جاري رکي آهي. آڪٽوبر 2025ع جي وچ واري چونڊن ([[midterm elections]]) ۾ سندس پارٽي "لا لبرٽيڊ اوانزا" وڏي ڪاميابي حاصل ڪئي، جنهن سان کيس پنهنجا سڌارا لاڳو ڪرڻ ۾ وڌيڪ آساني ٿي وئي آهي.<ref>{{cite news |title=Argentina elections: Javier Milei and his 'chainsaw' austerity win big |url=https://www.bbc.com/news/articles/c4gw8qpyvqdo |work=www.bbc.com |date=27 October 2025}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ارجنٽائن]] [[زمرو:عيسائي رياستون]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:اسپيني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:اسپيني سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:جمهوريتون]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:لاطيني آمريڪا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:اڳوڻي اسپيني ڪالونيون]] [[زمرو:مرڪوسور جون ميمبر رياستون]] [[زمرو:اسپيني ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:اسپيني سرڪاري ٻولي وارا ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا ۾ 1811ع قائم ٿيل ادارا]] [[زمرو:1811ع ۾ قائم ٿيندڙ رياستون ۽ علائقا]] bogt7qodpvw79f0jc6t9o4rb7e9fq64 0 46071 370183 261302 2026-04-05T16:44:28Z Memon2025 21315 370183 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون}} {{صندوق معلومات شخص}} '''فرينڪوئي ميري اروٽ''' ({{lang-en|Voltaire}}) (21 نومبر 1694 - 30 مَئي 1778ع) [[پيرس]] ۾ پيدا ٿيو، بعد ۾ هِن جو نالو '''والٽئر''' رکيو ويو، هي پنهنجي ڏاهپ سبب فرانسيسي روشن خيال ليکڪ، تاريخدان ۽ فلسفي طور مشهور ٿيو، هي بهترين تنقيدنگار ٿي گذريو، پاڻ عيسائيت، خاص طور تي ڪيٿولڪ چرچ مٿان تنقيد، دين کان آزاديءَ، اظهار جي آزادي، مذهب ۽ سياست کي الڳ لڳ ڪرڻ جو حمايتي هو. والٽئر هڪ مستحڪم ۽ اهميت رکندڙ ليکڪ هيو، هِن تقريبن ادبي روپ سان گڏوگڏ بيت، ناول، مضمون، تاريخي، ۽ سائنسي ڪم پڻ ڪيا. هِن 20،000 هزار کان وڌيڪ خط ۽ 2000 کان وڌيڪ ڪتاب ۽ پمفليٽ لکيا، هِي سماج جي آزادي جو بااختيار وڪيل پڻ هيو، ڳالهيون اهڙيون هونديون هيس جو ماڻهو هِن جي ڳالهين تي چڙندا هُئا پر سچ هجڻ ڪري ان کي نندي به نه سگهندا هيا. == زندگي بابت == والٽئر جڏهن اسڪول ڇڏيو، هن فيصلو ڪيو ته هو ليکڪ ٿيندو، جيڪو هِن جي پيءُ جي خواهشن جي سخت خلاف هيو، هُن جو چوڻ هيو ته والٽئر وڪيل ٿئي، هن جي پيءُ کي ان ڳالهه جي پهرين ئي خبر هئي ته والٽئر ننڍي هوندي کان ئي لکڻ طرف راغب آهي، جڏهن هِن کي خبر پئي ته والٽئر پنهنجو گھڻو وقت پيرس ۾ نوٽس ۽ شاعري کي ڏيندو آهي ته هن والٽئر کي زبردستي قانون پرهائڻ لاءِ موڪليو پر پوءِ به والٽئر لکڻ جاري رکيو، هِن ڪيترائي مضمون ۽ تاريخي اڀياس لکيا، 1713ع ۾ هن جي پيءُ جڏهن هِن کي سفارتي نمائندي جي طور [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] موڪليو، پر هن اتي سفارتي ضابطن کي ٽوڙي ڇڏيو، هن کي هالينڊ جي شهر هيگ ۾مظاهرو ڪندڙ فرانسيسي پناهگير ڇوڪري ڪيمٿين الاولپپ ڊيوور سان زندگيءَ ۾ پهريون عشق ٿيو، هن چاهيو پئي ته شادي کان سواءِ پنهنجي محبوبا کي [[فرانس]] وٺي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿئي پر سفارتي سطح تي جڏهن اها خبر عام ٿي ته هن کي ڏاڍو خوار ۽ خراب ڪيو ويو ۽ هن کي تمام وڏي ذلت سان وطن واپس موڪليو ويو. [[فائل:Bastille 1715.jpg|thumb|بيسٽل جيل جتي والٽئر کي قيد ڪيو،]] هن [[فرانس]] اچي وري لکڻ پڙهڻ شروع ڪيو، هن هڪ سچي قلمڪار جي حيثيت سان اهو ڪجهه لکيو جيڪو ان وقت جي حڪومت لاءِ پريشاني جو سبب بڻيو، والٽئر جي شروعاتي زندگي گھڻو ڪري پيرس جي چوڌاري گذري، شروعات کان وٺي والٽئر جي [[تنقيدي مضمون|تنقيدي لکڻين]] حڪومت کي مصيبت ۾ وجهي ڇڏيو، ان جي نتيجي ۾ هِن کي ٻه ڀيرا جيل جي سزا ٻڌائي وئي، والٽئر جي دوستن هِن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ ڀڄ ڊوڙ شروع ڪئي ۽ انهن کي والٽئر کي آزاد ڪرائڻ ۾ يارهن مهينا لڳي ويا، جڏهن [[فرانس]] جي ان وقت جي سڀ کان وڏي اداڪارا [[ايڊرني ليڪوريٽر]] سڪرات جي حالت ۾ هئي تڏهن والٽئر کي خبر پئي ته پادري هن کي ان ڳالهه تي مجبور ڪري رهيا آهن ته هوءَ مرڻ کان اڳ پنهنجي فن کي گند سڏي خدا کان معافيءَ جي طلبگار ٿئي جيئن ان جي روحاني ڇوٽڪاري لاءِ دعا گهري سگهجي. ان زماني ۾ ڪلاڪارن سان ائين ٿيندو هيو ته مرڻ وقت انهن کي پنهنجي ڪلاڪار طور گهاريل زندگيءَ کي گناهه قرار ڏئي معافيءَ تي مجبور ڪري انهن کان اهو اقرار ڪرايو ويندو هيو ته واقعي انهن پنهنجي زندگي گناهن ۾ بسر ڪئي آهي جنهن لاءِ ڇوٽڪاري جي دعا گهري وڃي. سڪرات جي حالت ۾ به سخت لفظن ۾ ان ڳالهه مڃڻ کان انڪار ڪيو ته ڪو هن جي زندگي ڪنهن گناهه جو حصو هئي. هن جي اها ڳالهه ٻڌي پادري هن جي روحاني ڇوٽڪاري جي دعا گهرڻ بنا ائين ئي هليا ويا ۽ پوليس ان جي لاش کي دفن ڪرڻ کان اڳ زوريءَ کڻي وڃي هڪ کڏ ۾ اڇلائي مٿان چوني جو ليپو ڪرائي ڇڏيو. والٽئر جي دل ۾ ان ڏينهن کان مذهب خلاف نفرت پيدا ٿي ۽ مذهب خلاف هن جي اها نفرت نه ڪو [[فرانس]] ۽ مسيحت تائين محدود رهي، پر هر اهو ظلم جيڪو [[پروٽسٽنٽ]] فرقي کان ٿيندو هيو يا [[ڪيٿولڪ]] فرقي کان، فرانس ۾ ٿيندو هيو يا فرانس کان ٻاهر، والٽئر ان ظلم خلاف هڪ آواز بڻجي اٿندو هيو. هو چوندو هيو ته ”جيڪو شخص مونکي ائين چوي ٿو ته منهنجي عقيدي تي ايمان آڻ نه ته خدا توکي تباهه ڪري ڇڏيندو، اهو دراصل ائين چوي ٿو ته منهنجي عقيدي تي ايمان آڻ نه ته مان توکي تباهه ڪري ڇڏيندس“. جڏهن ٻئي دفعي گرفتار ڪري ڪجهه وقت کان پوءِ هن کي ان شرط تي ڇڏيو ويو ته فرانس کي ڇڏي ڪنهن ٻئي ملڪ هليو ويندو. هن کي تمام مجبوريءَ جي حالت ۾ فرانس ڇڏي برطانيه روانو ٿيڻو پيو. === برطانيه جو سفر === '''1726ع''' ۾ هو هڪڙي ”ديٽ سنڊي“ جي ڏينهن [[برطانيا]] پهتو ۽ هن ٽيمز درياهه وارو مشهور جشن ڏٺو. پنهنجي برطانوي زندگيءَ ۾ هو ويسٽ منسٽر ايبي ۾ سر آئزڪ نيوٽن جي دفنائڻ واري منظر کان ڏاڍو متاثر ٿيو، اهو ان ڪري جو ان وقت فرانس نه ته ڪنهن سائنسدان کي نائٽ جو اعزاز ڏنو هيو ۽ نه ڪنهن کي اهڙي پروقار طريقي سان دفنايو ويو هيو. هو انگريز قوم جي ان ڳالهه کان تمام متاثر ٿيو ته انگريز قوم جيئرن شاعرن ۽ دانشورن کي به اهڙي ئي عزت ۽ احترام سان ڏسي ٿي، جيئن [[ملٽن]] ۽ [[شيڪسپيئر]] کي. برطانوي پارليامينٽري نظام جي قوت ۽ آزادي کي ڏسي هن کي اتان گهڻو ڪجهه پرائڻ جو موقعو مليو، برطانوي انصاف ۽ عدالتن جي طور طريقن کي ڏسي هن کي حيرت ٿي ته فرانس جي مقابلي ۾ برطانوي سماج ڪيترو نه حقيقت تي مبني ۽ اتان جي عوام جو ڪنهن حد تائين ترجمان آهي. جتي والٽئر برطانيه جي پارليامينٽري ۽ عدالتي نظام کان متاثر ٿيو اتي هن برطانوي سرمائيڪاريءَ جا جديد گر به سکيا. هن محسوس ڪيو ته برطانيه جو سرمائيدار ۽ ڪاروباري ماڻهو ڪيترو نه ذهين ۽ پنهنجي ڪاروباري وسعت لاءِ صحيح اڳڪٿي ڪندڙ آهي، هن برطانوي سرمائيڪاري نظام کان اهو ڪجهه پرايو جو هن کي فرانس واپس اچڻ کان پوءِ پاڻ کي مالي طرح مستحڪم ڪرڻ ۾ ڪا به ڏکيائي محسوس نه ٿي. '''1729ع''' ۾ جڏهن والٽئر پنجٽيهن سالن جو هو ته هن کي [[فرانس]] واپس اچڻ جي اجازت ملي ۽ جڏهن هو [[فرانس]] واپس پهتو ته هن کي ڪنهن به مالي دشواري جو منهن نه ڏسڻو پيو، جڏهن هن کي هڪ رياضي دان کان اها خبر پئي ته هن سال سرڪاري خزاني جي سربراهه کان قومي لاٽريءَ جي ٽڪيٽن جي جاري ڪرڻ ۾ غلطي ٿي آهي ته والٽئر هڪ سنڊيڪيٽ تشڪيل ڏني جنهن سمورين ٽڪيٽن کي خريد ڪري ورتو. جڏهن قومي خزاني جي سربراهه کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن لاٽريءَ جي رقم ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو پر والٽئر ان خلاف عدالت ۾ ڪيس داخل ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن کي اڍائي لک ڊالرن جيڏي وڏي رقم ملي وئي. ايتري عقلمندي دنيا جي ڪنهن [[اديب]] يا شاعر ۾ مشڪل سان نظر ايندي پر والٽئر اهو سڀ برطانوي ڪاروباري نظام مان پرايو هيو. ان وڏي رقم مان هن [[ڀارت|هندستان]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ دنيا جي ٻين ملڪن ڏانهن مال موڪلڻ واري ڪاروبار جي شروعات ڪئي. '''1734ع کان 1749ع''' تائين هو [[ايملي مارڪوئيس]] سان گڏ رهيو جيڪا هڪ نواب جي طلاق ڏنل زال هئي. هن جي دوستن ۾ حسين اداڪارا [[ليڪوئر]] کان وٺي ويندي هڪ ڇوڪريءَ سان پڻ تعلقات هيا جنهن کي هو پيار مان ”ملن“ سڏيندو هيو. والٽئر انسان ذات جي آزادي ۽ ان جي ڪرتوتن ۽ عملن کي ناجائز ذريعن سان دٻائڻ جي خلاف هيو پر هن جون ڪجهه ڪمزوريون به هيون، هو پاڻ پڏائڻ ۾ فخر محسوس ڪندو هيو. هر ٿوري ڳالهه تي هو جذباتي ٿي ويڙهه تي لهي ايندو هيو، جڏهن جان ڇڏائڻ لاءِ ڪو چاڙهو نه ڏسندو هيو ته ڪوڙ ڳالهائڻ ۾ به دير نه ڪندو هيو. جڏهن اهڙي خطري ۾ وڪوڙجي ويندو هيو جنهن مان جان بچائڻ جي اميد نه هوندي هيس ته پوءِ اتان ڀڄڻ ۾ به دير نه ڪندو هيو. ڪڏهن ڪنهن اڻ وڻندڙ صورت حال کان بچڻ لاءِ پاڻ کي بيمار تصور ڪندو هيو يا ڪوڙ ۾بيمار ٿي پوندو هيو. ان جي باوجود والٽئر جو اخلاقي تصور انهن ماڻهن کان گهڻو مٿي هيو جيڪي هن جي ڪردار کي ننديندا هيا. === سئزرلينڊ جو سفر === '''1755ع''' ۾ هن پيرسن فلسفيءَ دنيا جي هڪ آزاد جمهوري ملڪ [[سئزرلينڊ]] ۾ پناهه ورتي. هن هر ايندڙ ملاقاتيءَ جو فرشتن جهڙي مرڪ سان استقبال ڪيو. ڪافيءَ جا دور هلندا ها ۽ والٽئر راتين جو دير تائين انهن محلفن ۾ جيڪي [[يُورَپ|يورپ]] ۾ مثالي تصور ڪيون وينديون هيون، ماڻهو ٽي ڏينهن رهڻ لاءِ ايندا هيا ۽ ٽي ٽي مهينا ٽڪي پوندا هيا. ”خدا مون کي منهنجي دوستن کان محفوظ رکي“. والٽئر ٿڌو ساهه کڻي چوندو هيو، ”دشمنن سان ته مان پاڻ ئي نبري پوندس“. [[فائل:Voltaire - Élémens de la philosophie de Neuton.png|thumb|نيوتون جي فلسفو جي عناصر، 1738ع جي تصوير]] هن جون سخاوتون هن جي مهمان نوازيءَ جي بنسبت لڪل هونديون هيون. ڪيترائي غريب ۽ مسڪين، سياسي يا مذهبي جنون جو شڪار ٿي هن جي در تي ايندا هيا، والٽئر اهڙن ماڻهن لاءِ باقاعدي گهر اڏائڻ شروع ڪيا ۽ ڏسندي ئي ڏسندي اتي هڪ ڳوٺ آباد ٿي ويو. هن ڳوٺ جي ماڻهن کي انهن جي صلاحيتن مطابق ڌنڌا کولي ڏنا، انهن ۾ گهڻا ماڻهو گهڙي سازيءَ جو ڪم ڄاڻيندا هيا، والٽئر جلد گهڙي سازيءَ جي ڪاروبار جو سيلز ايجنٽ بڻجي ويو، هو پنهنجي ماڻهن جون ٺاهيل گهڙيون ٻين جي مقابلي ۾ ٽين حصي جيتري رقم جي رعايت سان وڪڻندو هيو، جنهن ڪري هن جو اهو ڪاروبار ڄمي هلڻ لڳو، انهن گهڙين جا اشتهار هو پاڻ لکندو هيو، جيڪڏهن اڄ اهو اشتهار ڪنهن وٽ محفوظ آهي ته اهو بي بها آهي. والٽئر چاهي ها ته پنهنجي پيريءَ جا ڏينهن ڏاڍي آرام سان گذاري ها، هو دنيا جو امير ترين ماڻهو هيو پر هن جي حق لاءِ وڙهندڙ طبيعت هن کي هڪ دفعو وري سڪون سان ويهڻ نه ڏنو. '''1762ع''' ۾ جڏهن ٽونور جا مذهبي جنوني ان شهر ۾ چار هزار ماڻهن جي قتل جي ٻه سوئين ورسي ملهائي رهيا هئا جن کي مذهبي جنون تحت قتل ڪيو ويو هيو ته هڪ نوجوان شخص کي ڦاسيءَ تي لٽڪيل ڏٺو ويو. هر طرف اهي ئي چئمگويون گشت ڪري رهيون هيون ته اهو نوجوان رومن ڪيٿولڪ هيو جيڪو پروٽسٽنٽ ٿيڻ چاهي پيو. مذهبي جنونين ان ڳالهه کي غلط نموني سان پيش ڪيو، انهن راءِ ڏني ته ان نوجوان کي پنهنجي پيءُ زان ڪيلاس جيڪو هڪ ڪمزور ۽ شريف ماڻهو هيو ڦاسي ڏني آهي، جنهن کان پوءِ زان ڪيلاس تي گهڻو تشدد ڪيو ويو. جڏهن ته هن ان ڳالهه کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ته ڪو هن پنهنجي پٽ کي ڦاسيءَ جي تختي تي چاڙهيو آهي تڏهن به هن کي ناحق موت جي سزا ڏني وئي، نه صرف ايترو پر پوري زان ڪيلاس گهراڻي کي تشدد جو نشانو بڻايو ويو. والٽئر ان معاملي ۾ دلچسپي ورتي ۽ قانون جا بخيا اڊيڙڻ شروع ڪيا. هن تعزيراتي قانونن جي حقيقت کي بي نقاب ڪري ڇڏيو، جيڪا نه صرف فرانس پر پوري يورپ ۾ رائج هئي. انهن قانونن جي تحت جيوريءَ جو ڪو به تصور نه هيو. ملزم کي پنهنجي صفائي پيش ڪرڻ لاءِ وڪيل جو حق نه هيو. ان جي حمايت ۾ ڪا به شهادت قبول نه ڪئي ويندي هئي. الزام لڳائڻ وارا لڪيل طريقي شهادت ڏيندا هيا. والٽئر کي اهو به معلوم ٿيو ته گهڻا فوجداري قانون لکت ۾ موجود نه آهن، اهي صرف وڪيلن جي حافظي تائين محدود هيا ۽ اهي جڏهن ڪنهن کي سزا ڏياريندا هيا ته پنهنجي حق ۾ انهن قانونن جي تشريح ڪندا هيا. ان زماني جي سرمائيدار ۽ اثر و رسوخ واري طبقي کي اهڙن قانونن جي دهشت گردين جو ڪو به علم نه هيو، اهي ان مان مطمئن هيا ۽ سمجهندا هيا ته غريب جن کي سزائون ملن ٿيون اهي قدرتي طور ڏوهي آهن، والٽئر پنهنجي تمام اثر رسوخ ۽ دولت جي زور تي ان معاملي کي پنهنجن هٿن ۾ کنيو. ٽن سالن تائين بقول هن جي هن کي مرڪڻ جيتري مهلت به نه ملي. هن جي راتين جي ننڊ حرام ٿي وئي، هن جي هر گهڙي قانون جي ماهرن، ڪليسيا جي وارثن ، بادشاهن ۽ يورپ جي پريس تي ان مطالبي ۾ گذرندي هئي ته زان ڪيلاس جي مقدمي کي ٻيهر هلايو وڃي، عوام جو ان تي وڏو ردعمل ٿيو ۽ نيٺ بادشاهه مجبور ٿي والٽئر جو اهو مطالبو منظور ڪيو. زان ڪيلاس جي موت کان پوءِ جڏهن ان جي مقدمي جي ٻيهر شروعات ڪئي وئي ته والٽئر عدالت کان اهو تسليم ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو ته زان ڪيلاس بي ڏوهي هيو ۽ ٽائوس جي عدالت جنهن زان ڪيلاس کي موت جي سزا ڏئي ڦاهي تي لڙڪايو هيو، هڪ وڏي شرمندگيءَ سان همڪنار ٿي وئي. جيئن ئي زان ڪيلاس جو مقدمو کٽيو ويو، اهي سڀ ماڻهو والٽئر وٽ اچي گڏ ٿيا جن سان قانوني ناانصافيون ٿيون هيون، والٽئر انهن سڀني کي پنهنجا حق وٺرائي ڏنا. هن کي سڀ کان وڌيڪ ڪاوڙ ان ڳالهه تي ايندي هئي ته ڪليسا کي اهڙا اختيار ڇو آهن، جن تحت اهي ڪليسائي قانونن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ ماڻهوءَ کي عذاب پهچائڻ کان وٺي ويندي ڦاسي چاڙهڻ تائين خودمختيار هيا. هن مطالبو ڪيو ته مذهب کي سياست ۽ قانون کان الڳ ڪيو وڃي. مذهب جو ڪم صرف روحاني اصلاح تائين محدود ڪيو وڃي، جيستائين گناهن جو تعلق آهي ته انهن جي سزا مذهبي طرح خدا وٽ هجڻ گهرجي، ڪليسا کي خدائيءَ جو حق نه ٿو پهچي، جيستائين قانون جو تعلق آهي ته هر ڪنهن کي قانون سان محبت هئڻ گهرجي ۽ جيڪو شخص ان جي ڀڃڪڙي ڪري ٿو ان کي پنهنجي ڌرتيءَ سان محبت نه آهي. === فرانس ۾ واپسي === مرڻ کان پهريون والٽئر جي دل ۾ هڪ دفعو وري فرانس کي ڏسڻ جي خواهش پيدا ٿي. '''ڊسمبر 1777ع''' ۾ هڪ ڏينهن پئرس جي هڪ محصول چوڪيءَ وٽ هڪ آفيسر ڪنهن گاڏي کي چڪاس لاءِ روڪيو. هن ان گاڏيءَ ۾ اهو ڏسڻ جي ڪوشش ڪئي ته ڪا ناجائز شيءِ ته ان ۾ موجود نه آهي. گاڏيءَ جي اندران هڪ ڪمزور ۽ جهيڻو آواز آيو.”هن گاڏيءَ ۾ مون کان سواءِ ڪا به ناجائز شيءِ موجود نه آهي“. چنگيءَ جي آفيسر گاڏيءَ جي دريءَ مان ليئو پائي اندر ويٺل پوڙهي شخص کي نهاريو ۽ هن جي ذري گهٽ رڙ نڪري وئي. ”توهان موسيو والٽئر؟“ ان آفيسر چيو، والٽئر جو پوڙهو منهن هاڻي ڪنهن لاءِ به اڻ ڄاتل نه رهيو هيو، لکين ماڻهو ان شڪل کي ڏسي سڃاڻي ويندا هيا ته اهو پوڙهو آزاديءَ جو ڪرڻو والٽئر آهي. پئرس جا لکين ماڻهو پنهنجي محبوب رهنما جي آجيان لاءِ گڏ ٿي ويا. اها ئي نيشنل اڪيڊمي جنهن روايتن جي پابندي ڪندي والٽئر کي نظرانداز ڪري ڇڏيو هيو، هن لاءِ عزت جا دروازا کولي ڇڏيا ”[[ڪوميڊي فرانسيسي]]“. جي عمارت ۾ هن عظيم ڊرامانگار جي آجيان ڪرڻ لاءِ پوري ڪاسٽ جمع ٿي وئي ۽ هن جو آخري ڊرامو اتي ئي پيش ڪيو ويو، جنهن جو اڀ ڏاريندڙ نعرن سان اختتام ٿيو. [[فائل:Voltaire-last-house.jpg|thumb|گهر جتي والٽئر جو موت ٿيو]] '''مئي 1778ع''' ۾ والٽئر هن دنيا مان لاڏاڻو ڪيو. ڪليسا جي پادرين هن جي لاش کي دفن ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ٿي سگهي ٿو هن جي لاش سان به اها ئي حالت ٿي ها جيڪا مشهور اداڪارا ليڪوريٽر جي لاش سان ٿي هئي، پر والٽئر جا دوست هن جي لاش کي ڪجهه اهڙي نموني سنڀاليندا کڻي هليا ويا جو سپاهين کي اهو دوکو ٿيو ته والٽئر جيئرو آهي. شهر کان ٻاهر تڪڙ ۾ پروقار طريقي سان والٽئر کي دفن ڪيو ويو. والٽئر مري چڪو هيو پر نظرياتي طرح هو فرانس جي عوام ۾ جيئرو هيو. هن جي ان نعري نيٺ پنهنجو اثر ڏيکاريو ته ”اي انسانو سجاڳ ٿيو ۽ پنهنجا زنجير ٽوڙي ڇڏيو. '''1791ع''' ۾ فرانس ۾ انقلاب رونما ٿيو ته والٽئر جو لاش کوٽي ڪڍي ان کي عزت ۽ احترام سان پئرس آندو ويو ۽ پوري رات بيسٽل جي کنڊرن تي فاتحانا انداز ۾ رکيو ويو. اڍائي لکن جي عوامي جلوس گهوڙن تي سوار ۽ پيدل فوجي دستن سان گڏ فرانس جي هن عظيم انقلابي کي پوري رات سلامي پيش ڪئي ۽ پوءِ هن جي لاش کي پيانٿيال ۾ دفن ڪيو ويو، جتي فرانس جون عظيم هستيون دفن آهن.<ref>{{cite web |title=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=696}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} == Pour approfondir == {{Autres projets | commons = Category:Voltaire | wikisource = Auteur:Voltaire | wikiquote = Voltaire }} === Bibliographie === {{légende plume}} ==== Ressources bibliographiques ==== * Barr, Mary Margaret Harrison. ''Quarante années d'études voltairiennes, bibliographie analytique des livres et articles sur Voltaire, 1926-1965'', Paris: A. Colin, 1968. * Barr, Mary Margaret Harrison. ''A Century of Voltaire Study. À Bibliography of Writings on Voltaire, 1825-1925'', New York: B. Franklin, 1972. * [[Georges Bengesco|Bengesco, George]]. ''Voltaire, bibliographie de ses œuvres'', Paris: Perrin, 1882-1890 (Reproduction anastatique: Nendeln, Liechtenstein: Kraus Reprint, 1977-1979 (4 volumes). ** t. 1. Théâtre. Poésies. Grands ouvrages historiques. Dictionnaire philosophique et Questions sur l'Encyclopédie. Romans. ** t. 2. Mélanges. Ouvrages édités par Voltaire. Ouvrages annotés par Voltaire. ** t. 3. Correspondance. Cent lettres de Voltaire non recueillies dans les diverses éditions de ses œuvres. Répertoire chronologique de la correspondance de Voltaire de 1711 à 1778, avec l'indication des principales sources de chaque lettre. ** t. 4. Œuvres complètes de Voltaire. Principaux extraits de Voltaire. Ouvrages faussement attribués à Voltaire. * Bestermann, Theodore. ''{{langue|en|texte=Some Eighteenth-century Voltaire editions unknown to Bengesco}}'', Banbury, Voltaire Foundation, 1973. * Spear Frederick A. avec la participation de Elizabeth Kreager, ''Bibliographie analytique des écrits relatifs a Voltaire: 1966-1990'', Oxford: Voltaire Foundation, 1992. ==== Études ==== [[Fichier:Triple hommage à Voltaire Paris.jpg|vignette|Triple hommage à Voltaire ([[quai Voltaire|quai homonyme]], [[hôtel de Villette]]).]] * [[André Bellessort]], ''Essai sur Voltaire'', Perrin, 1938 * Rémy Bijaoui, ''Voltaire avocat. Calas, Sirven et autres affaires…'', Paris, Tallandier, 1994 {{ISBN|978-2-23502-118-0}} * [[Georges Bilhaut]], {{citation|Des lettres de Voltaire en Picardie}}, ''Bulletin de la [[Société d'émulation d'Abbeville]]'', tome XX, fascicule 2, 1957. * Guy Chaussinand-Nogaret, ''Voltaire et le siècle des Lumières'', Bruxelles, Éditions Complexe, 1994 * [[Paul Cunisset-Carnot]], La Querelle du [[Charles de Brosses|président de Brosses]] avec Voltaire (1888) * [[Eugène Noël]], ''Voltaire à Ferney'', Brière et fils, Rouen, 1867. * [[Max Gallo]], ''Moi, j’écris pour agir : vie de Voltaire'', Paris, Fayard, 2008 * Jean Goldzink, ''Voltaire, la légende de saint Arouet'', Paris, Gallimard, coll. « [[Découvertes Gallimard]] / Littératures » ([[Liste des volumes de « Découvertes Gallimard » (1re partie)|{{nº|65}}]]), 1989 * {{Ouvrage|auteur1=[[Jean Goulemot]]|auteur2=[[André Magnan (universitaire)|André Magnan]]|auteur3=[[Didier Masseau]]|titre=Inventaire Voltaire|lieu=Paris|éditeur=Gallimard|année=1995|isbn=978-2-07-073757-4}} * François Jacob, ''Voltaire'', collection ''Folio biographies'', Gallimard, 2015, 319 p. {{ISBN|978-2-07046-139-4}} * [[Frédéric Lachèvre]], ''Voltaire mourant, enquête faite en 1778 sur les circonstances de sa dernière maladie publiée sur le manuscrit inédit et annotée, suivi de Le catéchisme des libertins du {{s-|XVII}}, Les quatrains du déiste ou l'anti-bigot'', Honoré Champion libraire-éditeur, Paris, 1908 [https://archive.org/details/voltairemourante00lachuoft/page/n7/mode/2up (''lire en ligne'')] *[[Renan Larue]], "Le Végétarisme dans l'œuvre de Voltaire (1762-1778)" ''Dix-Huitième siècle'' ({{n°|42}}), 2010 * [[Pierre Lepape]], ''Voltaire le conquérant : naissance des intellectuels au siècle des Lumières'', Paris, Seuil, 1997 {{plume}} * [[Véronique Le Ru]], ''Voltaire newtonien. Le combat d’un philosophe pour la science'', Paris, Vuibert/ADAPT, 2005 {{ISBN|978-2-7117-5374-1}} * Sébastien Longchamp [Valet de chambre et copiste de Voltaire, de 1746 à 1751.], ''Anecdotes sur la vie privée de Monsieur de Voltaire''. Texte établi par Frédéric S. Eigeldinger. Présenté et annoté par Raymond Trousson. Éditions Honoré Champion, [[2009]]. {{nobr|1 {{vol.}}}}, 344{{nb p.}}, relié, {{dunité|15|22|cm}}. {{ISBN|978-2-7453-1861-9}} * [[Xavier Martin]], ''Voltaire méconnu : aspects cachés de l’humanisme des Lumières (1750-1800)'', Paris, Dominique Martin Morin, 2006 {{ISBN|978-2-85652-303-2}} * Éliane Martin-Haag, ''Voltaire. Du cartésianisme aux Lumières'', Paris, Vrin, 2002 {{ISBN|978-2-7116-1537-7}} * Sylvain Menant, ''Esthétique de Voltaire'', Paris, SEDES, 1995 {{ISBN|978-2-7181-1555-9}} * Patricia Ménissier, ''Les Amies de Voltaire dans la correspondance : 1749-1778'', Paris, H. Champion, 2007. * Guillaume Métayer, ''Nietzsche et Voltaire. De la liberté de l’esprit de la civilisation'', Paris, Flammarion, 2011.{{ISBN|978-2-08-124925-7}} * [[Pierre Milza]], ''Voltaire'', Perrin, 2007, {{ISBN|978-2-262-02251-8}} * [[Jean Orieux]], ''Voltaire'', Flammarion, 1966 * Christophe Paillard, ''Voltaire en son château de Ferney'', Paris, Éditions du Patrimoine, 2010 {{ISBN|978-2-7577-0027-3}} * [[Roger Peyrefitte]], ''Voltaire, sa jeunesse et son temps'', Albin Michel, 1985 * [[René Pomeau]] : **''La Religion de Voltaire'', Paris, Colin, 1956 ({{2e}}{{éd.}} 1969) ** ''Politique de Voltaire'', Paris, Colin, 1963 ({{3e}}{{éd.}} 1994) ** ''Voltaire en son temps'', Voltaire Foundation, Oxford, 1988 {{plume}} *** Tome 1 : ''D'Arouet à Voltaire (1694-1734)'' *** Tome 2 : ''Avec Madame du Châtelet (1734-1749)'' *** Tome 3 : ''De la Cour au Jardin (1750-1759)'' *** Tome 4 : ''Écraser l'Infâme (1759-1770)'' *** Tome 5 : ''On a voulu l'enterrer (1770-1778)'' * Charles Porset, ''Voltaire humaniste'', Paris, Edimaf, 2003 * Guilhem Scherf, ''Pigalle - Voltaire nu'', Musée du Louvre, Département des Sculptures, 2010 {{plume}} * [[Raymond Trousson]], ''Voltaire 1778-1878'', Paris, PUPS, 2008 * {{Ouvrage|auteur1=Raymond Trousson|auteur2=Jeroom Vercruysse|titre=Dictionnaire général de Voltaire|lieu=Paris|éditeur=Champion|année=2020|isbn=978-2-380-96016-7|et al.=oui}}{{Commentaire biblio SRL|réédition en poche, première parution 2003}} * René Vaillot, ''Voltaire en son temps. 2. Avec {{Mme|Du Châtelet}} : 1734-1749'', Oxford Voltaire Foundation, 1988. * [[Jean van Win]], ''Voltaire et la franc-maçonnerie sous l’éclairage des rituels du temps'', Paris, Ed. Télètes, 2012 {{ISBN|978-2-90603-175-3}}. * [[André Versaille]] (éd.), ''Dictionnaire de la pensée de Voltaire'', Bruxelles, [[éditions Complexe]], 1994{{plume}} * Ghislain Waterlot, ''Voltaire : le procureur des Lumières'', Paris, Michalon, 1996 === Liens externes === {{Liens}} * [https://artflsrv03.uchicago.edu/philologic4/toutvoltaire/ ''Tout Voltaire'' sur le site de l'ARTFL] * [http://www.chateau-ferney-voltaire.fr/ Château de Voltaire à Ferney] * [http://societe-voltaire.org Société Voltaire (Ferney)]. La Société Voltaire organise chaque année à Ferney des journées d’échanges des jeunes chercheurs et publie plusieurs fois par an un ''Bulletin de la Société Voltaire''. * [http://voltaire.lire.ish-lyon.cnrs.fr Société des Études voltairiennes (Sorbonne)]. La Société des études voltairiennes, dont le siège social est au Centre d’Étude de la Littérature et de la Langue Françaises des {{s2-|XVII|XVIII}}, Université Sorbonne – Paris IV, coordonne les études, recherches et manifestations relatives à Voltaire. Elle s'occupe, avec d’autres universités, dont Lyon II et Oxford, de la réalisation de l’édition critique des ''Œuvres complètes de Voltaire''. Elle organise tous les ans à Paris des « Journées Voltaire » et publie une revue annuelle, la ''Revue Voltaire'', aux Presses Universitaires de la Sorbonne. * [http://athena.unige.ch/athena/voltaire/voltaire.html Textes de Voltaire édités à athena.unige.ch] * {{Lien web |url=https://www.voltaire.ox.ac.uk/ |titre=Voltaire Foundation |éditeur=[[Université d'Oxford]]|date=}} * [https://www.litteratureaudio.com/livre-audio-gratuit-mp3/auteur/voltaire Voltaire, son œuvre en version audio] [[Fichier:Speaker Icon.svg|20px]] * [http://institutions.ville-geneve.ch/fr/bge/bge-numerique/personnalites/voltaire Voltaire (1694-1778), Écrivain, homme de théâtre et philosophe], Bibliothèque de Genève numérique * [https://satires18.univ-st-etienne.fr/liste_des_textes?field_codefm_value=&field_first_verse_value=&field_last_verse_value=&field_description_value=&field_year_value=&field_author_value=Voltaire&field_keywords_value=&field_reference_value=&field_like_a_song_value=&body= Liste de poèmes satiriques attribués ou écrits par Voltaire]. * [https://www.bge-geneve.ch/blog/un-costume-de-voltaire-quand-la-conservation-preventive-conduit-une-enquete-textile Un costume de Voltaire: quand la conservation préventive conduit à une enquête textile], Blog de la Bibliothèque de Genève {{Palette |Œuvres de Voltaire |{{Palette Succession/Académie française|avant=[[Jean Bouhier de Savigny|Jean Bouhier]]|Numéro=33|Période=1746-1778|après=[[Jean-François Ducis]]}} |Personnalités enterrées au Panthéon de Paris |Philosophie des Lumières |Anticléricalisme |Libéralisme français }} {{Portail|littérature française|philosophie|théâtre|XVIIIe siècle|libéralisme|Académie française|liberté d'expression|Lumières|Pays de Gex|Suisse|Paris}} [[Catégorie:Naissance à Paris au XVIIe siècle]] [[Catégorie:Écrivain français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Philosophe français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Philosophe des Lumières]] [[Catégorie:Philosophe mécaniste]] [[Catégorie:Dramaturge français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Essayiste français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Nouvelliste français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Romancier français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Poète français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Poète épique]] [[Catégorie:Épistolier français]] [[Catégorie:Épistolier du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Mémorialiste français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Auteur français de journal intime]] [[Catégorie:Auteur français de contes]] [[Catégorie:Traducteur français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Traducteur depuis l'anglais vers le français]] [[Catégorie:Traducteur d'œuvres littéraires de William Shakespeare]] [[Catégorie:Écrivain genevois]] [[Catégorie:Auteur d'épigrammes]] [[Catégorie:Humaniste du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Polémiste français]] [[Catégorie:Collaborateur de l'Encyclopédie (1751-1772)]] [[Catégorie:Personnalité militant pour la liberté d'expression]] [[Catégorie:Personnalité critiquant les croyances]] [[Catégorie:Personnalité libérale française]] [[Catégorie:Personnalité incarcérée à la Bastille]] [[Catégorie:Personnalité transférée au Panthéon de Paris]] [[Catégorie:Personnalité de la franc-maçonnerie française]] [[Catégorie:Personnalité de la franc-maçonnerie initiée avant 1800]] [[Catégorie:Personnalité végétarienne]] [[Catégorie:Anticlérical français]] [[Catégorie:Adversaire de la peine de mort]] [[Catégorie:Antisémitisme en France]] [[Catégorie:Ironie]] [[Catégorie:Correspondant de Condorcet]] [[Catégorie:Correspondant de Denis Diderot]] [[Catégorie:Maître ès Jeux floraux]] [[Catégorie:Membre de la commission du Dictionnaire de l'Académie française]] [[Catégorie:Membre de l'Académie royale des sciences de Prusse]] [[Catégorie:Membre de l'Académie des sciences de Saint-Pétersbourg]] [[Catégorie:Membre de la Royal Society]] [[Catégorie:Membre de l'Académie nationale des sciences, belles-lettres et arts de Bordeaux]] [[Catégorie:Membre de l'Académie des sciences, belles-lettres et arts d'Angers]] [[Catégorie:Récipiendaire de la croix Pour le Mérite (ordre militaire)]] [[Catégorie:Auteur publié dans la Bibliothèque de la Pléiade]] [[Catégorie:Personnalité liée à Denis Diderot]] [[Catégorie:Personnalité liée à Nicolas de Condorcet]] [[Catégorie:Personnalité liée à Ferney-Voltaire]] [[Catégorie:Personnalité liée à Angers]] [[Catégorie:Personnalité liée à Semur-en-Auxois]] [[Catégorie:Personnalité liée à Pregny-Chambésy]] [[Catégorie:Éponyme d'un objet céleste]] [[Catégorie:Nom de plume]] [[Catégorie:Mononyme d'écrivain français]] [[Catégorie:Mononyme de poète]] [[Catégorie:Mononyme de philosophe]] [[Catégorie:Pseudonyme anagramme]] [[Catégorie:Voltaire| ]] [[Catégorie:Naissance en novembre 1694]] [[Catégorie:Décès en mai 1778]] [[Catégorie:Décès à Paris]] [[Catégorie:Décès à 83 ans]] [[Catégorie:Mort d'un cancer en France]] [[زمرو:خيالن جي تاريخ]] [[زمرو:فلسفي جي تاريخ]] [[زمرو:آزاد تقرير ڪارڪن]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] nr514skn0cah4d8c44r5a73ridz1xnb 370184 370183 2026-04-05T17:06:14Z Memon2025 21315 370184 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون}} {{صندوق معلومات شخص}} '''فرينڪوئي ميري اروٽ''' ({{lang-en|Voltaire}}) (21 نومبر 1694 - 30 مَئي 1778ع) [[پيرس]] ۾ پيدا ٿيو، بعد ۾ هِن جو نالو '''والٽئر''' رکيو ويو، هي پنهنجي ڏاهپ سبب فرانسيسي روشن خيال ليکڪ، تاريخدان ۽ فلسفي طور مشهور ٿيو، هي بهترين تنقيدنگار ٿي گذريو، پاڻ عيسائيت، خاص طور تي ڪيٿولڪ چرچ مٿان تنقيد، دين کان آزاديءَ، اظهار جي آزادي، مذهب ۽ سياست کي الڳ لڳ ڪرڻ جو حمايتي هو. والٽئر هڪ مستحڪم ۽ اهميت رکندڙ ليکڪ هيو، هِن تقريبن ادبي روپ سان گڏوگڏ بيت، ناول، مضمون، تاريخي، ۽ سائنسي ڪم پڻ ڪيا. هِن 20،000 هزار کان وڌيڪ خط ۽ 2000 کان وڌيڪ ڪتاب ۽ پمفليٽ لکيا، هِي سماج جي آزادي جو بااختيار وڪيل پڻ هيو، ڳالهيون اهڙيون هونديون هيس جو ماڻهو هِن جي ڳالهين تي چڙندا هُئا پر سچ هجڻ ڪري ان کي نندي به نه سگهندا هيا. == زندگي بابت == والٽئر جڏهن اسڪول ڇڏيو، هن فيصلو ڪيو ته هو ليکڪ ٿيندو، جيڪو هِن جي پيءُ جي خواهشن جي سخت خلاف هيو، هُن جو چوڻ هيو ته والٽئر وڪيل ٿئي، هن جي پيءُ کي ان ڳالهه جي پهرين ئي خبر هئي ته والٽئر ننڍي هوندي کان ئي لکڻ طرف راغب آهي، جڏهن هِن کي خبر پئي ته والٽئر پنهنجو گھڻو وقت پيرس ۾ نوٽس ۽ شاعري کي ڏيندو آهي ته هن والٽئر کي زبردستي قانون پرهائڻ لاءِ موڪليو پر پوءِ به والٽئر لکڻ جاري رکيو، هِن ڪيترائي مضمون ۽ تاريخي اڀياس لکيا، 1713ع ۾ هن جي پيءُ جڏهن هِن کي سفارتي نمائندي جي طور [[نيدرلينڊز|هالينڊ]] موڪليو، پر هن اتي سفارتي ضابطن کي ٽوڙي ڇڏيو، هن کي هالينڊ جي شهر هيگ ۾مظاهرو ڪندڙ فرانسيسي پناهگير ڇوڪري ڪيمٿين الاولپپ ڊيوور سان زندگيءَ ۾ پهريون عشق ٿيو، هن چاهيو پئي ته شادي کان سواءِ پنهنجي محبوبا کي [[فرانس]] وٺي وڃڻ ۾ ڪامياب ٿئي پر سفارتي سطح تي جڏهن اها خبر عام ٿي ته هن کي ڏاڍو خوار ۽ خراب ڪيو ويو ۽ هن کي تمام وڏي ذلت سان وطن واپس موڪليو ويو. [[فائل:Bastille 1715.jpg|thumb|بيسٽل جيل جتي والٽئر کي قيد ڪيو،]] هن [[فرانس]] اچي وري لکڻ پڙهڻ شروع ڪيو، هن هڪ سچي قلمڪار جي حيثيت سان اهو ڪجهه لکيو جيڪو ان وقت جي حڪومت لاءِ پريشاني جو سبب بڻيو، والٽئر جي شروعاتي زندگي گھڻو ڪري پيرس جي چوڌاري گذري، شروعات کان وٺي والٽئر جي [[تنقيدي مضمون|تنقيدي لکڻين]] حڪومت کي مصيبت ۾ وجهي ڇڏيو، ان جي نتيجي ۾ هِن کي ٻه ڀيرا جيل جي سزا ٻڌائي وئي، والٽئر جي دوستن هِن کي آزاد ڪرائڻ لاءِ ڀڄ ڊوڙ شروع ڪئي ۽ انهن کي والٽئر کي آزاد ڪرائڻ ۾ يارهن مهينا لڳي ويا، جڏهن [[فرانس]] جي ان وقت جي سڀ کان وڏي اداڪارا [[ايڊرني ليڪوريٽر]] سڪرات جي حالت ۾ هئي تڏهن والٽئر کي خبر پئي ته پادري هن کي ان ڳالهه تي مجبور ڪري رهيا آهن ته هوءَ مرڻ کان اڳ پنهنجي فن کي گند سڏي خدا کان معافيءَ جي طلبگار ٿئي جيئن ان جي روحاني ڇوٽڪاري لاءِ دعا گهري سگهجي. ان زماني ۾ ڪلاڪارن سان ائين ٿيندو هيو ته مرڻ وقت انهن کي پنهنجي ڪلاڪار طور گهاريل زندگيءَ کي گناهه قرار ڏئي معافيءَ تي مجبور ڪري انهن کان اهو اقرار ڪرايو ويندو هيو ته واقعي انهن پنهنجي زندگي گناهن ۾ بسر ڪئي آهي جنهن لاءِ ڇوٽڪاري جي دعا گهري وڃي. سڪرات جي حالت ۾ به سخت لفظن ۾ ان ڳالهه مڃڻ کان انڪار ڪيو ته ڪو هن جي زندگي ڪنهن گناهه جو حصو هئي. هن جي اها ڳالهه ٻڌي پادري هن جي روحاني ڇوٽڪاري جي دعا گهرڻ بنا ائين ئي هليا ويا ۽ پوليس ان جي لاش کي دفن ڪرڻ کان اڳ زوريءَ کڻي وڃي هڪ کڏ ۾ اڇلائي مٿان چوني جو ليپو ڪرائي ڇڏيو. والٽئر جي دل ۾ ان ڏينهن کان مذهب خلاف نفرت پيدا ٿي ۽ مذهب خلاف هن جي اها نفرت نه ڪو [[فرانس]] ۽ مسيحت تائين محدود رهي، پر هر اهو ظلم جيڪو [[پروٽسٽنٽ]] فرقي کان ٿيندو هيو يا [[ڪيٿولڪ]] فرقي کان، فرانس ۾ ٿيندو هيو يا فرانس کان ٻاهر، والٽئر ان ظلم خلاف هڪ آواز بڻجي اٿندو هيو. هو چوندو هيو ته ”جيڪو شخص مونکي ائين چوي ٿو ته منهنجي عقيدي تي ايمان آڻ نه ته خدا توکي تباهه ڪري ڇڏيندو، اهو دراصل ائين چوي ٿو ته منهنجي عقيدي تي ايمان آڻ نه ته مان توکي تباهه ڪري ڇڏيندس“. جڏهن ٻئي دفعي گرفتار ڪري ڪجهه وقت کان پوءِ هن کي ان شرط تي ڇڏيو ويو ته فرانس کي ڇڏي ڪنهن ٻئي ملڪ هليو ويندو. هن کي تمام مجبوريءَ جي حالت ۾ فرانس ڇڏي برطانيه روانو ٿيڻو پيو. === برطانيه جو سفر === '''1726ع''' ۾ هو هڪڙي ”ديٽ سنڊي“ جي ڏينهن [[برطانيا]] پهتو ۽ هن ٽيمز درياهه وارو مشهور جشن ڏٺو. پنهنجي برطانوي زندگيءَ ۾ هو ويسٽ منسٽر ايبي ۾ سر آئزڪ نيوٽن جي دفنائڻ واري منظر کان ڏاڍو متاثر ٿيو، اهو ان ڪري جو ان وقت فرانس نه ته ڪنهن سائنسدان کي نائٽ جو اعزاز ڏنو هيو ۽ نه ڪنهن کي اهڙي پروقار طريقي سان دفنايو ويو هيو. هو انگريز قوم جي ان ڳالهه کان تمام متاثر ٿيو ته انگريز قوم جيئرن شاعرن ۽ دانشورن کي به اهڙي ئي عزت ۽ احترام سان ڏسي ٿي، جيئن [[ملٽن]] ۽ [[شيڪسپيئر]] کي. برطانوي پارليامينٽري نظام جي قوت ۽ آزادي کي ڏسي هن کي اتان گهڻو ڪجهه پرائڻ جو موقعو مليو، برطانوي انصاف ۽ عدالتن جي طور طريقن کي ڏسي هن کي حيرت ٿي ته فرانس جي مقابلي ۾ برطانوي سماج ڪيترو نه حقيقت تي مبني ۽ اتان جي عوام جو ڪنهن حد تائين ترجمان آهي. جتي والٽئر برطانيه جي پارليامينٽري ۽ عدالتي نظام کان متاثر ٿيو اتي هن برطانوي سرمائيڪاريءَ جا جديد گر به سکيا. هن محسوس ڪيو ته برطانيه جو سرمائيدار ۽ ڪاروباري ماڻهو ڪيترو نه ذهين ۽ پنهنجي ڪاروباري وسعت لاءِ صحيح اڳڪٿي ڪندڙ آهي، هن برطانوي سرمائيڪاري نظام کان اهو ڪجهه پرايو جو هن کي فرانس واپس اچڻ کان پوءِ پاڻ کي مالي طرح مستحڪم ڪرڻ ۾ ڪا به ڏکيائي محسوس نه ٿي. '''1729ع''' ۾ جڏهن والٽئر پنجٽيهن سالن جو هو ته هن کي [[فرانس]] واپس اچڻ جي اجازت ملي ۽ جڏهن هو [[فرانس]] واپس پهتو ته هن کي ڪنهن به مالي دشواري جو منهن نه ڏسڻو پيو، جڏهن هن کي هڪ رياضي دان کان اها خبر پئي ته هن سال سرڪاري خزاني جي سربراهه کان قومي لاٽريءَ جي ٽڪيٽن جي جاري ڪرڻ ۾ غلطي ٿي آهي ته والٽئر هڪ سنڊيڪيٽ تشڪيل ڏني جنهن سمورين ٽڪيٽن کي خريد ڪري ورتو. جڏهن قومي خزاني جي سربراهه کي پنهنجي غلطيءَ جو احساس ٿيو ته هن لاٽريءَ جي رقم ڏيڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو پر والٽئر ان خلاف عدالت ۾ ڪيس داخل ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ هن کي اڍائي لک ڊالرن جيڏي وڏي رقم ملي وئي. ايتري عقلمندي دنيا جي ڪنهن [[اديب]] يا شاعر ۾ مشڪل سان نظر ايندي پر والٽئر اهو سڀ برطانوي ڪاروباري نظام مان پرايو هيو. ان وڏي رقم مان هن [[ڀارت|هندستان]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]] ۽ دنيا جي ٻين ملڪن ڏانهن مال موڪلڻ واري ڪاروبار جي شروعات ڪئي. '''1734ع کان 1749ع''' تائين هو [[ايملي مارڪوئيس]] سان گڏ رهيو جيڪا هڪ نواب جي طلاق ڏنل زال هئي. هن جي دوستن ۾ حسين اداڪارا [[ليڪوئر]] کان وٺي ويندي هڪ ڇوڪريءَ سان پڻ تعلقات هيا جنهن کي هو پيار مان ”ملن“ سڏيندو هيو. والٽئر انسان ذات جي آزادي ۽ ان جي ڪرتوتن ۽ عملن کي ناجائز ذريعن سان دٻائڻ جي خلاف هيو پر هن جون ڪجهه ڪمزوريون به هيون، هو پاڻ پڏائڻ ۾ فخر محسوس ڪندو هيو. هر ٿوري ڳالهه تي هو جذباتي ٿي ويڙهه تي لهي ايندو هيو، جڏهن جان ڇڏائڻ لاءِ ڪو چاڙهو نه ڏسندو هيو ته ڪوڙ ڳالهائڻ ۾ به دير نه ڪندو هيو. جڏهن اهڙي خطري ۾ وڪوڙجي ويندو هيو جنهن مان جان بچائڻ جي اميد نه هوندي هيس ته پوءِ اتان ڀڄڻ ۾ به دير نه ڪندو هيو. ڪڏهن ڪنهن اڻ وڻندڙ صورت حال کان بچڻ لاءِ پاڻ کي بيمار تصور ڪندو هيو يا ڪوڙ ۾بيمار ٿي پوندو هيو. ان جي باوجود والٽئر جو اخلاقي تصور انهن ماڻهن کان گهڻو مٿي هيو جيڪي هن جي ڪردار کي ننديندا هيا. === سئزرلينڊ جو سفر === '''1755ع''' ۾ هن پيرسن فلسفيءَ دنيا جي هڪ آزاد جمهوري ملڪ [[سئزرلينڊ]] ۾ پناهه ورتي. هن هر ايندڙ ملاقاتيءَ جو فرشتن جهڙي مرڪ سان استقبال ڪيو. ڪافيءَ جا دور هلندا ها ۽ والٽئر راتين جو دير تائين انهن محلفن ۾ جيڪي [[يُورَپ|يورپ]] ۾ مثالي تصور ڪيون وينديون هيون، ماڻهو ٽي ڏينهن رهڻ لاءِ ايندا هيا ۽ ٽي ٽي مهينا ٽڪي پوندا هيا. ”خدا مون کي منهنجي دوستن کان محفوظ رکي“. والٽئر ٿڌو ساهه کڻي چوندو هيو، ”دشمنن سان ته مان پاڻ ئي نبري پوندس“. [[فائل:Voltaire - Élémens de la philosophie de Neuton.png|thumb|نيوتون جي فلسفو جي عناصر، 1738ع جي تصوير]] هن جون سخاوتون هن جي مهمان نوازيءَ جي بنسبت لڪل هونديون هيون. ڪيترائي غريب ۽ مسڪين، سياسي يا مذهبي جنون جو شڪار ٿي هن جي در تي ايندا هيا، والٽئر اهڙن ماڻهن لاءِ باقاعدي گهر اڏائڻ شروع ڪيا ۽ ڏسندي ئي ڏسندي اتي هڪ ڳوٺ آباد ٿي ويو. هن ڳوٺ جي ماڻهن کي انهن جي صلاحيتن مطابق ڌنڌا کولي ڏنا، انهن ۾ گهڻا ماڻهو گهڙي سازيءَ جو ڪم ڄاڻيندا هيا، والٽئر جلد گهڙي سازيءَ جي ڪاروبار جو سيلز ايجنٽ بڻجي ويو، هو پنهنجي ماڻهن جون ٺاهيل گهڙيون ٻين جي مقابلي ۾ ٽين حصي جيتري رقم جي رعايت سان وڪڻندو هيو، جنهن ڪري هن جو اهو ڪاروبار ڄمي هلڻ لڳو، انهن گهڙين جا اشتهار هو پاڻ لکندو هيو، جيڪڏهن اڄ اهو اشتهار ڪنهن وٽ محفوظ آهي ته اهو بي بها آهي. والٽئر چاهي ها ته پنهنجي پيريءَ جا ڏينهن ڏاڍي آرام سان گذاري ها، هو دنيا جو امير ترين ماڻهو هيو پر هن جي حق لاءِ وڙهندڙ طبيعت هن کي هڪ دفعو وري سڪون سان ويهڻ نه ڏنو. '''1762ع''' ۾ جڏهن ٽونور جا مذهبي جنوني ان شهر ۾ چار هزار ماڻهن جي قتل جي ٻه سوئين ورسي ملهائي رهيا هئا جن کي مذهبي جنون تحت قتل ڪيو ويو هيو ته هڪ نوجوان شخص کي ڦاسيءَ تي لٽڪيل ڏٺو ويو. هر طرف اهي ئي چئمگويون گشت ڪري رهيون هيون ته اهو نوجوان رومن ڪيٿولڪ هيو جيڪو پروٽسٽنٽ ٿيڻ چاهي پيو. مذهبي جنونين ان ڳالهه کي غلط نموني سان پيش ڪيو، انهن راءِ ڏني ته ان نوجوان کي پنهنجي پيءُ زان ڪيلاس جيڪو هڪ ڪمزور ۽ شريف ماڻهو هيو ڦاسي ڏني آهي، جنهن کان پوءِ زان ڪيلاس تي گهڻو تشدد ڪيو ويو. جڏهن ته هن ان ڳالهه کي قبول ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو ته ڪو هن پنهنجي پٽ کي ڦاسيءَ جي تختي تي چاڙهيو آهي تڏهن به هن کي ناحق موت جي سزا ڏني وئي، نه صرف ايترو پر پوري زان ڪيلاس گهراڻي کي تشدد جو نشانو بڻايو ويو. والٽئر ان معاملي ۾ دلچسپي ورتي ۽ قانون جا بخيا اڊيڙڻ شروع ڪيا. هن تعزيراتي قانونن جي حقيقت کي بي نقاب ڪري ڇڏيو، جيڪا نه صرف فرانس پر پوري يورپ ۾ رائج هئي. انهن قانونن جي تحت جيوريءَ جو ڪو به تصور نه هيو. ملزم کي پنهنجي صفائي پيش ڪرڻ لاءِ وڪيل جو حق نه هيو. ان جي حمايت ۾ ڪا به شهادت قبول نه ڪئي ويندي هئي. الزام لڳائڻ وارا لڪيل طريقي شهادت ڏيندا هيا. والٽئر کي اهو به معلوم ٿيو ته گهڻا فوجداري قانون لکت ۾ موجود نه آهن، اهي صرف وڪيلن جي حافظي تائين محدود هيا ۽ اهي جڏهن ڪنهن کي سزا ڏياريندا هيا ته پنهنجي حق ۾ انهن قانونن جي تشريح ڪندا هيا. ان زماني جي سرمائيدار ۽ اثر و رسوخ واري طبقي کي اهڙن قانونن جي دهشت گردين جو ڪو به علم نه هيو، اهي ان مان مطمئن هيا ۽ سمجهندا هيا ته غريب جن کي سزائون ملن ٿيون اهي قدرتي طور ڏوهي آهن، والٽئر پنهنجي تمام اثر رسوخ ۽ دولت جي زور تي ان معاملي کي پنهنجن هٿن ۾ کنيو. ٽن سالن تائين بقول هن جي هن کي مرڪڻ جيتري مهلت به نه ملي. هن جي راتين جي ننڊ حرام ٿي وئي، هن جي هر گهڙي قانون جي ماهرن، ڪليسيا جي وارثن ، بادشاهن ۽ يورپ جي پريس تي ان مطالبي ۾ گذرندي هئي ته زان ڪيلاس جي مقدمي کي ٻيهر هلايو وڃي، عوام جو ان تي وڏو ردعمل ٿيو ۽ نيٺ بادشاهه مجبور ٿي والٽئر جو اهو مطالبو منظور ڪيو. زان ڪيلاس جي موت کان پوءِ جڏهن ان جي مقدمي جي ٻيهر شروعات ڪئي وئي ته والٽئر عدالت کان اهو تسليم ڪرائڻ ۾ ڪامياب ٿي ويو ته زان ڪيلاس بي ڏوهي هيو ۽ ٽائوس جي عدالت جنهن زان ڪيلاس کي موت جي سزا ڏئي ڦاهي تي لڙڪايو هيو، هڪ وڏي شرمندگيءَ سان همڪنار ٿي وئي. جيئن ئي زان ڪيلاس جو مقدمو کٽيو ويو، اهي سڀ ماڻهو والٽئر وٽ اچي گڏ ٿيا جن سان قانوني ناانصافيون ٿيون هيون، والٽئر انهن سڀني کي پنهنجا حق وٺرائي ڏنا. هن کي سڀ کان وڌيڪ ڪاوڙ ان ڳالهه تي ايندي هئي ته ڪليسا کي اهڙا اختيار ڇو آهن، جن تحت اهي ڪليسائي قانونن جي ڀڃڪڙي ڪندڙ ماڻهوءَ کي عذاب پهچائڻ کان وٺي ويندي ڦاسي چاڙهڻ تائين خودمختيار هيا. هن مطالبو ڪيو ته مذهب کي سياست ۽ قانون کان الڳ ڪيو وڃي. مذهب جو ڪم صرف روحاني اصلاح تائين محدود ڪيو وڃي، جيستائين گناهن جو تعلق آهي ته انهن جي سزا مذهبي طرح خدا وٽ هجڻ گهرجي، ڪليسا کي خدائيءَ جو حق نه ٿو پهچي، جيستائين قانون جو تعلق آهي ته هر ڪنهن کي قانون سان محبت هئڻ گهرجي ۽ جيڪو شخص ان جي ڀڃڪڙي ڪري ٿو ان کي پنهنجي ڌرتيءَ سان محبت نه آهي. === فرانس ۾ واپسي === مرڻ کان پهريون والٽئر جي دل ۾ هڪ دفعو وري فرانس کي ڏسڻ جي خواهش پيدا ٿي. '''ڊسمبر 1777ع''' ۾ هڪ ڏينهن پئرس جي هڪ محصول چوڪيءَ وٽ هڪ آفيسر ڪنهن گاڏي کي چڪاس لاءِ روڪيو. هن ان گاڏيءَ ۾ اهو ڏسڻ جي ڪوشش ڪئي ته ڪا ناجائز شيءِ ته ان ۾ موجود نه آهي. گاڏيءَ جي اندران هڪ ڪمزور ۽ جهيڻو آواز آيو.”هن گاڏيءَ ۾ مون کان سواءِ ڪا به ناجائز شيءِ موجود نه آهي“. چنگيءَ جي آفيسر گاڏيءَ جي دريءَ مان ليئو پائي اندر ويٺل پوڙهي شخص کي نهاريو ۽ هن جي ذري گهٽ رڙ نڪري وئي. ”توهان موسيو والٽئر؟“ ان آفيسر چيو، والٽئر جو پوڙهو منهن هاڻي ڪنهن لاءِ به اڻ ڄاتل نه رهيو هيو، لکين ماڻهو ان شڪل کي ڏسي سڃاڻي ويندا هيا ته اهو پوڙهو آزاديءَ جو ڪرڻو والٽئر آهي. پئرس جا لکين ماڻهو پنهنجي محبوب رهنما جي آجيان لاءِ گڏ ٿي ويا. اها ئي نيشنل اڪيڊمي جنهن روايتن جي پابندي ڪندي والٽئر کي نظرانداز ڪري ڇڏيو هيو، هن لاءِ عزت جا دروازا کولي ڇڏيا ”[[ڪوميڊي فرانسيسي]]“. جي عمارت ۾ هن عظيم ڊرامانگار جي آجيان ڪرڻ لاءِ پوري ڪاسٽ جمع ٿي وئي ۽ هن جو آخري ڊرامو اتي ئي پيش ڪيو ويو، جنهن جو اڀ ڏاريندڙ نعرن سان اختتام ٿيو. [[فائل:Voltaire-last-house.jpg|thumb|گهر جتي والٽئر جو موت ٿيو]] '''مئي 1778ع''' ۾ والٽئر هن دنيا مان لاڏاڻو ڪيو. ڪليسا جي پادرين هن جي لاش کي دفن ڪرڻ کان انڪار ڪري ڇڏيو، ٿي سگهي ٿو هن جي لاش سان به اها ئي حالت ٿي ها جيڪا مشهور اداڪارا ليڪوريٽر جي لاش سان ٿي هئي، پر والٽئر جا دوست هن جي لاش کي ڪجهه اهڙي نموني سنڀاليندا کڻي هليا ويا جو سپاهين کي اهو دوکو ٿيو ته والٽئر جيئرو آهي. شهر کان ٻاهر تڪڙ ۾ پروقار طريقي سان والٽئر کي دفن ڪيو ويو. والٽئر مري چڪو هيو پر نظرياتي طرح هو فرانس جي عوام ۾ جيئرو هيو. هن جي ان نعري نيٺ پنهنجو اثر ڏيکاريو ته ”اي انسانو سجاڳ ٿيو ۽ پنهنجا زنجير ٽوڙي ڇڏيو. '''1791ع''' ۾ فرانس ۾ انقلاب رونما ٿيو ته والٽئر جو لاش کوٽي ڪڍي ان کي عزت ۽ احترام سان پئرس آندو ويو ۽ پوري رات بيسٽل جي کنڊرن تي فاتحانا انداز ۾ رکيو ويو. اڍائي لکن جي عوامي جلوس گهوڙن تي سوار ۽ پيدل فوجي دستن سان گڏ فرانس جي هن عظيم انقلابي کي پوري رات سلامي پيش ڪئي ۽ پوءِ هن جي لاش کي پيانٿيال ۾ دفن ڪيو ويو، جتي فرانس جون عظيم هستيون دفن آهن.<ref>{{cite web |title=http://books.sindhsalamat.com/book.php?book_id=696}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهرين لنڪس== * [https://artflsrv03.uchicago.edu/philologic4/toutvoltaire/ "Al About Voltaire" ARTFL ويب سائيٽ تي] * [http://www.chateau-ferney-voltaire.fr/ فرني ۾ وولٽيئر جو قلعو] * [http://athena.unige.ch/athena/voltaire/voltaire.html وولٽيئر جا متن athena.unige.ch تي شايع ٿيا] * {{ويب لنڪ |url=https://www.voltaire.ox.ac.uk/ |title=Voltaire Foundation |publisher=[[يونيورسٽي آف آڪسفورڊ]]|date=}} * [https://www.litteratureaudio.com/livre-audio-gratuit-mp3/auteur/voltaire وولٽيئر، سندس ڪم آڊيو ورزن ۾] [[فائل:Speaker Icon.svg|20px]] * [https://www.bge-geneve.ch/blog/un-costume-de-voltaire-quand-la-conservation-preventive-conduit-une-enquete-textile وولٽيئر جو هڪ لباس: جڏهن بچاءُ وارو تحفظ ڪپڙي جي تحقيق ڏانهن وٺي وڃي ٿو]، جنيوا لائبريري بلاگ * {{پورٽل|فرانسيسي ادب|فلسفو}} [[زمرو:فلسفي]] [[زمرو:ناٽڪ نگار]] [[زمرو:مضمون نگار]] [[زمرو:مختصر ڪهاڻي ليکڪ]] [[زمرو:ناول نگار]] [[زمرو:فرانسيسي شاعر]] [[زمرو:مهراڻ شاعر]] [[زمرو:فرانسيسي ڊائري ليکڪ]] [[زمرو:فرانسيسي مختصر ڪهاڻي ليکڪ]] [[زمرو:انگريزي مان فرانسيسي ۾ ترجمو ڪندڙ]] [فرانسيسي]] [[زمرو:مترجم جو وليم شيڪسپيئر جون ادبي لکڻيون]] [[زمرو: جنيوا ليکڪ]] [[زمرو: ايپيگرامس جو ليکڪ]] [[زمرو: انسان دوست]] [[زمرو: فرانسيسي بحث مباحثو ڪندڙ]] [[زمرو: سبزي خور]] [[زمرو: فرانسيسي مذهبي مخالف]] [[زمرو: موت جي سزا جو مخالف]] [[زمرو: فرانس ۾ سام دشمني]] [[زمرو: ستم ظريفي]] [[زمرو: صحافي]] [[زمرو: فلورل گيمز جو ماسٽر] [[زمرو: رائل سوسائٽي جو ميمبر] [[زمرو: قلمي نالو]] [[زمرو: فرانسيسي ليکڪ جو مخفف]] [[زمرو: شاعر جو مخفف]] [[زمرو: فلسفي جو مخفف]] [[زمرو: وولٽيئر| ]] == Pour approfondir == {{Autres projets | commons = Category:Voltaire | wikisource = Auteur:Voltaire | wikiquote = Voltaire }} === Bibliographie === {{légende plume}} ==== Ressources bibliographiques ==== * Barr, Mary Margaret Harrison. ''Quarante années d'études voltairiennes, bibliographie analytique des livres et articles sur Voltaire, 1926-1965'', Paris: A. Colin, 1968. * Barr, Mary Margaret Harrison. ''A Century of Voltaire Study. À Bibliography of Writings on Voltaire, 1825-1925'', New York: B. Franklin, 1972. * [[Georges Bengesco|Bengesco, George]]. ''Voltaire, bibliographie de ses œuvres'', Paris: Perrin, 1882-1890 (Reproduction anastatique: Nendeln, Liechtenstein: Kraus Reprint, 1977-1979 (4 volumes). ** t. 1. Théâtre. Poésies. Grands ouvrages historiques. Dictionnaire philosophique et Questions sur l'Encyclopédie. Romans. ** t. 2. Mélanges. Ouvrages édités par Voltaire. Ouvrages annotés par Voltaire. ** t. 3. Correspondance. Cent lettres de Voltaire non recueillies dans les diverses éditions de ses œuvres. Répertoire chronologique de la correspondance de Voltaire de 1711 à 1778, avec l'indication des principales sources de chaque lettre. ** t. 4. Œuvres complètes de Voltaire. Principaux extraits de Voltaire. Ouvrages faussement attribués à Voltaire. * Bestermann, Theodore. ''{{langue|en|texte=Some Eighteenth-century Voltaire editions unknown to Bengesco}}'', Banbury, Voltaire Foundation, 1973. * Spear Frederick A. avec la participation de Elizabeth Kreager, ''Bibliographie analytique des écrits relatifs a Voltaire: 1966-1990'', Oxford: Voltaire Foundation, 1992. ==== Études ==== [[Fichier:Triple hommage à Voltaire Paris.jpg|vignette|Triple hommage à Voltaire ([[quai Voltaire|quai homonyme]], [[hôtel de Villette]]).]] * [[André Bellessort]], ''Essai sur Voltaire'', Perrin, 1938 * Rémy Bijaoui, ''Voltaire avocat. Calas, Sirven et autres affaires…'', Paris, Tallandier, 1994 {{ISBN|978-2-23502-118-0}} * [[Georges Bilhaut]], {{citation|Des lettres de Voltaire en Picardie}}, ''Bulletin de la [[Société d'émulation d'Abbeville]]'', tome XX, fascicule 2, 1957. * Guy Chaussinand-Nogaret, ''Voltaire et le siècle des Lumières'', Bruxelles, Éditions Complexe, 1994 * [[Paul Cunisset-Carnot]], La Querelle du [[Charles de Brosses|président de Brosses]] avec Voltaire (1888) * [[Eugène Noël]], ''Voltaire à Ferney'', Brière et fils, Rouen, 1867. * [[Max Gallo]], ''Moi, j’écris pour agir : vie de Voltaire'', Paris, Fayard, 2008 * Jean Goldzink, ''Voltaire, la légende de saint Arouet'', Paris, Gallimard, coll. « [[Découvertes Gallimard]] / Littératures » ([[Liste des volumes de « Découvertes Gallimard » (1re partie)|{{nº|65}}]]), 1989 * {{Ouvrage|auteur1=[[Jean Goulemot]]|auteur2=[[André Magnan (universitaire)|André Magnan]]|auteur3=[[Didier Masseau]]|titre=Inventaire Voltaire|lieu=Paris|éditeur=Gallimard|année=1995|isbn=978-2-07-073757-4}} * François Jacob, ''Voltaire'', collection ''Folio biographies'', Gallimard, 2015, 319 p. {{ISBN|978-2-07046-139-4}} * [[Frédéric Lachèvre]], ''Voltaire mourant, enquête faite en 1778 sur les circonstances de sa dernière maladie publiée sur le manuscrit inédit et annotée, suivi de Le catéchisme des libertins du {{s-|XVII}}, Les quatrains du déiste ou l'anti-bigot'', Honoré Champion libraire-éditeur, Paris, 1908 [https://archive.org/details/voltairemourante00lachuoft/page/n7/mode/2up (''lire en ligne'')] *[[Renan Larue]], "Le Végétarisme dans l'œuvre de Voltaire (1762-1778)" ''Dix-Huitième siècle'' ({{n°|42}}), 2010 * [[Pierre Lepape]], ''Voltaire le conquérant : naissance des intellectuels au siècle des Lumières'', Paris, Seuil, 1997 {{plume}} * [[Véronique Le Ru]], ''Voltaire newtonien. Le combat d’un philosophe pour la science'', Paris, Vuibert/ADAPT, 2005 {{ISBN|978-2-7117-5374-1}} * Sébastien Longchamp [Valet de chambre et copiste de Voltaire, de 1746 à 1751.], ''Anecdotes sur la vie privée de Monsieur de Voltaire''. Texte établi par Frédéric S. Eigeldinger. Présenté et annoté par Raymond Trousson. Éditions Honoré Champion, [[2009]]. {{nobr|1 {{vol.}}}}, 344{{nb p.}}, relié, {{dunité|15|22|cm}}. {{ISBN|978-2-7453-1861-9}} * [[Xavier Martin]], ''Voltaire méconnu : aspects cachés de l’humanisme des Lumières (1750-1800)'', Paris, Dominique Martin Morin, 2006 {{ISBN|978-2-85652-303-2}} * Éliane Martin-Haag, ''Voltaire. Du cartésianisme aux Lumières'', Paris, Vrin, 2002 {{ISBN|978-2-7116-1537-7}} * Sylvain Menant, ''Esthétique de Voltaire'', Paris, SEDES, 1995 {{ISBN|978-2-7181-1555-9}} * Patricia Ménissier, ''Les Amies de Voltaire dans la correspondance : 1749-1778'', Paris, H. Champion, 2007. * Guillaume Métayer, ''Nietzsche et Voltaire. De la liberté de l’esprit de la civilisation'', Paris, Flammarion, 2011.{{ISBN|978-2-08-124925-7}} * [[Pierre Milza]], ''Voltaire'', Perrin, 2007, {{ISBN|978-2-262-02251-8}} * [[Jean Orieux]], ''Voltaire'', Flammarion, 1966 * Christophe Paillard, ''Voltaire en son château de Ferney'', Paris, Éditions du Patrimoine, 2010 {{ISBN|978-2-7577-0027-3}} * [[Roger Peyrefitte]], ''Voltaire, sa jeunesse et son temps'', Albin Michel, 1985 * [[René Pomeau]] : **''La Religion de Voltaire'', Paris, Colin, 1956 ({{2e}}{{éd.}} 1969) ** ''Politique de Voltaire'', Paris, Colin, 1963 ({{3e}}{{éd.}} 1994) ** ''Voltaire en son temps'', Voltaire Foundation, Oxford, 1988 {{plume}} *** Tome 1 : ''D'Arouet à Voltaire (1694-1734)'' *** Tome 2 : ''Avec Madame du Châtelet (1734-1749)'' *** Tome 3 : ''De la Cour au Jardin (1750-1759)'' *** Tome 4 : ''Écraser l'Infâme (1759-1770)'' *** Tome 5 : ''On a voulu l'enterrer (1770-1778)'' * Charles Porset, ''Voltaire humaniste'', Paris, Edimaf, 2003 * Guilhem Scherf, ''Pigalle - Voltaire nu'', Musée du Louvre, Département des Sculptures, 2010 {{plume}} * [[Raymond Trousson]], ''Voltaire 1778-1878'', Paris, PUPS, 2008 * {{Ouvrage|auteur1=Raymond Trousson|auteur2=Jeroom Vercruysse|titre=Dictionnaire général de Voltaire|lieu=Paris|éditeur=Champion|année=2020|isbn=978-2-380-96016-7|et al.=oui}}{{Commentaire biblio SRL|réédition en poche, première parution 2003}} * René Vaillot, ''Voltaire en son temps. 2. Avec {{Mme|Du Châtelet}} : 1734-1749'', Oxford Voltaire Foundation, 1988. * [[Jean van Win]], ''Voltaire et la franc-maçonnerie sous l’éclairage des rituels du temps'', Paris, Ed. Télètes, 2012 {{ISBN|978-2-90603-175-3}}. * [[André Versaille]] (éd.), ''Dictionnaire de la pensée de Voltaire'', Bruxelles, [[éditions Complexe]], 1994{{plume}} * Ghislain Waterlot, ''Voltaire : le procureur des Lumières'', Paris, Michalon, 1996 === Liens externes === {{Liens}} * [https://artflsrv03.uchicago.edu/philologic4/toutvoltaire/ ''Tout Voltaire'' sur le site de l'ARTFL] * [http://www.chateau-ferney-voltaire.fr/ Château de Voltaire à Ferney] * [http://societe-voltaire.org Société Voltaire (Ferney)]. La Société Voltaire organise chaque année à Ferney des journées d’échanges des jeunes chercheurs et publie plusieurs fois par an un ''Bulletin de la Société Voltaire''. * [http://voltaire.lire.ish-lyon.cnrs.fr Société des Études voltairiennes (Sorbonne)]. La Société des études voltairiennes, dont le siège social est au Centre d’Étude de la Littérature et de la Langue Françaises des {{s2-|XVII|XVIII}}, Université Sorbonne – Paris IV, coordonne les études, recherches et manifestations relatives à Voltaire. Elle s'occupe, avec d’autres universités, dont Lyon II et Oxford, de la réalisation de l’édition critique des ''Œuvres complètes de Voltaire''. Elle organise tous les ans à Paris des « Journées Voltaire » et publie une revue annuelle, la ''Revue Voltaire'', aux Presses Universitaires de la Sorbonne. * [http://athena.unige.ch/athena/voltaire/voltaire.html Textes de Voltaire édités à athena.unige.ch] * {{Lien web |url=https://www.voltaire.ox.ac.uk/ |titre=Voltaire Foundation |éditeur=[[Université d'Oxford]]|date=}} * [https://www.litteratureaudio.com/livre-audio-gratuit-mp3/auteur/voltaire Voltaire, son œuvre en version audio] [[Fichier:Speaker Icon.svg|20px]] * [http://institutions.ville-geneve.ch/fr/bge/bge-numerique/personnalites/voltaire Voltaire (1694-1778), Écrivain, homme de théâtre et philosophe], Bibliothèque de Genève numérique * [https://satires18.univ-st-etienne.fr/liste_des_textes?field_codefm_value=&field_first_verse_value=&field_last_verse_value=&field_description_value=&field_year_value=&field_author_value=Voltaire&field_keywords_value=&field_reference_value=&field_like_a_song_value=&body= Liste de poèmes satiriques attribués ou écrits par Voltaire]. * [https://www.bge-geneve.ch/blog/un-costume-de-voltaire-quand-la-conservation-preventive-conduit-une-enquete-textile Un costume de Voltaire: quand la conservation préventive conduit à une enquête textile], Blog de la Bibliothèque de Genève {{Palette |Œuvres de Voltaire |{{Palette Succession/Académie française|avant=[[Jean Bouhier de Savigny|Jean Bouhier]]|Numéro=33|Période=1746-1778|après=[[Jean-François Ducis]]}} |Personnalités enterrées au Panthéon de Paris |Philosophie des Lumières |Anticléricalisme |Libéralisme français }} {{Portail|littérature française|philosophie|théâtre|XVIIIe siècle|libéralisme|Académie française|liberté d'expression|Lumières|Pays de Gex|Suisse|Paris}} [[Catégorie:Naissance à Paris au XVIIe siècle]] [[Catégorie:Écrivain français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Philosophe français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Philosophe des Lumières]] [[Catégorie:Philosophe mécaniste]] [[Catégorie:Dramaturge français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Essayiste français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Nouvelliste français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Romancier français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Poète français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Poète épique]] [[Catégorie:Épistolier français]] [[Catégorie:Épistolier du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Mémorialiste français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Auteur français de journal intime]] [[Catégorie:Auteur français de contes]] [[Catégorie:Traducteur français du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Traducteur depuis l'anglais vers le français]] [[Catégorie:Traducteur d'œuvres littéraires de William Shakespeare]] [[Catégorie:Écrivain genevois]] [[Catégorie:Auteur d'épigrammes]] [[Catégorie:Humaniste du XVIIIe siècle]] [[Catégorie:Polémiste français]] [[Catégorie:Collaborateur de l'Encyclopédie (1751-1772)]] [[Catégorie:Personnalité militant pour la liberté d'expression]] [[Catégorie:Personnalité critiquant les croyances]] [[Catégorie:Personnalité libérale française]] [[Catégorie:Personnalité incarcérée à la Bastille]] [[Catégorie:Personnalité transférée au Panthéon de Paris]] [[Catégorie:Personnalité de la franc-maçonnerie française]] [[Catégorie:Personnalité de la franc-maçonnerie initiée avant 1800]] [[Catégorie:Personnalité végétarienne]] [[Catégorie:Anticlérical français]] [[Catégorie:Adversaire de la peine de mort]] [[Catégorie:Antisémitisme en France]] [[Catégorie:Ironie]] [[Catégorie:Correspondant de Condorcet]] [[Catégorie:Correspondant de Denis Diderot]] [[Catégorie:Maître ès Jeux floraux]] [[Catégorie:Membre de la commission du Dictionnaire de l'Académie française]] [[Catégorie:Membre de l'Académie royale des sciences de Prusse]] [[Catégorie:Membre de l'Académie des sciences de Saint-Pétersbourg]] [[Catégorie:Membre de la Royal Society]] [[Catégorie:Membre de l'Académie nationale des sciences, belles-lettres et arts de Bordeaux]] [[Catégorie:Membre de l'Académie des sciences, belles-lettres et arts d'Angers]] [[Catégorie:Récipiendaire de la croix Pour le Mérite (ordre militaire)]] [[Catégorie:Auteur publié dans la Bibliothèque de la Pléiade]] [[Catégorie:Personnalité liée à Denis Diderot]] [[Catégorie:Personnalité liée à Nicolas de Condorcet]] [[Catégorie:Personnalité liée à Ferney-Voltaire]] [[Catégorie:Personnalité liée à Angers]] [[Catégorie:Personnalité liée à Semur-en-Auxois]] [[Catégorie:Personnalité liée à Pregny-Chambésy]] [[Catégorie:Éponyme d'un objet céleste]] [[Catégorie:Nom de plume]] [[Catégorie:Mononyme d'écrivain français]] [[Catégorie:Mononyme de poète]] [[Catégorie:Mononyme de philosophe]] [[Catégorie:Pseudonyme anagramme]] [[Catégorie:Voltaire| ]] [[Catégorie:Naissance en novembre 1694]] [[Catégorie:Décès en mai 1778]] [[Catégorie:Décès à Paris]] [[Catégorie:Décès à 83 ans]] [[Catégorie:Mort d'un cancer en France]] [[زمرو:خيالن جي تاريخ]] [[زمرو:فلسفي جي تاريخ]] [[زمرو:آزاد تقرير ڪارڪن]] [[زمرو:سياسي فلاسافي]] pvyah7ooeqsncv16rkuunb07qajpdfp 0 73520 370267 369080 2026-04-06T06:51:45Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 370267 wikitext text/x-wiki {{short description|Japanese electronics company}} {{Infobox company | name = شارپ ڪارپوريشن | native_name = シャープ株式会社 | native_name_lang = ja | romanized_name = شاپو ڪابوشيڪي گيشا | image = Sharp Sakai (brighter filtered).jpg | image_caption = ساڪائي-ڪو، [[اوساڪا پريفيڪچر]] ۾ ان جي ڪارخاني ۾ هيڊ ڪوارٽر | former_name = هائيڪاوا ميٽل ورڪس (1924–1942ع)<br>هائيڪاوا اليڪٽرڪ انڊسٽري ڪمپني، لميٽيڊ (1942–1970ع)<br>شارپ اليڪٽرڪ ڪمپني (اسپن آف) (1956–1967ع) | type = پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني | traded_as = Tyo-6753<br />Nikkei 225 ڪمپونينٽ | logo = Sharp logo.svg | logo_caption = لوگو (1990ع کان) | foundation = {{Start date and age|df=yes|1912|9|15}}<br /> [[ٽوڪيو]]، [[جاپان]] | founder = ٽوڪوجي هايڪاوا<ref name="ns6-tmp.sharp.co.jp"/> | location = ساڪائي-ڪو، ساڪائي، [[اوساڪا پريفيڪچر]]، [[جاپان]] | area_served = سڃي دنيا ۾ | key_people = پو-هسوان وو<br />{{small|(صدر ۽ سي اي او)}}<br />ماساهرو اوڪيٽسو<br />{{small|(ايگزيڪيوٽو نائب صدر)}} | revenue = {{decrease}} ¥2.27 ٽريلين جاپاني ين (2020ع)<ref name="Financial Highlights">{{citation|url=https://global.sharp/corporate/ir/library/annual/pdf/2020/annual_2020.pdf|title=Annual Report 2019|publisher=Sharp Corporation|date=March 2020|access-date=6 December 2020}}</ref> | operating_income = {{increase}} ¥52.77 بلين جاپاني ين (2020ع) | net_income = {{increase}} ¥20.96 بلين جاپاني ين (2020ع) | assets = {{decrease}} ¥1.83 ٽريلين جاپاني ين (2020ع) | equity = {{increase}} 364.59.¥ بلين جاپاني ين | num_employees = 46,206 (2023)<ref name= 2023_Corporate_Guide> {{cite web |url=https://global.sharp/corporate/info/outline/corporate-guide-en.pdf |title= Corporate Guide }} </ref> | industry = ڪنزيومر اليڪٽرانڪس | products = [[ٽيليويزن]]، آڊيو ويزول، گھريلو سامان، [[ايئر ڪنڊيشنر]]، معلوماتي سامان، آئي سي، سولر سيل، [[موبائل فون]]، فيڪس مشينون، اليڪٽرانڪ جزا، [[ڪيلڪيوليٽر]]، ايل سي ڊي پينل، [[ڪمپيوٽر|پرسنل ڪمپيوٽر]]، اليڪٽرڪ پمپ | owners = {{plainlist|* هون هاءِ پريسيشن انڊسٽري ڪمپني، لميٽيڊ (%22.32) * ايس آءِ او انٽرنيشنل هولڊنگز لميٽيڊ (%13.23) * فاڪسڪون (فار ايسٽ) لميٽيڊ (%11.81) * فاڪسڪون ٽيڪنالاجي پرائيويٽ لميٽيڊ (%9.96)}} | parent = | subsid = ڊائنابوڪ انڪارپوريشن<br>شارپ اين اي سي ڊسپلي سلوشنز (%66.0)<br>{{collapsible list|شارپ مارڪيٽنگ جاپان|شارپ انرجي سلوشنز|سائيبيزي پي جاپان|شارپ سيمي ڪنڊڪٽر انوويشن|شارپ فوڪوياما ليزر|شارپ ڪوڪورو لائف|شارپ ڊسپلي ٽيڪنالاجي|شارپ سينسنگ ٽيڪنالاجي|شارپ اليڪٽرانڪس ڪارپوريشن|شارپ اليڪٽرانڪس آف ڪينيڊا|شارپ ڪارپوريشن ميڪسيڪو|شارپ اليڪٽرانڪس (يورپ) لميٽيڊ|شارپ انٽرنيشنل فنانس (برطانيه)|شارپ اليڪٽرانڪس (يورپ) GmbH|شارپ مڊل ايسٽ فري زون اسٽيبلشمينٽ|شارپ يونيورسل ٽيڪنالاجي (شينزين)|شنگھائي شارپ اليڪٽرانڪس|شارپ هانگ ڪانگ| يانتائي شيائي اليڪٽرانڪس|شارپ (تائيوان) اليڪٽرانڪس|شارپ اليڪٽرانڪس (ملائيشيا)|شارپ سنگاپور اليڪٽرانڪس|شارپ اپلائنسز (ٿائيلينڊ)|شارپ مينوفيڪچرنگ (ٿائيلينڊ)|شارپ مينوفيڪچرنگ ويتنام| شارپ بزنس سسٽم (ڀارت)|شارپ ڪارپوريشن آف آسٽريليا}} | homepage = {{URL|https://global.sharp/|global.sharp}} {{URL|https://sharpconsumer.com/}} }} '''شارپ ڪارپوريشن''' ([[جاپاني ٻولي|جاپاني]]: シャープ株式会社، شاپو ڪابو شيڪي-گائشا) هڪ جاپاني اليڪٽرانڪس ڪمپني آهي ۽ برقي ۽ گهريلو سامان جي ڊيزائن ۽ تياري ۾ هڪ اڳواڻ آهي آهي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8B5NAQAAIAAJ&q=%22Sharp+Corporation%22+is+a+Japanese+electronics+company.|title=Japan Electronics Almanac|date=1995|publisher=Dempa Publications|pages=250|language=en}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Sharp Corp/Japan - Company Profile and News|url=https://www.bloomberg.com/profile/company/SHCAY:US|access-date=2024-03-25|website=www.bloomberg.com}}</ref> ان جو هيڊ ڪوارٽر ساڪائي، [[اوساڪا]] ۾ آهي ۽ ان جو بنياد ٽوڪوجي هائيڪاوا سال 1912ع ۾ هونجو، ٽوڪيو ۾ رکيو ويو هو ۽ ان کي سال 1924ع ۾ [[اوساڪا پريفيڪچر|اوساڪا]] جي ابينو-ڪو ۾ هائيڪاوا ميٽل ورڪس انسٽيٽيوٽ جي نالي سان قائم ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|last1=Uden|first1=Lorna|url=https://books.google.com/books?id=mdp4EAAAQBAJ&dq=%22Sharp+Corporation%22+headquartered+in+Sakai,+Osaka+and+was+founded+by+Tokuji+Hayakawa+in+1912&pg=PA119|title=Knowledge Management in Organisations: 16th International Conference, KMO 2022, Hagen, Germany, July 11–14, 2022, Proceedings|last2=Ting|first2=I.-Hsien|last3=Feldmann|first3=Birgit|date=2022-07-04|publisher=Springer Nature|isbn=978-3-031-07920-7|pages=119|language=en}}</ref> <small>2016ع</small> کان وٺي، اها هڪ تائيواني ڪمپني، هون هائي پريسيشن انڊسٽري ڪمپني لميٽيڊ جي اڪثريتي ملڪيت آهي، جيڪي فاڪسڪون جي نالي سان مشهور آهي.<ref>{{Cite web|last=Nam|first=Thời báo Tài chính Việt|title=Sharp chính thức về tay Foxconn Đài Loan|url=https://thoibaotaichinhvietnam.vn/sharp-chinh-thuc-ve-tay-foxconn-dai-loan-10106.html|access-date=2024-03-25|website=Thời báo Tài chính Việt Nam|language=vi}}</ref> <ref>{{Cite web|title=Sharp changing rapidly under new Foxconn management|url=https://asia.nikkei.com/Business/Sharp-changing-rapidly-under-new-Foxconn-management|access-date=2024-03-25|website=Nikkei Asia|language=en-GB}}</ref> شارپ پنهنجي تاريخ ۾ مختلف برقي ۽ گهريلو استعمال جي پراڊڪٽس ٺاهيندو رهيو آهي، جنهن ۾ باورچی خانه جا سامان، جهڙوڪ مائڪرو ويو اوون، پريشر ڪوڪر، واشنگ مشينون ۽ ريفريجريٽر، گهريلو سامان جهڙوڪ سولر ٻيٽريون، ويڪيوم ڪلينر، ايئر پيوريفائر ڊي-هوميڊيفائر ۽ لائٽنگ، گهر ۽ آفيس جا آلات جهڙوڪ پرنٽر، ڪمپيوٽر ڊسپلي، ٽي وي سيٽ، ڪيمرا ريڪارڊر، وي سي آر ۽ انهي سان گڏ ڪيلڪيوليٽر ۽ مختلف آڊيو پراڊڪٽس جهڙوڪ ريڊيو، آڊيو سسٽم ۽ وائرليس اسپيڪر شامل آهن.<ref>{{Cite web|title=History|url=https://sharp.ca/en/history|access-date=2024-11-20|website=sharp.ca}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.sharpusa.com/aboutsharp/companyprofile/sharpandtechnologyhistory.aspx|title=History of Sharp &#124; Facts About Sharp &#124; About Sharp &#124; SHARP}}</ref> اسٽيٽسٽا جي مطابق، مالي سال <small>2022</small>ع (<small>29</small> فيبروري <small>2024</small>ع تي ختم ٿيڻ واري) ۾ شارپ جي خالص وڪرو 2.55 ٽريلين ين تائين پهچي وئي، جيڪي گذريل سال جي 2.5 ٽريلين ين جي انگن اکرن کان ٿورو اضافو ظاهر ڪري ٿي.<ref>{{Cite web|title=Sharp: net sales|url=https://www.statista.com/statistics/862653/sharp-net-sales/|access-date=2024-03-25|website=Statista|language=en}}</ref> ==خلاصو== '''شارپ ڪارپوريشن''' (جاپاني: シャープ株式会社) جو بنياد 1912ع ۾ رکيو ويو، هڪ جاپاني ملٽي نيشنل ڪارپوريشن آهي ۽ برقي ۽ گهريلو سامان جي ڊيزائن ۽ تياري ۾ هڪ اڳواڻ آهي، جن جو هيڊ ڪوارٽر ساڪائي-ڪو، ساڪائي، اوساڪا ۾ آهي.<ref>{{حوالو_ويب|url=https://global.sharp//corporate/info/outline/|title=Sharp Corporation|website=global.sharp|language=en|access-date=2023-10-13}}</ref> ==تاريخ == ===شروعاتي سال 1912 کان 1945ع=== [[Image:Sharp Head Office.jpg|thumb| ابينو-ڪو، [[اوساڪا پريفيڪچر|اوساڪا]] ۾ شارپ جو اڳوڻو هيڊ ڪوارٽر]] سال <small>1912</small>ع ۾ ٽوڪوجي هائيڪاوا هونجو، ٽوڪيو ۾ هڪ ڌاتو ورڪشاپ قائم ڪئي. سندس ڪيترين ئي ايجادن مان پهرين هڪ سنيپ بڪل هئي جنهن جو نالو 'ٽوڪوبيجو' هو. سندس هڪ ٻي ايجاد <small>1915</small>ع ۾ ايور-ريڊي شارپ ميڪينيڪل پينسل هئي. اها پيداوار پهرين بين الاقوامي طور تي دستياب ميڪينيڪل پينسلن مان هڪ بڻجي وئي (جڏهن ته ساڳئي وقت آمريڪي ڊيزائن ان کي جلد ئي تبديل ڪيو ۽ هنن جو هڪ جديد قسم بڻجي وئي) ۽ هن وڏي ڪاميابي جي ڪري شارپ ڪارپوريشن ان جو نالو ان تان ورتو.<ref>{{cite web|url=http://www.vintagepens.com/Eversharp_history.htm|title=Eversharp history|publisher=Vintage Pens|access-date=15 July 2007}}</ref> سال 1923ع جي عظيم ڪانٽو زلزلي ۾ پينسل جو ڪاروبار تباهه ٿيڻ کان پوءِ ڪمپني اوساڪا منتقل ٿي وئي ۽ جاپاني ريڊيو سيٽن جي پهرين نسل کي ڊزائين ڪرڻ شروع ڪيو. اها سال 1925ع ۾ وڪري تي ويا. ڪمپني 1924ع ۾ تنابي-چو، اوساڪا ۾ "هائيڪاوا ميٽل ورڪس" جي نالي سان قائم ڪئي وئي. 1942ع ۾، نالو تبديل ڪري "هائيڪاوا اليڪٽرڪ انڊسٽري ڪمپني" رکيو ويو. ===1945–1999=== [[File:Sharp-portable-tv.jpg|thumb|Sharp portable TV]] [[File:SHARP MD-MS701H.jpg|thumb|Sharp portable [[MiniDisc]] recorder]] In 1953, Hayakawa Electric started producing the first Japan-made [[TV set]]s (the "Sharp TV3-14T"). In 1964, the company developed the world's first [[transistor]] [[calculator]] (the Sharp CS-10A), which was priced at JP[[¥]]535,000 (US$1,400). It took Sharp several years to develop the product as they had no experience in making computing devices at the time. Two years later, in 1966, Sharp introduced its first [[Integrated circuit|IC]] calculator using 145 [[Mitsubishi Electric]]-made bipolar ICs, priced at JP¥350,000 (about US$1000). Its first [[Large Scale Integration#LSI|LSI]] calculator was introduced in 1969. This was the first pocketable calculator priced at less than JP¥100,000 (less than US$300), and turned out to be a popular item.<ref name="Odagiri-Goto">{{cite book|last=Odagiri|first=Hiroyuki|title=Technology and Industrial Development in Japan|publisher=Clarendon Press|location=Oxford|year=1996|isbn=0-19-828802-6|pages=170}}</ref> Also in the same era the company introduced the first microwave oven with a turntable between 1964 and 1966. The company was renamed Sharp Corporation in 1970. Sharp produced the first [[LCD]] calculator in 1973. Sharp had a working relationship with [[Nintendo]] during the 1980s, and was granted licensing rights for the manufacture and development of the [[C1 Famicom TV]] (1983), the [[Twin Famicom]] (1986), the [[Sharp Nintendo Television]] (1989), the [[Famicom Titler]] (1989), and the [[Super Famicom Naizou TV SF1]] (1990). All of these units are considered collector's items on the secondary market. One of the company's main inventors of LCD calculators was [[Tadashi Sasaki (engineer)|Tadashi Sasaki]].<ref>{{cite web|url=http://www.ieeeghn.org/wiki/index.php/Oral-History:Tadashi_Sasaki|title=Oral-History: Tadashi Sasaki|last=Aspray|first=William|date=25 May 1994|work=Interview #211 for the Center for the History of Electrical Engineering|publisher=The Institute of Electrical and Electronics Engineers, Inc.|access-date=2 January 2013}}</ref> In the 1970s and 1980s Sharp produced 8-bit home computers known as [[Sharp MZ]] and [[Sharp X1]] based on [[Zilog Z80]], and even a 16/32-bit gaming computer [[X68000]] based on [[Motorola 68000]]. The PC (Pocket Computer) series of calculators produced by Sharp in the 1980s had [[BASIC]] programmability, and had full [[QWERTY]] keyboards. Sharp introduced low-cost microwave ovens affordable for residential use in the late 1970s. Sharp was known as a mass marketed electronics manufacturer, known for quality, durability and affordability, however Sharp ventured into the high end stereo market in 1976 with the introduction of high end receivers, amplifiers, speakers, turntables and cassette recorders. The Optonica line as it was called, consisted of high quality and technically advanced components, that was expanded in 1979, to cover a broader selection of high end equipment. During this run, Sharp introduced digital technology to some of the Optonica products, along with the traditional analogue products, and offered a complete selection of models ranging from low power high end receivers to very powerful models. The line was again changed, in 1981, and moved mainly into digital high end, complete stereo systems with advanced technological features setting the trend towards the digital age. The line was discontinued after 1981, but the Optonica line was again re-introduced in the late 1980s for a high end line of television receivers and higher quality mass market audio products such as VCRs, surround sound receivers, CD cassette boom boxes, and portable cassette players. The first wall-mountable TV was introduced by Sharp in 1992.<ref>{{cite web | url=https://books.google.com/books?id=rgEAAAAAMBAJ&dq=sharp+1992+wall+television&pg=PA87 | title=Popular Science | date=January 1992 }}</ref> ===2000–2012=== Sharp's Mobile Communications Division created the world's first commercial [[camera phone]], the [[J-SH04]], in Japan in 2000.<ref>{{Cite magazine|last=Ha|first=Peter|date=25 October 2010|title=All-TIME 100 Gadgets |magazine=Time|url=https://content.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2023689_2023708_2023648,00.html|access-date=31 January 2022|issn=0040-781X}}</ref><ref>{{Cite web |title=Witness History - The first photo sent from a phone - BBC Sounds |url=https://www.bbc.co.uk/sounds/play/w3ct4xcm |access-date=2 April 2023 |website=www.bbc.co.uk |language=en-GB}}</ref> Since 2000, Sharp heavily invested in LCD panel manufacturing plants: Kameyama in 2004, Sakai in 2009. The Sakai plant is still the only 10th generation LCD manufacturing plant on the globe and its best fit for production of 60-inch or larger panels. However, the 2008 financial crisis and strong Yen (especially against Won) significantly lowered world demand for Japanese LCD panels. Furthermore, the switch to digital TV broadcasting was virtually completed in Japan by the middle of 2011. Via [[Government of Japan|Japanese government]] issued coupons for digital TV sets, consumers were encouraged to purchase digital TV sets until March 2011. This hit the Japanese LCD TV market, reducing it almost by half from 2010. All of those events strongly hit Sharp's LCD business. As the result, the Sakai LCD plant suffered a reduced operating rate until Q3 2012. In June 2005 Sharp produced the largest [[LCD television]] at the time, with a display of 65 inches. It went on sale in August 2005 in Japan.<ref>{{cite web|url=http://www.gizmag.com/go/4111/|title=Sharp to produce World's largest LCD television at 65 inches|website=Gizmag.com|date=5 June 2005}}</ref> From 2005 to 2010 Sharp was the biggest mobile phone brand in Japan. Since then it has been constantly switching places through financial quarters against rivals [[Fujitsu]], [[Apple Inc.|Apple]] and [[Sony]]. Sharp acquired a controlling stake in [[Pioneer Corporation]] in 2007.<ref>{{Cite news|date=21 September 2007|title=Japan: Sharp Takes Stake in Pioneer (Published 2007)|agency=Reuters|work=The New York Times|url=https://www.nytimes.com/2007/09/21/business/worldbusiness/21fobriefs-SHARPTAKESST_BRF.html|access-date=17 September 2023|issn=0362-4331}}</ref> At CES 2007, Sharp introduced a prototype largest LCD TV, with a screen size of 108 inches.<ref>{{cite web|url=http://www.gizmag.com/go/6704/|title=Sharp showcases World's largest LCD TV – 108 inches|website=Gizmag.com|date=9 January 2007}}</ref> In July 2008 Sharp announced that the model will go into production for the Japanese market.<ref>{{cite web|url=http://www.sharp-world.com/corporate/news/080613.html|title=Sharp to Introduce World's Largest 108-Inch LCD Monitor for Commercial Applications; Now Accepting Orders – Press Releases:SHARP|website=Sharp-world.com}}</ref> In 2008, Sharp collaborated with Emblaze Mobile on the ''Monolith'', "…an ambitious project to design the ultimate holistic mobile device".<ref>{{cite web | title = The Monolith Project | publisher = Emblaze Mobile | url = http://www.emblazemobile.com/project.html | access-date = 8 October 2008 | url-status = dead | archive-url = https://archive.today/20110303181006/http://www.emblazemobile.com/project.html | archive-date = 3 March 2011 | df = dmy-all }}</ref> The project was never brought to market. Key software developers were later picked up by other companies. On 25 June 2009, Sharp and Pioneer agreed to form a joint venture comprising their optical businesses, called "Pioneer Digital Design and Manufacturing Corporation".<ref>{{Cite web|url=http://pioneer.jp/press-e/2009/pdf/0625-1.pdf|title=Pioneer and Sharp Sign Contract for Optical Disk Joint Venture}}</ref> In 2010, Sharp stopped developing PCs to focus on tablets.<ref>{{Cite web |last=Toto |first=Serkan |date=2010-10-22 |title=Sharp Stops Manufacturing PCs, Will Focus On Tablets Instead |url=https://techcrunch.com/2010/10/22/sharp-stops-manufacturing-pcs-will-focus-on-tablets-instead/ |access-date=2023-11-07 |website=TechCrunch |language=en-US}}</ref> In 2012 Sharp unveiled the largest production TV at the time, with a screen size of 80 inches. It is part of the [[Aquos]] range and went on sale in Japan at around JP¥950,000.<ref>{{cite web|url=http://www.japantimes.co.jp/news/2012/04/19/business/sharp-unveils-largest-tv-on-domestic-market/#.Vjku5YIZ4X8|title=Sharp unveils largest TV on domestic market|work=The Japan Times|date=19 April 2012}}</ref> ===2012–present === 2012 was the 100th anniversary for Sharp but it announced the worst financial record in its history, with a loss of JP¥376 billion (US$4.7 billion) in April 2012. In September, Sharp announced job cuts.<ref>{{cite news|url=http://online.wsj.com/article/SB10000872396390444813104578018120794145666.html|title=Sharp Considers 10,000 Job Cuts|author=Atsuko Fukase|newspaper=Wall Street Journal|date=25 September 2012}}</ref> In 2014, Sharp was able to stem losses and deliver a positive net income for its first quarter results.<ref>{{cite web|url=http://www.sharp-world.com/corporate/ir/library/financial/pdf/2014/1/1403_4Q_Release.pdf|title=Consolidated Financial Results for the Year Ended March 31, 2014|website=Sharp-world.com}}</ref> In March 2012 the Taiwan-based electronics company Hon Hai, trading as [[Foxconn]], agreed to acquire a 10% stake in Sharp Corporation for US$806 million, and to purchase up to 50 percent of the [[liquid-crystal display]]s produced at Sharp's plant in Sakai, [[Japan]].<ref>{{cite news|url=https://www.washingtonpost.com/business/industries/foxconn-owner-hon-hai-buying-10-percent-stake-in-japanese-electronics-giant-sharp/2012/03/27/gIQAvlBFeS_story.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20181129012903/https://www.washingtonpost.com/business/industries/foxconn-owner-hon-hai-buying-10-percent-stake-in-japanese-electronics-giant-sharp/2012/03/27/gIQAvlBFeS_story.html|url-status=dead|archive-date=29 November 2018|title=Foxconn owner Hon Hai buying 10 percent stake in Japanese electronics giant Sharp for $806M|access-date=27 March 2012|newspaper=The Washington Post|date=27 March 2012}}</ref> In June 2012, Hon Hai chairman [[Terry Gou]] paid money for Sakai plant and got 50% ownership of the plant. However, since the announcement in March, Sharp's share price continued declining and reached JP¥192 on 3 August. Sharp deal's price was originally JP¥550 per share. Both companies agreed to renegotiate the share price, but they never came to an agreement.<ref>{{cite web|url=http://www.chinapost.com.tw/taiwan/business/2012/08/04/349857/Deal-reached.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20120812101827/http://www.chinapost.com.tw/taiwan/business/2012/08/04/349857/Deal-reached.htm|url-status=dead|archive-date=12 August 2012|title=Deal reached with Sharp to renegotiate stake price: Hon Hai|date=4 August 2012|access-date=19 November 2012|publisher=The Daily China}}</ref> Sharp led the market share of mobile phones in the Japanese market in April 2012.<ref>{{cite web|url=https://www.comscore.com/Insights/Press-Releases/2012/4/1-in-5-Mobile-Phone-Users-in-Japan-Now-Owns-a-Smartphone|title=In Japan, Smartphones Surpass Feature Phones among Newly Acquired Devices for First Time Ever|work=comScore, Inc}}</ref> Sharp announced it accepted a US$100 million investment from Samsung in March 2013.<ref>{{cite web|url=http://mainichi.jp/english/english/newsselect/news/20130306p2g00m0bu053000c.html|title=Sharp to accept investment from Samsung, expand LCD panel supply|date=6 March 2013|access-date=7 May 2013|work=Mainichi Japan|archive-date=7 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807050554/http://mainichi.jp/english/english/newsselect/news/20130306p2g00m0bu053000c.html|url-status=dead}}</ref> In 2013 Sharp developed the most efficient solar cell, converting a record 44.4% of sunlight into electricity.<ref>{{cite web|url=http://cleantechnica.com/2013/06/23/solar-cell-efficiency-world-record-set-by-sharp-44-4/|title=Solar Cell Efficiency World Record Set By Sharp -- 44.4% – CleanTechnica|work=[[CleanTechnica]]|date=23 June 2013 }}</ref> In 2013, Sharp Corporation was the tenth-largest, by market share, [[Television#Sales|television manufacturer]] in the world.<ref>{{Cite web|url=https://www.statista.com/statistics/267095/global-market-share-of-lcd-tv-manufacturers/|title=TV manufacturers: LCD TV market share worldwide 2018|website=Statista}}</ref> In Japan it has been a long-time leader.<ref name="allon.info">{{cite web|url=http://www.allon.info/japan-market-share.html|title=Market Share Ranking in Japan – Japan Business Resources|author=(C)Copyright 2006 ALLON Inc.|work=allon.info|access-date=3 November 2015|archive-date=14 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161014210228/http://www.allon.info/japan-market-share.html|url-status=dead}}</ref> After years of huge losses in its overseas TV business, Sharp sold its Mexico TV factory to Chinese electronics manufacturer [[Hisense]] for $23.7 million in July 2015. The sale includes rights to use the Sharp brand name and all its channel resources in North and South America, except Brazil. This meant that Sharp has exited the TV market in the [[Americas]] (except [[Brazil]]).<ref>{{cite web|url=http://www.prnewswire.com/news-releases/hisenses-major-expansion-acquiring-sharp-america-300121799.html|title=Hisense's Major Expansion: Acquiring Sharp America|author=Hisense|date=31 July 2015|website=Prnewswire.com}}</ref> It was a sign showing Sharp's rapid decline in that market, where it once was one of the leading manufacturers for [[LCD]] TVs a decade earlier.<ref>{{cite web|url=http://www.consumerreports.org/cro/news/2015/08/sharp-exits-the-u-s-tv-business-what-you-need-to-knwo/index.htm|title=What Does Sharp Exiting the TV Business Really Mean? – Consumer Reports|website=Consumerreports.org}}</ref> Sharp's television market share in [[North America]] was 4.6% in 2015.<ref>{{cite web|url=https://www.wsj.com/articles/sharp-to-quit-selling-tvs-in-the-u-s-1438324681|title=Sharp to Explore Options for LCD Panel Business|author=Takashi Mochizuki|date=31 July 2015|website=Wsj.com}}</ref> However Sharp remains the biggest television brand in the Japanese market.<ref name="allon.info"/> In October 2015 Sharp announced a smartphone that also works as a robot, called RoboHon. It would be sold in 2016 in [[Japan]].<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/technology/mobile-phones/11916194/Sharp-has-invented-a-smartphone-thats-also-a-ridiculously-cute-robot.html#disqus_thread|archive-url=https://web.archive.org/web/20151010061419/http://www.telegraph.co.uk/technology/mobile-phones/11916194/Sharp-has-invented-a-smartphone-thats-also-a-ridiculously-cute-robot.html#disqus_thread|url-status=dead|archive-date=10 October 2015|title=Video: Sharp has invented a smartphone that's also a ridiculously cute robot |date=7 October 2015|website=Telegraph.co.uk}}</ref> Sharp began selling the world's first commercially available TV with a [[8K resolution]] in October 2015.<ref>{{cite news|title=First 8K TV screen to be put on sale by Sharp in October|publisher=BBC News |date=16 September 2015 |url=https://www.bbc.com/news/technology-34267265|access-date=5 September 2018}}</ref> The 85-inch LV-85001 model costs JP¥16 million (US$133,000). Japanese public broadcaster [[NHK]] will have test broadcasts at 8K starting 2016, with regular services expected by the time of the [[2020 Summer Olympics|Tokyo 2020 Olympics]].<ref>{{cite web|url=http://www.extremetech.com/extreme/214618-sharp-will-launch-8k-tvs-next-month-at-six-digit-prices|title=Sharp will launch 8K TVs next month, at six-digit prices|work=ExtremeTech|date=21 September 2015 }}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.engadget.com/2015/09/15/8k-sharp-japan/|title=The first 8K TV will go on sale soon for over $130,000|author=Richard Lawler|publisher=AOL|work=Engadget|date=16 September 2015 }}</ref> On 25 February 2016, [[Foxconn]] announced its intent to acquire a 66% controlling stake in Sharp for 700 billion yen (US$6.24 billion).<ref>{{cite web|url=https://www.theverge.com/2016/2/24/11111488/sharp-foxconn-6-24-billion-takeover|title=Sharp accepts $6.24 billion takeover bid from Foxconn |work=The Verge|date=24 February 2016 |access-date=26 February 2016}}</ref> However, the deal was briefly delayed due to unforeseen financial liabilities; on 30 March 2016, Foxconn announced that it had agreed to pay US$3.5 billion for the stake instead, Foxconn wished to use the purchase to expand into direct-to-consumer product sales rather than serving as a [[contract manufacturer]].<ref name="verge-lowerofferfoxconn">{{cite web|title=Foxconn finally agrees to Sharp takeover at lower price|url=https://www.theverge.com/2016/3/30/11329874/foxconn-sharp-takeover-finalized|website=The Verge|date=30 March 2016 |publisher=Vox Media|access-date=12 June 2017}}</ref> In September 2016 Sharp unveiled the Sharp INTELLOS Automated Unmanned Ground Vehicle (A-UGV) at the ASIS International 62nd Annual Seminar and Exhibits (ASIS 2016) in Orlando, [[Florida]].<ref>{{cite web|url=http://www.securityinfowatch.com/news/12256153/sharp-unveils-rugged-robotic-guarding-system-at-asis|title=Sharp unveils rugged robotic guarding system at ASIS |work=Security Info Watch |date=13 September 2016 |access-date= 17 November 2017}}</ref> In March 2017, demolition of Sharp's former headquarters began.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Business/Era-over-as-Sharp-s-former-headquarters-meets-wrecking-ball|title=Era over as Sharp's former headquarters meets wrecking ball|website=Nikkei Asian Review}}</ref> On 28 April 2017, Sharp turned its first operating profit in three years, citing the restructuring efforts by Foxconn.<ref>{{cite web|url=http://www.japantimes.co.jp/news/2017/04/28/business/corporate-business/restructuring-sees-sharp-post-first-operating-profit-three-years-2016/|title=Restructuring sees Sharp post its first operating profit in three years in 2016 |website=Japantimes|access-date= 30 April 2017}}</ref> In June 2017, Sharp sued its Chinese licensee [[Hisense]] for damaging the reputation of its brand, seeking an exit from its licensing agreement. Sharp accused the company of producing "shoddily manufactured" televisions under the Sharp name, including products they believed were in violation of U.S. safety standards for [[electromagnetic radiation]], and the subject of deceptive advertising over their quality. Hisense denied that it engaged in these practices, and stated that it planned to defend itself in court and "will continue to manufacture and sell quality televisions under the Sharp licensed brands."<ref name="bbc-sharphisense">{{cite news|title=Sharp sues Hisense over 'shoddily' made TV sets|publisher=BBC News |date=12 June 2017 |url=https://www.bbc.com/news/technology-40246908|access-date=12 June 2017}}</ref><ref name="engadget-sharphisense">{{cite news|title=Sharp says its US TVs are 'shoddily manufactured'|url=https://www.engadget.com/2017/06/12/sharp-sues-hisense-us-tvs/|access-date=12 June 2017|work=Engadget}}</ref> In February 2018, Sharp dropped the lawsuit against Hisense.<ref name="nikki-sharphisense">{{cite news|title=Sharp drops suit against China's Hisense over TV brands'|url=https://asia.nikkei.com/Business/Companies/Sharp-drops-suit-against-China-s-Hisense-over-TV-brands|access-date=2 March 2018|work=Nikkei}}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |title=Sharp Drops Complaints Against China's Hisense in U.S. - Caixin Global |url=https://www.caixinglobal.com/2018-02-23/sharp-drops-complaints-against-chinas-hisense-in-us-101213180.html |access-date=2024-03-25 |website=www.caixinglobal.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |title=Japan's Sharp drops suit against China's Hisense over North America TV sales - Nikkei |url=https://www.reuters.com/article/idUSKCN1G62YF/ |access-date=2024-03-25 |website=reuters |language=en}}</ref> In 2019 Sharp re-acquired its own brand for use on TV's in the US market.<ref>{{citation| title = Sharp to re-enter U.S. TV market after reaching agreement with Hisense on brand rights | url = https://www.japantimes.co.jp/news/2019/05/09/business/corporate-business/japans-sharp-re-enter-u-s-tv-market-agreement-hisense/#.XOGOmtTPyUk |date = 9 May 2019 | work = japantimes.co.jp }}</ref><ref>{{Cite web |date=2019-05-09 |title=Sharp to re-enter U.S. TV market after reaching agreement with Hisense on brand rights |url=https://www.japantimes.co.jp/news/2019/05/09/business/corporate-business/japans-sharp-re-enter-u-s-tv-market-agreement-hisense/ |access-date=2024-03-25 |website=The Japan Times |language=en}}</ref> In March 2020, in response to the [[COVID-19 pandemic|coronavirus pandemic]], Sharp announced it would use a TV factory with high-end clean rooms to manufacture surgical masks.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/technology-51706629|title=Coronavirus: Sharp to use TV factory to make surgical masks|date=2 March 2020|publisher=[[BBC News]]|access-date=2 March 2020}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2020/3/1/21160879/coronavirus-face-masks-sharp-japan-factory-production|title=Sharp will use a TV factory to mass-produce face masks|last=Byford|first=Sam|date=1 March 2020|website=The Verge|access-date=3 March 2020}}</ref> Sharp acquired the remaining shares of Dynabook from [[Toshiba]] in August 2020, making [[Dynabook Inc.]] a wholly owned subsidiary of Sharp. Sharp had first purchased Dynabook from [[Toshiba]] in 2018.<ref>{{Cite web|url=https://www.theverge.com/2020/8/9/21361081/toshiba-laptop-sharp-pc-computer|title=Toshiba is officially out of the laptop business|website=www.theverge.com|date=9 August 2020 }}</ref> ==Products== {{See also|List of Sharp mobile phones}} [[File:Japanese mobile phone.jpg|thumb|200px|Sharp J-SH07 mobile phone, 2001 (Japanese market)]] Core technologies and products include [[LCD|LCD panels]], [[Photovoltaic module|solar panel]]s, [[mobile phone]]s, audio-visual entertainment equipment, [[video projector]]s, [[Multifunction printer|Multi-Function Printing Devices]], [[microwave oven]]s, [[air conditioner]]s, [[evaporative cooling|air coolers]], [[air purifier]]s, [[cash register]]s, [[CMOS]] and [[Charge-coupled device|CCD]] sensors, and [[flash memory]]. The first commercial [[camera phone]] was also made by Sharp for the Japanese market in November 2000. Recent products include the ViewCam, the Ultra-Lite [[notebook computer|notebook PC]], the [[Zaurus]] [[personal digital assistant]], [[Sidekick 3]], and the [[AQUOS]] flat-screen television. Sharp manufactures consumer electronic products, including [[LCD Television|LCD televisions]], sold under the [[Sharp Aquos|Aquos]] brand, [[mobile phone]]s, [[Microwave Oven|microwave ovens]], [[Home cinema]] and audio systems, [[Air purifier|air purification]] systems, [[Fax Machine|fax machines]] and [[calculator]]s.<ref>{{Cite web|url=http://www.sharp-calculators.com/|title=SHARP calculators – Product portfolio|website=www.sharp-calculators.com}}</ref> For the business market, Sharp also produces [[LCD projector|projectors]] and [[Visual display unit#LCD|monitors]] and a variety of [[photocopier]]s and [[Laser Printer]]s, in addition to electronic [[cash register]]s and [[Point of sale#Point-of-sale technology|Point of sale technologies]].<ref>{{Cite web|url=https://www.sharp.co.uk/gb|title=Sharp – United Kingdom|website=www.sharp.co.uk|date=26 April 2023 }}</ref> For the private security industry, Sharp produces an Automated Unmanned Ground Vehicle (A-UGV) named [[Sharp INTELLOS automated unmanned ground vehicle (A-UGV)|INTELLOS]], which utilizes a navigation surveillance platform also developed by Sharp. The system combines automation, mobility, and a variety of monitoring and detection capabilities to extend the impact of a traditional security force.<ref>{{Cite web|url=https://www.sharpusa.com/|title=Sharp Electronics &#124; SharpUSA|website=Sharp USA}}</ref> [[Sharp Solar]] is a supplier of silicon [[photovoltaic]] (PV) solar cells,<ref>{{cite news| url=https://www.reuters.com/article/rbssConsumerGoodsAndRetailNews/idUST15201920080525 | website=Reuters.com | title=Sony says develops cost-efficient solar cells | first=Kiyoshi | last=Takenaka | date=25 May 2008}}</ref><ref>Daniel Glick, "Sharp's [[Solar energy|Solar]] Solutions", ''[[Newsweek]]'', 3 August 2009, pp. 16–23 (special advertising section)</ref> and offers a solar TV.<ref>{{cite web|url=http://www.sharp-solar.com/|title=Sharp Deutschland Solar – Photovoltaik und Solarmodule|website=Sharp-solar.com|access-date=10 October 2014|archive-date=8 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120208002923/http://sharp-solar.com/|url-status=dead}}</ref> In Q1 2010, the company made the highest revenues from production of solar PV systems.<ref>{{Cite web|url=https://technology.ihs.com/Research-by-Market/450473/power-energy|title=Power & Energy Technology – IHS Technology|website=technology.ihs.com}}</ref> For the corporate meeting room market, Sharp was the first company to bring the Windows collaboration display to market, which is a 70-inch interactive display with built-in unified communication equipment and an IoT sensor hub for measuring environmental room conditions. The Windows collaboration display is conceived to be seamlessly compatible with Microsoft's Office productivity products, as well as make use of the Microsoft Azure cloud services with the IoT sensor hub generated data.<ref>{{Cite web|url=https://www.sharp.co.uk/cps/rde/xchg/gb/hs.xsl/-/html/windows-collaboration-display.htm|title=Windows collaboration display|website=www.sharp.co.uk|access-date=16 January 2020|archive-date=22 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122172130/https://www.sharp.co.uk/cps/rde/xchg/gb/hs.xsl/-/html/windows-collaboration-display.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://blogs.microsoft.com/blog/2018/06/05/driving-opportunity-for-device-partners-in-the-era-of-the-intelligent-cloud-and-intelligent-edge/|title=Driving opportunity for device partners in the era of the intelligent cloud and intelligent edge|date=6 June 2018|website=The Official Microsoft Blog|access-date=16 January 2020}}</ref> ==Operations== ===Japan=== [[File:SHARP Kameyama Plant No1,.jpg|thumb|right|The Sharp factory in [[Kameyama, Mie]], Japan]] [[File:SHARP Mie Foctory seen from Route 42.jpg|thumb|right|The Sharp factory in [[Taki, Mie]], Japan]] Net sales for the year 2003 were $16.8 billion. The corporation employs 46,600 staff, of which around half live outside Japan. It operates from 64 bases in 30 countries and its products are distributed in 164 countries worldwide. Many of its regional subsidiaries trade under the name Sharp Electronics. Sharp was among the Top 100 [[R&D]] Spenders in a list published by the [[IEEE Spectrum]] magazine in 2002. Sharp's headquarters are at 1 Takumi-chō, Sakai-ku, Sakai, Japan. Until the relocation to Sakai in 2016, the headquarters were in [[Abeno-ku, Osaka]] where Hayakawa restarted the business in the 1920s.<ref>{{Cite news|url=http://asia.nikkei.com/Business/Companies/Foxconn-misses-June-target-to-finish-Sharp-takeover|title=Foxconn misses June target to finish Sharp takeover|date=1 July 2016|website=Nikkei Asian Review|access-date=2 July 2016}}{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Europe=== In 2007 Sharp opened a LCD manufacturing plant in Poland.<ref>{{citation| url = https://www.eetimes.com/document.asp?doc_id=1248490 | title = Sharp opens TV plant in Poland|first = Christoph |last = Hammerschmidt | date = 29 August 2007 | work = eetimes.com }}</ref> The plant initially manufactured LCD modules using LCD panels imported from Sharp Japan.<ref>{{citation| url = https://www.networkworld.com/article/2310705/sharp-to-build-lcd-tv-module-plant-in-poland.html | title = Sharp to build LCD TV module plant in Poland | first = Martyn | last =Williams | date = 13 April 2006 | work = networkworld.com}}</ref> In September 2014, Sharp announced that Slovak electronics company UMC (''Universal Media Corporation /Slovakia/ s.r.o.'') was acquiring an exclusive brand licence from Sharp and its European television and audio business UMC will also acquire Sharp's Polish factory. As part of the deal, Sharp will support the design and development of televisions sold by UMC under the Sharp brand.<ref>{{citation | url = http://www.umc-poland.com/press-releases/strategic-alliance-sharp-umc/ | date = 26 September 2014 | type = press release | title = Strategic Alliance SHARP – UMC | work = UMC | access-date = 4 April 2019 | archive-date = 13 August 2020 | archive-url = https://web.archive.org/web/20200813162135/http://www.umc-poland.com/press-releases/strategic-alliance-sharp-umc/ | url-status = dead}}</ref> The same month, Sharp also announced a tie-up with Vestel in Europe for white goods. [[Vestel]] will sell Sharp-branded white goods (except air conditioners), such as refrigerators and microwave ovens manufactured by Sharp in Thailand and China. Sharp will also license its brand name to Vestel for volume home appliances such as refrigerators, washing machines and ovens. Sharp's remaining European business will then focus on the business-to-business sector including multi-function printers and energy services. In 2017 Sharp acquired a majority (56.7%) shareholding in Skytec UMC, which included the UMC Poland factory.<ref>{{citation | url = http://www.umc-poland.com/press-releases/stronger-together-sharp-corporation-acquires-majority-stake-skytec-umc-ltd/ | date = 22 February 2017 | type = press release | title = Stronger together: Sharp Corporation acquires majority stake in Skytec UMC Ltd. | work = UMC | access-date = 4 April 2019 | archive-date = 2 January 2021 | archive-url = https://web.archive.org/web/20210102182545/http://www.umc-poland.com/press-releases/stronger-together-sharp-corporation-acquires-majority-stake-skytec-umc-ltd/ | url-status = dead}}</ref> ===Factories=== *Poland : ''Sharp Manufacturing Poland Sp. z o.o.'', in [[Toruń]], Poland (Europe) *Indonesia : Sharp also has a refrigerator manufacturing facility in [[Karawang]], Indonesia, established 2014.<ref>{{citation| type = press release | date = 12 February 2014 | title = Sharp Holds Grand Opening Ceremony of Its New Plant in Karawang, Indonesia | url = http://www.sharp-world.com/corporate/g_topix/karawang/index.html }}</ref> *Malaysia : Sharp has an export-only Television factory at the HICOM Industrial Park in [[Shah Alam]], Selangor.<ref>{{cite news |last1=Yusof |first1=Ayisy |title=Sharp Electronics Malaysia upbeat to expand business locally {{!}} New Straits Times |url=https://www.nst.com.my/business/2019/12/544581/sharp-electronics-malaysia-upbeat-expand-business-locally |work=NST Online |date=4 December 2019 }}</ref> This plant manufactures television sets for export only to North America. Sharp also has two domestic appliances plant – the [[Batu Pahat]] plant in Johor that manufactures audio-visual Equipment like television sets and Blu-Ray players, and the [[Sungai Petani]] plant in Kedah that manufactures radios as well as kitchen appliances like blenders and rice cookers.<ref>{{citation| type = news article | date = 8 September 2018 | title = Made in Malaysia and proud of it, says Sharp | url = https://www.thestar.com.my/metro/metro-news/2018/09/08/made-in-malaysia-and-proud-of-it-companys-fourmonth-campaign-offers-led-tvs-and-audio-products-at-pr/#ZBXXqdJVR1vuAAZW.99 }}</ref> Formerly there was a plant in [[Petaling Jaya]] that manufactured television sets, VCRs, microwave ovens, washing machines and refrigerators, this plant was hit badly by the [[1997 Asian financial crisis]] and shut down as Sharp moved the productions of the appliances to either Batu Pahat (TVs and VCRs) or Sungai Petani (microwave ovens), or out of the country altogether (refrigerators and washing machines) in a bid to reduce operating costs.<ref>{{cite news |title=Sharp Electronics launches new campaign |url=https://www.nst.com.my/business/2018/09/413268/sharp-electronics-launches-new-campaign |work=NST Business |publisher=[[New Straits Times]] |date=17 September 2023 }}</ref> *United States : ''Sharp Manufacturing Company of America'' (SMCA) in [[Memphis, Tennessee]] – established in 1979 to produce color televisions and microwave ovens,<ref>https://global.sharp/corporate/info/his/h_company/1979/index.html</ref> it later began producing personal computers in the late 1980s; the plant assembles about 1 million color televisions and 900,000 microwave ovens annually as of 1989.<ref>{{cite news|title=Sharp reported planning Memphis expansion|date=July 14, 1989|url=https://www.upi.com/Archives/1989/07/14/Sharp-reported-planning-Memphis-expansion/5668616392000/|work=UPI|access-date=March 28, 2026}}</ref> The Memphis plant made 77,000 color televisions and 18,000 microwaves in its first year of production.<ref>{{cite news|title=Sharp to Sell Microwaves Made in U.S. to Europe|date=August 25, 1988|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1988-08-25-fi-1376-story.html|newspaper=Los Angeles Times|access-date=March 28, 2026}}</ref> *(former) Mexico : LCD plant (''Sharp Electrónica Mexico S.A. de C.V.'' SEMEX) – established as a color CRT TV plant in 1997; began LCD production in 2003; a second LCD plant on site was opened in 2007.<ref>{{citation| url =http://www.sharp-world.com/corporate/g_topix/semex/index.html | title = Sharp Holds Opening Ceremony for Second Plant in Mexico – Achieves Integrated Production―from Manufacture of LCD Modules to Assembly of LCD TVs | year = 2007| type = press release }}</ref> The facility and rights to use the Sharp brand on TVs in North America was sold to [[Hisense]] in 2015.<ref>{{citation| url =http://www.sharp-world.com/corporate/ir/topics/pdf/150731-2.pdf | type = press release | date = 31 July 2015 | title = Announcement regarding the Implementation of Structural Reforms of the LCD Television Business in the Americas including the Transfer of a Subsidiary and the Incurrence of Extraordinary Losses Due to Such Structural Reforms }}</ref> == Controversies == === Antitrust law violations === {{main|TFT-LCD (Flat Panel) Antitrust Litigation}} ==== United States ==== On 8 November 2008, the [[United States Department of Justice]] announced that Sharp had agreed to pay $120 million (United States Dollar) as a criminal fine. According to the announcement, Sharp participated in conspiracies to fix the price of [[TFT display|TFT]] [[Liquid-crystal display|LCD]] panel for Dell's computer monitors and laptops (2001–2005), [[Motorola]]'s [[Motorola Razr|Razr]] phones (2005–2006) and [[Apple Inc.|Apple's]] [[iPod]] (2005–2006).<ref>{{cite web|url=https://www.justice.gov/opa/pr/2008/November/08-at-1002.html|title=LG, Sharp, Chunghwa Agree to Plead Guilty, Pay Total of $585 Million in Fines for Participating in LCD Price-fixing Conspiracies|work=US Department of Justice|date=12 November 2008|access-date=20 June 2013}}</ref> ==== Japan ==== On 18 December 2008, [[Fair Trade Commission (Japan)|Japan Fair Trade Commission]] ordered Sharp to pay JP¥261 million (US$3 million) as criminal fine. According to the order, Sharp and Hitachi Display participated in the conspiracies to keep the price for [[TFT display|TFT]] [[Liquid-crystal display|LCD]] panels for Nintendo DS and DS-Lite. The fine for Hitachi Displays was waived by [[Fair Trade Commission (Japan)|JFTC]] leniency program.<ref>{{cite web|url=http://www.jftc.go.jp/en/pressreleases/yearly-2008/dec/individual-000068.html|title=Cease and Desist Order and Surcharge Payment Order against Manufacturers of TFT Liquid Crystal Display Module for "Nintendo DS" and "Nintendo DS Lite"|work=Japan Fair Trade Commission|date=18 December 2008|access-date=21 June 2013}}</ref> However, Sharp disagreed with the [[Fair Trade Commission (Japan)|JFTC]] order and announced it would begin an appeals procedure against it on 2 February 2009.<ref>{{cite web|url=http://sharp-world.com/corporate/news/090202.html|title=Complaints against the Cease and Desist Order and the Administrative Surcharge Payment Order of the Japan Fair Trade Commission|work=Sharp Corp.|date=2 February 2009|access-date=21 June 2013}}</ref> On 31 July 2013, the [[Fair Trade Commission (Japan)|JFTC]] dismissed Sharp's appeal.<ref>{{cite web|url=http://www.jftc.go.jp/houdou/pressrelease/h25/jul/13073101.html|title=About Sharp's appeal for TFT panel price cartel|work=Japan Fair Trade Commission|date=13 July 2013|access-date=21 August 2013|language=ja|archive-date=1 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201082251/http://www.jftc.go.jp/houdou/pressrelease/h25/jul/13073101.html|url-status=dead}}</ref> === Environmental record === In November 2011 Sharp was ranked in 11th place by [[Greenpeace]]'s re-launched Guide to Greener Electronics that ranks 15 electronics manufacturers according to their policies and practices to reduce their impact on the climate, produce greener products, and make their operations more sustainable. [[Greenpeace]] summarizes the corporation's environmental record thus: "Sharp supports a new renewable energy law in Japan but scores poor on all [[sustainable]] operations criteria".<ref name="Guide to Greener Electronics">{{cite web |title=Guide to Greener Electronics – Greenpeace International |url=http://www.greenpeace.org/international/en/campaigns/toxics/electronics/Guide-to-Greener-Electronics/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110113113437/http://www.greenpeace.org/international/en/campaigns/toxics/electronics/Guide-to-Greener-Electronics/ |archive-date=13 January 2011 |access-date=16 November 2011 |publisher=Greenpeace International }}</ref> Sharp scored 3/10 and received most of its points on the Products criteria where the company was praised for the energy efficiency of its products with all of its TVs meeting the latest Energy Star standard. It also gained some points for having a relative long term target to reduce CO₂ emissions by two percent (per production unit) compared to the previous year, yet sets out no clear target for absolute reductions. The company was also praised for its public support for a clean energy policy, after advocating the Japanese Government to increase the use of renewable energy.<ref name="Guide to Greener Electronics" /> Sharp scored the fewest points in the guide in the Sustainable Operations category, scoring no points for chemical management due to not communicating commitments made on phasing out hazardous substances in its supply chain. The guide also notes that Sharp had lacked any initiative to address the issue of [[conflict minerals]] and the exclusion of paper sourced from suppliers involved in [[illegal logging]] or deforestation.<ref name="Guide to Greener Electronics" /> ==اسپانسرشپ== Sharp was the principal sponsor of [[Manchester United F.C.|Manchester United Football Club]] from 1983 until 2000, in one of the lengthiest and most lucrative sponsorship deals in [[Football in England|English football]].<ref>{{cite news | title = Vodafone in £30m Man Utd tie-up | publisher = BBC News Online (Business) | date = 11 February 2000 | url = http://news.bbc.co.uk/1/low/business/639243.stm | access-date = 8 April 2008}}</ref><ref>{{cite news | title = United must find new shirt sponsor | publisher = CNN.com International | date = 24 November 2005 | url = http://edition.cnn.com/2005/SPORT/football/11/23/united.sponsor/ | access-date = 8 April 2008}}</ref> Sharp's [[logo]] was on the front of United's shirts over these 17 years, during which the team won seven [[Premier League]] titles, five [[FA Cup]]s, one [[Football League Cup]], one [[UEFA Cup Winners' Cup]], and one [[UEFA Champions League]] title. During 2002/03 and 2003/04 seasons, Sharp was sponsor on [[Red Star Belgrade]] shirts during their campaign in [[UEFA Cup]] and [[UEFA Champions League]]. From 1987 to 1994, Sharp was the main shirt sponsor of [[Hamburger SV]] in the Bundesliga. From 2001 to 2003, Sharp was the main shirt sponsor of [[Inverness Caledonian Thistle F.C.]] in the SFL. In June 2012, Sharp became name sponsor of a [[UCI World Tour]] cycling team, which thereupon became known as [[Garmin–Sharp]].<ref>{{Cite web|title=Sharp to co-title Garmin cycling team – SportsPro Media|url=https://www.sportspromedia.com/news/sharp_to_co_title_garmin_cycling_team|access-date=21 January 2021|website=www.sportspromedia.com|date=25 June 2012 }}</ref> In September 2016, Sharp (in conjunction with Altodigital) signed a partnership with [[Stoke City F.C.]] for 2 years as an Official Platinum Partner.<ref>{{cite web | title=STOKE CITY are delighted to welcome Sharp in conjunction with Altodigital as an Official Platinum Partner | url=http://www.stokecityfc.com/news/stoke-city-fc-announce-major-partnership-with-sharp-in-conjuction-with-altodigital|website=Stokecityfc.com}}</ref> In July 2024, Sharp sponsored Formula Ethara team 'Jack-O-Racers' for the competition. ==پراڊڪٽ گيلري== <gallery> Sharp_5P-37G_wiki.jpg|Sharp 5P-37G boombox Sharp Scientific Calculator.jpg|Sharp EL-546R scientific [[calculator]] Sharp CD-S400.JPG|Sharp CD-S400 Hi-Fi stereo system Sharp PC 1251.jpg|[[Sharp PC-1251]] pocket computer Sharp C1 NES TV 14C-C1F.png|[[Sharp Nintendo Television|Sharp 14C-C1R television]] Sharp-Twin-Famicom-Console.jpg|Sharp [[Twin Famicom]] licensed game console for Japanese market (1986) X68000ACE-HD.JPG|[[X68000]] ACE-HD desktop computer for Japanese market (1988) Sharp TV VCR combo 20031009.jpg|Sharp TV/[[VCR]] combo SH-12C 001.jpg|Sharp AQUOS SH-12C mobile phone for Japanese market (2011) Sharp I5352SA 1.jpg|Sharp [[integrated circuit|IC]] I5352SA in [[Quad in-line package|QIP]] </gallery> == نعرا == * "New Life Now" (Japan only, 1970s–1985)<ref>{{cite web |title=Sharp Corporation slogans |url=https://www.sloganlist.com/company-slogans/sharp-slogans.html |publisher=Sloganlist.com}}</ref> * "New Life People" (Japan only, 1985–1988) * "From Sharp Minds Come Sharp Products" (1980s) * "Serikan Hidup Anda" (Malaysia only, 1980s–1990s) * "Pertama & Satu-Satunya di Indonesia" (English: The First and Only in Indonesia, Indonesia only, 1997–2002) * "Pertama & Satu-Satunya di Dunia" (English: The First and Only in the World, Indonesia only, 1997–2002) * "Be Sharp" (2002–2016)<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=_Sdlw8BT9AU |archive-url=https://ghostarchive.org/varchive/youtube/20211221/_Sdlw8BT9AU |archive-date=21 December 2021 |url-status=live|title=Sharp Commercial "Be Sharp" 2002|date=15 January 2017 |publisher=[[YouTube]]}}{{cbignore}}</ref> * "Be Original" (2016–present)<ref>{{cite web|title=Sharp Introduces New Corporate Motto: Be Original. {{!}} Press Releases {{!}} Sharp Global|url=http://www.sharp-world.com/corporate/news/161101.html|website=Sharp-world.com|access-date=2 March 2018}}</ref> == حوالا == {{Reflist}} {{Reflist|group=*}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links | Sharp Corporation | wikt=no | commons=Category:Sharp Corporation | b=no | n=no | q=no | s=no | v=no | voy=no | species=no | d=Q53227 | display=شارپ ڪارپوريشن}} {{Authority control}} [[زمرو:شارپ ڪارپوريشن]] [[زمرو:ڪارپوريشن]] [[زمرو:اوساڪا پريفيڪچر]] [[زمرو:اسٽاڪ ايڪسچينج]] [[زمرو:جاپاني برانڊ]] [[زمرو:پمپ ٺاهيندڙ]] [[زمرو:ريڊيو ٺاهيندڙ]] [[زمرو:ساڪائي، اوساڪا]] [[زمرو:وڊيو سامان ٺاهيندڙ]] [[زمرو:موبائل فون ٺاهيندڙ]] [[زمرو:جاپان-تائيوان لاڳاپا]] [[زمرو:پوائنٽ آف سيل ڪمپنيون]] [[زمرو:پورٽيبل آڊيو پليئر ٺاهيندڙ]] [[زمرو:گھر جي سامان جا برانڊ]] [[زمرو:ٽوڪيو اسٽاڪ ايڪسچينج]] [[زمرو:ڪنزيومر اليڪٽرانڪس برانڊز]] [[زمرو:ڊسپلي ٽيڪنالاجي جون ڪمپنيون]] [[زمرو:جاپان جون دفاعي ڪمپنيون]] [[زمرو:نڪي-225 جون ڪمپنيون]] [[زمرو:جاپان جون ڪمپيوٽر ڪمپنيون]] [[زمرو:ڪمپيوٽر هارڊويئر ڪمپنيون]] [[زمرو:جاپان جون اليڪٽرانڪس ڪمپنيون]] [[زمرو:اليڪٽرانڪ ڪيلڪيوليٽر ٺاهيندڙ ڪمپنيون]] [[زمرو:ايئر ڪنڊيشن ٺاهڻ واري ڪمپنيون]] [[زمرو:جاپان جون سيمي ڪنڊڪٽر ڪمپنيون]] [[زمرو:جاپان جون شمسي توانائي ڪمپنيون]] [[زمرو:جاپان جا گھر جي سامان جا برانڊ]] [[زمرو:اليڪٽرانڪس ڪمپنيون قائم ٿيل 1912]] [[زمرو:فاڪسڪون ماتحت ڪمپنيون]] [[زمرو:1912ع ۾ قائم ٿيندڙ جاپاني ڪمپنيون]] [[زمرو:اوساڪا پريفيڪچر ۾ قائم ٿيندڙ ڪمپنيون]] [[زمرو:1912ع ۾ قائم ٿيندڙ ٺاهيندڙ ڪمپنيون]] [[زمرو:ناگويا اسٽاڪ ايڪسچينج تي درج ٿيل ڪمپنيون]] [[زمرو:اوساڪا ايڪسچينج تي درج ٿيل ڪمپنيون]] [[زمرو:ٽوڪيو اسٽاڪ ايڪسچينج تي درج ٿيل ڪمپنيون]] [[زمرو:جاپان ۾ هيڊ ڪوارٽر ملٽي نيشنل ڪمپنيون]] [[زمرو:پرڏيهي ڪمپنين جون جاپاني ماتحت ڪمپنيون]] [[Category:Sharp Corporation| ]] [[Category:Japanese companies established in 1912]] [[Category:1940s initial public offerings]] [[Category:Companies based in Osaka Prefecture]] [[Category:Companies listed on the Nagoya Stock Exchange]] [[Category:Companies listed on the Osaka Exchange]] [[Category:Companies listed on the Tokyo Stock Exchange]] [[Category:Companies in the Nikkei 225]] [[Category:Computer companies of Japan]] [[Category:Computer hardware companies]] [[Category:Consumer electronics brands]] [[Category:Defense companies of Japan]] [[Category:Display technology companies]] [[Category:Electronic calculator companies]] [[Category:Electronics companies established in 1912]] [[Category:Electronics companies of Japan]] [[Category:Foxconn subsidiaries]] [[Category:Home appliance brands]] [[Category:Home appliance manufacturers of Japan]] [[Category:Japanese brands]] [[Category:Japan–Taiwan relations]] [[Category:Manufacturing companies established in 1912]] [[Category:Mobile phone manufacturers]] [[Category:Multinational companies headquartered in Japan]] [[Category:Point of sale companies]] [[Category:Portable audio player manufacturers]] [[Category:Semiconductor companies of Japan]] [[Category:Solar energy companies of Japan]] [[Category:Video equipment manufacturers]] [[Category:Japanese subsidiaries of foreign companies]] [[Category:Pump manufacturers]] [[Category:Radio manufacturers]] [[Category:Sakai, Osaka]] [[Category:Heating, ventilation, and air conditioning companies]] lu4e7wot514aii4bmlhig529iic37zi 14 78073 370145 370095 2026-04-05T12:32:57Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:ادارو]] جو اضافو 370145 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:ادارا بلحاظ قسم]] [[زمرو:ادارو]] fwe30gahb72gg7m556dz1lwj1cp1gpx 4 81756 370166 348442 2026-04-05T13:57:47Z Ibne maryam 17680 370166 wikitext text/x-wiki {{Short description}} '''تعمير هيٺ باب''' هن وقت [[سنڌي وڪيپيڊيا]] تي هيٺيان ڏنل باب تعمير هيٺ آھن: # [[:باب:آمريڪا]] # [[:باب:اتر آمريڪا]] # [[:باب:ادب]] # [[:باب:ارضيات]] # [[:باب:افغانستان]] # [[:باب:انجنيئرنگ]] # [[:باب:انٽرنيٽ]] # [[:باب:انڊونيشيا]] # [[:باب:اوشينيا]] # [[:باب:ايشيا]] # [[:باب:ايران]] # [[:باب:باغباني]] # [[:باب:بصري فنون]] # [[:باب:برطانيه]] # [[:باب:بلوچستان]] # [[:باب:ٻاهرين خلا]] # [[:باب:ٻوٽا]] # [[:باب:ٻولي]] # [[:باب:ڀارت]] # [[:باب:پاڪستان]] # [[:باب:پاڻي]] # [[:باب:پکي]] # [[:باب:پنجاب]] # [[:باب:تارا]] # [[:باب:تاريخ]] # [[:باب:تعليم]] # [[:باب:ترڪي]] # [[:باب:توانائي]] # [[:باب:تهذيبون]] # [[:باب:ٽرانسپورٽ]] # [[:باب:ٽرينون]] # [[:باب:ثقافت]] # [[:باب:جاپان]] # [[:باب:جاگرافي]] # [[:باب:جبل]] # [[:باب:جل ٿيليا]] # [[:باب:جرمني]] # [[:باب:جيت]] # [[:باب:چين]] # [[:باب:حياتيات]] # [[:باب:حيوانات]] # [[:باب:خوراڪ ۽ مشروب]] # [[:باب:خيبر پختونخوا]] # [[:باب:درياهه ۽ نديون]] # [[:باب:دنيا]] # [[:باب:ڏکڻ آمريڪا]] # [[:باب:ڊائنوسارز]] # [[:باب:ڌرتي سائنس]] # [[:باب:ڍنڍون]] # [[:باب:رانديون]] # [[:باب:روس]] # [[:باب:رياضي]] # [[:باب:رياضيات]] # [[:باب:ريڙهيون پائيندڙ جانور]] # [[:باب:زراعت]] # [[:باب:سائنس]] # [[:باب:سامونڊي حيات]] # [[:باب:سعودي عرب]] # [[:باب:سمنڊ]] # [[:باب:سنڌ]] # [[:باب:سياست]] # [[:باب:شاعري]] # [[:باب:شمسي نظام]] # [[:باب:شهر]] # [[:باب:عجائب گھر]] # [[:باب:طب]] # [[:باب:طبعيات]] # [[:باب:طرزيات]] # [[:باب:فٽبال]] # [[:باب:فلسطين]] # [[:باب:فلسفو]] # [[:باب:فلڪيات]] # [[:باب:فلم]] # [[:باب:فن تعمير]] # [[:باب:فنون]] # [[:باب:قانون]] # [[:باب:ڪاروبار ۽ اقتصاديات]] # [[:باب:ڪراچي]] # [[:باب:ڪشمير]] # [[:باب:ڪيميا]] # [[:باب:گلگت بلتستان]] # [[:باب:لسانيات]] # [[:باب:ماحوليات]] # [[:باب:موسم]] # [[:باب:مذهب]] # [[:باب:مڇيون]] # [[:باب:معاشرو]] # [[:باب:ملڪ]] # [[:باب:مماليا]] # [[:باب:وائرس]] # [[:باب:وچ اوڀر]] # [[:باب:يورپي يونين]] ==ٻيا باب جيڪا گھربل آهن== # [[:باب:قانون]] # [[:باب:شهر]] # [[:باب:ڪتاب]] # [[:باب:فرانس]] # [[:باب:ترڪي]] # [[:باب:جرمني]] # [[:باب:اٽلي]] # [[:باب:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] # [[:باب:گڏيل بادشاهت]] # [[:باب:برازيل]] # [[:باب:ڀارت]] # [[:باب:انڊونيشيا]] # [[:باب:بنگلاديش]] # [[:باب:آسٽريليا]] # [[:باب:سنڌي ٻولي]] # [[:باب:ٻوليون]] # [[:باب:سنڌ جي تاريخ]] # [[:باب:عجائب گھر]] # [[:باب:ڪائنات]] # [[:باب:پيليونٽولوجي]] # [[:باب:سامونڊي مماليا]] # [[:باب:مولوسڪس]] # [[:باب:ٻيٽ]] # [[:باب:نفسيات]] # [[:باب:انساني سرگرميون]] # [[:باب:سماجي سائنس]] # [[:باب:هوابازي]] # [[:باب:خلائي اڏامون]] # [[:باب:فرانس]] # [[:باب:ڪينيڊا]] # [[:باب:بنگله ديش]] # [[:باب:مصر]] # [[:باب:ملائيشيا]] # [[:باب:نائجيريا]] # [[:باب:سائبيريا]] # [[:باب:يمن]] # [[:باب:ٻارن جو ادب]] # [[:باب:ناول]] # [[:باب:پرفارمنگ آرٽس]] # [[:باب:ٽيليويزن]] # [[:باب:ڪرڪٽ]] # [[:باب:سائبيريا]] # [[:باب:خلافت راشده]] # [[:باب:حجاز ۽ حرمين شريفين]] # [[:باب:صليبي جنگون]] # [[:باب:سلطنت عثمانيه]] # [[:باب:رومن سلطنت]] # [[:باب:پاڻي جي اندر غوطه خوري]] # [[:باب:نسل ڪشي]] # [[:باب:ايٽمي ٽيڪنالاجي]] # [[:باب:ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي]] # [[:باب:اليڪٽرانڪس]] # [[:باب:ٽيلي ڪميونيڪيشن]] # [[:باب:قابل تجديد توانائي]] # [[:باب:سامونڊي ٽرانسپورٽ]] # [[:باب:هوائي جهاز]] # [[:باب:رستا]] [[زمرو:باب]] [[زمرو:تعمير-هيٺ پورٽلز]] [[زمرو:وڪيپيڊيا مواد|باب]] [[زمرو:موجوده ذيلي صفحن سان منتقل ٿيل بابن جا منتقل ٿيل هدف]] h5g212wojr8fq486ejgxwrx1t7ru1cz 370167 370166 2026-04-05T14:00:09Z Ibne maryam 17680 370167 wikitext text/x-wiki {{Short description}} '''تعمير هيٺ باب''' هن وقت [[سنڌي وڪيپيڊيا]] تي هيٺيان ڏنل باب تعمير هيٺ آھن: # [[:باب:آمريڪا]] # [[:باب:اتر آمريڪا]] # [[:باب:ادب]] # [[:باب:ارضيات]] # [[:باب:افغانستان]] # [[:باب:انجنيئرنگ]] # [[:باب:انٽرنيٽ]] # [[:باب:انڊونيشيا]] # [[:باب:اوشينيا]] # [[:باب:ايشيا]] # [[:باب:ايران]] # [[:باب:باغباني]] # [[:باب:بصري فنون]] # [[:باب:برطانيه]] # [[:باب:بلوچستان]] # [[:باب:ٻاهرين خلا]] # [[:باب:ٻوٽا]] # [[:باب:ٻولي]] # [[:باب:ڀارت]] # [[:باب:پاڪستان]] # [[:باب:پاڻي]] # [[:باب:پکي]] # [[:باب:پنجاب]] # [[:باب:تارا]] # [[:باب:تاريخ]] # [[:باب:تعليم]] # [[:باب:ترڪي]] # [[:باب:توانائي]] # [[:باب:تهذيبون]] # [[:باب:ٽرانسپورٽ]] # [[:باب:ٽرينون]] # [[:باب:ثقافت]] # [[:باب:جاپان]] # [[:باب:جاگرافي]] # [[:باب:جبل]] # [[:باب:جل ٿيليا]] # [[:باب:جرمني]] # [[:باب:جيت]] # [[:باب:چين]] # [[:باب:حياتيات]] # [[:باب:حيوانات]] # [[:باب:خوراڪ ۽ مشروب]] # [[:باب:خيبر پختونخوا]] # [[:باب:درياهه ۽ نديون]] # [[:باب:دنيا]] # [[:باب:ڏکڻ آمريڪا]] # [[:باب:ڊائنوسارز]] # [[:باب:ڌرتي سائنس]] # [[:باب:ڍنڍون]] # [[:باب:رانديون]] # [[:باب:روس]] # [[:باب:رياضي]] # [[:باب:رياضيات]] # [[:باب:ريڙهيون پائيندڙ جانور]] # [[:باب:زراعت]] # [[:باب:سائنس]] # [[:باب:سامونڊي حيات]] # [[:باب:سعودي عرب]] # [[:باب:سمنڊ]] # [[:باب:سنڌ]] # [[:باب:سياست]] # [[:باب:شاعري]] # [[:باب:شمسي نظام]] # [[:باب:شهر]] # [[:باب:عجائب گھر]] # [[:باب:طب]] # [[:باب:طبعيات]] # [[:باب:طرزيات]] # [[:باب:فٽبال]] # [[:باب:فلسطين]] # [[:باب:فلسفو]] # [[:باب:فلڪيات]] # [[:باب:فلم]] # [[:باب:فن تعمير]] # [[:باب:فنون]] # [[:باب:قانون]] # [[:باب:ڪاروبار ۽ اقتصاديات]] # [[:باب:ڪراچي]] # [[:باب:ڪشمير]] # [[:باب:ڪيميا]] # [[:باب:گلگت بلتستان]] # [[:باب:لسانيات]] # [[:باب:ماحوليات]] # [[:باب:موسم]] # [[:باب:مذهب]] # [[:باب:مڇيون]] # [[:باب:معاشرو]] # [[:باب:ملڪ]] # [[:باب:مماليا]] # [[:باب:وائرس]] # [[:باب:وچ اوڀر]] # [[:باب:يورپي يونين]] ==ٻيا باب جيڪا گھربل آهن== # [[:باب:قانون]] # [[:باب:شهر]] # [[:باب:ڪتاب]] # [[:باب:ترڪي]] # [[:باب:جرمني]] # [[:باب:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] # [[:باب:ڀارت]] # [[:باب:آسٽريليا]] # [[:باب:انڊونيشيا]] # [[:باب:بنگلاديش]] # [[:باب:اٽلي]] # [[:باب:فرانس]] # [[:باب:گڏيل بادشاهت]] # [[:باب:برازيل]] # [[:باب:سنڌي ٻولي]] # [[:باب:ٻوليون]] # [[:باب:سنڌ جي تاريخ]] # [[:باب:عجائب گھر]] # [[:باب:ڪائنات]] # [[:باب:پيليونٽولوجي]] # [[:باب:سامونڊي مماليا]] # [[:باب:مولوسڪس]] # [[:باب:ٻيٽ]] # [[:باب:نفسيات]] # [[:باب:انساني سرگرميون]] # [[:باب:سماجي سائنس]] # [[:باب:هوابازي]] # [[:باب:خلائي اڏامون]] # [[:باب:فرانس]] # [[:باب:ڪينيڊا]] # [[:باب:بنگله ديش]] # [[:باب:مصر]] # [[:باب:ملائيشيا]] # [[:باب:نائجيريا]] # [[:باب:سائبيريا]] # [[:باب:يمن]] # [[:باب:ٻارن جو ادب]] # [[:باب:ناول]] # [[:باب:پرفارمنگ آرٽس]] # [[:باب:ٽيليويزن]] # [[:باب:ڪرڪٽ]] # [[:باب:سائبيريا]] # [[:باب:خلافت راشده]] # [[:باب:حجاز ۽ حرمين شريفين]] # [[:باب:صليبي جنگون]] # [[:باب:سلطنت عثمانيه]] # [[:باب:رومن سلطنت]] # [[:باب:پاڻي جي اندر غوطه خوري]] # [[:باب:نسل ڪشي]] # [[:باب:ايٽمي ٽيڪنالاجي]] # [[:باب:ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي]] # [[:باب:اليڪٽرانڪس]] # [[:باب:ٽيلي ڪميونيڪيشن]] # [[:باب:قابل تجديد توانائي]] # [[:باب:سامونڊي ٽرانسپورٽ]] # [[:باب:هوائي جهاز]] # [[:باب:رستا]] [[زمرو:باب]] [[زمرو:تعمير-هيٺ پورٽلز]] [[زمرو:وڪيپيڊيا مواد|باب]] [[زمرو:موجوده ذيلي صفحن سان منتقل ٿيل بابن جا منتقل ٿيل هدف]] 7y16vyhf9gp6osjoaskiw2xegl7g6z5 370168 370167 2026-04-05T14:01:37Z Ibne maryam 17680 370168 wikitext text/x-wiki {{Short description}} '''تعمير هيٺ باب''' هن وقت [[سنڌي وڪيپيڊيا]] تي هيٺيان ڏنل باب تعمير هيٺ آھن: # [[:باب:آمريڪا]] # [[:باب:اتر آمريڪا]] # [[:باب:ادب]] # [[:باب:ارضيات]] # [[:باب:افغانستان]] # [[:باب:انجنيئرنگ]] # [[:باب:انٽرنيٽ]] # [[:باب:انڊونيشيا]] # [[:باب:اوشينيا]] # [[:باب:ايشيا]] # [[:باب:ايران]] # [[:باب:باغباني]] # [[:باب:بصري فنون]] # [[:باب:برطانيه]] # [[:باب:بلوچستان]] # [[:باب:ٻاهرين خلا]] # [[:باب:ٻوٽا]] # [[:باب:ٻولي]] # [[:باب:ڀارت]] # [[:باب:پاڪستان]] # [[:باب:پاڻي]] # [[:باب:پکي]] # [[:باب:پنجاب]] # [[:باب:تارا]] # [[:باب:تاريخ]] # [[:باب:تعليم]] # [[:باب:ترڪي]] # [[:باب:توانائي]] # [[:باب:تهذيبون]] # [[:باب:ٽرانسپورٽ]] # [[:باب:ٽرينون]] # [[:باب:ثقافت]] # [[:باب:جاپان]] # [[:باب:جاگرافي]] # [[:باب:جبل]] # [[:باب:جل ٿيليا]] # [[:باب:جرمني]] # [[:باب:جيت]] # [[:باب:چين]] # [[:باب:حياتيات]] # [[:باب:حيوانات]] # [[:باب:خوراڪ ۽ مشروب]] # [[:باب:خيبر پختونخوا]] # [[:باب:درياهه ۽ نديون]] # [[:باب:دنيا]] # [[:باب:ڏکڻ آمريڪا]] # [[:باب:ڊائنوسارز]] # [[:باب:ڌرتي سائنس]] # [[:باب:ڍنڍون]] # [[:باب:رانديون]] # [[:باب:روس]] # [[:باب:رياضي]] # [[:باب:رياضيات]] # [[:باب:ريڙهيون پائيندڙ جانور]] # [[:باب:زراعت]] # [[:باب:سائنس]] # [[:باب:سامونڊي حيات]] # [[:باب:سعودي عرب]] # [[:باب:سمنڊ]] # [[:باب:سنڌ]] # [[:باب:سياست]] # [[:باب:شاعري]] # [[:باب:شمسي نظام]] # [[:باب:شهر]] # [[:باب:عجائب گھر]] # [[:باب:طب]] # [[:باب:طبعيات]] # [[:باب:طرزيات]] # [[:باب:فٽبال]] # [[:باب:فلسطين]] # [[:باب:فلسفو]] # [[:باب:فلڪيات]] # [[:باب:فلم]] # [[:باب:فن تعمير]] # [[:باب:فنون]] # [[:باب:قانون]] # [[:باب:ڪاروبار ۽ اقتصاديات]] # [[:باب:ڪراچي]] # [[:باب:ڪشمير]] # [[:باب:ڪيميا]] # [[:باب:گلگت بلتستان]] # [[:باب:لسانيات]] # [[:باب:ماحوليات]] # [[:باب:موسم]] # [[:باب:مذهب]] # [[:باب:مڇيون]] # [[:باب:معاشرو]] # [[:باب:ملڪ]] # [[:باب:مماليا]] # [[:باب:وائرس]] # [[:باب:وچ اوڀر]] # [[:باب:يورپي يونين]] ==تعمير هيٺ باب== # [[:باب:قانون]] # [[:باب:شهر]] # [[:باب:ڪتاب]] # [[:باب:ترڪي]] # [[:باب:جرمني]] # [[:باب:آمريڪا جون گڏيل رياستون]] # [[:باب:ڀارت]] # [[:باب:آسٽريليا]] # [[:باب:انڊونيشيا]] # [[:باب:عجائب گھر]] ==ٻيا باب جيڪا گھربل آهن== # [[:باب:بنگلاديش]] # [[:باب:اٽلي]] # [[:باب:فرانس]] # [[:باب:گڏيل بادشاهت]] # [[:باب:برازيل]] # [[:باب:سنڌي ٻولي]] # [[:باب:ٻوليون]] # [[:باب:سنڌ جي تاريخ]] # [[:باب:ڪائنات]] # [[:باب:پيليونٽولوجي]] # [[:باب:سامونڊي مماليا]] # [[:باب:مولوسڪس]] # [[:باب:ٻيٽ]] # [[:باب:نفسيات]] # [[:باب:انساني سرگرميون]] # [[:باب:سماجي سائنس]] # [[:باب:هوابازي]] # [[:باب:خلائي اڏامون]] # [[:باب:فرانس]] # [[:باب:ڪينيڊا]] # [[:باب:بنگله ديش]] # [[:باب:مصر]] # [[:باب:ملائيشيا]] # [[:باب:نائجيريا]] # [[:باب:سائبيريا]] # [[:باب:يمن]] # [[:باب:ٻارن جو ادب]] # [[:باب:ناول]] # [[:باب:پرفارمنگ آرٽس]] # [[:باب:ٽيليويزن]] # [[:باب:ڪرڪٽ]] # [[:باب:سائبيريا]] # [[:باب:خلافت راشده]] # [[:باب:حجاز ۽ حرمين شريفين]] # [[:باب:صليبي جنگون]] # [[:باب:سلطنت عثمانيه]] # [[:باب:رومن سلطنت]] # [[:باب:پاڻي جي اندر غوطه خوري]] # [[:باب:نسل ڪشي]] # [[:باب:ايٽمي ٽيڪنالاجي]] # [[:باب:ڪمپيوٽنگ ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي]] # [[:باب:اليڪٽرانڪس]] # [[:باب:ٽيلي ڪميونيڪيشن]] # [[:باب:قابل تجديد توانائي]] # [[:باب:سامونڊي ٽرانسپورٽ]] # [[:باب:هوائي جهاز]] # [[:باب:رستا]] [[زمرو:باب]] [[زمرو:تعمير-هيٺ پورٽلز]] [[زمرو:وڪيپيڊيا مواد|باب]] [[زمرو:موجوده ذيلي صفحن سان منتقل ٿيل بابن جا منتقل ٿيل هدف]] 0538604meklg11iv2n07phuuig8d90y 14 81958 370178 308035 2026-04-05T16:03:42Z Memon2025 21315 370178 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] [[زمرو:بلوچستان]] 8pr1ctqd7hzdsfhrdyq4w918tk0wkt3 370179 370178 2026-04-05T16:06:26Z Memon2025 21315 370179 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] k124hpmvzsnssylz5gg10oyanrbc5ia 14 81959 370180 308039 2026-04-05T16:08:18Z Memon2025 21315 370180 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] k124hpmvzsnssylz5gg10oyanrbc5ia 0 83272 370273 340056 2026-04-06T07:07:46Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 370273 wikitext text/x-wiki {{Short description|Partially recognized state in the western Maghreb}} {{Infobox country | conventional_long_name = صحراوي عرب جمهوري جمهوريه | native_name = [[مغربي صحارا]] | common_name = صحراوي جمهوريه <br> Sahrawi Republic | image_flag = Flag of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg | flag_type = پرچم | alt_flag = Flag of Western Sahara | image_coat = Coat of arms of the Sahrawi Arab Democratic Republic.svg | symbol_type = قومي فخر | national_motto = حرية، ديمقراطية، وحدة'<br>"آزادي، جمهوريت، اتحاد" | englishmotto = | national_anthem = يا بني الصحراء<br>"اچو!صحارا جا پٽ"<br> <div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Yabaniy es-sahara SADR anthem.mid]]}} </div> | image_map = {{Switcher|[[File:Sahrawi Arab Democratic Republic (orthographic projection).svg|frameless]]| ڊارڪ گرين_(SADR) جي ڪنٽرول هيٺ<br> لائٽ گرين_ ڪنٽرول هيٺ ناھن|[[File:Location Western Sahara AU Africa.svg|frameless]]|[[آفريڪي يونين]] (هلڪو نيرو) ۾ جمهوريه جي لوڪيشن (ڳريو نيرو)}} | map_width = 220px | capital = * العيون (ڊي جور) * تندوف (ڊي فيڪٽو) {{unbulleted list |تندوف، رابوني (ڊي فيڪٽو) | تيفاريتي (declared provisional)| coordinates = {{Coord|27|9|N|13|12|W|region:EH|display=inline,title}}| وڏو شهر = راڄڌاني شهر}} | capital_exile = {{unbulleted list |تندوف، رابوني (ڊي فيڪٽو) | تيفاريتي (declared provisional)| coordinates = {{Coord|27|9|N|13|12|W|region:EH|display=inline,title}}| وڏو شهر = راڄڌاني شهر}} | official_languages = * [[عربي ٻولي]]<ref> {{cite web |last=SADR |title=Constitution of the SADR |url=http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |language=es|access-date=10 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111161544/http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |archive-date=11 November 2007}} </ref> * [[اسپيني ٻولي]] | languages_type = عام ڳالهائيندڙ<br>ٻوليون | languages = * [[عربي |حساني عربي]] * [[اسپيني|صحارائي اسپيني]] <ref> {{cite web |url=http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_3.pdf |title=El Español en los Campamentos de Refugiados Saharauis (Tinduf, Algeria) |publisher=Cvc.cervantes.es |access-date=20 May 2015 |archive-date=26 December 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161226150735/http://cvc.cervantes.es/lengua/anuario/anuario_06-07/pdf/paises_3.pdf |url-status=live }}</ref> | religion = [[اسلام]] (سرڪاري) | demonym = صحاراوي | population_estimate = {{circa|200,000|lk=yes}} | population_label2 = مهاجر ڪيمپ | population_data2 = 173,600 (2023 estimate)<ref>{{cite report |date=November 2023 |title=Sahrawi Refugee Response Plan 2024–2025 |url=https://reporting.unhcr.org/algeria-sahrawi-refugee-response-plan |publisher=[[United Nations High Commissioner for Refugees]] |page=14}}</ref> | population_label3 = {{nowrap|آزاد علائقو}} | population_data3 = 40,000 (2010ع جو اندازو<ref> {{cite news |date=2010-12-18 |title=Vivir sin nubes |trans-title=Living without clouds |url=https://elpais.com/sociedad/2010/12/18/actualidad/1292626801_850215.html |newspaper=[[El País]] |lang=es |url-access=subscription |quote=En los alrededores de Tifariti sobreviven unas 40.000 personas, una población dispersa y nómada [...] según cifras oficiales. |trans-quote=In the vicinity of Tifariti, about 40,000 people survive, a dispersed and nomadic population [...] according to official figures.}}</ref> | government_type = وحداني، هڪ جماعتي صدارتي جمهوريه<ref> {{cite web |date=1999-09-04 |title=Constitution of the SADR |url=https://www.arso.org/03-const.99.htm |website=arso.org |publisher=Association de soutien à un référendum libre et régulier au Sahara Occidental |access-date=2025-05-13}}</ref><ref>{{cite web |last=SADR |title=Constitution of the SADR |url=http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |language=es|access-date=10 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071111161544/http://www.rasd-state.ws/babtani.htm |archive-date=11 November 2007}}</ref> | leader_title1 = صدر | leader_name1 = إبراهيم غالي | leader_name2 = محمد والي أكيك | legislature = المجلس الوطني الصحراوي (قومي ڪائونسل) | sovereignty_type = خودمختياري | established_event1 = اسپين پاران دستبرداري (مئڊرڊ معاهدي هيٺ) | established_date1 = 14 نومبر، 1975ع | established_event2 = جمهوريه جو اعلان | established_date2 = 27 فيبروري، 1976ع | established_event3 = [[مراڪش]] سان تڪرار | established_date3 = 1976ع کان اڃا تائين جاري آهي | area_rank = | area_km2 = | area_footnote = &nbsp;(claimed)<br>{{convert|90,000|km2|abbr=on}} ([[Liberated Territories|controlled]]) | area_sq_mi = | percent_water = | area_label = ڪل | HDI = 0.500 | HDI_year = 2015 | HDI_ref = <ref>{{cite book |last1=Avakov|first1=Alexander |title= Quality of Life, Balance of Power, and Nuclear Weapons |url=https://books.google.com/books?id=hGAiCwAAQBAJ |access-date=April 26, 2025 |date=April 1, 2015|publisher=Algora |isbn=978-1-62894-128-9 }}</ref><ref>{{cite web|first1=UNDP |title= Human Development Report 2015 |url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/2015humandevelopmentreport1.pdf|access-date=April 29, 2025 |date=January 1, 2015}}</ref> | HDI_rank = يا بني الصحراء<br>''¡O hijos del Sáhara!'' ([[اسپيني ٻولي|اسپينش]])<br>"اچو!صحارا جا پٽ"<br><div style="display:inline-block;margin-top:0.4em;">{{center|[[File:Yabaniy es-sahara SADR anthem.mid]]}}</div> <br>{{native phrase|ar|حرية، ديمقراطية، وحدة}}<br>{{native phrase|es|Libertad, Democracia, Unidad}} | currency = صحراوي پسيتا ''(de jure)'' ([[ISO 4217|EHP]])<br> {{Collapsible list |framestyle=border:none; padding:0; |titlestyle=font-weight:normal; |title="ڊي فيڪٽو" |1=مراڪشي درهم (MAD){{efn|In the [[Southern Provinces|Moroccan-occupied territories]].}} |2=الجزائري دينار (DZD) |3=ماريطانوي اوقيه (MRU) |4=[[يورو]] (EUR){{efn|The euro is informally accepted in the [[Sahrawi refugee camps]].<ref>{{cite web |title=Los campamentos de refugiados saharauis |date=26 December 2019 |trans-title=The Sahrawi refugee camps |url=https://saharaoccidental.es/sahara/campamentos-refugiados-saharauis/ |lang=es |publisher=Una mirada al Sáhara Occidental |quote=La divisa local es el dinar argelino, aunque se puede pagar casi todo en euros. La moneda mínima para hacer compras en los campamentos es el billete de 10€. |trans-quote=The local currency is the Algerian dinar, although you can pay almost everything in euros. The minimum currency to make purchases in the camps is the €10 bill. |access-date=2023-10-21 |archive-date=7 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231207020937/https://saharaoccidental.es/sahara/campamentos-refugiados-saharauis/ |url-status=live }}</ref>}} }} | time_zone = [[West Africa Time|WAT]] | utc_offset = +1 | cctld = [[.eh]] (reserved) | iso3166code = EH | calling_code = | image_map3 = <!--Optional third map position, e.g. for use with reference to footnotes below it--> | alt_map3 = <!--alt text for third map position--> | footnote_a = <!--For any footnote ^a used above--> | footnote_b = <!--For any footnote ^b used above--> | footnote_h = <!--For any footnote ^h used above--> | footnotes = <!--For any generic non-numbered footnotes--> | languages2_type = | leader_name3 = (بشرايا حمودي بئعون) | leader_name4 = | name = <small>الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية ([[عربي ٻولي|عربي]])<br>Sahrawi Arab Democratic Republic <br>República Árabe Saharaui Democrática ([[اسپيني ٻولي|اسپيني]])</small> | motto = | anthem = | map_caption = '''لوڪيشن ڌرتي جي نقشي تي:''' (جمهوريه جا علائقا)<br>ڪنٽرول هيٺ (ڳريو سائو)<br>ڪنٽرول هيٺ ناھن (هلڪو سائو)<br>'''لوڪيشن [[آفريڪا]] جي نقشي تي:'''<br>آفريڪا (هلڪو نيرو) ۾ صحراوي جمهوريه (ڳريو نيرو) | established_event4 = ڪرنسي | established_event5 = رقبو | established_date4 = '''ڊي جور'''<br>صحراوي پيسيتا (EHP)<br> <small> '''ڊي فيڪٽو'''<br> مراڪشي درهم (MAD)<br>الجزائري دينار (DZD)<br> ماريطانوي اوقيه (MRU)<br>يورو (EUR)</small> | established_event6 = | established_date5 = <small> * دعويٰ ڪيل علائقي جو : 2,66,000 چورس ڪلوميٽر (1,03,000 چورس ميل) * ڪنٽرول ٿيل علائقي جو : 90,000 چورس ڪلوميٽر (35,000 چورس ميل) (77هون) * آبي رقبو: Negligible </small> | established_event7 = }} '''صحراوي عرب جمهوري جمهوريه''' ([[عربي ٻولي|عربي]]: الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية؛ [[اسپيني ٻولي|<small>'''اسپيني'''</small>]]: <small>República Árabe</small> <small>Saharaui</small> <small>Democrática</small>؛ [[انگريزي ٻولي|<small>'''انگريزي'''</small>]]: <small>Sahrawi Arab Democratic</small> <small>Republic؛ مخفف: SADR</small>)، جنهن کي صحراوي ريپبلڪ ۽ مغربي صحارا پڻ چيو ويندو آهي، مغرب الاقصيٰ (<small>Western Maghreb</small>) ۾ هڪ جزوي طور تي تسليم ٿيل رياست آهي، جيڪا [[مغربي صحارا]] جي غير خودمختيار علائقي کي پنهنجي زمين جي طور دعويٰ ڪري ٿي، پر ان جو ڪنٽرول مغربي صحارا جي صرف اوڀر واري پنجين حصي تي آهي. ان کي [[گڏيل قومن جو عالمي ادارو|گڏيل قومن]] جي 44 ميمبر رياستون ۽ ڏکڻ اوسيتيا پاران تسليم ڪيو ويو آهي. سال 1884ع ۽ 1975ع جي وچ ۾، مغربي صحارا کي اسپيني صحارا جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، جيڪا [[اسپين]] جي هڪ نوآبادي هو (پوء اسپين جو هڪ سمنڊ پار صوبو). صحراوي جمهوريه (SADR) ٻن آفريقي رياستن مان هڪ آهي جنهن ۾ [[اسپيني ٻولي]] هڪ اهم ٻولي آهي، ٻئي [[استوائي گني]] آهي. 27 فيبروري 1976ع تي پولساريو فرنٽ پاران مغربي صحارا جي بير لحلو ۾ جمهوريه جي ٺهرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. صحراوي جمهوريه جي حڪومت پنهنجي ڪنٽرول هيٺ علائقن کي آزاد علائقا سڏي ٿي. مراڪش باقي تڪراري علائقي کي ڪنٽرول ۽ انتظام ڪري ٿو ۽ انهن کي ان جا ڏاکڻي صوبو سڏي ٿو. جمهوريه جو دعويٰ ڪيل گاديءَ جو هنڌ "العيون" (مغربي صحارا جي علائقي جو گاديءَ جو هنڌ) آهي. ڇاڪاڻ ته جمهوريه جو ڪنٽرول العيون تي نه آهي، ان هڪ عارضي گاديءَ جو هنڌ ٽِفاريتي ۾ قائم ڪيو آهي، جيتوڻيڪ روزاني انتظاميه جي ڪم جو گهڻو حصو رابوني (صحراوي پناهگير ڪئمپن مان هڪ) ۾ ٿئي ٿو جيڪو ٽنڊوف، الجيريا ۾ واقع آهي. جمہوريه (SADR) گڏيل قومن جي 45 رياستن سان سفارتي لاڳاپا برقرار رکي ٿي ۽ آفريڪي يونين جي مڪمل ميمبر آهي. تقريبن پنج لک جي آبادي سان، اهو آفريڪا ۾ سڀ کان وڌيڪ آبادي جي گھاٽائي وارو ۽ دنيا ۾ ٻيو نمبر آبادي جي گھاٽائي وارو علائقو آهي.<ref>{{cite web|url=https://worldpopulationreview.com/countries/western-sahara-population|title=Western Sahara Population 2023 (Live)|archive-url=https://web.archive.org/web/20230308172559/https://worldpopulationreview.com/countries/western-sahara-population|archive-date=8 March 2023|access-date=8 March 2023|url-status=live}}</ref> ==نالو== "صحراوي" عربي لفظ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي "صحارا جو رهواسي"، جيڪو پاڻ عربي لفظ صحرا مان نڪتل آهي، جنهن جي معنيٰ ريگستان آهن. ==تاريخ== ==آئين== ==حڪومتي ڍانچو== ==عسڪري ڍانچو ۽ طاقت== ==معيشت== ==ڊيموگرافڪس== ==اختيار جو علائقو== ==بين الاقوامي سڃاڻپ ۽ ميمبرشپ== ==تجويز ڪيل مغربي صحارا اٿارٽي== ==رانديون== ==قومي موڪلون== ==گيلري== <br /><gallery class="center"> File:Mezquita en Dajla (Sahara Occidental).jpg|دخله، مراڪش جي ڪنٽرول هيٺ هڪ شهر، ۾ مسجد. File:Veronica Forque en el Sáhara libre.jpg|اسپينش اداڪارا، ويرونيڪا فورق، صحارا فلم فيسٽيول ۾ File:RASD - Commemoration of the 30th independence day in the Liberated Territories (2006).jpg|تيريفاتي، مغربي صحارا ۾ 30 آزادي جي ڏينهن جي يادگيري </gallery> {{Clear}} ==پڻ ڏسو== • [[:باب:آفريڪا]] * [[:باب:جاگرافي]] * [[مغربي صحارا]] * [[صوماليا لينڊ|صومالي لينڊ]] * [[آفريڪي اتحاد|آفريڪي يونين]] * [[پوليسارو فرنٽ]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Sahrawi Arab Democratic Republic}} '''Official SADR pages''' * {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20190520045150/http://www.polisario.es/ Polisario.es] {{smaller|(Official website of the Sahrawi Delegation in Spain)}} * {{in lang|ar|en|fr|es}} [http://www.spsrasd.info/ Sahara Press Service (SPS)] {{smaller|(official SADR press agency)}} * {{in lang|ar|es}} [http://www.rasd.tv/ RASD TV] {{smaller|(official TV channel)}} * {{in lang|ar|es}} [https://web.archive.org/web/20150327062458/http://web.jet.es/rasd/radionacional.htm SADR National Radio] {{smaller|(official radio channel)}} * {{In lang|en}} [https://www.sahrawi-emb-au.com/ Embassy To Ethiopia & Permanent Representation To The African Union]{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{In lang|en}} [https://www.sadrpma.com/ SADR Oil And Gas Authority] {{smaller|(SADR oil and gas licensing offer)}} * {{in lang|es}} [http://www.saharasalud.org/ Sahara salud] {{smaller|(dependency of the Health ministry of the SADR)}} * {{in lang|ar|es}} [https://web.archive.org/web/20180831165821/http://www.mindesaeco-rasd.org/ Economic development ministry of the SADR] * {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20120407024659/http://www.miculturarasd.eu/ Ministry of Culture of the SADR] * {{in lang|es}} [http://ujsariodajla.blogspot.com/ UJSARIO] {{smaller|(Sahrawi Youth Union. Dakhla refugee camp section blog)}} * {{in lang|es}} [https://web.archive.org/web/20090504093021/http://www.mujeresaharauis.es/ UNMS] {{smaller|(Association of Sahrawi Women in Spain)}} '''SADR pages''' * {{in lang|es}} {{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20100212114346/http://www.saharatoday.net/ Sahara Today]}} {{smaller|(Independent Digital Journal Sahrawi Arab Democratic Republic)}} * {{in lang|ar|es}} [http://www.futurosahara.net/ Futuro Saharaui] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121114114306/http://www.futurosahara.net/ |date=14 November 2012 }} {{smaller|(Saharawi first independent magazine founded in 1999)}} * {{in lang|es}} [http://www.escueladecinedelsahara.org/ EFA Abidin Kaid Saleh de la RASD] Audiovisual Education School Abidin Kaid Saleh of the SADR) * {{in lang|es}} [http://artifariti.blogspot.com/ ARTifariti] {{smaller|(International Meetings of the Art in the Liberated Territories of SADR)}} {{SADR topics|state=expanded}} {{Western Sahara topics}} {{Countries and territories of North Africa}} {{Countries of Africa}} {{States with limited recognition}} {{Authority control}} [[زمرو:صحراوي عرب جمهوري جمهوريه]] [[زمرو:اتر آفريڪا]] [[زمرو:پوليساريو فرنٽ]] [[زمرو:صحارا جا ملڪ]] [[زمرو:المغرب جا ملڪ]] [[زمرو:صحارا جي جاگرافي]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تڪراري علائقا]] [[زمرو:جزوي سڃاڻپ واري رياستون]] [[زمرو:آفريڪي يونين جي ميمبر رياستون]] [[زمرو:عربي ٻولي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:اتر آفريڪا]] [[زمرو:تڪراري علائقا]] [[زمرو:آفريڪا ۾ تڪراري علائقا]] [[زمرو:عرب ليگ جا ميمبر ملڪ]] [[زمرو:آفريڪي يونين جا رڪن ملڪ]] p423pdrsk1qbhnqua7fjx5jydgihrsg 14 83395 370158 322121 2026-04-05T13:42:43Z Ibne maryam 17680 370158 wikitext text/x-wiki {{portal|مذهب}} هي [[مذهب]] سان لاڳاپيل [[:وڪيپيڊيا:باب|وڪيپيڊيا بابن]] لاءِ اعليٰ سطحي جو '''زمرو''' آهي. مکيه باب '''[[:باب:مذهب]]''' آهي. {{Portal category}} [[زمرو:مذهب]] [[زمرو:مذهب جا باب]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] [[زمرو:مذهب وڪيپيڊيا انتظاميا|باب]] mw7b5ur9q3cvcjfyoyo2bf1u3o58smm 370160 370158 2026-04-05T13:44:54Z Ibne maryam 17680 370160 wikitext text/x-wiki {{portal|religion|مذهب}} هي [[مذهب]] سان لاڳاپيل [[:وڪيپيڊيا:باب|وڪيپيڊيا بابن]] لاءِ اعليٰ سطحي جو '''زمرو''' آهي. مکيه باب '''[[:باب:مذهب]]''' آهي. {{Portal category}} [[زمرو:مذهب]] [[زمرو:مذهب جا باب]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] [[زمرو:مذهب وڪيپيڊيا انتظاميا|باب]] 8f33t7klzgrrbiior13z2z2ai7qu9ef 370161 370160 2026-04-05T13:45:42Z Ibne maryam 17680 370161 wikitext text/x-wiki {{portal|religion}} {{portal|مذهب}} هي [[مذهب]] سان لاڳاپيل [[:وڪيپيڊيا:باب|وڪيپيڊيا بابن]] لاءِ اعليٰ سطحي جو '''زمرو''' آهي. مکيه باب '''[[:باب:مذهب]]''' آهي. {{Portal category}} [[زمرو:مذهب]] [[زمرو:مذهب جا باب]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] [[زمرو:مذهب وڪيپيڊيا انتظاميا|باب]] be28usze183b9j50aihfxv7fae91u6j 0 84664 370278 330369 2026-04-06T07:29:37Z مھتاب احمد سنڌي 4990 370278 wikitext text/x-wiki {{Infobox school | name = گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن سکر | native_name = Government College of Physical Education Sukkur | image = | caption = | established = 1993ع | type = سرڪاري | principal = پروفيسر امجد علي چنا | city = [[سکر]] | state = [[سنڌ]] | country = [[پاڪستان]] | coordinates = {{coord|27.699309|68.878975|display=inline,title}} | location = [[گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ڪاليج سکر]] جي پٺيان | academic_staff= | students = | campus = شھري | athletics = بي ايس فزيڪل ايجوڪيشن | website = }} '''گورنمينٽ ڪاليج آف فزيڪل ايجوڪيشن''' (Government College of Physical Education Sukkur) [[سکر]]، [[سنڌ]] ۾ هڪ اهم تعليمي ادارو آهي. هن ڪاليج جو بنياد '''1993ع''' ۾ رکيو ويو. == تعارف == هي ڪاليج سکر جي مرڪزي علائقي ۾ [[گورنمينٽ اسلاميہ سائنس ڪاليج سکر]] جي پٺيان واقع آهي. هتي جسماني ۽ تفريحي صحت جي حوالي سان '''بي ايس فزيڪل ايجوڪيشن''' (BS Physical Education) جي ڊگري ڪرائي وڃي ٿي. هن اداري جو مقصد شاگردن کي راندين جي سائنس ۽ جسماني تعليم ۾ مهارت فراهم ڪرڻ آهي. == انتظاميہ == هن وقت ڪاليج جو پرنسپل '''پروفيسر امجد علي چنا''' آهي، جنهن جي نگراني ۾ ڪاليج جا تعليمي ۽ انتظامي معاملا هلي رهيا آهن. == وڌيڪ ڏسو == * [[سکر جي ڪاليجن جي فھرست]] * [[سنڌ جون ڪاليجون]] [[زمرو:سکر جا تعليمي ادارا]] [[زمرو:سنڌ جا ڪاليج]] [[زمرو:1993 ۾ قائم ٿيل تعليمي ادارا]] pas0sbandl32eusxcvhg6js2an24ryj 14 85072 370155 332622 2026-04-05T13:38:23Z Ibne maryam 17680 370155 wikitext text/x-wiki {{portal|تاريخ}} هي [[تاريخ]] سان لاڳاپيل [[:وڪيپيڊيا:باب|وڪيپيڊيا بابن]] لاءِ اعليٰ سطحي جو '''زمرو''' آهي. مکيه باب '''[[:باب:تاريخ]]''' آهي. {{Portal category}} [[زمرو:تاريخ]] [[زمرو:تاريخ جا باب]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] [[زمرو:تاريخ وڪيپيڊيا انتظاميا|باب]] b3gtv0izfb118f1s24fva64aweu281p 3 88405 370218 348670 2026-04-06T03:24:09Z AccountVanishRequests 19010 AccountVanishRequests [[واپرائيندڙ بحث:Syed Asadullah Lakyari]] صفحي کي [[واپرائيندڙ بحث:Renamed user 3a6063cba0aaf55c79cf0133d457ed5e]] ڏانھن چوريو سواءِ ڪو ريڊائريڪٽ ڇڏيندي: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Syed Asadullah Lakyari|Syed Asadullah Lakyari]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 3a6063cba0aaf55c79cf0133d457ed5e|Renamed user 3a6063cba0aaf55c79cf0133d457ed5e]]" 348670 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 03:45, 18 جنوري 2026 ( يو.ٽي.سي) 141rf6vklbkormjwve2bd60jzff8rjp 14 89359 370250 354578 2026-04-06T05:51:31Z Ibne maryam 17680 370250 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جنگ]] [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:سيڪيورٽي]] [[زمرو:فوجي سامان]] [[زمرو:ٽيڪنالاجي]] 67fc22y5nqw32z88iwmaiprad36zo1p 0 89895 370255 359202 2026-04-06T06:00:30Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 370255 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|عمودي اڏام ڪندڙ هوائي جھاز}} [[File: Helicopter.jpg|thumb]] '''هيلي ڪاپٽر''' (انگريزي: Helicopter) هڪ قسم جو هوائي جھاز آهي جيڪو گهمندڙ پرن (Rotors) جي مدد سان عمودي طور اڏامي ۽ لهي سگهي ٿو. ٻين مقرر پرن وارن جھازن جي برعڪس، هيلي ڪاپٽر کي ڊگهي رن وي جي ضرورت نہ هوندي آهي ۽ اهو محدود جڳھن تي بہ لھڻ ۽ اڏامڻ جي صلاحيت رکي ٿو. هيلي ڪاپٽر جديد هوابازي جو اهم حصو آهن ۽ فوجي، امدادي، طبي، سروي ۽ ٽرانسپورٽ سميت ڪيترن ئي شعبن ۾ استعمال ٿين ٿا. == تاريخ == هيليڪاپٽر جو تصور قديم زماني کان موجود رهيو آهي، پر عملي ترقي 20هين صدي ۾ ٿي. 1939ع ۾ روسي-آمريڪي انجنيئر [[اگور سڪورسڪي]] (Igor Sikorsky) پھريون ڪامياب جديد هيليڪاپٽر VS-300 تيار ڪيو، جنھن بعد جديد روٽرڪرافٽ ڊيزائن جي شروعات ٿي. ٻي عالمي جنگ کان پوءِ هيليڪاپٽر ٽيڪنالاجي ۾ وڏي ترقي ٿي. == جوڙجڪ == هيليڪاپٽر عام طور تي هيٺين حصن تي مشتمل هوندو آهي: * مکيہ روٽر (Main rotor) – لفٽ ۽ حرڪت لاءِ * ٽيل روٽر (Tail rotor) – توازن ۽ رخ کي ڪنٽرول ڪرڻ لاءِ * فيوزليج (Fuselage) – مرڪزي جسم * لينڊنگ اسڪڊ يا گيئر – لھڻ لاءِ * ڪاڪپٽ (Cockpit) – پائلٽ جي ڪنٽرول لاءِ == ڪم ڪرڻ جو اصول == هيليڪاپٽر لفٽ پيدا ڪرڻ لاءِ تيزي سان گهمندڙ پرن استعمال ڪندو آهي. روٽر جي گردش هوا کي هيٺ ڌڪي لفٽ پيدا ڪري ٿي، جنھن سان جھاز عمودي اڏام ڪري ٿو. پائلٽ Collective ۽ Cyclic ڪنٽرول ذريعي اوچائي ۽ رخ تبديل ڪري سگهي ٿو. == قسم == هيليڪاپٽر مختلف ڊيزائن ۽ مقصدن لاءِ ٺاهيا ويندا آهن: === فوجي هيليڪاپٽر === * حملي لاءِ (Attack helicopters) * ٽرانسپورٽ ۽ فوجي امداد === شھري هيليڪاپٽر === * مسافر بردار * هوائي ايمبولينس * پوليس ۽ نگراني === خاص مقصد === * ڳولا ۽ بچاءُ (Search and Rescue) * باھ وسائڻ * زرعي اسپري == استعمال == هيليڪاپٽرن جا اهم استعمال: * هنگامي طبي امداد * فوجي ڪارروايون * جبلن ۽ ڏورانهن علائقن ۾ رسائي * سمنڊ ۾ ريسڪيو * خبرن ۽ فلم سازي == فائدا == * عمودي اڏام ۽ لينڊنگ * هڪ هنڌ تي هوا ۾ بيھڻ (Hovering) * محدود جڳھن ۾ آپريشن == نقصان == * مقرر پرن وارن جھازن جي ڀيٽ ۾ گهٽ رفتار * وڌيڪ تيل خرچ * سار سنڀال پيچيده == حفاظت == جديد هيليڪاپٽرن ۾ خودڪار استحڪام، GPS نيويگيشن ۽ ترقي يافتہ حفاظتي نظام شامل هوندا آهن، جيڪي پروازن کي وڌيڪ محفوظ بڻائين ٿا. == پڻ ڏسو == * [[هوائي جھاز]] * [[هوابازي]] * [[ڊرون]] == حوالا == {{حوالا}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [https://www.faa.gov Federal Aviation Administration] [[زمرو:هوابازي]] [[زمرو:هيلي ڪاپٽر]] [[زمرو:جنگي هٿيار]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:پاڪستان جون فوجي سواريون]] 325cf77s6phymzjyuk9mxrdxllruih1 0 91764 370251 360901 2026-04-06T05:53:35Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جنگي هٿيار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370251 wikitext text/x-wiki {{short description|ٽريڪ ٿيل وڏي بڪتربند جنگي گاڏي}} [[File:Mark I series tank.jpg|thumb|upright=1.35|جنگ ۾ حصو وٺندڙ پهرين ٽينڪ، برطانوي [[Mark I tank]] (تصوير 1916 جي آهي) جنهن تي [[Solomon Joseph Solomon|سولومن]] ڪيموفلاج اسڪيم لڳل آهي.]] '''ٽينڪ''' (Tank) هڪ [[بڪتربند جنگي گاڏي]] آهي، جنهن جو مقصد زميني جنگ ۾ صفِ اول (front-line) جي جارحاڻي هٿيار طور استعمال ٿيڻ آهي. ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ وڏي مار ڪندڙ طاقت (firepower), مضبوط بڪتر (Vehicle armour), ۽ جنگ جي ميدان ۾ حرڪت ([[Mobility (military)|mobility]]) جي وچ ۾ توازن رکيو ويندو آهي، جيڪو طاقتور انجڻ ۽ [[Continuous track|ٽريڪس]] جي ذريعي حاصل ڪيو ويندو آهي. هن جو بنيادي هٿيار اڪثر ڪري هڪ گهمندڙ برج (Gun turret|turret) ۾ نصب هوندو آهي. هي 20هين ۽ 21هين صدي جي جديد زميني فوجن جو اهم حصو ۽ گڏيل هٿيارن جي جنگ ([[combined arms]] combat) جو بنياد آهن. [[File:German tank Pz.Kpfw. VI Ausf. B "Tiger II" (223) of the 503rd heavy tank battalion on the streets of Budapest October 1944. (50023567543).jpg|alt=جرمن ٽينڪ ٽائيگر II بوڊاپسٽ جي گهٽين ۾، آڪٽوبر 1944|thumb|جرمن ٽينڪ [[Tiger II|Pz.Kpfw. VI Ausf. B "Tiger II" (223)]]]] [[File:Tank Leopard 2A7 NATO Days 2022 (no marks).png|alt=Leopard 2A8 ٽينڪ جيڪا جديد نسل جي مين بيٽل ٽينڪ آهي.|thumb|[[Leopard 2|Leopard 2A8]] ٽينڪ (KMW)]] جديد ٽينڪون ورسٽائل موبائيل زميني هٿيارن جا پليٽ فارم آهن، جن جو مکيه هٿيار هڪ وڏي ڪيليبر واري [[tٽينڪ گن]] هوندي آهي، جنهن سان گڏ [[مشين گن]] يا ٻيا هٿيار جهڙوڪ اينٽي ٽينڪ گائيڊڊ ميزائل يا راڪيٽ لانچر پڻ لڳل هوندا آهن. انهن وٽ ڳري بڪتر (armour) هوندي آهي جيڪا عملدار، گولي بارود جي ذخيري، ايندڻ جي ٽانڪي ۽ انجڻ کي تحفظ فراهم ڪندي آهي. ڦيٿن جي بدران ٽريڪس جو استعمال ٽينڪ کي گپ، برف ۽ اوکي لاهي چاڙهي واري علائقن ۾ به آسانيءَ سان هلڻ جي صلاحيت ڏئي ٿو. اهي خاصيتون ٽينڪ کي سخت جنگي حالتن ۾ جارحاڻي ([[offensive (military)|offensively]]) ۽ دفاعي ([[defence (military)|defensively]]) ٻنهي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name= "6000nlaw">{{Cite news |last1= Parker |first1=Charlie |last2= Grylls |first2=George |date=24 March 2022 |title=Britain promised extra 6,000 missiles and war funds for Ukraine |work= [[The Times]] |editor-last= Brown |editor-first=Larisa |url= https://www.thetimes.com/article/43eb2854-aae8-11ec-8da7-c2b9b8c9eee5 |url-access= subscription |issn=0140-0460}}</ref><ref>[[#CITEREFvon Senger und Etterlin1960|von Senger and Etterlin (1960)]], ''The World's armoured Fighting Vehicles'', p. 9.</ref> جديد فوجي قوتن ۾ ٽينڪن جي مڪمل شموليت سان جنگ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي جنهن کي بڪتربند جنگ ([[armoured warfare]]) چيو وڃي ٿو. مين بيٽل ٽينڪ ([[main battle tank]]) جي ايجاد کان اڳ، ٽينڪن کي وزن جي لحاظ کان (جهڙوڪ هلڪي، وچولي، ڳري ٽينڪ) يا مقصد جي لحاظ کان (جهڙوڪ جاسوسي يا پيادل فوج جي مدد واري ٽينڪ) ورهايو ويندو هو. == نالو ۽ لغت (Etymology) == لفظ ''ٽينڪ'' (tank) جو پهريون فوجي استعمال 1915ع ۾ برطانوي "لينڊ شپس" (landships) لاءِ ڪيو ويو هو، ته جيئن انهن جي اصليت کي ڳجهو رکي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=tank {{!}} Etymology, origin and meaning of tank by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/tank |access-date=2023-07-09 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> === شروعات === 24 ڊسمبر 1915ع تي هڪ گڏيل ڪانفرنس منعقد ٿي جنهن جو مقصد "ڪيٽرپلر مشين گن ڊيسٽرائرز يا لينڊ ڪروزر" جي منصوبن تي بحث ڪرڻ هو. [[Albert Gerald Stern]] پنهنجي آتم ڪهاڻيءَ ۾ لکي ٿو ته ان ميٽنگ ۾ سيڪريٽريٽ جي سطح تي رازداري برقرار رکڻ لاءِ نالي تبديل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي. پهرين "واٽر ڪيئرر" (پاڻي کڻي ويندڙ) جو نالو تجويز ڪيو ويو، پر جڏهن ان جي مخفف (WC) تي اعتراض ٿيو ته ان کي تبديل ڪري "ٽينڪ" (Tank) ڪيو ويو. ائين هن هٿيار جو نالو ٽينڪ پئجي ويو.<ref>''Tanks 1914–1918: The Log Book of a Pioneer''. Hodder & Stoughton, 1919, p. 39</ref> ليفٽيننٽ ڪرنل ارنيسٽ سوئينٽن موجب، هن ڪانفرنس جي رپورٽ لکڻ وقت هڪ غير واضح لفظ ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي هئي ۽ پنهنجي ساٿي آفيسر سان صلاح بعد "ٽينڪ" لفظ چونڊيو ويو.<ref>''Eye-Witness, And the Origin of the Tanks''; Major-General Sir Ernest D. Swinton; Doubleday, Doran & Co., 1933, p. 161</ref> === بين الاقوامي سطح تي === [[File:１٠式戦車（第２戦車連隊）.jpg|thumb|هڪ جاپاني [[Type 10]] ٽينڪ فائر ڪندي.]] انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ لفظ "ٽينڪ" استعمال ٿئي ٿو، پر ٻين ملڪن ۾ مختلف اصطلاح آهن. فرانس ۾ ان کي ''char d'assaut'' (حملي واري گاڏي) چيو ويو. جرمني ۾ ان کي ''Panzer'' چيو ويندو آهي، جيڪو ''Panzerkampfwagen'' جو مختصر روپ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ان کي دٻابه (Dabbāba) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Kay |first=Ernest |url=https://books.google.com/books?id=X8mVDQAAQBAJ&pg=PA150 |title=Arabic Military Dictionary: English-Arabic, Arabic-English |date=2016-11-25 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-51255-6 |language=en}}</ref> اٽالين ۾ ان کي ''carro armato'' (هٿياربند گاڏي) چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=English Translation of "carro armato" {{!}} Collins Italian-English Dictionary |url=http://www.collinsdictionary.com:80/dictionary/italian-english/carro-armato |archive-url=https://web.archive.org/web/20161030223957/http://www.collinsdictionary.com:80/dictionary/italian-english/carro-armato |archive-date=2016-10-30 |access-date=2025-09-08 |website=www.collinsdictionary.com |language=en}}</ref> == ترقي جو جائزو == جديد ٽينڪ هڪ صدي جي مسلسل ترقيءَ جو نتيجو آهي. [[Tanks in World War I|پهرين عالمي جنگ ۾ ٽينڪن]] جي شروعات برطانيه ۽ فرانس پاران خندقن واري جنگ ([[trench warfare]]) جو خاتمو ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي. پهرين برطانوي پروٽوٽائپ جنهن جو نالو [[Little Willie]] هو، 1915ع ۾ تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="Tank origins">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-25109879|title=World War One: The tank's secret Lincoln origins|work=[[BBC News]]|date=24 February 2014|access-date=1 April 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913032138/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-25109879|archive-date=13 September 2015}}</ref> [[Tanks in World War II|ٻي عالمي جنگ]] دوران ٽينڪن ۾ وڏيون تبديليون آيون ۽ جرمني جي [[blitzkrieg]] (بليٽز ڪريگ) حڪمت عملي ٽينڪن جي طاقت کي ثابت ڪيو. [[ٿڌي جنگ]] دوران مين بيٽل ٽينڪ جو تصور سامهون آيو، جيڪو اڄ جي فوجن جو بنيادي هٿيار آهي.<ref name="House1984"/> == تاريخ == {{History of the tank|state=expanded}} {{Main|History of the tank}} === 20هين صدي === ==== تصور ==== ٽينڪ جو تصور تمام قديم آهي: فوجين کي حرڪت دوران تحفظ ۽ فائرنگ جي طاقت فراهم ڪرڻ. اندروني احتراق جي انجڻ (internal combustion engine)، بڪتربند پليٽن ۽ ٽريڪس جي ايجاد جديد ٽينڪ جي بنياد وڌي. تاريخ ۾ بڪتربند گاڏين جو استعمال قديم چين جي [[Han dynasty|هان خاندان]] جي دور ۾ پڻ ملي ٿو، جتي "وو گانگ ويگن" (Wu Gang Wagon) جو ذڪر آهي جيڪي تير اندازن کي تحفظ فراهم ڪندا هئا. [[File:DaVinciTankAtAmboise.jpeg|thumb|left|[[Leonardo da Vinci]] جي جنگي گاڏي جو ماڊل]] [[زمرو:جنگي هٿيار]] 3ogt025ti1edw654nw3akwbn2z36eny 370252 370251 2026-04-06T05:54:13Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فوجي سواريون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370252 wikitext text/x-wiki {{short description|ٽريڪ ٿيل وڏي بڪتربند جنگي گاڏي}} [[File:Mark I series tank.jpg|thumb|upright=1.35|جنگ ۾ حصو وٺندڙ پهرين ٽينڪ، برطانوي [[Mark I tank]] (تصوير 1916 جي آهي) جنهن تي [[Solomon Joseph Solomon|سولومن]] ڪيموفلاج اسڪيم لڳل آهي.]] '''ٽينڪ''' (Tank) هڪ [[بڪتربند جنگي گاڏي]] آهي، جنهن جو مقصد زميني جنگ ۾ صفِ اول (front-line) جي جارحاڻي هٿيار طور استعمال ٿيڻ آهي. ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ وڏي مار ڪندڙ طاقت (firepower), مضبوط بڪتر (Vehicle armour), ۽ جنگ جي ميدان ۾ حرڪت ([[Mobility (military)|mobility]]) جي وچ ۾ توازن رکيو ويندو آهي، جيڪو طاقتور انجڻ ۽ [[Continuous track|ٽريڪس]] جي ذريعي حاصل ڪيو ويندو آهي. هن جو بنيادي هٿيار اڪثر ڪري هڪ گهمندڙ برج (Gun turret|turret) ۾ نصب هوندو آهي. هي 20هين ۽ 21هين صدي جي جديد زميني فوجن جو اهم حصو ۽ گڏيل هٿيارن جي جنگ ([[combined arms]] combat) جو بنياد آهن. [[File:German tank Pz.Kpfw. VI Ausf. B "Tiger II" (223) of the 503rd heavy tank battalion on the streets of Budapest October 1944. (50023567543).jpg|alt=جرمن ٽينڪ ٽائيگر II بوڊاپسٽ جي گهٽين ۾، آڪٽوبر 1944|thumb|جرمن ٽينڪ [[Tiger II|Pz.Kpfw. VI Ausf. B "Tiger II" (223)]]]] [[File:Tank Leopard 2A7 NATO Days 2022 (no marks).png|alt=Leopard 2A8 ٽينڪ جيڪا جديد نسل جي مين بيٽل ٽينڪ آهي.|thumb|[[Leopard 2|Leopard 2A8]] ٽينڪ (KMW)]] جديد ٽينڪون ورسٽائل موبائيل زميني هٿيارن جا پليٽ فارم آهن، جن جو مکيه هٿيار هڪ وڏي ڪيليبر واري [[tٽينڪ گن]] هوندي آهي، جنهن سان گڏ [[مشين گن]] يا ٻيا هٿيار جهڙوڪ اينٽي ٽينڪ گائيڊڊ ميزائل يا راڪيٽ لانچر پڻ لڳل هوندا آهن. انهن وٽ ڳري بڪتر (armour) هوندي آهي جيڪا عملدار، گولي بارود جي ذخيري، ايندڻ جي ٽانڪي ۽ انجڻ کي تحفظ فراهم ڪندي آهي. ڦيٿن جي بدران ٽريڪس جو استعمال ٽينڪ کي گپ، برف ۽ اوکي لاهي چاڙهي واري علائقن ۾ به آسانيءَ سان هلڻ جي صلاحيت ڏئي ٿو. اهي خاصيتون ٽينڪ کي سخت جنگي حالتن ۾ جارحاڻي ([[offensive (military)|offensively]]) ۽ دفاعي ([[defence (military)|defensively]]) ٻنهي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name= "6000nlaw">{{Cite news |last1= Parker |first1=Charlie |last2= Grylls |first2=George |date=24 March 2022 |title=Britain promised extra 6,000 missiles and war funds for Ukraine |work= [[The Times]] |editor-last= Brown |editor-first=Larisa |url= https://www.thetimes.com/article/43eb2854-aae8-11ec-8da7-c2b9b8c9eee5 |url-access= subscription |issn=0140-0460}}</ref><ref>[[#CITEREFvon Senger und Etterlin1960|von Senger and Etterlin (1960)]], ''The World's armoured Fighting Vehicles'', p. 9.</ref> جديد فوجي قوتن ۾ ٽينڪن جي مڪمل شموليت سان جنگ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي جنهن کي بڪتربند جنگ ([[armoured warfare]]) چيو وڃي ٿو. مين بيٽل ٽينڪ ([[main battle tank]]) جي ايجاد کان اڳ، ٽينڪن کي وزن جي لحاظ کان (جهڙوڪ هلڪي، وچولي، ڳري ٽينڪ) يا مقصد جي لحاظ کان (جهڙوڪ جاسوسي يا پيادل فوج جي مدد واري ٽينڪ) ورهايو ويندو هو. == نالو ۽ لغت (Etymology) == لفظ ''ٽينڪ'' (tank) جو پهريون فوجي استعمال 1915ع ۾ برطانوي "لينڊ شپس" (landships) لاءِ ڪيو ويو هو، ته جيئن انهن جي اصليت کي ڳجهو رکي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=tank {{!}} Etymology, origin and meaning of tank by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/tank |access-date=2023-07-09 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> === شروعات === 24 ڊسمبر 1915ع تي هڪ گڏيل ڪانفرنس منعقد ٿي جنهن جو مقصد "ڪيٽرپلر مشين گن ڊيسٽرائرز يا لينڊ ڪروزر" جي منصوبن تي بحث ڪرڻ هو. [[Albert Gerald Stern]] پنهنجي آتم ڪهاڻيءَ ۾ لکي ٿو ته ان ميٽنگ ۾ سيڪريٽريٽ جي سطح تي رازداري برقرار رکڻ لاءِ نالي تبديل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي. پهرين "واٽر ڪيئرر" (پاڻي کڻي ويندڙ) جو نالو تجويز ڪيو ويو، پر جڏهن ان جي مخفف (WC) تي اعتراض ٿيو ته ان کي تبديل ڪري "ٽينڪ" (Tank) ڪيو ويو. ائين هن هٿيار جو نالو ٽينڪ پئجي ويو.<ref>''Tanks 1914–1918: The Log Book of a Pioneer''. Hodder & Stoughton, 1919, p. 39</ref> ليفٽيننٽ ڪرنل ارنيسٽ سوئينٽن موجب، هن ڪانفرنس جي رپورٽ لکڻ وقت هڪ غير واضح لفظ ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي هئي ۽ پنهنجي ساٿي آفيسر سان صلاح بعد "ٽينڪ" لفظ چونڊيو ويو.<ref>''Eye-Witness, And the Origin of the Tanks''; Major-General Sir Ernest D. Swinton; Doubleday, Doran & Co., 1933, p. 161</ref> === بين الاقوامي سطح تي === [[File:１٠式戦車（第２戦車連隊）.jpg|thumb|هڪ جاپاني [[Type 10]] ٽينڪ فائر ڪندي.]] انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ لفظ "ٽينڪ" استعمال ٿئي ٿو، پر ٻين ملڪن ۾ مختلف اصطلاح آهن. فرانس ۾ ان کي ''char d'assaut'' (حملي واري گاڏي) چيو ويو. جرمني ۾ ان کي ''Panzer'' چيو ويندو آهي، جيڪو ''Panzerkampfwagen'' جو مختصر روپ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ان کي دٻابه (Dabbāba) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Kay |first=Ernest |url=https://books.google.com/books?id=X8mVDQAAQBAJ&pg=PA150 |title=Arabic Military Dictionary: English-Arabic, Arabic-English |date=2016-11-25 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-51255-6 |language=en}}</ref> اٽالين ۾ ان کي ''carro armato'' (هٿياربند گاڏي) چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=English Translation of "carro armato" {{!}} Collins Italian-English Dictionary |url=http://www.collinsdictionary.com:80/dictionary/italian-english/carro-armato |archive-url=https://web.archive.org/web/20161030223957/http://www.collinsdictionary.com:80/dictionary/italian-english/carro-armato |archive-date=2016-10-30 |access-date=2025-09-08 |website=www.collinsdictionary.com |language=en}}</ref> == ترقي جو جائزو == جديد ٽينڪ هڪ صدي جي مسلسل ترقيءَ جو نتيجو آهي. [[Tanks in World War I|پهرين عالمي جنگ ۾ ٽينڪن]] جي شروعات برطانيه ۽ فرانس پاران خندقن واري جنگ ([[trench warfare]]) جو خاتمو ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي. پهرين برطانوي پروٽوٽائپ جنهن جو نالو [[Little Willie]] هو، 1915ع ۾ تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="Tank origins">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-25109879|title=World War One: The tank's secret Lincoln origins|work=[[BBC News]]|date=24 February 2014|access-date=1 April 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913032138/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-25109879|archive-date=13 September 2015}}</ref> [[Tanks in World War II|ٻي عالمي جنگ]] دوران ٽينڪن ۾ وڏيون تبديليون آيون ۽ جرمني جي [[blitzkrieg]] (بليٽز ڪريگ) حڪمت عملي ٽينڪن جي طاقت کي ثابت ڪيو. [[ٿڌي جنگ]] دوران مين بيٽل ٽينڪ جو تصور سامهون آيو، جيڪو اڄ جي فوجن جو بنيادي هٿيار آهي.<ref name="House1984"/> == تاريخ == {{History of the tank|state=expanded}} {{Main|History of the tank}} === 20هين صدي === ==== تصور ==== ٽينڪ جو تصور تمام قديم آهي: فوجين کي حرڪت دوران تحفظ ۽ فائرنگ جي طاقت فراهم ڪرڻ. اندروني احتراق جي انجڻ (internal combustion engine)، بڪتربند پليٽن ۽ ٽريڪس جي ايجاد جديد ٽينڪ جي بنياد وڌي. تاريخ ۾ بڪتربند گاڏين جو استعمال قديم چين جي [[Han dynasty|هان خاندان]] جي دور ۾ پڻ ملي ٿو، جتي "وو گانگ ويگن" (Wu Gang Wagon) جو ذڪر آهي جيڪي تير اندازن کي تحفظ فراهم ڪندا هئا. [[File:DaVinciTankAtAmboise.jpeg|thumb|left|[[Leonardo da Vinci]] جي جنگي گاڏي جو ماڊل]] [[زمرو:جنگي هٿيار]] [[زمرو:فوجي سواريون]] 9blgeptocmxm33na2e88zctwe6tm0lt 370253 370252 2026-04-06T05:58:06Z Ibne maryam 17680 /* 20هين صدي */ 370253 wikitext text/x-wiki {{short description|ٽريڪ ٿيل وڏي بڪتربند جنگي گاڏي}} [[File:Mark I series tank.jpg|thumb|upright=1.35|جنگ ۾ حصو وٺندڙ پهرين ٽينڪ، برطانوي [[Mark I tank]] (تصوير 1916 جي آهي) جنهن تي [[Solomon Joseph Solomon|سولومن]] ڪيموفلاج اسڪيم لڳل آهي.]] '''ٽينڪ''' (Tank) هڪ [[بڪتربند جنگي گاڏي]] آهي، جنهن جو مقصد زميني جنگ ۾ صفِ اول (front-line) جي جارحاڻي هٿيار طور استعمال ٿيڻ آهي. ٽينڪ جي ڊيزائن ۾ وڏي مار ڪندڙ طاقت (firepower), مضبوط بڪتر (Vehicle armour), ۽ جنگ جي ميدان ۾ حرڪت ([[Mobility (military)|mobility]]) جي وچ ۾ توازن رکيو ويندو آهي، جيڪو طاقتور انجڻ ۽ [[Continuous track|ٽريڪس]] جي ذريعي حاصل ڪيو ويندو آهي. هن جو بنيادي هٿيار اڪثر ڪري هڪ گهمندڙ برج (Gun turret|turret) ۾ نصب هوندو آهي. هي 20هين ۽ 21هين صدي جي جديد زميني فوجن جو اهم حصو ۽ گڏيل هٿيارن جي جنگ ([[combined arms]] combat) جو بنياد آهن. [[File:German tank Pz.Kpfw. VI Ausf. B "Tiger II" (223) of the 503rd heavy tank battalion on the streets of Budapest October 1944. (50023567543).jpg|alt=جرمن ٽينڪ ٽائيگر II بوڊاپسٽ جي گهٽين ۾، آڪٽوبر 1944|thumb|جرمن ٽينڪ [[Tiger II|Pz.Kpfw. VI Ausf. B "Tiger II" (223)]]]] [[File:Tank Leopard 2A7 NATO Days 2022 (no marks).png|alt=Leopard 2A8 ٽينڪ جيڪا جديد نسل جي مين بيٽل ٽينڪ آهي.|thumb|[[Leopard 2|Leopard 2A8]] ٽينڪ (KMW)]] جديد ٽينڪون ورسٽائل موبائيل زميني هٿيارن جا پليٽ فارم آهن، جن جو مکيه هٿيار هڪ وڏي ڪيليبر واري [[tٽينڪ گن]] هوندي آهي، جنهن سان گڏ [[مشين گن]] يا ٻيا هٿيار جهڙوڪ اينٽي ٽينڪ گائيڊڊ ميزائل يا راڪيٽ لانچر پڻ لڳل هوندا آهن. انهن وٽ ڳري بڪتر (armour) هوندي آهي جيڪا عملدار، گولي بارود جي ذخيري، ايندڻ جي ٽانڪي ۽ انجڻ کي تحفظ فراهم ڪندي آهي. ڦيٿن جي بدران ٽريڪس جو استعمال ٽينڪ کي گپ، برف ۽ اوکي لاهي چاڙهي واري علائقن ۾ به آسانيءَ سان هلڻ جي صلاحيت ڏئي ٿو. اهي خاصيتون ٽينڪ کي سخت جنگي حالتن ۾ جارحاڻي ([[offensive (military)|offensively]]) ۽ دفاعي ([[defence (military)|defensively]]) ٻنهي صورتن ۾ ڪم ڪرڻ جي قابل بڻائين ٿيون.<ref name= "6000nlaw">{{Cite news |last1= Parker |first1=Charlie |last2= Grylls |first2=George |date=24 March 2022 |title=Britain promised extra 6,000 missiles and war funds for Ukraine |work= [[The Times]] |editor-last= Brown |editor-first=Larisa |url= https://www.thetimes.com/article/43eb2854-aae8-11ec-8da7-c2b9b8c9eee5 |url-access= subscription |issn=0140-0460}}</ref><ref>[[#CITEREFvon Senger und Etterlin1960|von Senger and Etterlin (1960)]], ''The World's armoured Fighting Vehicles'', p. 9.</ref> جديد فوجي قوتن ۾ ٽينڪن جي مڪمل شموليت سان جنگ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي جنهن کي بڪتربند جنگ ([[armoured warfare]]) چيو وڃي ٿو. مين بيٽل ٽينڪ ([[main battle tank]]) جي ايجاد کان اڳ، ٽينڪن کي وزن جي لحاظ کان (جهڙوڪ هلڪي، وچولي، ڳري ٽينڪ) يا مقصد جي لحاظ کان (جهڙوڪ جاسوسي يا پيادل فوج جي مدد واري ٽينڪ) ورهايو ويندو هو. == نالو ۽ لغت (Etymology) == لفظ ''ٽينڪ'' (tank) جو پهريون فوجي استعمال 1915ع ۾ برطانوي "لينڊ شپس" (landships) لاءِ ڪيو ويو هو، ته جيئن انهن جي اصليت کي ڳجهو رکي سگهجي.<ref>{{Cite web |title=tank {{!}} Etymology, origin and meaning of tank by etymonline |url=https://www.etymonline.com/word/tank |access-date=2023-07-09 |website=www.etymonline.com |language=en}}</ref> === شروعات === 24 ڊسمبر 1915ع تي هڪ گڏيل ڪانفرنس منعقد ٿي جنهن جو مقصد "ڪيٽرپلر مشين گن ڊيسٽرائرز يا لينڊ ڪروزر" جي منصوبن تي بحث ڪرڻ هو. [[Albert Gerald Stern]] پنهنجي آتم ڪهاڻيءَ ۾ لکي ٿو ته ان ميٽنگ ۾ سيڪريٽريٽ جي سطح تي رازداري برقرار رکڻ لاءِ نالي تبديل ڪرڻ جي تجويز ڏني وئي. پهرين "واٽر ڪيئرر" (پاڻي کڻي ويندڙ) جو نالو تجويز ڪيو ويو، پر جڏهن ان جي مخفف (WC) تي اعتراض ٿيو ته ان کي تبديل ڪري "ٽينڪ" (Tank) ڪيو ويو. ائين هن هٿيار جو نالو ٽينڪ پئجي ويو.<ref>''Tanks 1914–1918: The Log Book of a Pioneer''. Hodder & Stoughton, 1919, p. 39</ref> ليفٽيننٽ ڪرنل ارنيسٽ سوئينٽن موجب، هن ڪانفرنس جي رپورٽ لکڻ وقت هڪ غير واضح لفظ ڳولڻ جي ڪوشش ڪئي هئي ۽ پنهنجي ساٿي آفيسر سان صلاح بعد "ٽينڪ" لفظ چونڊيو ويو.<ref>''Eye-Witness, And the Origin of the Tanks''; Major-General Sir Ernest D. Swinton; Doubleday, Doran & Co., 1933, p. 161</ref> === بين الاقوامي سطح تي === [[File:１٠式戦車（第２戦車連隊）.jpg|thumb|هڪ جاپاني [[Type 10]] ٽينڪ فائر ڪندي.]] انگريزي ڳالهائيندڙ دنيا ۾ لفظ "ٽينڪ" استعمال ٿئي ٿو، پر ٻين ملڪن ۾ مختلف اصطلاح آهن. فرانس ۾ ان کي ''char d'assaut'' (حملي واري گاڏي) چيو ويو. جرمني ۾ ان کي ''Panzer'' چيو ويندو آهي، جيڪو ''Panzerkampfwagen'' جو مختصر روپ آهي. [[عربي ٻولي|عربي]] ۾ ان کي دٻابه (Dabbāba) چيو وڃي ٿو.<ref>{{Cite book |last=Kay |first=Ernest |url=https://books.google.com/books?id=X8mVDQAAQBAJ&pg=PA150 |title=Arabic Military Dictionary: English-Arabic, Arabic-English |date=2016-11-25 |publisher=Routledge |isbn=978-1-315-51255-6 |language=en}}</ref> اٽالين ۾ ان کي ''carro armato'' (هٿياربند گاڏي) چيو ويندو آهي.<ref>{{Cite web |title=English Translation of "carro armato" {{!}} Collins Italian-English Dictionary |url=http://www.collinsdictionary.com:80/dictionary/italian-english/carro-armato |archive-url=https://web.archive.org/web/20161030223957/http://www.collinsdictionary.com:80/dictionary/italian-english/carro-armato |archive-date=2016-10-30 |access-date=2025-09-08 |website=www.collinsdictionary.com |language=en}}</ref> == ترقي جو جائزو == جديد ٽينڪ هڪ صدي جي مسلسل ترقيءَ جو نتيجو آهي. [[Tanks in World War I|پهرين عالمي جنگ ۾ ٽينڪن]] جي شروعات برطانيه ۽ فرانس پاران خندقن واري جنگ ([[trench warfare]]) جو خاتمو ڪرڻ لاءِ ڪئي وئي هئي. پهرين برطانوي پروٽوٽائپ جنهن جو نالو [[Little Willie]] هو، 1915ع ۾ تيار ڪئي وئي هئي.<ref name="Tank origins">{{cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-england-25109879|title=World War One: The tank's secret Lincoln origins|work=[[BBC News]]|date=24 February 2014|access-date=1 April 2015|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913032138/http://www.bbc.co.uk/news/uk-england-25109879|archive-date=13 September 2015}}</ref> [[Tanks in World War II|ٻي عالمي جنگ]] دوران ٽينڪن ۾ وڏيون تبديليون آيون ۽ جرمني جي [[blitzkrieg]] (بليٽز ڪريگ) حڪمت عملي ٽينڪن جي طاقت کي ثابت ڪيو. [[ٿڌي جنگ]] دوران مين بيٽل ٽينڪ جو تصور سامهون آيو، جيڪو اڄ جي فوجن جو بنيادي هٿيار آهي.<ref name="House1984"/> == تاريخ == {{History of the tank|state=expanded}} {{Main|History of the tank}} === 20هين صدي === ==== تصور ==== ٽينڪ جو تصور تمام قديم آهي: فوجين کي حرڪت دوران تحفظ ۽ فائرنگ جي طاقت فراهم ڪرڻ. اندروني احتراق جي انجڻ (internal combustion engine)، بڪتربند پليٽن ۽ ٽريڪس جي ايجاد جديد ٽينڪ جي بنياد وڌي. تاريخ ۾ بڪتربند گاڏين جو استعمال قديم چين جي [[Han dynasty|هان خاندان]] جي دور ۾ پڻ ملي ٿو، جتي "وو گانگ ويگن" (Wu Gang Wagon) جو ذڪر آهي جيڪي تير اندازن کي تحفظ فراهم ڪندا هئا. [[File:DaVinciTankAtAmboise.jpeg|thumb|left|[[Leonardo da Vinci]] جي جنگي گاڏي جو ماڊل]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگي هٿيار]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] [[زمرو:پاڪستان جون فوجي سواريون]] 6mx81bjbqgineafsfcpdp4z46s8mf5f 0 94185 370190 369158 2026-04-05T17:41:20Z Kashif123m 21956 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9617841|دل شیر بروہی]]" مان ڀاڱي "__LEAD_SECTION__" جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 370190 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name='''دل شير بروهي'''|native_name={{lang|en|Dil Sher Brohi}}|settlement_type=[[ڳوٺ]]|map_alt=|map_caption=دل شير بروهي ڳوٺ جيڪب آباد|pushpin_map=Pakistan|pushpin_label_position=<!-- left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_alt=|pushpin_mapsize=|image=Dil Sher Brohi Tree.jpg|image_caption=ڳوٺ دل شير بروهي ۾ وڏي ۾ وڏو وڻ|pushpin_map_caption=دل شير بروهي کي پاڪستان جي اندر ڏسو.|coordinates={{coord|28|02|44|N|68|04|17|E|region:PK_type:city|display=inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name=[[پاڪستان]]|subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]]|subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا|ڊويزن]]|subdivision_type3=[[پاڪستان جا ضلعا|ضلع]]|subdivision_type4=[[تعلقو]]|subdivision_name1=[[سنڌ]]|subdivision_name2=[[لاڙڪاڻو ڊويزن]]|subdivision_name3=[[جيڪب آباد ضلعو]]|subdivision_name4=[[ڳڙهي خيرو تعلقو]]|timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]]|utc_offset1=+5|website=}} '''دل شير بروهي''' (انگریزي : Dil Sher Brohi) هڪ ڳوٺاڻن ۽ وڻن سان ڀريل ڳوٺ آهي جيڪو جيڪب آباد ضلعي، سنڌ، پاڪستان ۾ واقع آهي. {{Infobox settlement|official_name='''دل شیر بروہی'''|native_name={{lang|en|Dil Sher Brohi}}<br>{{lang|sd|{{script/Arabic|دل شير بروهي}}}}|settlement_type=[[گاؤں]]|map_alt=|map_caption=دل شیر بروہی گاؤں جیکب آباد|pushpin_map=Pakistan|pushpin_label_position=<!-- left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_alt=|pushpin_mapsize=|image=Dil Sher Brohi Tree.jpg|image_caption=گاؤں دل شیر بروہی میں بڑا درخت|pushpin_map_caption=دل شیر بروہی کو پاکستان کے اندر دکھایا گیا۔|coordinates={{coord|28|02|44|N|68|04|17|E|region:PK_type:city|display=inline}}|subdivision_type=[[ملک]]|subdivision_name=[[پاکستان]]|subdivision_type1=[[پاکستان کی انتظامی تقسیم|صوبہ]]|subdivision_type2=[[پاکستان کے اضلاع|ڈویژن]]|subdivision_type3=[[پاکستان کے اضلاع|ضلع]]|subdivision_type4=[[تحصیل]]|subdivision_name1=[[سندھ]]|subdivision_name2=[[لاڑکانہ ڈویژن]]|subdivision_name3=[[جیکب آباد ضلع]]|subdivision_name4=[[گڑھی خیرو تعلقہ]]|timezone1=[[پاکستان کا معیاری وقت]]|utc_offset1=+5|website=}} '''دل شير بروهي''' {{ٻيو نالو}} هڪ ڳوٺاڻن ۽ وڻن سان ڀريل ڳوٺ آهي جيڪو جيڪب آباد ضلعي، سنڌ، پاڪستان ۾ واقع آهي. هي ڳوٺ حضرت سيد [[لعل شاہ بری|لعل شاھ بري]] جي مشهور مزار کان 5.2 ڪلوميٽر پري ۽ [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] شهر کان 17 ڪلوميٽر پري واقع آهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا آباد مقام]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] 9zkrcalc4d1caxf9y8rdn10pd297pd6 370193 370190 2026-04-05T17:47:17Z Kashif123m 21956 370193 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name='''دل شير بروهي'''|native_name={{lang|en|Dil Sher Brohi}}|settlement_type=[[ڳوٺ]]|map_alt=|map_caption=دل شير بروهي ڳوٺ جيڪب آباد|pushpin_map=Pakistan|pushpin_label_position=<!-- left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_alt=|pushpin_mapsize=|image=Dil Sher Brohi Tree.jpg|image_caption=ڳوٺ دل شير بروهي ۾ وڏي ۾ وڏو وڻ|pushpin_map_caption=دل شير بروهي کي پاڪستان جي اندر ڏسو.|coordinates={{coord|28|02|44|N|68|04|17|E|region:PK_type:city|display=inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name=[[پاڪستان]]|subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]]|subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا|ڊويزن]]|subdivision_type3=[[پاڪستان جا ضلعا|ضلع]]|subdivision_type4=[[تعلقو]]|subdivision_name1=[[سنڌ]]|subdivision_name2=[[لاڙڪاڻو ڊويزن]]|subdivision_name3=[[جيڪب آباد ضلعو]]|subdivision_name4=[[ڳڙهي خيرو تعلقو]]|timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]]|utc_offset1=+5|website=}} '''دل شير بروهي''' (انگریزي : Dil Sher Brohi) هڪ ڳوٺاڻن ۽ وڻن سان ڀريل ڳوٺ آهي جيڪو جيڪب آباد ضلعي، سنڌ، پاڪستان ۾ واقع آهي. هي ڳوٺ حضرت سيد [[لعل شاھ بري]] جي مشهور مزار کان 5.2 ڪلوميٽر پري ۽ [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] شهر کان 17 ڪلوميٽر پري واقع آهي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا آباد مقام]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] 70jvtwauaqo64tqr33cmjh3xkcuwtuk 370202 370193 2026-04-05T17:54:51Z Kashif123m 21956 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9692998|دل شیر بروہی]]" مان ڀاڱي "مسجد" جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 370202 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name='''دل شير بروهي'''|native_name={{lang|en|Dil Sher Brohi}}|settlement_type=[[ڳوٺ]]|map_alt=|map_caption=دل شير بروهي ڳوٺ جيڪب آباد|pushpin_map=Pakistan|pushpin_label_position=<!-- left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_alt=|pushpin_mapsize=|image=Dil Sher Brohi Tree.jpg|image_caption=ڳوٺ دل شير بروهي ۾ وڏي ۾ وڏو وڻ|pushpin_map_caption=دل شير بروهي کي پاڪستان جي اندر ڏسو.|coordinates={{coord|28|02|44|N|68|04|17|E|region:PK_type:city|display=inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name=[[پاڪستان]]|subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]]|subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا|ڊويزن]]|subdivision_type3=[[پاڪستان جا ضلعا|ضلع]]|subdivision_type4=[[تعلقو]]|subdivision_name1=[[سنڌ]]|subdivision_name2=[[لاڙڪاڻو ڊويزن]]|subdivision_name3=[[جيڪب آباد ضلعو]]|subdivision_name4=[[ڳڙهي خيرو تعلقو]]|timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]]|utc_offset1=+5|website=}} '''دل شير بروهي''' (انگریزي : Dil Sher Brohi) هڪ ڳوٺاڻن ۽ وڻن سان ڀريل ڳوٺ آهي جيڪو جيڪب آباد ضلعي، سنڌ، پاڪستان ۾ واقع آهي. هي ڳوٺ حضرت سيد [[لعل شاھ بري]] جي مشهور مزار کان 5.2 ڪلوميٽر پري ۽ [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] شهر کان 17 ڪلوميٽر پري واقع آهي. == مسجد == هن ڳوٺ ۾ هڪ سني مسجد آهي جيڪا حنفي فڪر جي پيروي ڪري ٿي. مسجد جو نالو '''جامع مسجد غوثيه دل شير بروهي''' آهي. ھن مسجد ۾ ڏينهن ۾ پنج ڀيرا جماعت سان نماز ادا ڪئي ويندي آهي ۽ جمعي جي نماز 1:45 وڳي منجهند ادا ڪئي ويندي آهي == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا آباد مقام]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] bdf8wwffeq1dxaqggj70o9ylh5fp5al 370208 370202 2026-04-05T18:01:49Z Kashif123m 21956 صفحي "[[:ur:Special:Redirect/revision/9692998|دل شیر بروہی]]" مان ڀاڱي "تعلیم" جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 370208 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|official_name='''دل شير بروهي'''|native_name={{lang|en|Dil Sher Brohi}}|settlement_type=[[ڳوٺ]]|map_alt=|map_caption=دل شير بروهي ڳوٺ جيڪب آباد|pushpin_map=Pakistan|pushpin_label_position=<!-- left, right, top, bottom, none -->|pushpin_map_alt=|pushpin_mapsize=|image=Dil Sher Brohi Tree.jpg|image_caption=ڳوٺ دل شير بروهي ۾ وڏي ۾ وڏو وڻ|pushpin_map_caption=دل شير بروهي کي پاڪستان جي اندر ڏسو.|coordinates={{coord|28|02|44|N|68|04|17|E|region:PK_type:city|display=inline}}|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name=[[پاڪستان]]|subdivision_type1=[[پاڪستان جي انتظامي ورھاست|صوبو]]|subdivision_type2=[[پاڪستان جا ضلعا|ڊويزن]]|subdivision_type3=[[پاڪستان جا ضلعا|ضلع]]|subdivision_type4=[[تعلقو]]|subdivision_name1=[[سنڌ]]|subdivision_name2=[[لاڙڪاڻو ڊويزن]]|subdivision_name3=[[جيڪب آباد ضلعو]]|subdivision_name4=[[ڳڙهي خيرو تعلقو]]|timezone1=[[پاڪستان جو معياري وقت]]|utc_offset1=+5|website=}} '''دل شير بروهي''' (انگریزي : Dil Sher Brohi) هڪ ڳوٺاڻن ۽ وڻن سان ڀريل ڳوٺ آهي جيڪو جيڪب آباد ضلعي، سنڌ، پاڪستان ۾ واقع آهي. هي ڳوٺ حضرت سيد [[لعل شاھ بري]] جي مشهور مزار کان 5.2 ڪلوميٽر پري ۽ [[ڳڙهي خيرو تعلقو|ڳڙهي خيرو]] شهر کان 17 ڪلوميٽر پري واقع آهي. == مسجد == هن ڳوٺ ۾ هڪ سني مسجد آهي جيڪا حنفي فڪر جي پيروي ڪري ٿي. مسجد جو نالو '''جامع مسجد غوثيه دل شير بروهي''' آهي. ھن مسجد ۾ ڏينهن ۾ پنج ڀيرا جماعت سان نماز ادا ڪئي ويندي آهي ۽ جمعي جي نماز 1:45 وڳي منجهند ادا ڪئي ويندي آهي == تعليم == هن ڳوٺ ۾ هڪ سرڪاري اسڪول آهي، جنهن جو نالو گورنمينٽ بوائز پرائمري اسڪول لنڊ مغيري ايٽ دل شير بروهي آھي. == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا آباد مقام]] [[زمرو:سنڌ جا ڳوٺ]] hcdrd9d7bvl91t1j8fn5gxmwt2ckfbd 0 94405 370222 369363 2026-04-06T03:57:16Z Ibne maryam 17680 370222 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} {{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }} [[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ "آئيڊياز 2000" نمائش دوران]] [[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ميزائل|عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]] هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ==ٻيون ميزائلن جو فهرستون== ميزائلن جا قسم: * '''روايتي گائيڊڊ ميزائل''' ** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل ** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل ** تابڪاري مخالف ميزائل ** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل ** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل ** اينٽي شپ ميزائل ** آبدوز شڪن ميزائل ** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل ** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل ** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل ** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل. ** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. ** وائر گائيڊڊ ميزائل * ڪروز ميزائل ** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل ** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل ** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل * بيلسٽڪ ميزائل ** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل ** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل ** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM) ** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل ** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل {{Multiple image | total_width=250 | header={{large|ميزائل}} | perrow=2/2/2 | image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg | image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg | image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg | image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg | image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg | image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG | footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}} ==نالي وار ميزائلن جون فهرستون== # پڪگڪسونگ-1 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-2 ميزائل {{پرچم|اتر ڪوريا}} # پڪگڪسونگ-3 {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # [[پڪگڪسونگ-4 ميزائل]] {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-5 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-6 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پل وهاسل-3-31 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # [[سجيل ميزائل]] # خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}} # شهاب-1 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-2 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-3 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-3D ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-4 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-5 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}} # شهاب-6 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}} # قيام 1 (مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ايران}} # اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # ترشول مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # شوريا ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # [[غوري ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # [[عنزه ميزائل|عنزا ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # تيمور ٻين البر اعظمي بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # ٽيپو ميزائل (IRBM) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-I ميزائل (ايم آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-II (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-III (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''حرب ميزائل'''</small> - <small>_{'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''}</small> <small>{{پرچم|پاڪستان}}</small> # [[بابر ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''برق ميزائل'''</small> <small>_{ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل}</small> <small>'''{{پرچم|پاڪستان}}'''</small> # بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''[[ابدالي-I ميزائل]]'''</small> <small>_{'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''}</small> {{پرچم|پاڪستان}} # حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}} # [[زرڪون ميزائل]] {{پرچم|ترڪي}} # سپير ميزائل (SAM) {{پرچم|ترڪي}} # AAM-3 <small>جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # AAM-4 <small>جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # AAM-5 <small>جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # [[فينگ ڊونگ ميزائل]] {{پرچم|چين}} # يون فينگ ميزائل {{پرچم|چين}} # ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}} # وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}} # شويت (خلائي لانچر) روس # شڪوال (وي اي-111) روس # ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}} # رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}} # بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}} # بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}} # وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}} # مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}} # سيميورڪا (آر-7 سيميورڪا جو مشهور نالو) # سرب (ايس ايس-اين-5) (آر-21 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # سرب (ايس ايس-اين-6) (آر-27 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ڪوائل ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # <small>'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''</small> {{پرچم|آمريڪا}} # شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}} # عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) # حتف-I سيريز ميزائل (BRBM) # نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) # ابدالي ميزائل (SRBM) # غزنوي ميزائل (SRBM) # شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) # غوري-I ميزائل (MRBM) # غوري-II ميزائل (MRBM) # ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل # شاهين-II ميزائل (MRBM) # شاهين-III ميزائل (MRBM) # حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM # بابر سيريز (حتف VII) # بابر 1 - LACM # بابر 1A - LACM # بابر 1B - LACM # بابر 2 - LACM # بابر 3 - SLCM/LACM # رعد (حتف-VIII) – ALCM # رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM # برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل # ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس) # وِمپيل K-13 # ڪليننگراڊ K-8 AA-4 # رڊوگا K-9 AA-5 # بِسپوات آر-4 AA-6 # بِسپوات آر-40 AA-7 # وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ # مولنيا آر-60 AA-9 آموس # وِمپيل آر-33 AA-10 الامو # وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر # ويمپيل آر-73 # ويمپيل آر-77 # ويمپيل آر-37 # AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-N-4 اوريول (آمريڪي) # ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل) # ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل) # ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي) # بلپ اپ AGM-22 # هائونڊ ڊاگ AGM-45 # شرائڪ AGM-48 # اسڪائي بولٽ AGM-53 # ڪانڊور AGM-62 # هارنيٽ AGM-65 # ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 # فالڪن AGM-7 # بلو آئي AGM-80 # وائپر AGM-83 # بلڊاگ AGM-84 # هارپون ميزائل # پرهار (ڀارت) # پرٿوي (ڀارت) # پرٿوي II (ڀارت) # پرٿوي III (ڀارت) # پائي پٿون # پائيولجي-1-2 # پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو) # ٿنڊر برڊ (برطانوي فوج جي استعمال لاءِ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل، انگريزي اليڪٽرڪ پاران تيار ڪيل) # TLVS (PAC-3 MSE، IRIS-T SL ميزائل) (جرمن-آمريڪي) زمين تي ٻڌل SHORAD/MRAD سسٽم # TR-1 ٽيمپ ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل (روس؛ سرد جنگ) (SS-12 / SS-22 اسڪيل بورڊ) # قسام راڪيٽ فلسطين # شيسٽر (ايس ايس-3) (آر-5 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) ڀاءُ (ايس ايس-2) (آر-2 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس # سڪل (ايس ايس-25) (نيٽو رپورٽنگ نالو RT-2PM ٽوپول) روس # سلڪ ورم سبسونڪ ڪروز ميزائل سنر (SS-16) (RT-21 ٽيمپ 2S لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس # اسڪين (SS-5) (R-14 چوسووايا لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس ===الف=== *A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system *A3SM (MICA missile) SLAM *[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]] *[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]] *[[Aggregate 3|A-3]] *[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]] *[[V-2 rocket|A-4]] *[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]] *[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]]) *[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]]) *[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]]) *[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]]) *[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]]) *[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]]) *[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]]) *[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]]) *[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]]) *[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]]) *[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]]) *[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]]) *[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]]) *[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile) *[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile) *[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile) *[[AAM-N-4 Oriole]] *[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]] *[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]]) *[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]]) *[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]]) *[[A-Darter]] *[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American) *[[ADM-20 Quail]] *[[ADM-141 TALD]] *[[ADM-160 MALD]] *[[AGM-12 Bullpup]] *[[AGM-22]] *[[AGM-28 Hound Dog]] *[[AGM-45 Shrike]] *[[AGM-48 Skybolt]] *[[AGM-53 Condor]] *[[AGM-62 Walleye]] *[[AGM-63]] *[[AGM-64 Hornet]] *[[AGM-65 Maverick]] *[[AGM-69 SRAM]] *[[AGM-76 Falcon]] *[[AGM-78 Standard ARM]] *[[AGM-79 Blue Eye]] *[[AGM-80 Viper]] *[[AGM-83 Bulldog]] *[[AGM-84 Harpoon]] *[[AGM-84E SLAM]] *[[AGM-84H/K SLAM-ER]] *[[AGM-86 ALCM]] *[[AGM-87 Focus]] *[[AGM-88 HARM]] *[[AGM-112]] *[[AGM-114 Hellfire]] *[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence & Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal) *[[AGM-122 Sidearm]] *[[AGM-123 Skipper]] *[[AGM-124 Wasp]] *[[AGM-129 ACM]] *[[AGM-130]] *[[AGM-131 SRAM II]] *[[AGM-136 Tacit Rainbow]] *[[AGM-137 TSSAM]] *[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles *[[AGM-153]] *[[AGM-154 JSOW]] *[[AGM-158 JASSM]] *[[AGM-159 JASSM]] *[[AGM-169 Joint Common Missile]] *[[AGM-179 JAGM]] *[[AGM-183A ARRW]]<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &#124; Latest defence and security news}}</ref> *[[Agni-I]] (India) *[[Agni-II]] (India) *[[Agni-III]] (India) *[[Agni-IV]] (India) *[[Agni-V]] (India) *[[Agni-VI]] (India) *[[Agni-P]] (India) *[[AIM-4 Falcon]] *[[AIM-7 Sparrow]] *[[AIM-9 Sidewinder]] *[[AIM-26 Falcon]] *[[AIM-47 Falcon]] *[[AIM-54 Phoenix]] *[[AIM-68 Big Q]] *[[AIM-82]] *[[AIM-97 Seekbat]] *[[AIM-95 Agile]] *[[AIM-120 AMRAAM]] *[[AIM-132 ASRAAM]] *[[AIM-152 AAAM]] *[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]] *[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP) *[[Akash missile#|Akash]] (India) *[[Akash-NG]] *[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for "Scorpion") *[[ALARM]] *[[ALAS (missile)|ALAS]] *[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]] *[[Al-Samoud 2]] *[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British) *[[Anza (missile)|Anza]] *[[MBDA Apache|Apache]] *[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic) *[[AS-25K]] (anti-ship) *[[AS-20]] *[[AS-30]] *[[AS.34 Kormoran]] *[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile) *[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile) *[[ASM-135 ASAT]] *[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]] *[[Aspide]] *[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]]) *ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system *ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system *ASRAD-2 land-based VSHORAD system *[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system *ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system *[[Aster (missile family)|Aster]] *[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN) *[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile) *[[AT-1K Raybolt]] *[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system *[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile) *[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile) *[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile) *[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile) *[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System) *[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile) *[[AUM-N-2 Petrel]] *[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile) ===B=== *[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile) *[[BAC Vigilant]] *[[Bofors Bantam|Bantam]] *[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel) *[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India) *[[BGM-34 Firebee]] *[[BGM-71 TOW]] *[[BGM-75 AICBM]] *[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]] *[[BGM-110]] *[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile) *[[Black Arrow]] (United Kingdom) *[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]] UK Surface-to-air *Blowfish submarine mast VSHORAD system *[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]] UK Man portable Surface-to-air *[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom) *[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom) *[[Bofors Bantam]] *[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile) *[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile) *[[Brakemine]] UK WWII project *[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom) ===C=== *[[C-602]] *[[C-701]] *[[C-802]] *[[CA-94]] *[[CA-95]] *[[CGM-16 Atlas]] *[[CGM-121B Seek Spinner]] *[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[CIM-10 Bomarc]] *[[Roketsan Cirit]] (Turkey) *[[Cobra (missile)|Cobra]] *[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss) *[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss) *[[Condor missile|Condor]] (Argentina) *[[Crotale (missile)|Crotale]] (France) ===D=== *[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile) *[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]] *[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1) *[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2) *[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]]) *[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]]) *[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]]) *[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]]) *[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) *[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]]) *[[Dongfeng 16]] (DF-16) *[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]]) *[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]]) *[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]]) *[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]]) *[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile) ===E=== *[[EGBU-15]] *[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant) *[[Emad (missile)|Emad]] *Enforcer *[[ENTAC]] (France) *[[Enzian missile|Enzian]] *[[Eryx (missile)|Eryx]] (France) *[[Euromissile HOT]] anti-armour missile *[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli) *[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]]) ===F=== *[[Fateh-110]] *[[Fireflash]] *[[Firestreak]] *[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]] *[[FGM-148 Javelin]] *[[FGM-172 SRAW]] *[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]] *[[FIM-43 Redeye]] *[[FIM-92 Stinger]] *[[FROG-7]] ===G=== *[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant) *[[GAF Malkara]] *[[GAM-87 Skybolt]] *[[Ghauri-I]] (Pakistani) *[[Ghauri-II]] (Pakistani) *[[Ghauri-III]] *[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag) *[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06"N, 33° 4'0.02"E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10). *[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949. *[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment. *[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres *[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14). *[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres. *[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile) *[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile) *[[Green Cheese (missile)]] *[[Green Flash (missile)]] *[[AGM-176 Griffin]] *[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']] *[[PZR Grom|PZR ''Grom'']] ===H=== *[[Hadès (missile)|Hadès]] *[[Harpoon (missile)|Harpoon]] *[[Hatf-I]] *[[Hatf-IA]] *[[Hatf-IB]] *[[Hatf-VA]] *[[Hatf-VIII]] *[[Hatf-VIII (Ra'ad)]] *[[HGM-16 Atlas]] *[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM) *[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM) *[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM) *[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM *[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM *[[HN-5|Hongying-5]] SAM *[[Hongqi-7]] SAM *[[Hongqi-9]] SAM *[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM *[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM *[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM *[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM *[[Hongqi-61]] SAM *[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile) *[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]] *[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship) *[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship) *[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2) *[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile) *[[Hyunmoo]] *[[Hwasal-1]] *[[Hwasal-2]] *[[Hwasong-5]] *[[Hwasong-6]] *[[Hwasong-7]] *[[Hwasong-8]] *[[Hwasong-9]] *[[Hwasong-10]] *[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02) *[[Hwasong-11A]] (KN-23) *[[Hwasong-11B]] (KN-24) *[[Hwasong-11C]] *[[Hwasong-11D]] *[[Hwasong-11E]] *[[Hwasong-11S]] *[[Hwasong-12]] *''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed) *[[Hwasong-12B]] *[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]]) *[[Hwasong-14]] *[[Hwasong-15]] *''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed) *[[Hwasong-16B]] *[[Hwasong-17]] *[[Hwasong-18]] *[[Hwasong-19]] *[[Hwasong-20]] ===I=== *[[IDAS (missile)|IDAS]] *[[ZT3 Ingwe|Ingwe]] *[[IRIS-T]] *[[9K720 Iskander|Iskander-M]] ===J=== *[[J-Missile]] *[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile) *[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile) *[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic) *[[JL-1]] *[[JL-2]] *[[JL-3]] ===K=== *[[K-10S]] *[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India) *[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India) *[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India) *[[Kalibr (missile family)|Kalibr]] *[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali) *[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab) *[[KAN Little Joe]] *[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl) *[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll) *[[Kaishan-1]] SAM *[[Kh-15]] *[[Kh-20]] *[[Kh-22]] *[[Kh-23 Grom|Kh-23]] *[[Kh-25]] *[[Kh-28]] *[[Kh-29]] *[[Kh-31]] *[[Kh-32]] *[[Kh-35]] *[[Kh-38]] *[[Kh-45]] *[[Kh-47M2 Kinzhal]] *[[Kh-55]] *[[Kh-58]] *[[Kh-59]] *[[Kh-80]] *[[Kh-90]] *[[Kh-101]] *[[Khalij Fars]] [[ASBM]] *[[KS-1 Komet|KS-1]] *[[KSR-5]] *[[Kumsong-3]] ===L=== *[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile) *[[LEM-70 Minuteman ERCS]] *[[LFK NG]] *[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]] *[[LGM-25C Titan II]] *[[LGM-30 Minuteman]] **[[Minuteman I]] **[[Minuteman II]] **[[Minuteman III]] *[[LGM-35 Sentinel]] *[[LGM-118 Peacekeeper]] *[[Lieying-60]] SAM *[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]] *[[LIM-99]] *[[LIM-100]] *[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air) *[[Long March cruise missile]] ===M=== *[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile *[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France) *[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France) *[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France) *[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France) *[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France) *[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]]) *[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile) *[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British) *[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss) *[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles) *[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina) *[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina) *[[Cobra (missile)|MBB Cobra]] *[[MBDA Apache]] *[[MBDA AS-30]] *[[MBDA Aster]] *[[MBDA Exocet]] *[[MBDA Meteor]] *[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]] *[[MGM-1 Matador]] *[[MGM-5 Corporal]] *[[MGM-13 Mace]] *[[MGM-18 Lacrosse]] *[[MGM-21]] *[[MGM-29 Sergeant]] *[[MGM-31 Pershing]] *[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]] *[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]] *[[MGM-52 Lance]] *[[MGM-140 ATACMS]] *[[MGM-134 Midgetman]] *[[MGM-157 EFOGM]] *[[MGM-164 ATACMS II]] *[[MGM-166 LOSAT]] *[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]] *[[MGR-1 Honest John]] * MHT/MLP *[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]]) *[[MILAN]] *[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]] *[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]] *[[MIM-23 Hawk]] *[[MIM-46 Mauler]] *[[MIM-72 Chaparral]] *[[MIM-104 Patriot]] *[[MIM-115 Roland]] *[[MIM-146 ADATS]] *[[Miniature Hit-to-Kill Missile]] *[[MISTRAL]] *[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank) *MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore) *[[Mokopa]] *[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss) *[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker) * MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]] ===N=== *[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile) *[[Nirbhay]] (India) *[[Naval Strike Missile]] (NSM) *[[Neptune (cruise missile)|Neptune]] *[[Project Nike|Nike]] *[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France) *[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France) *[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France) *[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France) *[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France) *[[Nulka]] (Australia) ===O=== * [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab) * [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider) * [[Otomat]] ===P=== *[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber) *[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx) *[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren) *[[P-270 Moskit]] *[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox) *[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck) *[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile) *[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system *[[Padasuri-6]] *[[Prithvi Air Defence|PAD]] *[[Trigat|PARS 3 LR]] *[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119) *[[Pershing II|Pershing II Weapon System]] *[[PL-9]] SAM (PenLung) *[[PL-10]] (PenLung) *[[Polyphem missile|Polyphem]] *[[PGM-11 Redstone]] *[[PGM-17 Thor]] *[[PGM-19 Jupiter]] *[[Pluton (missile)|Pluton]] *[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system *[[Pongae-5]] (KN-06) *[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well) *[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India) *[[Prithvi missile|Prithvi]] (India) *[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India) *[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India) *[[Pukguksong-1]] *[[Pukguksong-2]] *[[Pukguksong-3]] *[[Pukguksong-4]] *[[Pukguksong-5]] *''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed) *[[Pulhwasal-3-31]] *[[Pye Python]] *[[Pyoljji-1-2]] *[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]]) ===Q=== *[[Qassam rocket]] *[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran) *[[QRSAM]] quick reaction SAM (India) *[[QW-1]] SAM *[[QW-2]] SAM ===R=== * [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner) * [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling) * [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash) * [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster) * [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood) * [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin) * [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud) * [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal) * [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark) * [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean) * [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War) * [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler) * [[R-17E]], variant of Russian Scud B * [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb) *[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex) * [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin) *[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo) *[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb) *[[R-29 Vysota]] *[[R-29RM Shtil]] *[[R-29RMU Sineva]] *[[R-29RMU2 Layner]] *[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos) * [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan) *[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon) *[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid) * [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) *[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid) *[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer) *[[R-77]] (AA-12 Adder) * [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud) *[[R550 Magic]] * [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon * [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon * [[RAAD (anti-tank guided missile)]] *[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile) *[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile) *[[RBS-15]] *[[RBS-23]] *[[RBS-70]] *[[RBS-77]] *[[RBS-90]] *[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]] Air-to-air *[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]] *[[RGM-15 Regulus II]] *[[RGM-59 Taurus]] *[[RGM-165 LASM]] *[[RIM-2 Terrier]] *[[RIM-7 Sea Sparrow]] *[[RIM-8 Talos]] *[[RIM-24 Tartar]] *[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]] *[[RIM-55 Typhon MR]] *[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]] *[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]] *[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]] *[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]] *[[RIM-85]] *[[RIM-101]] *[[RIM-113]] *[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]] *[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]] *[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]] *[[RIM-162 ESSM]] *[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile * [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}</ref> *[[RSA (missile)|RSA]] *[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile *[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM *[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM & SLV *[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM & SLV *RSC-54 *RSC-56 *[[RSC-57]] *[[RSD 58|RSC/RSD 58]] *[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber) *[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]] *[[RSM-56 Bulava]] *[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) *[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage) *[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle) *[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B) *[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp) *[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge) *[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner) *[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel) *[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) *[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM *[[RUM-139 VL-Asroc]] *[[Asroc|RUR-5 Asroc]] ===S=== *[[SSBS S1|S1 IRBM]] *[[S2 (missile)|S2 IRBM]] *[[S3 (missile)|S3 IRBM]] *[[S-300 missile system|S-300]] *[[S-300VM missile system|S-300VM]] *[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]] *[[S-400 missile system|S-400 Triumf]] *[[S-500 missile system|S-500]] *[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]]) *[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]]) *[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]]) *[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]]) *[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]]) *[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]]) *[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]]) *[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]]) *[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]]) *[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]]) *[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]]) *[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]]) *[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]]) *[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]]) *[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]]) *[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]]) *[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]]) *[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]]) *[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]]) *[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]]) *[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]]) *[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]]) *[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]]) *[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]]) *[[Samid]] *[[Saegheh]] *[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]]) *[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system *[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]]) *[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]]) *[[Sapsan (missile system)|Sapsan]] *[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]]) *[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]]) *[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]]) *[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]]) *[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]]) *[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British) *[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]]) *[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development) *[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]]) *[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]]) *[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family) *[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]]) *[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile) *[[Sea Cat missile|Sea Cat]] *[[Sea Dart missile|Sea Dart]] *[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]] *[[Sea Skua]] *[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile) *[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile) *[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British) *[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system *[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile) *[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]]) *[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]]) *[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]]) *[[Shahab-1]] *[[Shahab-2]] *[[Shahab-3]] *[[Shahab-3D]] *[[Shahab-4]] *[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project) *[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project) *[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM) *[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM) *[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM) *[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher) *[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]]) *[[Shaurya missile|Shaurya]] (India) *[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]]) *[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]]) *[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]]) *[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile *[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[SİPER]] (Turkish SAM) *[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM) *[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM) *[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM) *[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM) *[[Sky Spear]] (Short range SSBM) *[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air) *[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air) *[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]] *[[SLAM-ER]] *[[SM-62 Snark]] *[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile) *[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile) *[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile) *[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM *[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]]) *[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank) *[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM *[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]]) *[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]]) *[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]]) *[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]]) *[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]]) *[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]]) *[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]]) *[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]]) *[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]]) *[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]]) *[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]]) *[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]]) *[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]]) *[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]]) *[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]]) *[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]]) *[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]]) *[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]]) *[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions) *[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]]) *[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]]) *[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]]) *[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]]) *[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant) *[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]]) *[[SS-1000]] (Brazil, retired) *[[SSM-N-2 Triton]] (never built) *[[SS-N-2]] Styx *[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]]) *[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]]) *[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]]) *[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]]) *[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]]) *[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]]) *[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]]) *[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]]) *[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]]) *[[SS-N-22]] Sunburn *[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]]) *[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]]) *[[SS.10]] surface-to-surface missile (France) *[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France) *[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France) *[[SSM-A-23 Dart]] *[[Standoff Land Attack Missile]] *[[Starstreak]] *[[Storm Shadow]] *[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin) *[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail) *[[Super 530]] *[[Swingfire]] ===T=== *[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM) *[[KEPD 350|Taurus]] *[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]] *[[Terne ASW]] *[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]]) *[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric) *[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM) *TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system *Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]]) *[[TOROS missile|TOROS]] *[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard) *[[Trigat]] *[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile) ===U=== *[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]] *[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]] *[[UGM-89 Perseus]] *[[UGM-96 Trident I]] *[[UGM-133 Trident II]] *[[Umkhonto missile|Umkhonto]] *[[UMTAS]] * [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego) * [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]]) * [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto) * [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag) *[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]] *[[UUM-125 Sea Lance]] ===V=== *[[V-1 (flying bomb)|V-1]] *[[V-2 rocket|V-2]] *[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]] *[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]]) *[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]] ===W=== *[[Wasserfall missile|Wasserfall]] *[[Wan Chien]] ===X=== *[[X-4 missile|X-4]] ===Y=== *[[YJ-6]] *[[YJ-7]] *[[YJ-8]] *[[YJ-12]] *[[YJ-15]] *[[YJ-17]] *[[YJ-18]] *[[YJ-19]] *[[YJ-20]] *[[YJ-21]] *[[YJ-22]] *[[YJ-62]] *[[YJ-82]] *[[YJ-83]] *[[YJ-91]] *[[Yun Feng]] ===Z=== * [[3M22 Zircon|Zircon]] ==پڻ ڏسو== * جنگي هٿيارن جي فهرست * ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست * آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست * راڪيٽ جهازن جي فهرست * فوجي راڪيٽن جي فهرست * انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل * پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست * [[Lists of weapons]] * [[List of missiles by country]] * [[List of active missiles of the United States military]] * [[List of orbital launch systems]] * [[List of rocket aircraft]] * [[List of sounding rockets]] * [[List of military rockets]] * [[List of upper stages]] * {{slink|List of artillery#Rockets}} * [[Model rocket]] * [[Intercontinental ballistic missile]] * [[Expendable launch system]] * [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles) ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World] * [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }} * [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's "Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems"; ill. by Hitoshi Kitamura * [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch ** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters] {{Navboxes |state = collapsed |title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست |list1 = {{چين جا ميزائل|state=collapsed}} {{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}} {{ايران جا ميزائل|state=collapsed}} {{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}} {{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}} {{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}} {{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}} {{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}} {{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}} }} {{DEFAULTSORT:Missiles}} [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:جنگي هٿيار]] [[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] [[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]] t1uxoait226bkrpcy7emr2hujniaz3m 370223 370222 2026-04-06T04:02:25Z Ibne maryam 17680 370223 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} {{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }} [[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ "آئيڊياز 2000" نمائش دوران]] [[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ميزائل|عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]] هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ==ٻيون ميزائلن جو فهرستون== ميزائلن جا قسم: * '''روايتي گائيڊڊ ميزائل''' ** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل ** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل ** تابڪاري مخالف ميزائل ** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل ** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل ** اينٽي شپ ميزائل ** آبدوز شڪن ميزائل ** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل ** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل ** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل ** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل. ** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. ** وائر گائيڊڊ ميزائل * ڪروز ميزائل ** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل ** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل ** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل * بيلسٽڪ ميزائل ** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل ** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل ** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM) ** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل ** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل {{Multiple image | total_width=250 | header={{large|ميزائل}} | perrow=2/2/2 | image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg | image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg | image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg | image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg | image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg | image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG | footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}} ==نالي وار ميزائلن جون فهرستون== # پڪگڪسونگ-1 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-2 ميزائل {{پرچم|اتر ڪوريا}} # پڪگڪسونگ-3 {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # [[پڪگڪسونگ-4 ميزائل]] {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-5 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-6 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پل وهاسل-3-31 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # [[سجيل ميزائل]] # خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}} # شهاب-1 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-2 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-3 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-3D ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-4 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-5 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}} # شهاب-6 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}} # قيام 1 (مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ايران}} # اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # ترشول مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # شوريا ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # [[غوري ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # [[عنزه ميزائل|عنزا ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # تيمور ٻين البر اعظمي بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # ٽيپو ميزائل (IRBM) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-I ميزائل (ايم آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-II (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-III (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''حرب ميزائل'''</small> - <small>_{'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''}</small> <small>{{پرچم|پاڪستان}}</small> # [[بابر ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''برق ميزائل'''</small> <small>_{ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل}</small> <small>'''{{پرچم|پاڪستان}}'''</small> # بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''[[ابدالي-I ميزائل]]'''</small> <small>_{'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''}</small> {{پرچم|پاڪستان}} # حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}} # [[زرڪون ميزائل]] {{پرچم|ترڪي}} # سپير ميزائل (SAM) {{پرچم|ترڪي}} # AAM-3 <small>جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # AAM-4 <small>جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # AAM-5 <small>جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # [[فينگ ڊونگ ميزائل]] {{پرچم|چين}} # [[ڊونگ فينگ ميزائل]] {{پرچم|چين}} # [[زرڪون ميزائل]]، روس # ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}} # وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}} # شويت (خلائي لانچر) روس # شڪوال (وي اي-111) روس # ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}} # رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}} # بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}} # بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}} # وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}} # مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}} # سيميورڪا (آر-7 سيميورڪا جو مشهور نالو) # سرب (ايس ايس-اين-5) (آر-21 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # سرب (ايس ايس-اين-6) (آر-27 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # [[قسام راڪيٽ]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] # ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ڪوائل ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # <small>'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''</small> {{پرچم|آمريڪا}} # شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}} # عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) # حتف-I سيريز ميزائل (BRBM) # نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) # ابدالي ميزائل (SRBM) # غزنوي ميزائل (SRBM) # شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) # غوري-I ميزائل (MRBM) # غوري-II ميزائل (MRBM) # ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل # شاهين-II ميزائل (MRBM) # شاهين-III ميزائل (MRBM) # حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM # بابر سيريز (حتف VII) # بابر 1 - LACM # بابر 1A - LACM # بابر 1B - LACM # بابر 2 - LACM # بابر 3 - SLCM/LACM # رعد (حتف-VIII) – ALCM # رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM # برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل # ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس) # وِمپيل K-13 # ڪليننگراڊ K-8 AA-4 # رڊوگا K-9 AA-5 # بِسپوات آر-4 AA-6 # بِسپوات آر-40 AA-7 # وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ # مولنيا آر-60 AA-9 آموس # وِمپيل آر-33 AA-10 الامو # وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر # ويمپيل آر-73 # ويمپيل آر-77 # ويمپيل آر-37 # AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-N-4 اوريول (آمريڪي) # ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل) # ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل) # ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي) # بلپ اپ AGM-22 # هائونڊ ڊاگ AGM-45 # شرائڪ AGM-48 # اسڪائي بولٽ AGM-53 # ڪانڊور AGM-62 # هارنيٽ AGM-65 # ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 # فالڪن AGM-7 # بلو آئي AGM-80 # وائپر AGM-83 # بلڊاگ AGM-84 # هارپون ميزائل # پرهار (ڀارت) # پرٿوي (ڀارت) # پرٿوي II (ڀارت) # پرٿوي III (ڀارت) # پائي پٿون # پائيولجي-1-2 # پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو) # ٿنڊر برڊ (برطانوي فوج جي استعمال لاءِ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل، انگريزي اليڪٽرڪ پاران تيار ڪيل) # TLVS (PAC-3 MSE، IRIS-T SL ميزائل) (جرمن-آمريڪي) زمين تي ٻڌل SHORAD/MRAD سسٽم # TR-1 ٽيمپ ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل (روس؛ سرد جنگ) (SS-12 / SS-22 اسڪيل بورڊ) # قسام راڪيٽ، فلسطين # شيسٽر (ايس ايس-3) (آر-5 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) ڀاءُ (ايس ايس-2) (آر-2 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس # سڪل (ايس ايس-25) (نيٽو رپورٽنگ نالو RT-2PM ٽوپول) روس # سلڪ ورم سبسونڪ ڪروز ميزائل سنر (SS-16) (RT-21 ٽيمپ 2S لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس # اسڪين (SS-5) (R-14 چوسووايا لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس ===الف=== *A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system *A3SM (MICA missile) SLAM *[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]] *[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]] *[[Aggregate 3|A-3]] *[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]] *[[V-2 rocket|A-4]] *[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]] *[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]]) *[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]]) *[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]]) *[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]]) *[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]]) *[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]]) *[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]]) *[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]]) *[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]]) *[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]]) *[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]]) *[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]]) *[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]]) *[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile) *[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile) *[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile) *[[AAM-N-4 Oriole]] *[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]] *[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]]) *[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]]) *[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]]) *[[A-Darter]] *[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American) *[[ADM-20 Quail]] *[[ADM-141 TALD]] *[[ADM-160 MALD]] *[[AGM-12 Bullpup]] *[[AGM-22]] *[[AGM-28 Hound Dog]] *[[AGM-45 Shrike]] *[[AGM-48 Skybolt]] *[[AGM-53 Condor]] *[[AGM-62 Walleye]] *[[AGM-63]] *[[AGM-64 Hornet]] *[[AGM-65 Maverick]] *[[AGM-69 SRAM]] *[[AGM-76 Falcon]] *[[AGM-78 Standard ARM]] *[[AGM-79 Blue Eye]] *[[AGM-80 Viper]] *[[AGM-83 Bulldog]] *[[AGM-84 Harpoon]] *[[AGM-84E SLAM]] *[[AGM-84H/K SLAM-ER]] *[[AGM-86 ALCM]] *[[AGM-87 Focus]] *[[AGM-88 HARM]] *[[AGM-112]] *[[AGM-114 Hellfire]] *[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence & Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal) *[[AGM-122 Sidearm]] *[[AGM-123 Skipper]] *[[AGM-124 Wasp]] *[[AGM-129 ACM]] *[[AGM-130]] *[[AGM-131 SRAM II]] *[[AGM-136 Tacit Rainbow]] *[[AGM-137 TSSAM]] *[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles *[[AGM-153]] *[[AGM-154 JSOW]] *[[AGM-158 JASSM]] *[[AGM-159 JASSM]] *[[AGM-169 Joint Common Missile]] *[[AGM-179 JAGM]] *[[AGM-183A ARRW]]<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &#124; Latest defence and security news}}</ref> *[[Agni-I]] (India) *[[Agni-II]] (India) *[[Agni-III]] (India) *[[Agni-IV]] (India) *[[Agni-V]] (India) *[[Agni-VI]] (India) *[[Agni-P]] (India) *[[AIM-4 Falcon]] *[[AIM-7 Sparrow]] *[[AIM-9 Sidewinder]] *[[AIM-26 Falcon]] *[[AIM-47 Falcon]] *[[AIM-54 Phoenix]] *[[AIM-68 Big Q]] *[[AIM-82]] *[[AIM-97 Seekbat]] *[[AIM-95 Agile]] *[[AIM-120 AMRAAM]] *[[AIM-132 ASRAAM]] *[[AIM-152 AAAM]] *[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]] *[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP) *[[Akash missile#|Akash]] (India) *[[Akash-NG]] *[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for "Scorpion") *[[ALARM]] *[[ALAS (missile)|ALAS]] *[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]] *[[Al-Samoud 2]] *[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British) *[[Anza (missile)|Anza]] *[[MBDA Apache|Apache]] *[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic) *[[AS-25K]] (anti-ship) *[[AS-20]] *[[AS-30]] *[[AS.34 Kormoran]] *[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile) *[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile) *[[ASM-135 ASAT]] *[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]] *[[Aspide]] *[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]]) *ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system *ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system *ASRAD-2 land-based VSHORAD system *[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system *ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system *[[Aster (missile family)|Aster]] *[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN) *[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile) *[[AT-1K Raybolt]] *[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system *[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile) *[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile) *[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile) *[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile) *[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System) *[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile) *[[AUM-N-2 Petrel]] *[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile) ===B=== *[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile) *[[BAC Vigilant]] *[[Bofors Bantam|Bantam]] *[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel) *[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India) *[[BGM-34 Firebee]] *[[BGM-71 TOW]] *[[BGM-75 AICBM]] *[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]] *[[BGM-110]] *[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile) *[[Black Arrow]] (United Kingdom) *[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]] UK Surface-to-air *Blowfish submarine mast VSHORAD system *[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]] UK Man portable Surface-to-air *[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom) *[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom) *[[Bofors Bantam]] *[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile) *[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile) *[[Brakemine]] UK WWII project *[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom) ===C=== *[[C-602]] *[[C-701]] *[[C-802]] *[[CA-94]] *[[CA-95]] *[[CGM-16 Atlas]] *[[CGM-121B Seek Spinner]] *[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[CIM-10 Bomarc]] *[[Roketsan Cirit]] (Turkey) *[[Cobra (missile)|Cobra]] *[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss) *[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss) *[[Condor missile|Condor]] (Argentina) *[[Crotale (missile)|Crotale]] (France) ===D=== *[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile) *[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]] *[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1) *[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2) *[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]]) *[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]]) *[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]]) *[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]]) *[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) *[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]]) *[[Dongfeng 16]] (DF-16) *[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]]) *[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]]) *[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]]) *[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]]) *[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile) ===E=== *[[EGBU-15]] *[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant) *[[Emad (missile)|Emad]] *Enforcer *[[ENTAC]] (France) *[[Enzian missile|Enzian]] *[[Eryx (missile)|Eryx]] (France) *[[Euromissile HOT]] anti-armour missile *[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli) *[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]]) ===F=== *[[Fateh-110]] *[[Fireflash]] *[[Firestreak]] *[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]] *[[FGM-148 Javelin]] *[[FGM-172 SRAW]] *[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]] *[[FIM-43 Redeye]] *[[FIM-92 Stinger]] *[[FROG-7]] ===G=== *[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant) *[[GAF Malkara]] *[[GAM-87 Skybolt]] *[[Ghauri-I]] (Pakistani) *[[Ghauri-II]] (Pakistani) *[[Ghauri-III]] *[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag) *[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06"N, 33° 4'0.02"E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10). *[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949. *[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment. *[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres *[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14). *[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres. *[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile) *[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile) *[[Green Cheese (missile)]] *[[Green Flash (missile)]] *[[AGM-176 Griffin]] *[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']] *[[PZR Grom|PZR ''Grom'']] ===H=== *[[Hadès (missile)|Hadès]] *[[Harpoon (missile)|Harpoon]] *[[Hatf-I]] *[[Hatf-IA]] *[[Hatf-IB]] *[[Hatf-VA]] *[[Hatf-VIII]] *[[Hatf-VIII (Ra'ad)]] *[[HGM-16 Atlas]] *[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM) *[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM) *[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM) *[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM *[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM *[[HN-5|Hongying-5]] SAM *[[Hongqi-7]] SAM *[[Hongqi-9]] SAM *[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM *[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM *[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM *[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM *[[Hongqi-61]] SAM *[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile) *[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]] *[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship) *[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship) *[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2) *[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile) *[[Hyunmoo]] *[[Hwasal-1]] *[[Hwasal-2]] *[[Hwasong-5]] *[[Hwasong-6]] *[[Hwasong-7]] *[[Hwasong-8]] *[[Hwasong-9]] *[[Hwasong-10]] *[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02) *[[Hwasong-11A]] (KN-23) *[[Hwasong-11B]] (KN-24) *[[Hwasong-11C]] *[[Hwasong-11D]] *[[Hwasong-11E]] *[[Hwasong-11S]] *[[Hwasong-12]] *''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed) *[[Hwasong-12B]] *[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]]) *[[Hwasong-14]] *[[Hwasong-15]] *''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed) *[[Hwasong-16B]] *[[Hwasong-17]] *[[Hwasong-18]] *[[Hwasong-19]] *[[Hwasong-20]] ===I=== *[[IDAS (missile)|IDAS]] *[[ZT3 Ingwe|Ingwe]] *[[IRIS-T]] *[[9K720 Iskander|Iskander-M]] ===J=== *[[J-Missile]] *[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile) *[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile) *[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic) *[[JL-1]] *[[JL-2]] *[[JL-3]] ===K=== *[[K-10S]] *[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India) *[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India) *[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India) *[[Kalibr (missile family)|Kalibr]] *[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali) *[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab) *[[KAN Little Joe]] *[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl) *[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll) *[[Kaishan-1]] SAM *[[Kh-15]] *[[Kh-20]] *[[Kh-22]] *[[Kh-23 Grom|Kh-23]] *[[Kh-25]] *[[Kh-28]] *[[Kh-29]] *[[Kh-31]] *[[Kh-32]] *[[Kh-35]] *[[Kh-38]] *[[Kh-45]] *[[Kh-47M2 Kinzhal]] *[[Kh-55]] *[[Kh-58]] *[[Kh-59]] *[[Kh-80]] *[[Kh-90]] *[[Kh-101]] *[[Khalij Fars]] [[ASBM]] *[[KS-1 Komet|KS-1]] *[[KSR-5]] *[[Kumsong-3]] ===L=== *[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile) *[[LEM-70 Minuteman ERCS]] *[[LFK NG]] *[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]] *[[LGM-25C Titan II]] *[[LGM-30 Minuteman]] **[[Minuteman I]] **[[Minuteman II]] **[[Minuteman III]] *[[LGM-35 Sentinel]] *[[LGM-118 Peacekeeper]] *[[Lieying-60]] SAM *[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]] *[[LIM-99]] *[[LIM-100]] *[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air) *[[Long March cruise missile]] ===M=== *[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile *[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France) *[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France) *[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France) *[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France) *[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France) *[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]]) *[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile) *[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British) *[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss) *[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles) *[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina) *[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina) *[[Cobra (missile)|MBB Cobra]] *[[MBDA Apache]] *[[MBDA AS-30]] *[[MBDA Aster]] *[[MBDA Exocet]] *[[MBDA Meteor]] *[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]] *[[MGM-1 Matador]] *[[MGM-5 Corporal]] *[[MGM-13 Mace]] *[[MGM-18 Lacrosse]] *[[MGM-21]] *[[MGM-29 Sergeant]] *[[MGM-31 Pershing]] *[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]] *[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]] *[[MGM-52 Lance]] *[[MGM-140 ATACMS]] *[[MGM-134 Midgetman]] *[[MGM-157 EFOGM]] *[[MGM-164 ATACMS II]] *[[MGM-166 LOSAT]] *[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]] *[[MGR-1 Honest John]] * MHT/MLP *[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]]) *[[MILAN]] *[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]] *[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]] *[[MIM-23 Hawk]] *[[MIM-46 Mauler]] *[[MIM-72 Chaparral]] *[[MIM-104 Patriot]] *[[MIM-115 Roland]] *[[MIM-146 ADATS]] *[[Miniature Hit-to-Kill Missile]] *[[MISTRAL]] *[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank) *MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore) *[[Mokopa]] *[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss) *[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker) * MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]] ===N=== *[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile) *[[Nirbhay]] (India) *[[Naval Strike Missile]] (NSM) *[[Neptune (cruise missile)|Neptune]] *[[Project Nike|Nike]] *[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France) *[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France) *[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France) *[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France) *[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France) *[[Nulka]] (Australia) ===O=== * [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab) * [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider) * [[Otomat]] ===P=== *[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber) *[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx) *[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren) *[[P-270 Moskit]] *[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox) *[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck) *[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile) *[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system *[[Padasuri-6]] *[[Prithvi Air Defence|PAD]] *[[Trigat|PARS 3 LR]] *[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119) *[[Pershing II|Pershing II Weapon System]] *[[PL-9]] SAM (PenLung) *[[PL-10]] (PenLung) *[[Polyphem missile|Polyphem]] *[[PGM-11 Redstone]] *[[PGM-17 Thor]] *[[PGM-19 Jupiter]] *[[Pluton (missile)|Pluton]] *[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system *[[Pongae-5]] (KN-06) *[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well) *[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India) *[[Prithvi missile|Prithvi]] (India) *[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India) *[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India) *[[Pukguksong-1]] *[[Pukguksong-2]] *[[Pukguksong-3]] *[[Pukguksong-4]] *[[Pukguksong-5]] *''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed) *[[Pulhwasal-3-31]] *[[Pye Python]] *[[Pyoljji-1-2]] *[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]]) ===Q=== *[[Qassam rocket]] *[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran) *[[QRSAM]] quick reaction SAM (India) *[[QW-1]] SAM *[[QW-2]] SAM ===R=== * [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner) * [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling) * [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash) * [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster) * [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood) * [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin) * [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud) * [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal) * [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark) * [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean) * [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War) * [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler) * [[R-17E]], variant of Russian Scud B * [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb) *[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex) * [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin) *[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo) *[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb) *[[R-29 Vysota]] *[[R-29RM Shtil]] *[[R-29RMU Sineva]] *[[R-29RMU2 Layner]] *[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos) * [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan) *[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon) *[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid) * [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) *[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid) *[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer) *[[R-77]] (AA-12 Adder) * [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud) *[[R550 Magic]] * [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon * [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon * [[RAAD (anti-tank guided missile)]] *[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile) *[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile) *[[RBS-15]] *[[RBS-23]] *[[RBS-70]] *[[RBS-77]] *[[RBS-90]] *[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]] Air-to-air *[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]] *[[RGM-15 Regulus II]] *[[RGM-59 Taurus]] *[[RGM-165 LASM]] *[[RIM-2 Terrier]] *[[RIM-7 Sea Sparrow]] *[[RIM-8 Talos]] *[[RIM-24 Tartar]] *[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]] *[[RIM-55 Typhon MR]] *[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]] *[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]] *[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]] *[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]] *[[RIM-85]] *[[RIM-101]] *[[RIM-113]] *[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]] *[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]] *[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]] *[[RIM-162 ESSM]] *[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile * [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}</ref> *[[RSA (missile)|RSA]] *[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile *[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM *[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM & SLV *[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM & SLV *RSC-54 *RSC-56 *[[RSC-57]] *[[RSD 58|RSC/RSD 58]] *[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber) *[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]] *[[RSM-56 Bulava]] *[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) *[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage) *[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle) *[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B) *[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp) *[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge) *[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner) *[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel) *[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) *[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM *[[RUM-139 VL-Asroc]] *[[Asroc|RUR-5 Asroc]] ===S=== *[[SSBS S1|S1 IRBM]] *[[S2 (missile)|S2 IRBM]] *[[S3 (missile)|S3 IRBM]] *[[S-300 missile system|S-300]] *[[S-300VM missile system|S-300VM]] *[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]] *[[S-400 missile system|S-400 Triumf]] *[[S-500 missile system|S-500]] *[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]]) *[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]]) *[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]]) *[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]]) *[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]]) *[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]]) *[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]]) *[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]]) *[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]]) *[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]]) *[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]]) *[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]]) *[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]]) *[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]]) *[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]]) *[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]]) *[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]]) *[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]]) *[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]]) *[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]]) *[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]]) *[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]]) *[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]]) *[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]]) *[[Samid]] *[[Saegheh]] *[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]]) *[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system *[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]]) *[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]]) *[[Sapsan (missile system)|Sapsan]] *[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]]) *[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]]) *[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]]) *[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]]) *[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]]) *[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British) *[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]]) *[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development) *[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]]) *[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]]) *[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family) *[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]]) *[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile) *[[Sea Cat missile|Sea Cat]] *[[Sea Dart missile|Sea Dart]] *[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]] *[[Sea Skua]] *[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile) *[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile) *[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British) *[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system *[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile) *[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]]) *[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]]) *[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]]) *[[Shahab-1]] *[[Shahab-2]] *[[Shahab-3]] *[[Shahab-3D]] *[[Shahab-4]] *[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project) *[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project) *[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM) *[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM) *[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM) *[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher) *[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]]) *[[Shaurya missile|Shaurya]] (India) *[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]]) *[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]]) *[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]]) *[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile *[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[SİPER]] (Turkish SAM) *[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM) *[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM) *[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM) *[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM) *[[Sky Spear]] (Short range SSBM) *[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air) *[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air) *[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]] *[[SLAM-ER]] *[[SM-62 Snark]] *[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile) *[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile) *[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile) *[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM *[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]]) *[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank) *[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM *[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]]) *[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]]) *[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]]) *[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]]) *[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]]) *[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]]) *[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]]) *[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]]) *[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]]) *[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]]) *[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]]) *[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]]) *[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]]) *[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]]) *[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]]) *[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]]) *[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]]) *[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]]) *[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions) *[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]]) *[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]]) *[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]]) *[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]]) *[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant) *[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]]) *[[SS-1000]] (Brazil, retired) *[[SSM-N-2 Triton]] (never built) *[[SS-N-2]] Styx *[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]]) *[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]]) *[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]]) *[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]]) *[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]]) *[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]]) *[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]]) *[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]]) *[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]]) *[[SS-N-22]] Sunburn *[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]]) *[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]]) *[[SS.10]] surface-to-surface missile (France) *[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France) *[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France) *[[SSM-A-23 Dart]] *[[Standoff Land Attack Missile]] *[[Starstreak]] *[[Storm Shadow]] *[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin) *[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail) *[[Super 530]] *[[Swingfire]] ===T=== *[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM) *[[KEPD 350|Taurus]] *[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]] *[[Terne ASW]] *[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]]) *[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric) *[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM) *TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system *Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]]) *[[TOROS missile|TOROS]] *[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard) *[[Trigat]] *[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile) ===U=== *[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]] *[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]] *[[UGM-89 Perseus]] *[[UGM-96 Trident I]] *[[UGM-133 Trident II]] *[[Umkhonto missile|Umkhonto]] *[[UMTAS]] * [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego) * [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]]) * [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto) * [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag) *[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]] *[[UUM-125 Sea Lance]] ===V=== *[[V-1 (flying bomb)|V-1]] *[[V-2 rocket|V-2]] *[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]] *[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]]) *[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]] ===W=== *[[Wasserfall missile|Wasserfall]] *[[Wan Chien]] ===X=== *[[X-4 missile|X-4]] ===Y=== *[[YJ-6]] *[[YJ-7]] *[[YJ-8]] *[[YJ-12]] *[[YJ-15]] *[[YJ-17]] *[[YJ-18]] *[[YJ-19]] *[[YJ-20]] *[[YJ-21]] *[[YJ-22]] *[[YJ-62]] *[[YJ-82]] *[[YJ-83]] *[[YJ-91]] *[[Yun Feng]] ===Z=== * [[3M22 Zircon|Zircon]] ==پڻ ڏسو== * جنگي هٿيارن جي فهرست * ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست * آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست * راڪيٽ جهازن جي فهرست * فوجي راڪيٽن جي فهرست * انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل * پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست * [[Lists of weapons]] * [[List of missiles by country]] * [[List of active missiles of the United States military]] * [[List of orbital launch systems]] * [[List of rocket aircraft]] * [[List of sounding rockets]] * [[List of military rockets]] * [[List of upper stages]] * {{slink|List of artillery#Rockets}} * [[Model rocket]] * [[Intercontinental ballistic missile]] * [[Expendable launch system]] * [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles) ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World] * [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }} * [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's "Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems"; ill. by Hitoshi Kitamura * [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch ** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters] {{Navboxes |state = collapsed |title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست |list1 = {{چين جا ميزائل|state=collapsed}} {{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}} {{ايران جا ميزائل|state=collapsed}} {{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}} {{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}} {{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}} {{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}} {{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}} {{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}} }} {{DEFAULTSORT:Missiles}} [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:جنگي هٿيار]] [[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] [[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]] bbu1akhzuvk8ljrrkkkrjv80l37nyxy 370224 370223 2026-04-06T04:05:14Z Ibne maryam 17680 370224 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} {{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }} [[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ "آئيڊياز 2000" نمائش دوران]] [[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ميزائل|عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]] هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ==ٻيون ميزائلن جو فهرستون== ميزائلن جا قسم: * '''روايتي گائيڊڊ ميزائل''' ** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل ** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل ** تابڪاري مخالف ميزائل ** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل ** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل ** اينٽي شپ ميزائل ** آبدوز شڪن ميزائل ** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل ** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل ** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل ** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل. ** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. ** وائر گائيڊڊ ميزائل * ڪروز ميزائل ** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل ** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل ** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل * بيلسٽڪ ميزائل ** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل ** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل ** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM) ** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل ** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل {{Multiple image | total_width=250 | header={{large|ميزائل}} | perrow=2/2/2 | image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg | image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg | image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg | image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg | image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg | image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG | footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}} ==نالي وار ميزائلن جون فهرستون== # پڪگڪسونگ-1 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-2 ميزائل {{پرچم|اتر ڪوريا}} # پڪگڪسونگ-3 {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # [[پڪگڪسونگ-4 ميزائل]] {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-5 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-6 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پل وهاسل-3-31 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # [[سجيل ميزائل]] {{پرچم|ايران}} # خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}} # شهاب-1 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-2 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-3 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-3D ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-4 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-5 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}} # شهاب-6 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}} # قيام 1 (مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ايران}} # اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # ترشول مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # شوريا ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # [[غوري ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # [[عنزه ميزائل|عنزا ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # تيمور ٻين البر اعظمي بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # ٽيپو ميزائل (IRBM) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-I ميزائل (ايم آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-II (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-III (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''حرب ميزائل'''</small> - <small>_{'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''}</small> <small>{{پرچم|پاڪستان}}</small> # [[بابر ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''برق ميزائل'''</small> <small>_{ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل}</small> <small>'''{{پرچم|پاڪستان}}'''</small> # بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''[[ابدالي-I ميزائل]]'''</small> <small>_{'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''}</small> {{پرچم|پاڪستان}} # حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}} # سپير ميزائل (SAM) {{پرچم|ترڪي}} # AAM-3 <small>جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # AAM-4 <small>جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # AAM-5 <small>جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # [[ڊونگ فينگ ميزائل]] {{پرچم|چين}} # [[ڊونگ فينگ ميزائل]] {{پرچم|چين}} # [[زرڪون ميزائل]]، {{پرچم|روس}} # ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}} # وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}} # شويت (خلائي لانچر) روس # شڪوال (وي اي-111) روس # ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}} # رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}} # بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}} # بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}} # وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}} # مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}} # سيميورڪا (آر-7 سيميورڪا جو مشهور نالو) # سرب (ايس ايس-اين-5) (آر-21 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # سرب (ايس ايس-اين-6) (آر-27 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # [[قسام راڪيٽ]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] # ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ڪوائل ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # <small>'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''</small> {{پرچم|آمريڪا}} # شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}} # عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) # حتف-I سيريز ميزائل (BRBM) # نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) # ابدالي ميزائل (SRBM) # غزنوي ميزائل (SRBM) # شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) # غوري-I ميزائل (MRBM) # غوري-II ميزائل (MRBM) # ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل # شاهين-II ميزائل (MRBM) # شاهين-III ميزائل (MRBM) # حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM # بابر سيريز (حتف VII) # بابر 1 - LACM # بابر 1A - LACM # بابر 1B - LACM # بابر 2 - LACM # بابر 3 - SLCM/LACM # رعد (حتف-VIII) – ALCM # رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM # برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل # ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس) # وِمپيل K-13 # ڪليننگراڊ K-8 AA-4 # رڊوگا K-9 AA-5 # بِسپوات آر-4 AA-6 # بِسپوات آر-40 AA-7 # وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ # مولنيا آر-60 AA-9 آموس # وِمپيل آر-33 AA-10 الامو # وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر # ويمپيل آر-73 # ويمپيل آر-77 # ويمپيل آر-37 # AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-N-4 اوريول (آمريڪي) # ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل) # ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل) # ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي) # بلپ اپ AGM-22 # هائونڊ ڊاگ AGM-45 # شرائڪ AGM-48 # اسڪائي بولٽ AGM-53 # ڪانڊور AGM-62 # هارنيٽ AGM-65 # ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 # فالڪن AGM-7 # بلو آئي AGM-80 # وائپر AGM-83 # بلڊاگ AGM-84 # هارپون ميزائل # پرهار (ڀارت) # پرٿوي (ڀارت) # پرٿوي II (ڀارت) # پرٿوي III (ڀارت) # پائي پٿون # پائيولجي-1-2 # پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو) # ٿنڊر برڊ (برطانوي فوج جي استعمال لاءِ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل، انگريزي اليڪٽرڪ پاران تيار ڪيل) # TLVS (PAC-3 MSE، IRIS-T SL ميزائل) (جرمن-آمريڪي) زمين تي ٻڌل SHORAD/MRAD سسٽم # TR-1 ٽيمپ ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل (روس؛ سرد جنگ) (SS-12 / SS-22 اسڪيل بورڊ) # قسام راڪيٽ، فلسطين # شيسٽر (ايس ايس-3) (آر-5 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) ڀاءُ (ايس ايس-2) (آر-2 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس # سڪل (ايس ايس-25) (نيٽو رپورٽنگ نالو RT-2PM ٽوپول) روس # سلڪ ورم سبسونڪ ڪروز ميزائل سنر (SS-16) (RT-21 ٽيمپ 2S لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس # اسڪين (SS-5) (R-14 چوسووايا لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس ===الف=== *A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system *A3SM (MICA missile) SLAM *[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]] *[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]] *[[Aggregate 3|A-3]] *[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]] *[[V-2 rocket|A-4]] *[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]] *[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]]) *[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]]) *[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]]) *[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]]) *[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]]) *[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]]) *[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]]) *[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]]) *[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]]) *[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]]) *[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]]) *[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]]) *[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]]) *[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile) *[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile) *[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile) *[[AAM-N-4 Oriole]] *[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]] *[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]]) *[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]]) *[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]]) *[[A-Darter]] *[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American) *[[ADM-20 Quail]] *[[ADM-141 TALD]] *[[ADM-160 MALD]] *[[AGM-12 Bullpup]] *[[AGM-22]] *[[AGM-28 Hound Dog]] *[[AGM-45 Shrike]] *[[AGM-48 Skybolt]] *[[AGM-53 Condor]] *[[AGM-62 Walleye]] *[[AGM-63]] *[[AGM-64 Hornet]] *[[AGM-65 Maverick]] *[[AGM-69 SRAM]] *[[AGM-76 Falcon]] *[[AGM-78 Standard ARM]] *[[AGM-79 Blue Eye]] *[[AGM-80 Viper]] *[[AGM-83 Bulldog]] *[[AGM-84 Harpoon]] *[[AGM-84E SLAM]] *[[AGM-84H/K SLAM-ER]] *[[AGM-86 ALCM]] *[[AGM-87 Focus]] *[[AGM-88 HARM]] *[[AGM-112]] *[[AGM-114 Hellfire]] *[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence & Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal) *[[AGM-122 Sidearm]] *[[AGM-123 Skipper]] *[[AGM-124 Wasp]] *[[AGM-129 ACM]] *[[AGM-130]] *[[AGM-131 SRAM II]] *[[AGM-136 Tacit Rainbow]] *[[AGM-137 TSSAM]] *[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles *[[AGM-153]] *[[AGM-154 JSOW]] *[[AGM-158 JASSM]] *[[AGM-159 JASSM]] *[[AGM-169 Joint Common Missile]] *[[AGM-179 JAGM]] *[[AGM-183A ARRW]]<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &#124; Latest defence and security news}}</ref> *[[Agni-I]] (India) *[[Agni-II]] (India) *[[Agni-III]] (India) *[[Agni-IV]] (India) *[[Agni-V]] (India) *[[Agni-VI]] (India) *[[Agni-P]] (India) *[[AIM-4 Falcon]] *[[AIM-7 Sparrow]] *[[AIM-9 Sidewinder]] *[[AIM-26 Falcon]] *[[AIM-47 Falcon]] *[[AIM-54 Phoenix]] *[[AIM-68 Big Q]] *[[AIM-82]] *[[AIM-97 Seekbat]] *[[AIM-95 Agile]] *[[AIM-120 AMRAAM]] *[[AIM-132 ASRAAM]] *[[AIM-152 AAAM]] *[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]] *[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP) *[[Akash missile#|Akash]] (India) *[[Akash-NG]] *[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for "Scorpion") *[[ALARM]] *[[ALAS (missile)|ALAS]] *[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]] *[[Al-Samoud 2]] *[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British) *[[Anza (missile)|Anza]] *[[MBDA Apache|Apache]] *[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic) *[[AS-25K]] (anti-ship) *[[AS-20]] *[[AS-30]] *[[AS.34 Kormoran]] *[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile) *[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile) *[[ASM-135 ASAT]] *[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]] *[[Aspide]] *[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]]) *ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system *ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system *ASRAD-2 land-based VSHORAD system *[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system *ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system *[[Aster (missile family)|Aster]] *[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN) *[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile) *[[AT-1K Raybolt]] *[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system *[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile) *[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile) *[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile) *[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile) *[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System) *[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile) *[[AUM-N-2 Petrel]] *[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile) ===B=== *[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile) *[[BAC Vigilant]] *[[Bofors Bantam|Bantam]] *[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel) *[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India) *[[BGM-34 Firebee]] *[[BGM-71 TOW]] *[[BGM-75 AICBM]] *[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]] *[[BGM-110]] *[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile) *[[Black Arrow]] (United Kingdom) *[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]] UK Surface-to-air *Blowfish submarine mast VSHORAD system *[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]] UK Man portable Surface-to-air *[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom) *[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom) *[[Bofors Bantam]] *[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile) *[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile) *[[Brakemine]] UK WWII project *[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom) ===C=== *[[C-602]] *[[C-701]] *[[C-802]] *[[CA-94]] *[[CA-95]] *[[CGM-16 Atlas]] *[[CGM-121B Seek Spinner]] *[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[CIM-10 Bomarc]] *[[Roketsan Cirit]] (Turkey) *[[Cobra (missile)|Cobra]] *[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss) *[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss) *[[Condor missile|Condor]] (Argentina) *[[Crotale (missile)|Crotale]] (France) ===D=== *[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile) *[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]] *[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1) *[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2) *[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]]) *[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]]) *[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]]) *[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]]) *[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) *[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]]) *[[Dongfeng 16]] (DF-16) *[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]]) *[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]]) *[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]]) *[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]]) *[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile) ===E=== *[[EGBU-15]] *[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant) *[[Emad (missile)|Emad]] *Enforcer *[[ENTAC]] (France) *[[Enzian missile|Enzian]] *[[Eryx (missile)|Eryx]] (France) *[[Euromissile HOT]] anti-armour missile *[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli) *[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]]) ===F=== *[[Fateh-110]] *[[Fireflash]] *[[Firestreak]] *[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]] *[[FGM-148 Javelin]] *[[FGM-172 SRAW]] *[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]] *[[FIM-43 Redeye]] *[[FIM-92 Stinger]] *[[FROG-7]] ===G=== *[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant) *[[GAF Malkara]] *[[GAM-87 Skybolt]] *[[Ghauri-I]] (Pakistani) *[[Ghauri-II]] (Pakistani) *[[Ghauri-III]] *[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag) *[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06"N, 33° 4'0.02"E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10). *[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949. *[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment. *[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres *[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14). *[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres. *[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile) *[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile) *[[Green Cheese (missile)]] *[[Green Flash (missile)]] *[[AGM-176 Griffin]] *[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']] *[[PZR Grom|PZR ''Grom'']] ===H=== *[[Hadès (missile)|Hadès]] *[[Harpoon (missile)|Harpoon]] *[[Hatf-I]] *[[Hatf-IA]] *[[Hatf-IB]] *[[Hatf-VA]] *[[Hatf-VIII]] *[[Hatf-VIII (Ra'ad)]] *[[HGM-16 Atlas]] *[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM) *[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM) *[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM) *[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM *[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM *[[HN-5|Hongying-5]] SAM *[[Hongqi-7]] SAM *[[Hongqi-9]] SAM *[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM *[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM *[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM *[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM *[[Hongqi-61]] SAM *[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile) *[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]] *[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship) *[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship) *[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2) *[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile) *[[Hyunmoo]] *[[Hwasal-1]] *[[Hwasal-2]] *[[Hwasong-5]] *[[Hwasong-6]] *[[Hwasong-7]] *[[Hwasong-8]] *[[Hwasong-9]] *[[Hwasong-10]] *[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02) *[[Hwasong-11A]] (KN-23) *[[Hwasong-11B]] (KN-24) *[[Hwasong-11C]] *[[Hwasong-11D]] *[[Hwasong-11E]] *[[Hwasong-11S]] *[[Hwasong-12]] *''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed) *[[Hwasong-12B]] *[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]]) *[[Hwasong-14]] *[[Hwasong-15]] *''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed) *[[Hwasong-16B]] *[[Hwasong-17]] *[[Hwasong-18]] *[[Hwasong-19]] *[[Hwasong-20]] ===I=== *[[IDAS (missile)|IDAS]] *[[ZT3 Ingwe|Ingwe]] *[[IRIS-T]] *[[9K720 Iskander|Iskander-M]] ===J=== *[[J-Missile]] *[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile) *[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile) *[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic) *[[JL-1]] *[[JL-2]] *[[JL-3]] ===K=== *[[K-10S]] *[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India) *[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India) *[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India) *[[Kalibr (missile family)|Kalibr]] *[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali) *[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab) *[[KAN Little Joe]] *[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl) *[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll) *[[Kaishan-1]] SAM *[[Kh-15]] *[[Kh-20]] *[[Kh-22]] *[[Kh-23 Grom|Kh-23]] *[[Kh-25]] *[[Kh-28]] *[[Kh-29]] *[[Kh-31]] *[[Kh-32]] *[[Kh-35]] *[[Kh-38]] *[[Kh-45]] *[[Kh-47M2 Kinzhal]] *[[Kh-55]] *[[Kh-58]] *[[Kh-59]] *[[Kh-80]] *[[Kh-90]] *[[Kh-101]] *[[Khalij Fars]] [[ASBM]] *[[KS-1 Komet|KS-1]] *[[KSR-5]] *[[Kumsong-3]] ===L=== *[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile) *[[LEM-70 Minuteman ERCS]] *[[LFK NG]] *[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]] *[[LGM-25C Titan II]] *[[LGM-30 Minuteman]] **[[Minuteman I]] **[[Minuteman II]] **[[Minuteman III]] *[[LGM-35 Sentinel]] *[[LGM-118 Peacekeeper]] *[[Lieying-60]] SAM *[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]] *[[LIM-99]] *[[LIM-100]] *[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air) *[[Long March cruise missile]] ===M=== *[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile *[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France) *[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France) *[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France) *[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France) *[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France) *[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]]) *[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile) *[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British) *[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss) *[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles) *[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina) *[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina) *[[Cobra (missile)|MBB Cobra]] *[[MBDA Apache]] *[[MBDA AS-30]] *[[MBDA Aster]] *[[MBDA Exocet]] *[[MBDA Meteor]] *[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]] *[[MGM-1 Matador]] *[[MGM-5 Corporal]] *[[MGM-13 Mace]] *[[MGM-18 Lacrosse]] *[[MGM-21]] *[[MGM-29 Sergeant]] *[[MGM-31 Pershing]] *[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]] *[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]] *[[MGM-52 Lance]] *[[MGM-140 ATACMS]] *[[MGM-134 Midgetman]] *[[MGM-157 EFOGM]] *[[MGM-164 ATACMS II]] *[[MGM-166 LOSAT]] *[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]] *[[MGR-1 Honest John]] * MHT/MLP *[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]]) *[[MILAN]] *[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]] *[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]] *[[MIM-23 Hawk]] *[[MIM-46 Mauler]] *[[MIM-72 Chaparral]] *[[MIM-104 Patriot]] *[[MIM-115 Roland]] *[[MIM-146 ADATS]] *[[Miniature Hit-to-Kill Missile]] *[[MISTRAL]] *[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank) *MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore) *[[Mokopa]] *[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss) *[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker) * MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]] ===N=== *[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile) *[[Nirbhay]] (India) *[[Naval Strike Missile]] (NSM) *[[Neptune (cruise missile)|Neptune]] *[[Project Nike|Nike]] *[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France) *[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France) *[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France) *[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France) *[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France) *[[Nulka]] (Australia) ===O=== * [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab) * [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider) * [[Otomat]] ===P=== *[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber) *[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx) *[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren) *[[P-270 Moskit]] *[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox) *[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck) *[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile) *[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system *[[Padasuri-6]] *[[Prithvi Air Defence|PAD]] *[[Trigat|PARS 3 LR]] *[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119) *[[Pershing II|Pershing II Weapon System]] *[[PL-9]] SAM (PenLung) *[[PL-10]] (PenLung) *[[Polyphem missile|Polyphem]] *[[PGM-11 Redstone]] *[[PGM-17 Thor]] *[[PGM-19 Jupiter]] *[[Pluton (missile)|Pluton]] *[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system *[[Pongae-5]] (KN-06) *[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well) *[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India) *[[Prithvi missile|Prithvi]] (India) *[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India) *[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India) *[[Pukguksong-1]] *[[Pukguksong-2]] *[[Pukguksong-3]] *[[Pukguksong-4]] *[[Pukguksong-5]] *''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed) *[[Pulhwasal-3-31]] *[[Pye Python]] *[[Pyoljji-1-2]] *[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]]) ===Q=== *[[Qassam rocket]] *[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran) *[[QRSAM]] quick reaction SAM (India) *[[QW-1]] SAM *[[QW-2]] SAM ===R=== * [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner) * [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling) * [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash) * [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster) * [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood) * [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin) * [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud) * [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal) * [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark) * [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean) * [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War) * [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler) * [[R-17E]], variant of Russian Scud B * [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb) *[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex) * [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin) *[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo) *[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb) *[[R-29 Vysota]] *[[R-29RM Shtil]] *[[R-29RMU Sineva]] *[[R-29RMU2 Layner]] *[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos) * [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan) *[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon) *[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid) * [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) *[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid) *[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer) *[[R-77]] (AA-12 Adder) * [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud) *[[R550 Magic]] * [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon * [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon * [[RAAD (anti-tank guided missile)]] *[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile) *[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile) *[[RBS-15]] *[[RBS-23]] *[[RBS-70]] *[[RBS-77]] *[[RBS-90]] *[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]] Air-to-air *[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]] *[[RGM-15 Regulus II]] *[[RGM-59 Taurus]] *[[RGM-165 LASM]] *[[RIM-2 Terrier]] *[[RIM-7 Sea Sparrow]] *[[RIM-8 Talos]] *[[RIM-24 Tartar]] *[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]] *[[RIM-55 Typhon MR]] *[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]] *[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]] *[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]] *[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]] *[[RIM-85]] *[[RIM-101]] *[[RIM-113]] *[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]] *[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]] *[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]] *[[RIM-162 ESSM]] *[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile * [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}</ref> *[[RSA (missile)|RSA]] *[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile *[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM *[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM & SLV *[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM & SLV *RSC-54 *RSC-56 *[[RSC-57]] *[[RSD 58|RSC/RSD 58]] *[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber) *[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]] *[[RSM-56 Bulava]] *[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) *[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage) *[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle) *[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B) *[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp) *[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge) *[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner) *[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel) *[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) *[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM *[[RUM-139 VL-Asroc]] *[[Asroc|RUR-5 Asroc]] ===S=== *[[SSBS S1|S1 IRBM]] *[[S2 (missile)|S2 IRBM]] *[[S3 (missile)|S3 IRBM]] *[[S-300 missile system|S-300]] *[[S-300VM missile system|S-300VM]] *[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]] *[[S-400 missile system|S-400 Triumf]] *[[S-500 missile system|S-500]] *[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]]) *[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]]) *[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]]) *[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]]) *[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]]) *[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]]) *[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]]) *[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]]) *[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]]) *[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]]) *[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]]) *[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]]) *[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]]) *[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]]) *[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]]) *[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]]) *[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]]) *[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]]) *[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]]) *[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]]) *[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]]) *[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]]) *[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]]) *[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]]) *[[Samid]] *[[Saegheh]] *[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]]) *[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system *[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]]) *[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]]) *[[Sapsan (missile system)|Sapsan]] *[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]]) *[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]]) *[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]]) *[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]]) *[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]]) *[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British) *[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]]) *[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development) *[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]]) *[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]]) *[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family) *[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]]) *[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile) *[[Sea Cat missile|Sea Cat]] *[[Sea Dart missile|Sea Dart]] *[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]] *[[Sea Skua]] *[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile) *[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile) *[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British) *[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system *[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile) *[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]]) *[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]]) *[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]]) *[[Shahab-1]] *[[Shahab-2]] *[[Shahab-3]] *[[Shahab-3D]] *[[Shahab-4]] *[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project) *[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project) *[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM) *[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM) *[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM) *[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher) *[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]]) *[[Shaurya missile|Shaurya]] (India) *[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]]) *[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]]) *[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]]) *[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile *[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[SİPER]] (Turkish SAM) *[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM) *[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM) *[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM) *[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM) *[[Sky Spear]] (Short range SSBM) *[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air) *[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air) *[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]] *[[SLAM-ER]] *[[SM-62 Snark]] *[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile) *[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile) *[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile) *[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM *[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]]) *[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank) *[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM *[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]]) *[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]]) *[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]]) *[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]]) *[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]]) *[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]]) *[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]]) *[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]]) *[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]]) *[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]]) *[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]]) *[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]]) *[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]]) *[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]]) *[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]]) *[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]]) *[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]]) *[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]]) *[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions) *[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]]) *[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]]) *[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]]) *[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]]) *[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant) *[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]]) *[[SS-1000]] (Brazil, retired) *[[SSM-N-2 Triton]] (never built) *[[SS-N-2]] Styx *[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]]) *[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]]) *[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]]) *[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]]) *[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]]) *[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]]) *[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]]) *[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]]) *[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]]) *[[SS-N-22]] Sunburn *[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]]) *[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]]) *[[SS.10]] surface-to-surface missile (France) *[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France) *[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France) *[[SSM-A-23 Dart]] *[[Standoff Land Attack Missile]] *[[Starstreak]] *[[Storm Shadow]] *[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin) *[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail) *[[Super 530]] *[[Swingfire]] ===T=== *[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM) *[[KEPD 350|Taurus]] *[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]] *[[Terne ASW]] *[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]]) *[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric) *[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM) *TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system *Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]]) *[[TOROS missile|TOROS]] *[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard) *[[Trigat]] *[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile) ===U=== *[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]] *[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]] *[[UGM-89 Perseus]] *[[UGM-96 Trident I]] *[[UGM-133 Trident II]] *[[Umkhonto missile|Umkhonto]] *[[UMTAS]] * [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego) * [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]]) * [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto) * [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag) *[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]] *[[UUM-125 Sea Lance]] ===V=== *[[V-1 (flying bomb)|V-1]] *[[V-2 rocket|V-2]] *[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]] *[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]]) *[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]] ===W=== *[[Wasserfall missile|Wasserfall]] *[[Wan Chien]] ===X=== *[[X-4 missile|X-4]] ===Y=== *[[YJ-6]] *[[YJ-7]] *[[YJ-8]] *[[YJ-12]] *[[YJ-15]] *[[YJ-17]] *[[YJ-18]] *[[YJ-19]] *[[YJ-20]] *[[YJ-21]] *[[YJ-22]] *[[YJ-62]] *[[YJ-82]] *[[YJ-83]] *[[YJ-91]] *[[Yun Feng]] ===Z=== * [[3M22 Zircon|Zircon]] ==پڻ ڏسو== * جنگي هٿيارن جي فهرست * ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست * آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست * راڪيٽ جهازن جي فهرست * فوجي راڪيٽن جي فهرست * انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل * پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست * [[Lists of weapons]] * [[List of missiles by country]] * [[List of active missiles of the United States military]] * [[List of orbital launch systems]] * [[List of rocket aircraft]] * [[List of sounding rockets]] * [[List of military rockets]] * [[List of upper stages]] * {{slink|List of artillery#Rockets}} * [[Model rocket]] * [[Intercontinental ballistic missile]] * [[Expendable launch system]] * [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles) ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World] * [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }} * [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's "Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems"; ill. by Hitoshi Kitamura * [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch ** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters] {{Navboxes |state = collapsed |title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست |list1 = {{چين جا ميزائل|state=collapsed}} {{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}} {{ايران جا ميزائل|state=collapsed}} {{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}} {{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}} {{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}} {{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}} {{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}} {{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}} }} {{DEFAULTSORT:Missiles}} [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:جنگي هٿيار]] [[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] [[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]] 18lf708dt3slwjfgmj2o5x3oz51kk66 370241 370224 2026-04-06T05:38:44Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 370241 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} {{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }} [[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ "آئيڊياز 2000" نمائش دوران]] [[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ميزائل|عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]] هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ==ٻيون ميزائلن جو فهرستون== ميزائلن جا قسم: * '''روايتي گائيڊڊ ميزائل''' ** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل ** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل ** تابڪاري مخالف ميزائل ** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل ** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل ** اينٽي شپ ميزائل ** آبدوز شڪن ميزائل ** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل ** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل ** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل ** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل. ** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. ** وائر گائيڊڊ ميزائل * ڪروز ميزائل ** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل ** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل ** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل * بيلسٽڪ ميزائل ** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل ** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل ** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM) ** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل ** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل {{Multiple image | total_width=250 | header={{large|ميزائل}} | perrow=2/2/2 | image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg | image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg | image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg | image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg | image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg | image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG | footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}} ==نالي وار ميزائلن جون فهرستون== # پڪگڪسونگ-1 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-2 ميزائل {{پرچم|اتر ڪوريا}} # پڪگڪسونگ-3 {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # [[پڪگڪسونگ-4 ميزائل]] {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-5 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-6 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پل وهاسل-3-31 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # [[سجيل ميزائل]] {{پرچم|ايران}} # خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}} # شهاب-1 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-2 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-3 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-3D ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-4 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-5 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}} # شهاب-6 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}} # قيام 1 (مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ايران}} # اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # ترشول مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # شوريا ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # [[غوري ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # [[عنزه ميزائل|عنزا ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # تيمور ٻين البر اعظمي بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # ٽيپو ميزائل (IRBM) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-I ميزائل (ايم آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-II (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-III (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''حرب ميزائل'''</small> - <small>_{'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''}</small> <small>{{پرچم|پاڪستان}}</small> # [[بابر ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''برق ميزائل'''</small> <small>_{ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل}</small> <small>'''{{پرچم|پاڪستان}}'''</small> # بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''[[ابدالي-I ميزائل]]'''</small> <small>_{'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''}</small> {{پرچم|پاڪستان}} # حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}} # سپير ميزائل (SAM) {{پرچم|ترڪي}} # AAM-3 <small>جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # AAM-4 <small>جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # AAM-5 <small>جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # [[ڊونگ فينگ ميزائل]] {{پرچم|چين}} # [[ڊونگ فينگ ميزائل]] {{پرچم|چين}} # [[زرڪون ميزائل]]، {{پرچم|روس}} # ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}} # وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}} # شويت (خلائي لانچر) روس # شڪوال (وي اي-111) روس # ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}} # رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}} # بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}} # بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}} # وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}} # مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}} # سيميورڪا (آر-7 سيميورڪا جو مشهور نالو) # سرب (ايس ايس-اين-5) (آر-21 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # سرب (ايس ايس-اين-6) (آر-27 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # [[قسام راڪيٽ]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] # ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ڪوائل ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # <small>'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''</small> {{پرچم|آمريڪا}} # شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}} # عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) # حتف-I سيريز ميزائل (BRBM) # نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) # ابدالي ميزائل (SRBM) # غزنوي ميزائل (SRBM) # شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) # غوري-I ميزائل (MRBM) # غوري-II ميزائل (MRBM) # ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل # شاهين-II ميزائل (MRBM) # شاهين-III ميزائل (MRBM) # حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM # بابر سيريز (حتف VII) # بابر 1 - LACM # بابر 1A - LACM # بابر 1B - LACM # بابر 2 - LACM # بابر 3 - SLCM/LACM # رعد (حتف-VIII) – ALCM # رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM # برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل # ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس) # وِمپيل K-13 # ڪليننگراڊ K-8 AA-4 # رڊوگا K-9 AA-5 # بِسپوات آر-4 AA-6 # بِسپوات آر-40 AA-7 # وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ # مولنيا آر-60 AA-9 آموس # وِمپيل آر-33 AA-10 الامو # وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر # ويمپيل آر-73 # ويمپيل آر-77 # ويمپيل آر-37 # AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-N-4 اوريول (آمريڪي) # ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل) # ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل) # ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي) # بلپ اپ AGM-22 # هائونڊ ڊاگ AGM-45 # شرائڪ AGM-48 # اسڪائي بولٽ AGM-53 # ڪانڊور AGM-62 # هارنيٽ AGM-65 # ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 # فالڪن AGM-7 # بلو آئي AGM-80 # وائپر AGM-83 # بلڊاگ AGM-84 # هارپون ميزائل # پرهار (ڀارت) # پرٿوي (ڀارت) # پرٿوي II (ڀارت) # پرٿوي III (ڀارت) # پائي پٿون # پائيولجي-1-2 # پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو) # ٿنڊر برڊ (برطانوي فوج جي استعمال لاءِ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل، انگريزي اليڪٽرڪ پاران تيار ڪيل) # TLVS (PAC-3 MSE، IRIS-T SL ميزائل) (جرمن-آمريڪي) زمين تي ٻڌل SHORAD/MRAD سسٽم # TR-1 ٽيمپ ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل (روس؛ سرد جنگ) (SS-12 / SS-22 اسڪيل بورڊ) # قسام راڪيٽ، فلسطين # شيسٽر (ايس ايس-3) (آر-5 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) ڀاءُ (ايس ايس-2) (آر-2 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس # سڪل (ايس ايس-25) (نيٽو رپورٽنگ نالو RT-2PM ٽوپول) روس # سلڪ ورم سبسونڪ ڪروز ميزائل سنر (SS-16) (RT-21 ٽيمپ 2S لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس # اسڪين (SS-5) (R-14 چوسووايا لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس ===الف=== *A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system *A3SM (MICA missile) SLAM *[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]] *[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]] *[[Aggregate 3|A-3]] *[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]] *[[V-2 rocket|A-4]] *[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]] *[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]]) *[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]]) *[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]]) *[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]]) *[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]]) *[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]]) *[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]]) *[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]]) *[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]]) *[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]]) *[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]]) *[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]]) *[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]]) *[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile) *[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile) *[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile) *[[AAM-N-4 Oriole]] *[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]] *[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]]) *[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]]) *[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]]) *[[A-Darter]] *[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American) *[[ADM-20 Quail]] *[[ADM-141 TALD]] *[[ADM-160 MALD]] *[[AGM-12 Bullpup]] *[[AGM-22]] *[[AGM-28 Hound Dog]] *[[AGM-45 Shrike]] *[[AGM-48 Skybolt]] *[[AGM-53 Condor]] *[[AGM-62 Walleye]] *[[AGM-63]] *[[AGM-64 Hornet]] *[[AGM-65 Maverick]] *[[AGM-69 SRAM]] *[[AGM-76 Falcon]] *[[AGM-78 Standard ARM]] *[[AGM-79 Blue Eye]] *[[AGM-80 Viper]] *[[AGM-83 Bulldog]] *[[AGM-84 Harpoon]] *[[AGM-84E SLAM]] *[[AGM-84H/K SLAM-ER]] *[[AGM-86 ALCM]] *[[AGM-87 Focus]] *[[AGM-88 HARM]] *[[AGM-112]] *[[AGM-114 Hellfire]] *[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence & Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal) *[[AGM-122 Sidearm]] *[[AGM-123 Skipper]] *[[AGM-124 Wasp]] *[[AGM-129 ACM]] *[[AGM-130]] *[[AGM-131 SRAM II]] *[[AGM-136 Tacit Rainbow]] *[[AGM-137 TSSAM]] *[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles *[[AGM-153]] *[[AGM-154 JSOW]] *[[AGM-158 JASSM]] *[[AGM-159 JASSM]] *[[AGM-169 Joint Common Missile]] *[[AGM-179 JAGM]] *[[AGM-183A ARRW]]<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &#124; Latest defence and security news}}</ref> *[[Agni-I]] (India) *[[Agni-II]] (India) *[[Agni-III]] (India) *[[Agni-IV]] (India) *[[Agni-V]] (India) *[[Agni-VI]] (India) *[[Agni-P]] (India) *[[AIM-4 Falcon]] *[[AIM-7 Sparrow]] *[[AIM-9 Sidewinder]] *[[AIM-26 Falcon]] *[[AIM-47 Falcon]] *[[AIM-54 Phoenix]] *[[AIM-68 Big Q]] *[[AIM-82]] *[[AIM-97 Seekbat]] *[[AIM-95 Agile]] *[[AIM-120 AMRAAM]] *[[AIM-132 ASRAAM]] *[[AIM-152 AAAM]] *[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]] *[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP) *[[Akash missile#|Akash]] (India) *[[Akash-NG]] *[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for "Scorpion") *[[ALARM]] *[[ALAS (missile)|ALAS]] *[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]] *[[Al-Samoud 2]] *[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British) *[[Anza (missile)|Anza]] *[[MBDA Apache|Apache]] *[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic) *[[AS-25K]] (anti-ship) *[[AS-20]] *[[AS-30]] *[[AS.34 Kormoran]] *[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile) *[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile) *[[ASM-135 ASAT]] *[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]] *[[Aspide]] *[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]]) *ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system *ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system *ASRAD-2 land-based VSHORAD system *[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system *ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system *[[Aster (missile family)|Aster]] *[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN) *[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile) *[[AT-1K Raybolt]] *[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system *[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile) *[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile) *[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile) *[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile) *[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System) *[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile) *[[AUM-N-2 Petrel]] *[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile) ===B=== *[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile) *[[BAC Vigilant]] *[[Bofors Bantam|Bantam]] *[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel) *[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India) *[[BGM-34 Firebee]] *[[BGM-71 TOW]] *[[BGM-75 AICBM]] *[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]] *[[BGM-110]] *[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile) *[[Black Arrow]] (United Kingdom) *[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]] UK Surface-to-air *Blowfish submarine mast VSHORAD system *[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]] UK Man portable Surface-to-air *[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom) *[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom) *[[Bofors Bantam]] *[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile) *[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile) *[[Brakemine]] UK WWII project *[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom) ===C=== *[[C-602]] *[[C-701]] *[[C-802]] *[[CA-94]] *[[CA-95]] *[[CGM-16 Atlas]] *[[CGM-121B Seek Spinner]] *[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[CIM-10 Bomarc]] *[[Roketsan Cirit]] (Turkey) *[[Cobra (missile)|Cobra]] *[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss) *[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss) *[[Condor missile|Condor]] (Argentina) *[[Crotale (missile)|Crotale]] (France) ===D=== *[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile) *[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]] *[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1) *[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2) *[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]]) *[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]]) *[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]]) *[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]]) *[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) *[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]]) *[[Dongfeng 16]] (DF-16) *[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]]) *[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]]) *[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]]) *[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]]) *[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile) ===E=== *[[EGBU-15]] *[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant) *[[Emad (missile)|Emad]] *Enforcer *[[ENTAC]] (France) *[[Enzian missile|Enzian]] *[[Eryx (missile)|Eryx]] (France) *[[Euromissile HOT]] anti-armour missile *[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli) *[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]]) ===F=== *[[Fateh-110]] *[[Fireflash]] *[[Firestreak]] *[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]] *[[FGM-148 Javelin]] *[[FGM-172 SRAW]] *[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]] *[[FIM-43 Redeye]] *[[FIM-92 Stinger]] *[[FROG-7]] ===G=== *[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant) *[[GAF Malkara]] *[[GAM-87 Skybolt]] *[[Ghauri-I]] (Pakistani) *[[Ghauri-II]] (Pakistani) *[[Ghauri-III]] *[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag) *[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06"N, 33° 4'0.02"E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10). *[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949. *[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment. *[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres *[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14). *[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres. *[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile) *[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile) *[[Green Cheese (missile)]] *[[Green Flash (missile)]] *[[AGM-176 Griffin]] *[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']] *[[PZR Grom|PZR ''Grom'']] ===H=== *[[Hadès (missile)|Hadès]] *[[Harpoon (missile)|Harpoon]] *[[Hatf-I]] *[[Hatf-IA]] *[[Hatf-IB]] *[[Hatf-VA]] *[[Hatf-VIII]] *[[Hatf-VIII (Ra'ad)]] *[[HGM-16 Atlas]] *[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM) *[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM) *[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM) *[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM *[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM *[[HN-5|Hongying-5]] SAM *[[Hongqi-7]] SAM *[[Hongqi-9]] SAM *[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM *[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM *[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM *[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM *[[Hongqi-61]] SAM *[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile) *[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]] *[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship) *[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship) *[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2) *[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile) *[[Hyunmoo]] *[[Hwasal-1]] *[[Hwasal-2]] *[[Hwasong-5]] *[[Hwasong-6]] *[[Hwasong-7]] *[[Hwasong-8]] *[[Hwasong-9]] *[[Hwasong-10]] *[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02) *[[Hwasong-11A]] (KN-23) *[[Hwasong-11B]] (KN-24) *[[Hwasong-11C]] *[[Hwasong-11D]] *[[Hwasong-11E]] *[[Hwasong-11S]] *[[Hwasong-12]] *''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed) *[[Hwasong-12B]] *[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]]) *[[Hwasong-14]] *[[Hwasong-15]] *''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed) *[[Hwasong-16B]] *[[Hwasong-17]] *[[Hwasong-18]] *[[Hwasong-19]] *[[Hwasong-20]] ===I=== *[[IDAS (missile)|IDAS]] *[[ZT3 Ingwe|Ingwe]] *[[IRIS-T]] *[[9K720 Iskander|Iskander-M]] ===J=== *[[J-Missile]] *[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile) *[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile) *[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic) *[[JL-1]] *[[JL-2]] *[[JL-3]] ===K=== *[[K-10S]] *[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India) *[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India) *[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India) *[[Kalibr (missile family)|Kalibr]] *[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali) *[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab) *[[KAN Little Joe]] *[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl) *[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll) *[[Kaishan-1]] SAM *[[Kh-15]] *[[Kh-20]] *[[Kh-22]] *[[Kh-23 Grom|Kh-23]] *[[Kh-25]] *[[Kh-28]] *[[Kh-29]] *[[Kh-31]] *[[Kh-32]] *[[Kh-35]] *[[Kh-38]] *[[Kh-45]] *[[Kh-47M2 Kinzhal]] *[[Kh-55]] *[[Kh-58]] *[[Kh-59]] *[[Kh-80]] *[[Kh-90]] *[[Kh-101]] *[[Khalij Fars]] [[ASBM]] *[[KS-1 Komet|KS-1]] *[[KSR-5]] *[[Kumsong-3]] ===L=== *[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile) *[[LEM-70 Minuteman ERCS]] *[[LFK NG]] *[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]] *[[LGM-25C Titan II]] *[[LGM-30 Minuteman]] **[[Minuteman I]] **[[Minuteman II]] **[[Minuteman III]] *[[LGM-35 Sentinel]] *[[LGM-118 Peacekeeper]] *[[Lieying-60]] SAM *[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]] *[[LIM-99]] *[[LIM-100]] *[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air) *[[Long March cruise missile]] ===M=== *[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile *[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France) *[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France) *[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France) *[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France) *[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France) *[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]]) *[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile) *[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British) *[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss) *[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles) *[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina) *[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina) *[[Cobra (missile)|MBB Cobra]] *[[MBDA Apache]] *[[MBDA AS-30]] *[[MBDA Aster]] *[[MBDA Exocet]] *[[MBDA Meteor]] *[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]] *[[MGM-1 Matador]] *[[MGM-5 Corporal]] *[[MGM-13 Mace]] *[[MGM-18 Lacrosse]] *[[MGM-21]] *[[MGM-29 Sergeant]] *[[MGM-31 Pershing]] *[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]] *[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]] *[[MGM-52 Lance]] *[[MGM-140 ATACMS]] *[[MGM-134 Midgetman]] *[[MGM-157 EFOGM]] *[[MGM-164 ATACMS II]] *[[MGM-166 LOSAT]] *[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]] *[[MGR-1 Honest John]] * MHT/MLP *[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]]) *[[MILAN]] *[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]] *[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]] *[[MIM-23 Hawk]] *[[MIM-46 Mauler]] *[[MIM-72 Chaparral]] *[[MIM-104 Patriot]] *[[MIM-115 Roland]] *[[MIM-146 ADATS]] *[[Miniature Hit-to-Kill Missile]] *[[MISTRAL]] *[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank) *MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore) *[[Mokopa]] *[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss) *[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker) * MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]] ===N=== *[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile) *[[Nirbhay]] (India) *[[Naval Strike Missile]] (NSM) *[[Neptune (cruise missile)|Neptune]] *[[Project Nike|Nike]] *[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France) *[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France) *[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France) *[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France) *[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France) *[[Nulka]] (Australia) ===O=== * [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab) * [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider) * [[Otomat]] ===P=== *[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber) *[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx) *[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren) *[[P-270 Moskit]] *[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox) *[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck) *[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile) *[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system *[[Padasuri-6]] *[[Prithvi Air Defence|PAD]] *[[Trigat|PARS 3 LR]] *[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119) *[[Pershing II|Pershing II Weapon System]] *[[PL-9]] SAM (PenLung) *[[PL-10]] (PenLung) *[[Polyphem missile|Polyphem]] *[[PGM-11 Redstone]] *[[PGM-17 Thor]] *[[PGM-19 Jupiter]] *[[Pluton (missile)|Pluton]] *[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system *[[Pongae-5]] (KN-06) *[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well) *[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India) *[[Prithvi missile|Prithvi]] (India) *[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India) *[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India) *[[Pukguksong-1]] *[[Pukguksong-2]] *[[Pukguksong-3]] *[[Pukguksong-4]] *[[Pukguksong-5]] *''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed) *[[Pulhwasal-3-31]] *[[Pye Python]] *[[Pyoljji-1-2]] *[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]]) ===Q=== *[[Qassam rocket]] *[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran) *[[QRSAM]] quick reaction SAM (India) *[[QW-1]] SAM *[[QW-2]] SAM ===R=== * [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner) * [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling) * [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash) * [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster) * [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood) * [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin) * [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud) * [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal) * [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark) * [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean) * [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War) * [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler) * [[R-17E]], variant of Russian Scud B * [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb) *[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex) * [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin) *[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo) *[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb) *[[R-29 Vysota]] *[[R-29RM Shtil]] *[[R-29RMU Sineva]] *[[R-29RMU2 Layner]] *[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos) * [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan) *[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon) *[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid) * [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) *[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid) *[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer) *[[R-77]] (AA-12 Adder) * [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud) *[[R550 Magic]] * [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon * [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon * [[RAAD (anti-tank guided missile)]] *[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile) *[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile) *[[RBS-15]] *[[RBS-23]] *[[RBS-70]] *[[RBS-77]] *[[RBS-90]] *[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]] Air-to-air *[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]] *[[RGM-15 Regulus II]] *[[RGM-59 Taurus]] *[[RGM-165 LASM]] *[[RIM-2 Terrier]] *[[RIM-7 Sea Sparrow]] *[[RIM-8 Talos]] *[[RIM-24 Tartar]] *[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]] *[[RIM-55 Typhon MR]] *[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]] *[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]] *[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]] *[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]] *[[RIM-85]] *[[RIM-101]] *[[RIM-113]] *[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]] *[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]] *[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]] *[[RIM-162 ESSM]] *[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile * [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}</ref> *[[RSA (missile)|RSA]] *[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile *[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM *[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM & SLV *[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM & SLV *RSC-54 *RSC-56 *[[RSC-57]] *[[RSD 58|RSC/RSD 58]] *[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber) *[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]] *[[RSM-56 Bulava]] *[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) *[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage) *[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle) *[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B) *[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp) *[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge) *[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner) *[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel) *[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) *[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM *[[RUM-139 VL-Asroc]] *[[Asroc|RUR-5 Asroc]] ===S=== *[[SSBS S1|S1 IRBM]] *[[S2 (missile)|S2 IRBM]] *[[S3 (missile)|S3 IRBM]] *[[S-300 missile system|S-300]] *[[S-300VM missile system|S-300VM]] *[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]] *[[S-400 missile system|S-400 Triumf]] *[[S-500 missile system|S-500]] *[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]]) *[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]]) *[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]]) *[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]]) *[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]]) *[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]]) *[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]]) *[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]]) *[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]]) *[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]]) *[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]]) *[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]]) *[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]]) *[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]]) *[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]]) *[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]]) *[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]]) *[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]]) *[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]]) *[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]]) *[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]]) *[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]]) *[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]]) *[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]]) *[[Samid]] *[[Saegheh]] *[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]]) *[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system *[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]]) *[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]]) *[[Sapsan (missile system)|Sapsan]] *[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]]) *[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]]) *[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]]) *[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]]) *[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]]) *[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British) *[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]]) *[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development) *[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]]) *[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]]) *[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family) *[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]]) *[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile) *[[Sea Cat missile|Sea Cat]] *[[Sea Dart missile|Sea Dart]] *[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]] *[[Sea Skua]] *[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile) *[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile) *[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British) *[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system *[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile) *[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]]) *[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]]) *[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]]) *[[Shahab-1]] *[[Shahab-2]] *[[Shahab-3]] *[[Shahab-3D]] *[[Shahab-4]] *[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project) *[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project) *[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM) *[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM) *[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM) *[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher) *[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]]) *[[Shaurya missile|Shaurya]] (India) *[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]]) *[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]]) *[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]]) *[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile *[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[SİPER]] (Turkish SAM) *[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM) *[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM) *[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM) *[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM) *[[Sky Spear]] (Short range SSBM) *[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air) *[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air) *[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]] *[[SLAM-ER]] *[[SM-62 Snark]] *[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile) *[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile) *[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile) *[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM *[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]]) *[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank) *[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM *[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]]) *[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]]) *[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]]) *[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]]) *[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]]) *[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]]) *[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]]) *[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]]) *[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]]) *[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]]) *[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]]) *[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]]) *[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]]) *[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]]) *[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]]) *[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]]) *[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]]) *[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]]) *[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions) *[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]]) *[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]]) *[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]]) *[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]]) *[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant) *[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]]) *[[SS-1000]] (Brazil, retired) *[[SSM-N-2 Triton]] (never built) *[[SS-N-2]] Styx *[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]]) *[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]]) *[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]]) *[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]]) *[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]]) *[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]]) *[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]]) *[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]]) *[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]]) *[[SS-N-22]] Sunburn *[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]]) *[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]]) *[[SS.10]] surface-to-surface missile (France) *[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France) *[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France) *[[SSM-A-23 Dart]] *[[Standoff Land Attack Missile]] *[[Starstreak]] *[[Storm Shadow]] *[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin) *[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail) *[[Super 530]] *[[Swingfire]] ===T=== *[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM) *[[KEPD 350|Taurus]] *[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]] *[[Terne ASW]] *[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]]) *[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric) *[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM) *TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system *Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]]) *[[TOROS missile|TOROS]] *[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard) *[[Trigat]] *[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile) ===U=== *[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]] *[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]] *[[UGM-89 Perseus]] *[[UGM-96 Trident I]] *[[UGM-133 Trident II]] *[[Umkhonto missile|Umkhonto]] *[[UMTAS]] * [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego) * [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]]) * [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto) * [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag) *[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]] *[[UUM-125 Sea Lance]] ===V=== *[[V-1 (flying bomb)|V-1]] *[[V-2 rocket|V-2]] *[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]] *[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]]) *[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]] ===W=== *[[Wasserfall missile|Wasserfall]] *[[Wan Chien]] ===X=== *[[X-4 missile|X-4]] ===Y=== *[[YJ-6]] *[[YJ-7]] *[[YJ-8]] *[[YJ-12]] *[[YJ-15]] *[[YJ-17]] *[[YJ-18]] *[[YJ-19]] *[[YJ-20]] *[[YJ-21]] *[[YJ-22]] *[[YJ-62]] *[[YJ-82]] *[[YJ-83]] *[[YJ-91]] *[[Yun Feng]] ===Z=== * [[3M22 Zircon|Zircon]] ==پڻ ڏسو== * جنگي هٿيارن جي فهرست * ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست * آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست * راڪيٽ جهازن جي فهرست * فوجي راڪيٽن جي فهرست * انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل * پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست * [[Lists of weapons]] * [[List of missiles by country]] * [[List of active missiles of the United States military]] * [[List of orbital launch systems]] * [[List of rocket aircraft]] * [[List of sounding rockets]] * [[List of military rockets]] * [[List of upper stages]] * {{slink|List of artillery#Rockets}} * [[Model rocket]] * [[Intercontinental ballistic missile]] * [[Expendable launch system]] * [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles) ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World] * [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }} * [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's "Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems"; ill. by Hitoshi Kitamura * [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch ** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters] {{Navboxes |state = collapsed |title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست |list1 = {{چين جا ميزائل|state=collapsed}} {{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}} {{ايران جا ميزائل|state=collapsed}} {{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}} {{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}} {{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}} {{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}} {{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}} {{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}} }} {{DEFAULTSORT:Missiles}} [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:جنگي هٿيار]] [[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] [[زمرو:ميزائلن جون فهرستون]] [[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]] fzoe3ugst8j3rj7rplawqwmu32tqb5w 370262 370241 2026-04-06T06:24:52Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 370262 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} {{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }} [[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ "آئيڊياز 2000" نمائش دوران]] [[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ميزائل|عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]] هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ==ٻيون ميزائلن جو فهرستون== ميزائلن جا قسم: * '''روايتي گائيڊڊ ميزائل''' ** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل ** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل ** تابڪاري مخالف ميزائل ** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل ** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل ** اينٽي شپ ميزائل ** آبدوز شڪن ميزائل ** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل ** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل ** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل ** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل. ** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. ** وائر گائيڊڊ ميزائل * ڪروز ميزائل ** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل ** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل ** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل * بيلسٽڪ ميزائل ** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل ** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل ** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM) ** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل ** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل {{Multiple image | total_width=250 | header={{large|ميزائل}} | perrow=2/2/2 | image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg | image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg | image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg | image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg | image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg | image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG | footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}} ==نالي وار ميزائلن جون فهرستون== # پڪگڪسونگ-1 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-2 ميزائل {{پرچم|اتر ڪوريا}} # پڪگڪسونگ-3 {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # [[پڪگڪسونگ-4 ميزائل]] {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-5 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-6 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پل وهاسل-3-31 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # [[سجيل ميزائل]] {{پرچم|ايران}} # خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}} # شهاب-1 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-2 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-3 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-3D ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-4 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-5 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}} # شهاب-6 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}} # قيام 1 (مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ايران}} # اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # ترشول مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # شوريا ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # [[غوري ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # [[عنزه ميزائل|عنزا ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # تيمور ٻين البر اعظمي بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # ٽيپو ميزائل (IRBM) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-I ميزائل (ايم آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-II (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-III (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''حرب ميزائل'''</small> - <small>_{'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''}</small> <small>{{پرچم|پاڪستان}}</small> # [[بابر ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''برق ميزائل'''</small> <small>_{ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل}</small> <small>'''{{پرچم|پاڪستان}}'''</small> # بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''[[ابدالي-I ميزائل]]'''</small> <small>_{'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''}</small> {{پرچم|پاڪستان}} # حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}} # سپير ميزائل (SAM) {{پرچم|ترڪي}} # AAM-3 <small>جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # AAM-4 <small>جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # AAM-5 <small>جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # [[ڊونگ فينگ ميزائل]] {{پرچم|چين}} # [[ڊونگ فينگ ميزائل]] {{پرچم|چين}} # [[زرڪون ميزائل]]، {{پرچم|روس}} # ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}} # وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}} # شويت (خلائي لانچر) روس # شڪوال (وي اي-111) روس # ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}} # رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}} # بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}} # بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}} # وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}} # مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}} # سيميورڪا (آر-7 سيميورڪا جو مشهور نالو) # سرب (ايس ايس-اين-5) (آر-21 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # سرب (ايس ايس-اين-6) (آر-27 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # [[قسام راڪيٽ]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] # ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ڪوائل ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # <small>'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''</small> {{پرچم|آمريڪا}} # شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}} # عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) # حتف-I سيريز ميزائل (BRBM) # نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) # ابدالي ميزائل (SRBM) # غزنوي ميزائل (SRBM) # شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) # غوري-I ميزائل (MRBM) # غوري-II ميزائل (MRBM) # ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل # شاهين-II ميزائل (MRBM) # شاهين-III ميزائل (MRBM) # حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM # بابر سيريز (حتف VII) # بابر 1 - LACM # بابر 1A - LACM # بابر 1B - LACM # بابر 2 - LACM # بابر 3 - SLCM/LACM # رعد (حتف-VIII) – ALCM # رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM # برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل # ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس) # وِمپيل K-13 # ڪليننگراڊ K-8 AA-4 # رڊوگا K-9 AA-5 # بِسپوات آر-4 AA-6 # بِسپوات آر-40 AA-7 # وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ # مولنيا آر-60 AA-9 آموس # وِمپيل آر-33 AA-10 الامو # وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر # ويمپيل آر-73 # ويمپيل آر-77 # ويمپيل آر-37 # AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-N-4 اوريول (آمريڪي) # ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل) # ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل) # ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي) # بلپ اپ AGM-22 # هائونڊ ڊاگ AGM-45 # شرائڪ AGM-48 # اسڪائي بولٽ AGM-53 # ڪانڊور AGM-62 # هارنيٽ AGM-65 # ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 # فالڪن AGM-7 # بلو آئي AGM-80 # وائپر AGM-83 # بلڊاگ AGM-84 # هارپون ميزائل # پرهار (ڀارت) # پرٿوي (ڀارت) # پرٿوي II (ڀارت) # پرٿوي III (ڀارت) # پائي پٿون # پائيولجي-1-2 # پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو) # ٿنڊر برڊ (برطانوي فوج جي استعمال لاءِ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل، انگريزي اليڪٽرڪ پاران تيار ڪيل) # TLVS (PAC-3 MSE، IRIS-T SL ميزائل) (جرمن-آمريڪي) زمين تي ٻڌل SHORAD/MRAD سسٽم # TR-1 ٽيمپ ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل (روس؛ سرد جنگ) (SS-12 / SS-22 اسڪيل بورڊ) # قسام راڪيٽ، فلسطين # شيسٽر (ايس ايس-3) (آر-5 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) ڀاءُ (ايس ايس-2) (آر-2 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس # سڪل (ايس ايس-25) (نيٽو رپورٽنگ نالو RT-2PM ٽوپول) روس # سلڪ ورم سبسونڪ ڪروز ميزائل سنر (SS-16) (RT-21 ٽيمپ 2S لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس # اسڪين (SS-5) (R-14 چوسووايا لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس ===الف=== *A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system *A3SM (MICA missile) SLAM *[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]] *[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]] *[[Aggregate 3|A-3]] *[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]] *[[V-2 rocket|A-4]] *[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]] *[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]]) *[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]]) *[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]]) *[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]]) *[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]]) *[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]]) *[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]]) *[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]]) *[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]]) *[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]]) *[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]]) *[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]]) *[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]]) *[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile) *[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile) *[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile) *[[AAM-N-4 Oriole]] *[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]] *[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]]) *[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]]) *[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]]) *[[A-Darter]] *[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American) *[[ADM-20 Quail]] *[[ADM-141 TALD]] *[[ADM-160 MALD]] *[[AGM-12 Bullpup]] *[[AGM-22]] *[[AGM-28 Hound Dog]] *[[AGM-45 Shrike]] *[[AGM-48 Skybolt]] *[[AGM-53 Condor]] *[[AGM-62 Walleye]] *[[AGM-63]] *[[AGM-64 Hornet]] *[[AGM-65 Maverick]] *[[AGM-69 SRAM]] *[[AGM-76 Falcon]] *[[AGM-78 Standard ARM]] *[[AGM-79 Blue Eye]] *[[AGM-80 Viper]] *[[AGM-83 Bulldog]] *[[AGM-84 Harpoon]] *[[AGM-84E SLAM]] *[[AGM-84H/K SLAM-ER]] *[[AGM-86 ALCM]] *[[AGM-87 Focus]] *[[AGM-88 HARM]] *[[AGM-112]] *[[AGM-114 Hellfire]] *[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence & Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal) *[[AGM-122 Sidearm]] *[[AGM-123 Skipper]] *[[AGM-124 Wasp]] *[[AGM-129 ACM]] *[[AGM-130]] *[[AGM-131 SRAM II]] *[[AGM-136 Tacit Rainbow]] *[[AGM-137 TSSAM]] *[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles *[[AGM-153]] *[[AGM-154 JSOW]] *[[AGM-158 JASSM]] *[[AGM-159 JASSM]] *[[AGM-169 Joint Common Missile]] *[[AGM-179 JAGM]] *[[AGM-183A ARRW]]<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &#124; Latest defence and security news}}</ref> *[[Agni-I]] (India) *[[Agni-II]] (India) *[[Agni-III]] (India) *[[Agni-IV]] (India) *[[Agni-V]] (India) *[[Agni-VI]] (India) *[[Agni-P]] (India) *[[AIM-4 Falcon]] *[[AIM-7 Sparrow]] *[[AIM-9 Sidewinder]] *[[AIM-26 Falcon]] *[[AIM-47 Falcon]] *[[AIM-54 Phoenix]] *[[AIM-68 Big Q]] *[[AIM-82]] *[[AIM-97 Seekbat]] *[[AIM-95 Agile]] *[[AIM-120 AMRAAM]] *[[AIM-132 ASRAAM]] *[[AIM-152 AAAM]] *[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]] *[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP) *[[Akash missile#|Akash]] (India) *[[Akash-NG]] *[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for "Scorpion") *[[ALARM]] *[[ALAS (missile)|ALAS]] *[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]] *[[Al-Samoud 2]] *[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British) *[[Anza (missile)|Anza]] *[[MBDA Apache|Apache]] *[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic) *[[AS-25K]] (anti-ship) *[[AS-20]] *[[AS-30]] *[[AS.34 Kormoran]] *[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile) *[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile) *[[ASM-135 ASAT]] *[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]] *[[Aspide]] *[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]]) *ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system *ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system *ASRAD-2 land-based VSHORAD system *[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system *ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system *[[Aster (missile family)|Aster]] *[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN) *[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile) *[[AT-1K Raybolt]] *[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system *[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile) *[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile) *[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile) *[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile) *[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System) *[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile) *[[AUM-N-2 Petrel]] *[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile) ===B=== *[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile) *[[BAC Vigilant]] *[[Bofors Bantam|Bantam]] *[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel) *[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India) *[[BGM-34 Firebee]] *[[BGM-71 TOW]] *[[BGM-75 AICBM]] *[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]] *[[BGM-110]] *[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile) *[[Black Arrow]] (United Kingdom) *[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]] UK Surface-to-air *Blowfish submarine mast VSHORAD system *[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]] UK Man portable Surface-to-air *[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom) *[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom) *[[Bofors Bantam]] *[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile) *[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile) *[[Brakemine]] UK WWII project *[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom) ===C=== *[[C-602]] *[[C-701]] *[[C-802]] *[[CA-94]] *[[CA-95]] *[[CGM-16 Atlas]] *[[CGM-121B Seek Spinner]] *[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[CIM-10 Bomarc]] *[[Roketsan Cirit]] (Turkey) *[[Cobra (missile)|Cobra]] *[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss) *[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss) *[[Condor missile|Condor]] (Argentina) *[[Crotale (missile)|Crotale]] (France) ===D=== *[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile) *[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]] *[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1) *[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2) *[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]]) *[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]]) *[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]]) *[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]]) *[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) *[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]]) *[[Dongfeng 16]] (DF-16) *[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]]) *[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]]) *[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]]) *[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]]) *[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile) ===E=== *[[EGBU-15]] *[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant) *[[Emad (missile)|Emad]] *Enforcer *[[ENTAC]] (France) *[[Enzian missile|Enzian]] *[[Eryx (missile)|Eryx]] (France) *[[Euromissile HOT]] anti-armour missile *[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli) *[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]]) ===F=== *[[Fateh-110]] *[[Fireflash]] *[[Firestreak]] *[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]] *[[FGM-148 Javelin]] *[[FGM-172 SRAW]] *[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]] *[[FIM-43 Redeye]] *[[FIM-92 Stinger]] *[[FROG-7]] ===G=== *[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant) *[[GAF Malkara]] *[[GAM-87 Skybolt]] *[[Ghauri-I]] (Pakistani) *[[Ghauri-II]] (Pakistani) *[[Ghauri-III]] *[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag) *[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06"N, 33° 4'0.02"E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10). *[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949. *[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment. *[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres *[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14). *[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres. *[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile) *[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile) *[[Green Cheese (missile)]] *[[Green Flash (missile)]] *[[AGM-176 Griffin]] *[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']] *[[PZR Grom|PZR ''Grom'']] ===H=== *[[Hadès (missile)|Hadès]] *[[Harpoon (missile)|Harpoon]] *[[Hatf-I]] *[[Hatf-IA]] *[[Hatf-IB]] *[[Hatf-VA]] *[[Hatf-VIII]] *[[Hatf-VIII (Ra'ad)]] *[[HGM-16 Atlas]] *[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM) *[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM) *[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM) *[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM *[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM *[[HN-5|Hongying-5]] SAM *[[Hongqi-7]] SAM *[[Hongqi-9]] SAM *[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM *[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM *[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM *[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM *[[Hongqi-61]] SAM *[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile) *[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]] *[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship) *[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship) *[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2) *[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile) *[[Hyunmoo]] *[[Hwasal-1]] *[[Hwasal-2]] *[[Hwasong-5]] *[[Hwasong-6]] *[[Hwasong-7]] *[[Hwasong-8]] *[[Hwasong-9]] *[[Hwasong-10]] *[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02) *[[Hwasong-11A]] (KN-23) *[[Hwasong-11B]] (KN-24) *[[Hwasong-11C]] *[[Hwasong-11D]] *[[Hwasong-11E]] *[[Hwasong-11S]] *[[Hwasong-12]] *''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed) *[[Hwasong-12B]] *[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]]) *[[Hwasong-14]] *[[Hwasong-15]] *''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed) *[[Hwasong-16B]] *[[Hwasong-17]] *[[Hwasong-18]] *[[Hwasong-19]] *[[Hwasong-20]] ===I=== *[[IDAS (missile)|IDAS]] *[[ZT3 Ingwe|Ingwe]] *[[IRIS-T]] *[[9K720 Iskander|Iskander-M]] ===J=== *[[J-Missile]] *[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile) *[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile) *[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic) *[[JL-1]] *[[JL-2]] *[[JL-3]] ===K=== *[[K-10S]] *[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India) *[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India) *[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India) *[[Kalibr (missile family)|Kalibr]] *[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali) *[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab) *[[KAN Little Joe]] *[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl) *[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll) *[[Kaishan-1]] SAM *[[Kh-15]] *[[Kh-20]] *[[Kh-22]] *[[Kh-23 Grom|Kh-23]] *[[Kh-25]] *[[Kh-28]] *[[Kh-29]] *[[Kh-31]] *[[Kh-32]] *[[Kh-35]] *[[Kh-38]] *[[Kh-45]] *[[Kh-47M2 Kinzhal]] *[[Kh-55]] *[[Kh-58]] *[[Kh-59]] *[[Kh-80]] *[[Kh-90]] *[[Kh-101]] *[[Khalij Fars]] [[ASBM]] *[[KS-1 Komet|KS-1]] *[[KSR-5]] *[[Kumsong-3]] ===L=== *[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile) *[[LEM-70 Minuteman ERCS]] *[[LFK NG]] *[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]] *[[LGM-25C Titan II]] *[[LGM-30 Minuteman]] **[[Minuteman I]] **[[Minuteman II]] **[[Minuteman III]] *[[LGM-35 Sentinel]] *[[LGM-118 Peacekeeper]] *[[Lieying-60]] SAM *[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]] *[[LIM-99]] *[[LIM-100]] *[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air) *[[Long March cruise missile]] ===M=== *[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile *[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France) *[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France) *[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France) *[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France) *[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France) *[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]]) *[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile) *[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British) *[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss) *[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles) *[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina) *[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina) *[[Cobra (missile)|MBB Cobra]] *[[MBDA Apache]] *[[MBDA AS-30]] *[[MBDA Aster]] *[[MBDA Exocet]] *[[MBDA Meteor]] *[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]] *[[MGM-1 Matador]] *[[MGM-5 Corporal]] *[[MGM-13 Mace]] *[[MGM-18 Lacrosse]] *[[MGM-21]] *[[MGM-29 Sergeant]] *[[MGM-31 Pershing]] *[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]] *[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]] *[[MGM-52 Lance]] *[[MGM-140 ATACMS]] *[[MGM-134 Midgetman]] *[[MGM-157 EFOGM]] *[[MGM-164 ATACMS II]] *[[MGM-166 LOSAT]] *[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]] *[[MGR-1 Honest John]] * MHT/MLP *[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]]) *[[MILAN]] *[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]] *[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]] *[[MIM-23 Hawk]] *[[MIM-46 Mauler]] *[[MIM-72 Chaparral]] *[[MIM-104 Patriot]] *[[MIM-115 Roland]] *[[MIM-146 ADATS]] *[[Miniature Hit-to-Kill Missile]] *[[MISTRAL]] *[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank) *MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore) *[[Mokopa]] *[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss) *[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker) * MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]] ===N=== *[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile) *[[Nirbhay]] (India) *[[Naval Strike Missile]] (NSM) *[[Neptune (cruise missile)|Neptune]] *[[Project Nike|Nike]] *[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France) *[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France) *[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France) *[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France) *[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France) *[[Nulka]] (Australia) ===O=== * [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab) * [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider) * [[Otomat]] ===P=== *[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber) *[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx) *[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren) *[[P-270 Moskit]] *[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox) *[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck) *[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile) *[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system *[[Padasuri-6]] *[[Prithvi Air Defence|PAD]] *[[Trigat|PARS 3 LR]] *[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119) *[[Pershing II|Pershing II Weapon System]] *[[PL-9]] SAM (PenLung) *[[PL-10]] (PenLung) *[[Polyphem missile|Polyphem]] *[[PGM-11 Redstone]] *[[PGM-17 Thor]] *[[PGM-19 Jupiter]] *[[Pluton (missile)|Pluton]] *[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system *[[Pongae-5]] (KN-06) *[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well) *[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India) *[[Prithvi missile|Prithvi]] (India) *[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India) *[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India) *[[Pukguksong-1]] *[[Pukguksong-2]] *[[Pukguksong-3]] *[[Pukguksong-4]] *[[Pukguksong-5]] *''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed) *[[Pulhwasal-3-31]] *[[Pye Python]] *[[Pyoljji-1-2]] *[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]]) ===Q=== *[[Qassam rocket]] *[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran) *[[QRSAM]] quick reaction SAM (India) *[[QW-1]] SAM *[[QW-2]] SAM ===R=== * [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner) * [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling) * [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash) * [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster) * [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood) * [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin) * [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud) * [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal) * [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark) * [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean) * [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War) * [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler) * [[R-17E]], variant of Russian Scud B * [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb) *[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex) * [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin) *[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo) *[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb) *[[R-29 Vysota]] *[[R-29RM Shtil]] *[[R-29RMU Sineva]] *[[R-29RMU2 Layner]] *[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos) * [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan) *[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon) *[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid) * [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) *[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid) *[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer) *[[R-77]] (AA-12 Adder) * [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud) *[[R550 Magic]] * [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon * [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon * [[RAAD (anti-tank guided missile)]] *[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile) *[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile) *[[RBS-15]] *[[RBS-23]] *[[RBS-70]] *[[RBS-77]] *[[RBS-90]] *[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]] Air-to-air *[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]] *[[RGM-15 Regulus II]] *[[RGM-59 Taurus]] *[[RGM-165 LASM]] *[[RIM-2 Terrier]] *[[RIM-7 Sea Sparrow]] *[[RIM-8 Talos]] *[[RIM-24 Tartar]] *[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]] *[[RIM-55 Typhon MR]] *[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]] *[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]] *[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]] *[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]] *[[RIM-85]] *[[RIM-101]] *[[RIM-113]] *[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]] *[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]] *[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]] *[[RIM-162 ESSM]] *[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile * [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}</ref> *[[RSA (missile)|RSA]] *[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile *[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM *[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM & SLV *[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM & SLV *RSC-54 *RSC-56 *[[RSC-57]] *[[RSD 58|RSC/RSD 58]] *[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber) *[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]] *[[RSM-56 Bulava]] *[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) *[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage) *[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle) *[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B) *[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp) *[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge) *[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner) *[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel) *[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) *[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM *[[RUM-139 VL-Asroc]] *[[Asroc|RUR-5 Asroc]] ===S=== *[[SSBS S1|S1 IRBM]] *[[S2 (missile)|S2 IRBM]] *[[S3 (missile)|S3 IRBM]] *[[S-300 missile system|S-300]] *[[S-300VM missile system|S-300VM]] *[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]] *[[S-400 missile system|S-400 Triumf]] *[[S-500 missile system|S-500]] *[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]]) *[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]]) *[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]]) *[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]]) *[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]]) *[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]]) *[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]]) *[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]]) *[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]]) *[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]]) *[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]]) *[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]]) *[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]]) *[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]]) *[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]]) *[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]]) *[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]]) *[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]]) *[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]]) *[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]]) *[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]]) *[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]]) *[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]]) *[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]]) *[[Samid]] *[[Saegheh]] *[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]]) *[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system *[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]]) *[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]]) *[[Sapsan (missile system)|Sapsan]] *[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]]) *[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]]) *[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]]) *[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]]) *[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]]) *[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British) *[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]]) *[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development) *[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]]) *[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]]) *[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family) *[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]]) *[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile) *[[Sea Cat missile|Sea Cat]] *[[Sea Dart missile|Sea Dart]] *[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]] *[[Sea Skua]] *[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile) *[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile) *[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British) *[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system *[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile) *[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]]) *[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]]) *[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]]) *[[Shahab-1]] *[[Shahab-2]] *[[Shahab-3]] *[[Shahab-3D]] *[[Shahab-4]] *[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project) *[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project) *[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM) *[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM) *[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM) *[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher) *[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]]) *[[Shaurya missile|Shaurya]] (India) *[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]]) *[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]]) *[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]]) *[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile *[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[SİPER]] (Turkish SAM) *[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM) *[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM) *[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM) *[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM) *[[Sky Spear]] (Short range SSBM) *[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air) *[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air) *[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]] *[[SLAM-ER]] *[[SM-62 Snark]] *[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile) *[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile) *[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile) *[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM *[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]]) *[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank) *[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM *[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]]) *[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]]) *[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]]) *[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]]) *[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]]) *[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]]) *[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]]) *[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]]) *[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]]) *[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]]) *[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]]) *[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]]) *[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]]) *[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]]) *[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]]) *[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]]) *[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]]) *[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]]) *[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions) *[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]]) *[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]]) *[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]]) *[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]]) *[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant) *[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]]) *[[SS-1000]] (Brazil, retired) *[[SSM-N-2 Triton]] (never built) *[[SS-N-2]] Styx *[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]]) *[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]]) *[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]]) *[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]]) *[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]]) *[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]]) *[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]]) *[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]]) *[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]]) *[[SS-N-22]] Sunburn *[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]]) *[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]]) *[[SS.10]] surface-to-surface missile (France) *[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France) *[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France) *[[SSM-A-23 Dart]] *[[Standoff Land Attack Missile]] *[[Starstreak]] *[[Storm Shadow]] *[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin) *[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail) *[[Super 530]] *[[Swingfire]] ===T=== *[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM) *[[KEPD 350|Taurus]] *[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]] *[[Terne ASW]] *[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]]) *[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric) *[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM) *TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system *Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]]) *[[TOROS missile|TOROS]] *[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard) *[[Trigat]] *[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile) ===U=== *[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]] *[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]] *[[UGM-89 Perseus]] *[[UGM-96 Trident I]] *[[UGM-133 Trident II]] *[[Umkhonto missile|Umkhonto]] *[[UMTAS]] * [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego) * [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]]) * [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto) * [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag) *[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]] *[[UUM-125 Sea Lance]] ===V=== *[[V-1 (flying bomb)|V-1]] *[[V-2 rocket|V-2]] *[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]] *[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]]) *[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]] ===W=== *[[Wasserfall missile|Wasserfall]] *[[Wan Chien]] ===X=== *[[X-4 missile|X-4]] ===Y=== *[[YJ-6]] *[[YJ-7]] *[[YJ-8]] *[[YJ-12]] *[[YJ-15]] *[[YJ-17]] *[[YJ-18]] *[[YJ-19]] *[[YJ-20]] *[[YJ-21]] *[[YJ-22]] *[[YJ-62]] *[[YJ-82]] *[[YJ-83]] *[[YJ-91]] *[[Yun Feng]] ===Z=== * [[3M22 Zircon|Zircon]] ==پڻ ڏسو== * جنگي هٿيارن جي فهرست * ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست * آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست * راڪيٽ جهازن جي فهرست * فوجي راڪيٽن جي فهرست * انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل * پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست * [[Lists of weapons]] * [[List of missiles by country]] * [[List of active missiles of the United States military]] * [[List of orbital launch systems]] * [[List of rocket aircraft]] * [[List of sounding rockets]] * [[List of military rockets]] * [[List of upper stages]] * {{slink|List of artillery#Rockets}} * [[Model rocket]] * [[Intercontinental ballistic missile]] * [[Expendable launch system]] * [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles) ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World] * [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }} * [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's "Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems"; ill. by Hitoshi Kitamura * [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch ** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters] {{Navboxes |state = collapsed |title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست |list1 = {{چين جا ميزائل|state=collapsed}} {{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}} {{ايران جا ميزائل|state=collapsed}} {{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}} {{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}} {{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}} {{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}} {{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}} {{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}} }} {{DEFAULTSORT:Missiles}} [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:جنگي هٿيار]] [[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] [[زمرو:ميزائلن جون فهرستون]] [[زمرو:هٿيارن جون فهرستون]] [[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]] 1kguexhbkn3in2z66mhy91wq44rp0z1 370263 370262 2026-04-06T06:25:40Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 370263 wikitext text/x-wiki {{Short description|None}} {{See also|راڪٽن جي فهرست |ملڪن جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست |اينٽي شپ ميزائلن جي فهرست|مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائلن جي فهرست |ٻين البر اعظمي ميزائلن جي فهرست }} [[File:Babur aa.jpg|thumb|250x250px|right|alt=Babur cruise missile mounted on a [[Transporter erector launcher|TEL]] during an exhibition in [[Karachi]]|[[بابر ميزائل]]: وچولي حد وارو سب سونڪ ڪروز ميزائل [[ڪراچي]] ۾ "آئيڊياز 2000" نمائش دوران]] [[File:ANZA MK 2.JPG|thumb|250x250px|right|upright=1.5|alt=Anza mk-2 on display|[[عنزه ميزائل|عنزه ايم ڪئ-II ميزائل]]]] هيٺ ڏنل '''[[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست''' آهي، جيڪا اکرن جي لحاظ کان وڏين قسمن ۽ ذيلي زمرن ۾ نالي ۽ مقصد جي لحاظ کان ترتيب ڏنل آهي. ==ٻيون ميزائلن جو فهرستون== ميزائلن جا قسم: * '''روايتي گائيڊڊ ميزائل''' ** فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل ** فضا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل ** تابڪاري مخالف ميزائل ** اينٽي بيلسٽڪ ميزائل ** اينٽي سيٽلائيٽ ميزائل ** اينٽي شپ ميزائل ** آبدوز شڪن ميزائل ** ٽينڪ شڪن گائيڊڊ ميزائل ** زمين تي حملو ڪندڙ ميزائل ** ڪلهي کان لانچ ٿيندڙ ميزائل ** زمين کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل. ** زمين کان زمين تي مار ڪندڙ ميزائل. ** وائر گائيڊڊ ميزائل * ڪروز ميزائل ** فضا کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل ** زمين کان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل ** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ ڪروز ميزائل * بيلسٽڪ ميزائل ** ٽيڪٽيڪل بيلسٽڪ ميزائل ** مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل ** وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** انٽرميڊيٽ فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل ** انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل (ICBM) ** آبدوز مان لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل ** فضا جي ذريعي لانچ ٿيندڙ بيلسٽڪ ميزائل {{Multiple image | total_width=250 | header={{large|ميزائل}} | perrow=2/2/2 | image1=Dnepr_rocket_lift-off_1.jpg | image2=FGM-148 Javelin at Saber Strike, 2016.jpg | image3=A harpoon missile launches from the missile deck of the USS Coronado off the coast of Guam, Aug. 22, 2017.jpg | image4=A_modified_Prithvi_missile_as_the_enemy_target_lifting_off_from_the_integrated_test_range_at_Chandipur-on-sea_for_the_advanced_air_defence_missile_test_on_December_06,_2007.jpg | image5=The improved performanceh BrahMos supersonic cruise missile successfully launched at the Integrated Test Range (ITR), Chandipur on 20 January 2022 - 1.jpg | image6=HMAS Ballarat (FFH 155) fires RIM-162 missiles in July 2016.JPG | footer=مختلف قسمن جا ميزائل؛ ساڄي کان کاٻي: 1. آر-36 ايم: بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائل 2. ايف جي ايم-148 جيولين: اينٽي ٽينڪ ميزائل 3. هارپون: اينٽي شپ ميزائل 4. پرٿوي: اينٽي بيلسٽڪ ميزائل 5. براهموس: ڪروز ميزائل 6. آر آءِ ايم-162: مٿاڇري کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل}} ==نالي وار ميزائلن جون فهرستون== # پڪگڪسونگ-1 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-2 ميزائل {{پرچم|اتر ڪوريا}} # پڪگڪسونگ-3 {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # [[پڪگڪسونگ-4 ميزائل]] {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-5 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پڪگڪسونگ-6 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # پل وهاسل-3-31 ميزائل {{flagicon|North Korea}} [[اتر ڪوريا]] # [[سجيل ميزائل]] {{پرچم|ايران}} # خيبر شڪن ميزائل {{پرچم|ايران}} # شهاب-1 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-2 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-3 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-3D ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-4 ميزائل ايران {{پرچم|ايران}} # شهاب-5 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}} # شهاب-6 ڊگهي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|ايران}} # قيام 1 (مٿاڇري کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ايران}} # اگني ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # براهموس ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # پرٿوي ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # ترشول مٿاڇري کان فضا ۾ مار ڪندڙ ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # شوريا ميزائل {{پرچم|ڀارت}} # [[غوري ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # [[عنزه ميزائل|عنزا ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # نصر ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # غزنوي ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # حتف ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # ابابيل ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # تيمور ٻين البر اعظمي بيلسٽڪ ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # ٽيپو ميزائل (IRBM) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-I ميزائل (ايم آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-II (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # شاهين-III (آئي آر بي ايم) {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''حرب ميزائل'''</small> - <small>_{'''جهاز تي لانچ ٿيندڙ جهاز شڪن ڪروز ميزائل'''}</small> <small>{{پرچم|پاڪستان}}</small> # [[بابر ميزائل]] {{پرچم|پاڪستان}} # رعد ميزائل ڊگهي فاصلي وارو {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''برق ميزائل'''</small> <small>_{ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل}</small> <small>'''{{پرچم|پاڪستان}}'''</small> # بڪتر شڪن ميزائل {{پرچم|پاڪستان}} # <small>'''[[ابدالي-I ميزائل]]'''</small> <small>_{'''پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ'''}</small> {{پرچم|پاڪستان}} # حصار ميزائل {{پرچم|ترڪي}} # سپير ميزائل (SAM) {{پرچم|ترڪي}} # AAM-3 <small>جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # AAM-4 <small>جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # AAM-5 <small>جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل</small> {{پرچم|جاپان}} # [[ڊونگ فينگ ميزائل]] {{پرچم|چين}} # [[ڊونگ فينگ ميزائل]] {{پرچم|چين}} # [[زرڪون ميزائل]]، {{پرچم|روس}} # ڪليننگراڊ K-5 ميزائل {{پرچم|روس}} # وِمپيل K-13 ميزائل {{پرچم|روس}} # شويت (خلائي لانچر) روس # شڪوال (وي اي-111) روس # ڪليننگراڊ K-8 AA-4 ميزائل {{پرچم|روس}} # رڊوگا K-9 AA-5 ميزائل {{پرچم|روس}} # بِسپوات آر-4 AA-6 ميزائل {{پرچم|روس}} # بِسپوات آر-40 AA-7 ميزائل {{پرچم|روس}} # وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ ميزائل {{پرچم|روس}} # مولنيا آر-60 AA-9 آموس ميزائل {{پرچم|روس}} # سيميورڪا (آر-7 سيميورڪا جو مشهور نالو) # سرب (ايس ايس-اين-5) (آر-21 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # سرب (ايس ايس-اين-6) (آر-27 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # [[قسام راڪيٽ]]، [[فلسطين جي رياست|فلسطين]] # ٽوماهاڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # اوريول ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ڪوائل ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلپ اپ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # <small>'''هائونڊ ڊاگ ميزائل'''</small> {{پرچم|آمريڪا}} # شريئيڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # اسڪائي بولٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ڪانڊور ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # هارنيٽ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # ميورڪ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # فالڪن ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلو آئي ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # وائپر ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بلڊاگ ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # هارپون ميزائل {{پرچم|آمريڪا}} # بليڪ ائرو ميزائل {{flag|UK}} # عنزا ميزائل (Mk.1، Mk.2، Mk.3) # حتف-I سيريز ميزائل (BRBM) # نصر ميزائل (حتف-IX) (TBM) # ابدالي ميزائل (SRBM) # غزنوي ميزائل (SRBM) # شاهين-I سيريز ميزائل (SRBM) # غوري-I ميزائل (MRBM) # غوري-II ميزائل (MRBM) # ابابيل ميزائل - MRBM، MIRV قابل # شاهين-II ميزائل (MRBM) # شاهين-III ميزائل (MRBM) # حرب ميزائل - جهاز تي لانچ ٿيندڙ اينٽي شپ ڪروز ميزائل ۽ LACM # بابر سيريز (حتف VII) # بابر 1 - LACM # بابر 1A - LACM # بابر 1B - LACM # بابر 2 - LACM # بابر 3 - SLCM/LACM # رعد (حتف-VIII) – ALCM # رعد-II – ڊگهي فاصلي وارو ALCM # برق – ليزر گائيڊڊ هوا کان مٿاڇري تي مار ڪندڙ ميزائل # ڪليننگراڊ K-5 ميزائل (روس) # وِمپيل K-13 # ڪليننگراڊ K-8 AA-4 # رڊوگا K-9 AA-5 # بِسپوات آر-4 AA-6 # بِسپوات آر-40 AA-7 # وِمپيل آر-23 AA-8 افيڊ # مولنيا آر-60 AA-9 آموس # وِمپيل آر-33 AA-10 الامو # وِمپيل آر-27 AA-11 آرچر # ويمپيل آر-73 # ويمپيل آر-77 # ويمپيل آر-37 # AAM-3 جاپاني قسم 90 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-4 جاپاني قسم 99 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-5 جاپاني قسم 04 هوائي کان هوائي ميزائل # AAM-N-4 اوريول (آمريڪي) # ابدالي-I (پاڪستاني سطح کان مٿاڇري تي مختصر فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل) # ABM-1 گالوش (روسي/يو ايس ايس آر لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو، ويمپيل اي-350 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل) # ABM-3 گزيل (روسي/يو ايس ايس آر A-135 مٿاڇري کان هوائي اينٽي بيلسٽڪ ميزائل لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) # ڪوائل ميزائل ADM-141 (آمريڪي) # بلپ اپ AGM-22 # هائونڊ ڊاگ AGM-45 # شرائڪ AGM-48 # اسڪائي بولٽ AGM-53 # ڪانڊور AGM-62 # هارنيٽ AGM-65 # ميورڪ AGM-69 SRAM AGM-76 # فالڪن AGM-7 # بلو آئي AGM-80 # وائپر AGM-83 # بلڊاگ AGM-84 # هارپون ميزائل # پرهار (ڀارت) # پرٿوي (ڀارت) # پرٿوي II (ڀارت) # پرٿوي III (ڀارت) # پائي پٿون # پائيولجي-1-2 # پٿون 5 (رافيل پٿون 5 جو مشهور نالو) # ٿنڊر برڊ (برطانوي فوج جي استعمال لاءِ زمين کان هوا ۾ مار ڪندڙ ميزائل، انگريزي اليڪٽرڪ پاران تيار ڪيل) # TLVS (PAC-3 MSE، IRIS-T SL ميزائل) (جرمن-آمريڪي) زمين تي ٻڌل SHORAD/MRAD سسٽم # TR-1 ٽيمپ ٿيٽر بيلسٽڪ ميزائل (روس؛ سرد جنگ) (SS-12 / SS-22 اسڪيل بورڊ) # قسام راڪيٽ، فلسطين # شيسٽر (ايس ايس-3) (آر-5 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) ڀاءُ (ايس ايس-2) (آر-2 لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس # سڪل (ايس ايس-25) (نيٽو رپورٽنگ نالو RT-2PM ٽوپول) روس # سلڪ ورم سبسونڪ ڪروز ميزائل سنر (SS-16) (RT-21 ٽيمپ 2S لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس # اسڪين (SS-5) (R-14 چوسووايا لاءِ نيٽو رپورٽنگ نالو) روس ===الف=== *A3SM (Mistral missile) submarine mast VSHORAD system *A3SM (MICA missile) SLAM *[[A-135 anti-ballistic missile system|A-135 ABM]] *[[A-235 anti-ballistic missile system|A-235 ABM]] *[[Aggregate 3|A-3]] *[[A-35 anti-ballistic missile system|A-35 ABM]] *[[V-2 rocket|A-4]] *[[Aggregate (rocket family)#A9|A-9]] *[[AA-1 Alkali]] (NATO reporting name for the [[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]]) *[[AA-2 Atoll]] (NATO reporting name for the [[K-13 (missile)|Vympel K-13]]) *[[AA-3 Anab]] (NATO reporting name for the [[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]]) *[[AA-4 Awl]] (NATO reporting name for the [[K-9 (missile)|Raduga K-9]]) *[[AA-5 Ash]] (NATO reporting name for the [[R-4 (missile)|Bisnovat R-4]]) *[[AA-6 Acrid]] (NATO reporting name for the [[R-40 (missile)|Bisnovat R-40]]) *[[AA-7 Apex]] (NATO reporting name for the [[R-23 (missile)|Vympel R-23]]) *[[AA-8 Aphid]] (NATO reporting name for the [[R-60 (missile)|Molniya R-60]]) *[[AA-9 Amos]] (NATO reporting name for the [[R-33 (missile)|Vympel R-33]]) *[[AA-10 Alamo]] (NATO reporting name for the [[R-27 (air-to-air missile)|Vympel R-27]]) *[[AA-11 Archer]] (NATO reporting name for the [[R-73 (missile)|Vympel R-73]]) *[[AA-12 Adder]] (NATO reporting name for the [[R-77|Vympel R-77]]) *[[AA-13 Arrow]] (NATO reporting name for the [[R-37 (missile)|Vympel R-37]]) *[[AAM-3]] (Japanese Type 90 air-to-air missile) *[[AAM-4]] (Japanese Type 99 air-to-air missile) *[[AAM-5]] (Japanese Type 04 air-to-air missile) *[[AAM-N-4 Oriole]] *[[Armement Air-Sol Modulaire|AASM]] *[[Abdali-I]] (Pakistani surface-to-surface [[Short-range ballistic missile]]) *[[ABM-1 Galosh]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]], [[Vympel NPO|Vympel]] A-350 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]]) *[[53T6|ABM-3 Gazelle]] (NATO reporting name for the Russian/[[USSR]] A-135 surface-to-air [[Anti-Ballistic Missile]]) *[[A-Darter]] *[[MIM-146 ADATS|ADATS]] (Swiss-American) *[[ADM-20 Quail]] *[[ADM-141 TALD]] *[[ADM-160 MALD]] *[[AGM-12 Bullpup]] *[[AGM-22]] *[[AGM-28 Hound Dog]] *[[AGM-45 Shrike]] *[[AGM-48 Skybolt]] *[[AGM-53 Condor]] *[[AGM-62 Walleye]] *[[AGM-63]] *[[AGM-64 Hornet]] *[[AGM-65 Maverick]] *[[AGM-69 SRAM]] *[[AGM-76 Falcon]] *[[AGM-78 Standard ARM]] *[[AGM-79 Blue Eye]] *[[AGM-80 Viper]] *[[AGM-83 Bulldog]] *[[AGM-84 Harpoon]] *[[AGM-84E SLAM]] *[[AGM-84H/K SLAM-ER]] *[[AGM-86 ALCM]] *[[AGM-87 Focus]] *[[AGM-88 HARM]] *[[AGM-112]] *[[AGM-114 Hellfire]] *[[AGM-119 Penguin]] ([[Kongsberg Defence & Aerospace|Norwegian]]-made; only non-US-made missile in US arsenal) *[[AGM-122 Sidearm]] *[[AGM-123 Skipper]] *[[AGM-124 Wasp]] *[[AGM-129 ACM]] *[[AGM-130]] *[[AGM-131 SRAM II]] *[[AGM-136 Tacit Rainbow]] *[[AGM-137 TSSAM]] *[[AGM-142 Have Nap]] US codename for imported [[AGM-142 Have Nap|Popeye]] missiles *[[AGM-153]] *[[AGM-154 JSOW]] *[[AGM-158 JASSM]] *[[AGM-159 JASSM]] *[[AGM-169 Joint Common Missile]] *[[AGM-179 JAGM]] *[[AGM-183A ARRW]]<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/article/89455/first-captive-carriage-flight-test-for-agm-183a-arrw|title = Janes &#124; Latest defence and security news}}</ref> *[[Agni-I]] (India) *[[Agni-II]] (India) *[[Agni-III]] (India) *[[Agni-IV]] (India) *[[Agni-V]] (India) *[[Agni-VI]] (India) *[[Agni-P]] (India) *[[AIM-4 Falcon]] *[[AIM-7 Sparrow]] *[[AIM-9 Sidewinder]] *[[AIM-26 Falcon]] *[[AIM-47 Falcon]] *[[AIM-54 Phoenix]] *[[AIM-68 Big Q]] *[[AIM-82]] *[[AIM-97 Seekbat]] *[[AIM-95 Agile]] *[[AIM-120 AMRAAM]] *[[AIM-132 ASRAAM]] *[[AIM-152 AAAM]] *[[AIM-174B|AIM-174B ERAM]] *[[Air-Sol Moyenne Portée]] (ASMP) *[[Akash missile#|Akash]] (India) *[[Akash-NG]] *[[Alacrán missile|Alacrán]] (Spanish for "Scorpion") *[[ALARM]] *[[ALAS (missile)|ALAS]] *[[Al Hussein (missile)|Al-Hussein]] *[[Al-Samoud 2]] *[[Sea Venom (missile)|ANL]] (Franco-British) *[[Anza (missile)|Anza]] *[[MBDA Apache|Apache]] *[[Arrow (missile family)|Arrow]] (Israeli missile) (Anti-ballistic) *[[AS-25K]] (anti-ship) *[[AS-20]] *[[AS-30]] *[[AS.34 Kormoran]] *[[ASM-1]] (Japanese Type 80 air-to-ship missile) *[[ASM-2]] (Japanese Type 93 air-to-ship missile) *[[ASM-135 ASAT]] *[[Air-Sol Moyenne Portée|ASMP]] *[[Aspide]] *[[ASRAAM]] (project name for the [[AIM-132 ASRAAM]]) *ASGLA (Igla missile) (Germano-Ukrainian) land-based VSHORAD system *ASRAD (Stinger, RBS-70 mk2, Igla, Mistral, Starburst missiles) land-based VSHORAD system *ASRAD-2 land-based VSHORAD system *[[ASRAD-R]] (Bolide missile) (Germano-Swedish) land-based VSHORAD system *ASRAD-R Naval (Bolide missile) (Germano-Swedish) shipboard VSHORAD system *[[Aster (missile family)|Aster]] *[[Astra Missile|Astra]] (BVR Mk I)(INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK II) (INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (BVR MK III) (INDIAN) *[[Astra (missile)|Astra]] (IR) (INDIAN) *[[9M120 Ataka|Ataka]] (Russian anti-tank missile) *[[AT-1K Raybolt]] *[[ATILGAN PMSS]] naval/land-based VSHORAD system *[[Atmaca]] (Turkish Anti Ship Missile) *[[ATM-1]] (Japanese Type 64 Anti-Tank Missile) *[[ATM-2]] (Japanese Type 79 Anti-Landing craft and Anti-Tank Missile) *[[ATM-3]] (Japanese Type 87 Anti-Tank Missile) *[[ATM-4]] (Japanese Type 96 Multi-Purpose Missile System) *[[ATM-5]] (Japanese Type 01 Light Anti-Tank Missile) *[[AUM-N-2 Petrel]] *[[AV-TM 300]] (Brazilian Cruise Missile) ===B=== *[[Babur (cruise missile)|Babur]] (Pakistani Cruise Missile) *[[BAC Vigilant]] *[[Bofors Bantam|Bantam]] *[[Barak 1]] naval point defense surface-to-air missile (Israel) *[[Barak 8]] naval area defense surface-to-air missile (Israel-India) *[[BGM-34 Firebee]] *[[BGM-71 TOW]] *[[BGM-75 AICBM]] *[[Tomahawk (missile family)|BGM-109 Tomahawk]] *[[BGM-110]] *[[Baktar-Shikan]] (Pakistani Anti-tank Guided Missile) *[[Black Arrow]] (United Kingdom) *[[Bristol Bloodhound|Bloodhound]] UK Surface-to-air *Blowfish submarine mast VSHORAD system *[[Blowpipe (missile)|Blowpipe]] UK Man portable Surface-to-air *[[Blue Steel (missile)|Blue Steel]] nuclear stand off missile (United Kingdom) *[[Blue Streak (missile)|Blue Streak]] (United Kingdom) *[[Bofors Bantam]] *[[Bozdoğan (air-to-air missile)|Bozdoğan]] (Turkish AA Missile) *[[BrahMos]] (India-Russia; World's fastest cruise missile) *[[Brakemine]] UK WWII project *[[Brimstone (missile)|Brimstone]] (United Kingdom) ===C=== *[[C-602]] *[[C-701]] *[[C-802]] *[[CA-94]] *[[CA-95]] *[[CGM-16 Atlas]] *[[CGM-121B Seek Spinner]] *[[R-14 Chusovaya|Chusovaya]] (popular name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[CIM-10 Bomarc]] *[[Roketsan Cirit]] (Turkey) *[[Cobra (missile)|Cobra]] *[[Cobra (missile)|Cobra]] (Germano-Swiss) *[[Cobra (missile)|Cobra 2000]] (Germano-Swiss) *[[Condor missile|Condor]] (Argentina) *[[Crotale (missile)|Crotale]] (France) ===D=== *[[R-9 Desna|Desna]] (popular name for the [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile) *[[Dnipro (surface-to-air missile)|Dnipro]] *[[Dongfeng 1]] (SS-2) (DF-1) *[[Dongfeng 2]] (CSS-1) (DF-2) *[[Dongfeng 3]] (CSS-2) ([[DF-3A|DF-3]]) *[[Dongfeng 4]] (CSS-3) ([[DF-4]]) *[[Dongfeng 5]] (CSS-4) ([[DF-5]]) *[[Dongfeng 11]] (CSS-7) ([[DF-11]]) *[[Dongfeng 12]] (CSS-X-15) (DF-12) *[[Dongfeng 15]] (CSS-6) ([[DF-15]]) *[[Dongfeng 16]] (DF-16) *[[Dongfeng 21]] (CSS-5) ([[DF-21]]) *[[Dongfeng 25]] ([[DF-25]]) *[[Dongfeng 31]] (CSS-10) ([[DF-31]]) *[[Dongfeng 41]] (CSS-X-10) ([[DF-41]]) *[[R-12 Dvina|Dvina]] (popular name for the [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile) ===E=== *[[EGBU-15]] *[[Scud missile|Elbrus]] (popular name for the [[Scud missile|R-300]], a [[Scud missile|Scud]] variant) *[[Emad (missile)|Emad]] *Enforcer *[[ENTAC]] (France) *[[Enzian missile|Enzian]] *[[Eryx (missile)|Eryx]] (France) *[[Euromissile HOT]] anti-armour missile *[[Spike (missile)|EuroSpike]] (Germano-Israeli) *[[Exocet]] (popular name for the [[Exocet|MBDA Exocet]]) ===F=== *[[Fateh-110]] *[[Fireflash]] *[[Firestreak]] *[[M47 Dragon|FGM-77 MAW]] *[[FGM-148 Javelin]] *[[FGM-172 SRAW]] *[[Fieseler Fi 103]], the [[V-1 (flying bomb)|V-1]] *[[FIM-43 Redeye]] *[[FIM-92 Stinger]] *[[FROG-7]] ===G=== *[[Gabriel missile|Gabriel]] (Ship-to-ship and air-to-ship variant) *[[GAF Malkara]] *[[GAM-87 Skybolt]] *[[Ghauri-I]] (Pakistani) *[[Ghauri-II]] (Pakistani) *[[Ghauri-III]] *[[Global Rocket 1]] fractional orbital bombardment system missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag) *[[Gorodomlya G-1]] - Developed by a German team at [[Gorodomlya]] island (57°12'0.06"N, 33° 4'0.02"E) in 1948, based on the V-2 with detachable warhead and integral propellant tanks. (a.k.a. R-10). *[[Gorodomlya G-1M]] - The G-1 with a more powerful engine proposed in 1949. *[[Gorodomlya G-2]] - (a.k.a. R-12) Developed as far as preliminary design the G-2 first stage was to have been powered by a cluster of three engines from the G-1 with a thrust of approx 100tons, the second stage being capable of delivering the warhead 2,000 to 2,500 kilometres. Insurmountable problems with control of the second stage forced abandonment. *[[Gorodomlya G-3]] - The G-3 project was to have been a two-stage, G-1 derived rocket, with a winged upper stage similar to the [[A9 (missile)|A9]] developed by Wernher Von Braun's team at [[Peenemünde]], for a projected range of 8,000 to 10,000 kilometres *[[Gorodomlya G-4]] - In April 1949 the Gorodomlya group were given the same requirements as the team at [[NII-88]] (which produced the [[R-5 Pobeda#Development|R-3]]). The German group designed a 24m (78&nbsp;ft 9in) tall cone shaped rocket with an empty weight (including a three-ton warhead) of seven tons and a launch weight of 70.85 tons, (a.k.a. R-14). *[[Gorodomlya G-5]] - Designed in parallel with the G-4, (a.k.a. R-15), another group at Gorodomlya proposed a ramjet powered unmanned bomber boosted by a G-1 or A4 rocket, cruising at {{convert|15|km|0|abbr=on}} altitude for a range of 3,000 kilometres. *[[Gökdoğan (air-to-air missile)|Gökdoğan]] (Turkish AA missile) *[[Gökhan (missile)|Gökhan]] (Turkish AA missile) *[[Green Cheese (missile)]] *[[Green Flash (missile)]] *[[AGM-176 Griffin]] *[[Kh-23 Grom|Kh-23 ''Grom'']] *[[PZR Grom|PZR ''Grom'']] ===H=== *[[Hadès (missile)|Hadès]] *[[Harpoon (missile)|Harpoon]] *[[Hatf-I]] *[[Hatf-IA]] *[[Hatf-IB]] *[[Hatf-VA]] *[[Hatf-VIII]] *[[Hatf-VIII (Ra'ad)]] *[[HGM-16 Atlas]] *[[Hisar (missile family)|Hisar-A]] (Turkish SAM) *[[Hisar (missile family)|Hisar-O]] (Turkish SAM) *[[Hisar (missile family)|Hisar-RF]] (Turkish SAM) *[[SA-2 Guideline|Hongqi-1]] SAM *[[SA-2 Guideline|Hongqi-2]] SAM *[[HN-5|Hongying-5]] SAM *[[Hongqi-7]] SAM *[[Hongqi-9]] SAM *[[SA-10 Grumble|Hongqi-10]] SAM *[[SA-10 Grumble|Hongqi-15]] SAM *[[SA-17 Grizzly|Hongqi-17]] SAM *[[SA-12 Gladiator/Giant|Hongqi-18]] SAM *[[Hongqi-61]] SAM *[[Euromissile HOT|HOT]] (popular name for the [[Euromissile HOT]] anti-armour missile) *[[Hrim-2 (missile system)|Hrim-2]] *[[Hsiung Feng I|Hsiung Feng I (HF-1)]] (ship-to-ship) *[[Hsiung Feng II|Hsiung Feng II (HF-2)]] (guided multiplatform antiship) *[[Hsiung Feng IIE|Hsiung Feng IIE (HF-2E)]] (land attack cruise missile variant of HF-2) *[[Hsiung Feng III|Hsiung Feng III (HF-3)]] (anti-ship cruise missile) *[[Hyunmoo]] *[[Hwasal-1]] *[[Hwasal-2]] *[[Hwasong-5]] *[[Hwasong-6]] *[[Hwasong-7]] *[[Hwasong-8]] *[[Hwasong-9]] *[[Hwasong-10]] *[[KN-02 Toksa|Hwasong-11]] (KN-02) *[[Hwasong-11A]] (KN-23) *[[Hwasong-11B]] (KN-24) *[[Hwasong-11C]] *[[Hwasong-11D]] *[[Hwasong-11E]] *[[Hwasong-11S]] *[[Hwasong-12]] *''[[Hwasong-12A]]'' (official designation unconfirmed) *[[Hwasong-12B]] *[[Hwasong-13]] (two versions, called KN-08 and KN-14 by [[United States]]) *[[Hwasong-14]] *[[Hwasong-15]] *''[[Hwasong-16B#MaRV variant|Hwasong-16A]]'' (official designation unconfirmed) *[[Hwasong-16B]] *[[Hwasong-17]] *[[Hwasong-18]] *[[Hwasong-19]] *[[Hwasong-20]] ===I=== *[[IDAS (missile)|IDAS]] *[[ZT3 Ingwe|Ingwe]] *[[IRIS-T]] *[[9K720 Iskander|Iskander-M]] ===J=== *[[J-Missile]] *[[FGM-148 Javelin|Javelin]] (Anti-tank missile) *[[Javelin (surface-to-air missile)|Javelin]] (Surface-to-air missile) *[[Jericho missile]] (Ground-to-ground ballistic) *[[JL-1]] *[[JL-2]] *[[JL-3]] ===K=== *[[K-10S]] *[[K-4 (missile)|K-4 (SLBM)]] (India) *[[K-5 (ballistic missile)|K-5 (SLBM)]] (India) *[[Sagarika (missile)|K-15 (SLBM)]] (India) *[[Kalibr (missile family)|Kalibr]] *[[K-5 (missile)|Kaliningrad K-5]] (AA-1 Alkali) *[[K-8 (missile)|Kaliningrad K-8]] (AA-3 Anab) *[[KAN Little Joe]] *[[K-9 (missile)|Raduga K-9]] (AA-4 Awl) *[[K-13 (missile)|Vympel K-13]] (AA-2 Atoll) *[[Kaishan-1]] SAM *[[Kh-15]] *[[Kh-20]] *[[Kh-22]] *[[Kh-23 Grom|Kh-23]] *[[Kh-25]] *[[Kh-28]] *[[Kh-29]] *[[Kh-31]] *[[Kh-32]] *[[Kh-35]] *[[Kh-38]] *[[Kh-45]] *[[Kh-47M2 Kinzhal]] *[[Kh-55]] *[[Kh-58]] *[[Kh-59]] *[[Kh-80]] *[[Kh-90]] *[[Kh-101]] *[[Khalij Fars]] [[ASBM]] *[[KS-1 Komet|KS-1]] *[[KSR-5]] *[[Kumsong-3]] ===L=== *[[Non-Line-of-Sight Launch System|LAM]] (Loitering Attack Missile) *[[LEM-70 Minuteman ERCS]] *[[LFK NG]] *[[HGM-25A Titan I|LGM-25 Titan]] *[[LGM-25C Titan II]] *[[LGM-30 Minuteman]] **[[Minuteman I]] **[[Minuteman II]] **[[Minuteman III]] *[[LGM-35 Sentinel]] *[[LGM-118 Peacekeeper]] *[[Lieying-60]] SAM *[[LIM-49A|LIM-49 Spartan]] *[[LIM-99]] *[[LIM-100]] *[[KAN Little Joe|Little Joe]] (shipborne surface-to-air) *[[Long March cruise missile]] ===M=== *[[M1 (missile)|M1 SLBM]] (France) submarine-launched ballistic missile *[[M2 (missile)|M2 SLBM]] (France) *[[M4 (missile)|M4 SLBM]] (France) *[[M20 (missile)|M20 SLBM]] (France) *[[M45 (missile)|M45 SLBM]] (France) *[[M51 (missile)|M51 SLBM]] (France) *[[R550 Magic|Magic]] (popular name for the [[R550 Magic]]) *[[Mectron MAA-1 Piranha]] (short-range air-air infrared homing missile) *[[Malkara (missile)|Malkara]] (joint Australian/British) *[[Cobra (missile)|Mamba]] (Germano-Swiss) *[[MANSUP]] (family of anti-ship, land-attack and surface-to-air missiles) *[[Martin Pescador MP-1000]] anti-ship ASM (Argentina) *[[Mathogo]] anti-tank, wire-guided (Argentina) *[[Cobra (missile)|MBB Cobra]] *[[MBDA Apache]] *[[MBDA AS-30]] *[[MBDA Aster]] *[[MBDA Exocet]] *[[MBDA Meteor]] *[[Storm Shadow|MBDA Scalp EG]] *[[MGM-1 Matador]] *[[MGM-5 Corporal]] *[[MGM-13 Mace]] *[[MGM-18 Lacrosse]] *[[MGM-21]] *[[MGM-29 Sergeant]] *[[MGM-31 Pershing]] *[[ENTAC|MGM-32 ENTAC]] *[[Shillelagh missile|MGM-51 Shillelagh]] *[[MGM-52 Lance]] *[[MGM-140 ATACMS]] *[[MGM-134 Midgetman]] *[[MGM-157 EFOGM]] *[[MGM-164 ATACMS II]] *[[MGM-166 LOSAT]] *[[MGM-140 ATACMS|MGM-168 ATACMS Block IVA]] *[[MGR-1 Honest John]] * MHT/MLP *[[MBDA MICA|MICA]] (project name for the [[MBDA MICA]]) *[[MILAN]] *[[Project Nike|MIM-3 Nike-Ajax]] *[[Project Nike|MIM-14 Nike-Hercules]] *[[MIM-23 Hawk]] *[[MIM-46 Mauler]] *[[MIM-72 Chaparral]] *[[MIM-104 Patriot]] *[[MIM-115 Roland]] *[[MIM-146 ADATS]] *[[Miniature Hit-to-Kill Missile]] *[[MISTRAL]] *[[Missile Moyenne Portée|MMP]] (anti-tank) *MMP/SEA LAUNCHED (ship-to-ship/shore) *[[Mokopa]] *[[Molodets]] (popular name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[Mosquito (missile)|Mosquito]] (Germano-Swiss) *[[MR-UR-100 Sotka]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-17 Spanker) * MX: See [[LGM-118 Peacekeeper]] ===N=== *[[Nag Missile|Nag]] (Indian Anti-Tank Guided Missile) *[[Nirbhay]] (India) *[[Naval Strike Missile]] (NSM) *[[Neptune (cruise missile)|Neptune]] *[[Project Nike|Nike]] *[[SS.10|Nord 5203]] surface-to-surface missile (SS.10) (France) *[[SS.11|Nord 5210]] surface-to-surface / air-to-surface missile (SS.11) (France) *[[SS.10|Nord SS.10]] surface-to-surface missile (France) *[[SS.11|Nord SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France) *[[SS.12/AS.12|Nord SS.12]] surface-to-surface missile (France) *[[Nulka]] (Australia) ===O=== * [[OTR-21 Tochka]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-21 Scarab) * [[OTR-23 Oka]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-23 Spider) * [[Otomat]] ===P=== *[[P-1 (missile)|P-1]] (SS-N-1 Scrubber) *[[P-15 Termit]] (SS-N-2 Styx) *[[P-120 Malakhit]] (SS-N-9 Siren) *[[P-270 Moskit]] *[[P-500 Bazalt]] (SS-N-12 Sandbox) *[[P-700 Granit]] (SS-N-19 Shipwreck) *[[P-800 Oniks]] (SS-N-26 Strobile) *[[PAAMS]] (MBDA Aster missile) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system *[[Padasuri-6]] *[[Prithvi Air Defence|PAD]] *[[Trigat|PARS 3 LR]] *[[Penguin missile|Penguin]] (U.S. designation: AGM-119) *[[Pershing II|Pershing II Weapon System]] *[[PL-9]] SAM (PenLung) *[[PL-10]] (PenLung) *[[Polyphem missile|Polyphem]] *[[PGM-11 Redstone]] *[[PGM-17 Thor]] *[[PGM-19 Jupiter]] *[[Pluton (missile)|Pluton]] *[[ATILGAN PMSS|PMADS]] naval/land-based VSHORAD system *[[Pongae-5]] (KN-06) *[[Popeye missile|Popeye]] (Standoff. U.S. designation [[AGM-142 Have Nap]]. A cruise missile variant purportedly exists as well) *[[Prahaar (missile)|Prahaar]](India) *[[Prithvi missile|Prithvi]] (India) *[[Prithvi II missile|Prithvi II]] (India) *[[Prithvi III missile|Prithvi III]] (India) *[[Pukguksong-1]] *[[Pukguksong-2]] *[[Pukguksong-3]] *[[Pukguksong-4]] *[[Pukguksong-5]] *''[[Pukguksong-6]]'' (official designation unconfirmed) *[[Pulhwasal-3-31]] *[[Pye Python]] *[[Pyoljji-1-2]] *[[Python 5]] (popular name for [[Python (missile)|Rafael Python 5]]) ===Q=== *[[Qassam rocket]] *[[Qiam 1]] surface-to-surface missile (Iran) *[[QRSAM]] quick reaction SAM (India) *[[QW-1]] SAM *[[QW-2]] SAM ===R=== * [[R-1 (missile)|R-1]] theatre ballistic missile (SS-1 Scunner) * [[R-2 (missile)|R-2]] theatre ballistic missile (SS-2 Sibling) * [[R-4 (missile)|R-4]] (AA-5 Ash) * [[R-5 Pobeda]] theatre ballistic missile (SS-3 Shyster) * [[R-7 Semyorka]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-6 Sapwood) * [[R-9 Desna]] intercontinental ballistic missile (USSR/Russia; Cold War) (NATO name SS-8 Sasin) * [[R-11 Zemlya]] tactical ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1b Scud) * [[R-12 Dvina]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-4 Sandal) * [[R-13 (missile)|R-13]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-4 Sark) * [[R-14 Chusovaya]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-5 Skean) * [[R-15 (missile)|R-15]] submarine ballistic missile (USSR; Cold War) * [[R-16 (missile)|R-16]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-7 Saddler) * [[R-17E]], variant of Russian Scud B * [[R-21 (missile)|R-21]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-5 Serb) *[[Vympel R-23|R-23]] (AA-7 Apex) * [[R-26 (missile)|R-26]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (mistakenly applied NATO name SS-8 Sasin) *[[R-27 (air-to-air missile)|R-27]] (AA-10 Alamo) *[[R-27 Zyb]] submarine-launched ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-N-6 Serb) *[[R-29 Vysota]] *[[R-29RM Shtil]] *[[R-29RMU Sineva]] *[[R-29RMU2 Layner]] *[[R-33 (missile)|R-33]] (AA-9 Amos) * [[R-36 (missile)|R-36]] intercontinental ballistic missile (USSR/Ukraine) (NATO name SS-9 Scarp and SS-18 Satan) *[[R-39 Rif]] (SS-N-20 Sturgeon) *[[R-40 (missile)|R-40]] (AA-6 Acrid) * [[R-46 (missile)|R-46]] orbital launcher and intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) *[[R-60 (missile)|R-60]] (AA-8 Aphid) *[[R-73 (missile)|R-73]] (AA-11 Archer) *[[R-77]] (AA-12 Adder) * [[R-300 Elbrus]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (NATO name SS-1c Scud) *[[R550 Magic]] * [[Ra'ad (air-launched cruise missile)]], or Hatf-VIII, Pakistani weapon * [[Ra'ad (anti-ship missile)]], Iranian weapon * [[RAAD (anti-tank guided missile)]] *[[Rapier (missile)|Rapier]] (Surface-to-air missile) *[[Python (missile)|Rafael Python 5]] (Air-to-air missile) *[[RBS-15]] *[[RBS-23]] *[[RBS-70]] *[[RBS-77]] *[[RBS-90]] *[[Hawker Siddeley Red Top|Red Top]] Air-to-air *[[Regulus missile|RGM-6 Regulus]] *[[RGM-15 Regulus II]] *[[RGM-59 Taurus]] *[[RGM-165 LASM]] *[[RIM-2 Terrier]] *[[RIM-7 Sea Sparrow]] *[[RIM-8 Talos]] *[[RIM-24 Tartar]] *[[RIM-50 Typhon|RIM-50 Typhon LR]] *[[RIM-55 Typhon MR]] *[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-1]] *[[RIM-66 Standard|RIM-66 Standard Missile-2]] *[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-1 ER]] *[[RIM-67 Standard|RIM-67 Standard Missile-2 ER]] *[[RIM-85]] *[[RIM-101]] *[[RIM-113]] *[[RIM-116 Rolling Airframe Missile]] *[[RIM-156 SM-2ER Block IV|RIM-156 Standard Missile-2ER Block IV]] *[[RIM-161 Standard missile 3|RIM-161 Standard Missile-3]] *[[RIM-162 ESSM]] *[[Roland (air defence)|ROLAND]] air defence missile * [[RS-24 Yars]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern)<ref>{{cite news |url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6700585.stm |title=Russia tests long-range missile |date=29 May 2007 |access-date=2015-12-24 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20080103035657/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/6700585.stm |archive-date=2008-01-03 }}</ref> *[[RSA (missile)|RSA]] *[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-1]] mobile missile *[[Jericho missile#South African RSA Series|RSA-2]] IRBM *[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-3]] IRBM & SLV *[[Shavit 2#South African RSA Series|RSA-4]] ICBM & SLV *RSC-54 *RSC-56 *[[RSC-57]] *[[RSD 58|RSC/RSD 58]] *[[RSD-10 Pioneer]] theatre ballistic missile (USSR; Cold war) (SS-20 Saber) *[[RSE Kriens (missile)|RSE Kriens]] *[[RSM-56 Bulava]] *[[RT-1]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) *[[RT-2]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-13 Savage) *[[RT-2PM Topol]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-25 Sickle) *[[RT-2PM2 Topol-M]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-27 Sickle B) *[[RT-15]] mobile land launched theatre ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-14 Scamp) *[[RT-20P|RT-20]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-15 Scrooge) *[[RT-21 Temp 2S]] intercontinental ballistic missile (USSR; Cold War) (SS-16 Sinner) *[[RT-23 Molodets]] intercontinental ballistic missile (Russia; Modern) (SS-24 Scalpel) *[[RT-25]] theatre ballistic missile (USSR; Cold War) *[[Rudram-1]] Indian Air launched Anti-radiation missile also known as NGARM *[[RUM-139 VL-Asroc]] *[[Asroc|RUR-5 Asroc]] ===S=== *[[SSBS S1|S1 IRBM]] *[[S2 (missile)|S2 IRBM]] *[[S3 (missile)|S3 IRBM]] *[[S-300 missile system|S-300]] *[[S-300VM missile system|S-300VM]] *[[S-350 missile system|S-350 Vityaz]] *[[S-400 missile system|S-400 Triumf]] *[[S-500 missile system|S-500]] *[[SA-2 Guideline]] (NATO reporting name for the [[S-75 Dvina]]) *[[SA-3 Goa]] (NATO reporting name for the [[S-125 Neva/Pechora]]) *[[SA-4 Ganef]] (NATO reporting name for the [[2K11 Krug]]) *[[SA-5 Gammon]] (NATO reporting name for the [[S-200 missile system|S-200]]) *[[SA-6 Gainful]] (NATO reporting name for the [[2K12 Kub]]) *[[SA-7 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]]) *[[SA-8 Gecko]] (NATO reporting name for the [[9K33 Osa]]) *[[SA-9 Gaskin]] (NATO reporting name for the [[9K31 Strela-1]]) *[[SA-10 Grumble]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300]]) *[[SA-11 Gadfly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|9K37 Buk]]) *[[SA-12 Gladiator/Giant]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300V]]) *[[SA-13 Gopher]] (NATO reporting name for the [[9K35 Strela-10]]) *[[SA-14 Gremlin]] (NATO reporting name for the [[9K34 Strela-3]]) *[[SA-15 Gauntlet]] (NATO reporting name for the [[Tor missile system|9K330 Tor]]) *[[SA-16 Gimlet]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla|9K310 Igla-1]]) *[[SA-17 Grizzly]] (NATO reporting name for the [[Buk missile system|Buk-M1-2]]) *[[SA-18 Grouse]] (NATO reporting name for the [[9K38 Igla]]) *[[SA-19 Grisom]] (NATO reporting name for the [[2K22 Tunguska]]) *[[SA-20 Gargoyle]] (NATO reporting name for the [[S-300 missile system|S-300PMU-1]]) *[[SA-21 Growler]] (NATO reporting name for the [[S-400 missile system|S-400 Triumf]]) *[[SA-N-3 Goblet]] (NATO reporting name for the [[M-11 Shtorm]]) *[[SA-N-5 Grail]] (NATO reporting name for the [[9K32 Strela-2]]) *[[SS-20|Saber]] ([[SS-20]]) (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]]) *[[SS-7 Saddler|Saddler]] ([[R-16 (missile)|SS-7]]) (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]]) *[[Samid]] *[[Saegheh]] *[[Sagarika (missile)|Sagarika]] ([[SLBM]]) (Indian [[ballistic missile]]) *[[Aster (missile family)#Land systems|SAMP/T (MBDA Aster missile)]] (Franco-Italian) land-based SHORAD/MRAD system *[[Sejjil]] ([[MRBM]]) (Iranian [[ballistic missile]]) *[[SS-4 Sandal|Sandal]] ([[R-12 Dvina|SS-4]]) (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]]) *[[Sapsan (missile system)|Sapsan]] *[[SS-6 Sapwood|Sapwood]] ([[R-7 Semyorka|SS-6]]) (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-N-4|Sark]] ([[SS-N-4]]) (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]]) *[[R-9 Desna|Sasin]] ([[R-9 Desna|SS-8]]) (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]]) *[[SS-18|Satan]] ([[SS-18]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]]) *[[SS-13 Savage|Savage]] ([[SS-13]]) (NATO reporting name for the [[RT-2]]) *[[Scaleboard]] ([[TR-1 Temp|SS-12]] / [[SS-22]]) (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]]) *[[Storm Shadow|SCALP EG]] (Franco-British) *[[Scalpel]] ([[SS-24]]) (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[RT-15|Scamp]] ([[SS-14]]) (NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[Scapegoat]] ([[SS-14]]) (alternate NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[SS-9 Scarp|Scarp]] ([[R-36 (missile)|SS-9]]) (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]]) *[[SCIFiRE]] (Australian-American hypersonic cruise missile in development) *[[Global Rocket 1|Scrag]] ([[SS-X-10]]) (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]] and [[UR-200]]) *[[RT-20P|Scrooge]] ([[SS-15]]) (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]]) *[[Scud missile|Scud]] ([[SS-1b]]/[[SS-1c]]) (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]] and [[Scud missile|R-300 Elbrus]] family) *[[Scunner]] ([[SS-1]]) (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]]) *[[SD-10 (missile)|SD-10]] (Pakistani beyond visual range air-to-air missile) *[[Sea Cat missile|Sea Cat]] *[[Sea Dart missile|Sea Dart]] *[[Sea Eagle missile|Sea Eagle]] *[[Sea Skua]] *[[Sea Slug missile|Sea Slug]] (Surface-to-air missile) *[[Sea Oryx]] (Surface-to-air missile) *[[Sea Venom (missile)|Sea Venom]] (Franco-British) *[[Sea Viper]] ([[PAAMS|MBDA Aster missile]]) (Franco-British-Italian) shipboard SHORAD/MRAD system *[[Sea Wolf missile|Sea Wolf]] (Surface-to-air missile) *[[UR-100|Sego]] ([[UR-100|SS-11]]) (NATO reporting name for the [[UR-100]]) *[[Semyorka]] (popular name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-N-5|Serb]] ([[SS-N-5]]) (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]]) *[[SS-N-6|Serb]] ([[SS-N-6]]) (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]]) *[[Shahab-1]] *[[Shahab-2]] *[[Shahab-3]] *[[Shahab-3D]] *[[Shahab-4]] *[[Shahab-5]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project) *[[Shahab-6]] (An alleged Iranian long-range ballistic missile project) *[[Shaheen missile|Shaheen-I]] (Pakistani MRBM) *[[Shaheen-II]] (Pakistani IRBM) *[[Shaheen-III]] (Pakistani IRBM) *[[Shavit 2|Shavit]] (Space launcher) *[[Shkval]] ([[Shkval|VA-111]]) *[[Shaurya missile|Shaurya]] (India) *[[R-5 Pobeda|Shyster]] ([[R-5 Pobeda|SS-3]]) (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda|R-5]]) *[[R-2 (missile)|Sibling]] ([[R-2 (missile)|SS-2]]) (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]]) *[[RT-2PM Topol|Sickle]] ([[SS-25]]) (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]]) *[[Silkworm missile|Silkworm]] subsonic cruise missile *[[RT-21 Temp 2S|Sinner]] ([[SS-16]]) (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[SİPER]] (Turkish SAM) *[[R-14 Chusovaya|Skean]] ([[R-14 Chusovaya|SS-5]]) (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[Sky Bow I]] ([[Sky Bow|TK-1]]) (SAM) *[[Sky Bow II]] ([[Sky Bow|TK-2]]) (SAM) *[[Sky Bow III]] ([[Sky Bow|TK-3]]) (SAM) *[[Sky Bow IV]] ([[Sky Bow IV|TK-4]]) (SAM) *[[Sky Spear]] (Short range SSBM) *[[Sky Sword I]] ([[Sky Sword I|TC-1]]) (air-to-air) *[[Sky Sword II]] ([[Sky Sword II|TC-2]]) (air-to-air) *[[Standoff Land Attack Missile|SLAM]] *[[SLAM-ER]] *[[SM-62 Snark]] *[[XSM-73 Goose|SM-73 Goose]] (decoy cruise missile) *[[XSM-74|SM-74]] (proposed decoy cruise missile) *[[SOM (missile)|SOM]] (Turkish Cruise Missile) *[[MR-UR-100 Sotka|Sotka]] (popular name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[MR-UR-100 Sotka|Spanker]] ([[MR-UR-100 Sotka|SS-17]]) (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[LIM-49A Spartan|Spartan]] LIM-49A ABM *[[Spider]] ([[OTR-23 Oka|SS-23]]) (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]]) *[[Spike (missile)|Spike/Gil]] (Anti-tank) *[[Sprint (missile)|Sprint]] ABM *[[SS-1 Scunner]] (NATO reporting name for the [[R-1 (missile)|R-1]]) *[[SS-1b Scud]] (NATO reporting name for the [[R-11 Zemlya]]) *[[SS-1c Scud]] (NATO reporting name for the [[Scud missile|R-300 Elbrus]]) *[[SS-2 Sibling]] (NATO reporting name for the [[R-2 (missile)|R-2]]) *[[SS-3 Shyster]] (NATO reporting name for the [[R-5 Pobeda]]) *[[SS-4 Sandal]] (NATO reporting name for the [[R-12 Dvina]]) *[[R-14 Chusovaya|SS-5 Skean]] (NATO reporting name for the [[R-14 Chusovaya]]) *[[SS-6 Sapwood]] (NATO reporting name for the [[R-7 Semyorka]]) *[[SS-7 Saddler]] (NATO reporting name for the [[R-16 (missile)|R-16]]) *[[SS-8 Sasin]] (NATO reporting name for the [[R-9 Desna]], also mistakenly applied to the [[R-26 (missile)|R-26]]) *[[SS-9 Scarp]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36]]) *[[SS-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[UR-200]]) *[[SS-11 Sego]] (NATO reporting name for the [[UR-100]]) *[[SS-12 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]]) *[[SS-13 Savage]] (NATO reporting name for the [[RT-2]]) *[[SS-14 Scamp]] (NATO reporting name for the [[RT-15]]) *[[SS-15 Scrooge]] (NATO reporting name for the [[RT-20P|RT-20]]) *[[SS-16 Sinner]] (NATO reporting name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[SS-17 Spanker]] (NATO reporting name for the [[MR-UR-100 Sotka]]) *[[SS-18 Satan]] (NATO reporting name for the [[R-36 (missile)|R-36M]]) *[[SS-19 Stiletto]] (NATO reporting name for the [[UR-100N]]) *[[SS-20 Saber]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]]) *[[SS-21 Scarab]] (NATO reporting name for the [[OTR-21 Tochka]]) *[[SS-22 Scaleboard]] (NATO reporting name for the [[TR-1 Temp]] modified versions) *[[SS-23 Spider]] (NATO reporting name for the [[OTR-23 Oka]]) *[[SS-24 Scalpel]] (NATO reporting name for the [[RT-23 Molodets]]) *[[RT-2PM Topol|SS-25 Sickle]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM Topol]]) *[[SS-26 Stone]] (NATO reporting name for the [[9K720 Iskander]]) *[[RT-2PM2 Topol-M|SS-27 Sickle B]] (NATO reporting name for the [[RT-2PM2 Topol-M]]) *[[RSD-10 Pioneer|SS-28 Saber 2]] (NATO reporting name for the [[RSD-10 Pioneer]] latest variant) *[[RS-24 Yars|SS-29]] (NATO reporting name for the [[RS-24 Yars]]) *[[SS-1000]] (Brazil, retired) *[[SSM-N-2 Triton]] (never built) *[[SS-N-2]] Styx *[[SS-N-4 Sark]] (NATO reporting name for the [[R-13 (missile)|R-13]]) *[[SS-N-5 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-21 (missile)|R-21]]) *[[SS-N-6 Serb]] (NATO reporting name for the [[R-27 (missile)|R-27]]) *[[SS-N-12]] Sandbox (NATO reporting name for the [[P-500 Bazalt]]) *[[SS-N-15]] Starfish (NATO reporting name for the [[RPK-2 Vyuga]]) *[[SS-N-16]] Stallion (NATO reporting name for the [[RPK-6 Vodopad/RPK-7 Veter]]) *[[SS-N-17]] Snipe (NATO reporting name for the [[R-31 (missile)|R-31/RSM-45]]) *[[SS-N-19]] Shipwreck (NATO reporting name for the [[P-700 Granit]]) *[[SS-N-20]] Sturgeon (NATO reporting name for the [[R-39 Rif]]) *[[SS-N-22]] Sunburn *[[SS-N-27 Sizzler]] (NATO reporting name for the [[Kalibr (missile family)|3M-54 Klub]]) *[[SS-X-10 Scrag]] (NATO reporting name for the [[Global Rocket 1]]) *[[SS.10]] surface-to-surface missile (France) *[[SS.11]] surface-to-surface / air-to-surface missile (France) *[[SS.12/AS.12|SS.12]] surface-to-surface missile (France) *[[SSM-A-23 Dart]] *[[Standoff Land Attack Missile]] *[[Starstreak]] *[[Storm Shadow]] *[[Strela-1]] (SA-9 Gaskin) *[[Strela-2]] (SA-7/SA-N-5 Grail) *[[Super 530]] *[[Swingfire]] ===T=== *[[Taimur (missile)|Taimur]] (Pakistani ICBM) *[[KEPD 350|Taurus]] *[[Terminal High Altitude Area Defense|THAAD]] *[[Terne ASW]] *[[TR-1 Temp|Temp]] (popular name for the [[TR-1 Temp]]) *[[Temp 2S]] (popular name for the [[RT-21 Temp 2S]]) *[[English Electric Thunderbird|Thunderbird]] (surface-to-air missile for British Army use, built by English Electric) *[[Tippu missile|Tippu]] (Pakistani IRBM) *TLVS (PAC-3 MSE, IRIS-T SL missiles) (Germano-American) land-based SHORAD/MRAD system *Topol (popular name for the [[RT-2PM Topol]] and [[RT-2PM2 Topol-M]]) *[[TOROS missile|TOROS]] *[[TR-1 Temp]] theatre ballistic missile (Russia; Cold War) (SS-12 / SS-22 Scaleboard) *[[Trigat]] *[[Trishul missile|Trishul]] (Indian Surface-to-Air Missile) ===U=== *[[Polaris missile|UGM-27 Polaris]] *[[Poseidon missile|UGM-73 Poseidon]] *[[UGM-89 Perseus]] *[[UGM-96 Trident I]] *[[UGM-133 Trident II]] *[[Umkhonto missile|Umkhonto]] *[[UMTAS]] * [[UR-100]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-11 Sego) * [[UR-100MR]] (common alternate designation for the [[MR-UR-100 Sotka]]) * [[UR-100N]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-19 Stiletto) * [[UR-200]] intercontinental ballistic missile (Russia; Cold War) (NATO reporting name SS-X-10 Scrag) *[[UUM-44 SUBROC|UUM-44 Subroc]] *[[UUM-125 Sea Lance]] ===V=== *[[V-1 (flying bomb)|V-1]] *[[V-2 rocket|V-2]] *[[Vilkha (missile complex)|Vilkha]] *[[R-36 (missile)|Voevoda]] (popular name for the [[R-36 (missile)|R-36M2]]) *[[VL-SRSAM]] (Indian naval surface-to-air missile derived from [[Astra (missile)|Astra]] ===W=== *[[Wasserfall missile|Wasserfall]] *[[Wan Chien]] ===X=== *[[X-4 missile|X-4]] ===Y=== *[[YJ-6]] *[[YJ-7]] *[[YJ-8]] *[[YJ-12]] *[[YJ-15]] *[[YJ-17]] *[[YJ-18]] *[[YJ-19]] *[[YJ-20]] *[[YJ-21]] *[[YJ-22]] *[[YJ-62]] *[[YJ-82]] *[[YJ-83]] *[[YJ-91]] *[[Yun Feng]] ===Z=== * [[3M22 Zircon|Zircon]] ==پڻ ڏسو== * جنگي هٿيارن جي فهرست * ملڪ جي لحاظ کان ميزائلن جي فهرست * آمريڪا جي فعال ميزائلن جي فهرست * راڪيٽ جهازن جي فهرست * فوجي راڪيٽن جي فهرست * انٽرڪانٽينينٽل بيلسٽڪ ميزائل * پاڪستان جي ميزائلن جي فهرست * [[Lists of weapons]] * [[List of missiles by country]] * [[List of active missiles of the United States military]] * [[List of orbital launch systems]] * [[List of rocket aircraft]] * [[List of sounding rockets]] * [[List of military rockets]] * [[List of upper stages]] * {{slink|List of artillery#Rockets}} * [[Model rocket]] * [[Intercontinental ballistic missile]] * [[Expendable launch system]] * [[NATO reporting name]] (has lists of various Soviet missiles) ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [http://missilethreat.csis.org/missiles-of-the-world/ Missile Threat CSIS - Missiles of the World] * [http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ Federation of American Scientists (FAS) Missile directory] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150502091506/http://www.fas.org/man/dod-101/sys/missile/ |date=2015-05-02 }} * [http://missile.index.ne.jp/en/ Missile.index] – Based on Shinkigensha Co.Ltd's "Illustrated Encyclopedia of the World's Missile Systems"; ill. by Hitoshi Kitamura * [http://www.designation-systems.net/dusrm/ Directory of U.S. Military Rockets and Missiles] – By Andreas Parsch ** [http://www.designation-systems.net/usmilav/missiles.html Meaning of the code letters] {{Navboxes |state = collapsed |title = ملڪن جي لحاظ کان ترتيب ڏنل ميزائلن جي فهرست |list1 = {{چين جا ميزائل|state=collapsed}} {{ڀارت جا ميزائل|state=collapsed}} {{ايران جا ميزائل|state=collapsed}} {{اتر ڪوريا جا ميزائل|state=collapsed}} {{پاڪستان جا ميزائل|state=collapsed}} {{روس ۽ سوويت يونين جا ميزائل|missiles|state=collapsed}} {{برطانيه جا ميزائل|state=collapsed}} {{آمريڪا جا ميزائل|state=collapsed}} {{Russian and Soviet military designation sequences|state=collapsed}} }} {{DEFAULTSORT:Missiles}} [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:جنگي هٿيار]] [[زمرو:گائيڊڊ ميزائل]] [[زمرو:متفرق فهرستون]] [[زمرو:ميزائلن جون فهرستون]] [[زمرو:هٿيارن جون فهرستون]] [[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون|ميزائل]] f331vd91rifsf9w2a07sob1vfdy8zbg 14 94406 370249 368788 2026-04-06T05:48:39Z Ibne maryam 17680 370249 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جنگي هٿيار]] [[زمرو:ميزائل جا قسم]] ranwenipwwqlenfm4yply9x8oz74kcm 14 94407 370242 368789 2026-04-06T05:39:59Z Ibne maryam 17680 370242 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جنگي هٿيار]] [[زمرو:هٿيارن جون فهرستون]] 7u8xxtdw722l5sl1r8e7jj9p0cya6dp 14 94489 370247 369344 2026-04-06T05:46:48Z Ibne maryam 17680 370247 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جنگي هٿيار]] [[زمرو:ميزائل جا قسم]] ranwenipwwqlenfm4yply9x8oz74kcm 14 94495 370248 369359 2026-04-06T05:47:30Z Ibne maryam 17680 370248 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جنگي هٿيار]] [[زمرو:ميزائل جا قسم]] ranwenipwwqlenfm4yply9x8oz74kcm 0 94600 370233 370021 2026-04-06T05:03:03Z InternetArchiveBot 13773 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 370233 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=بلخ|native_name={{nobold|{{lang|prs|{{Nastaliq|بلخ}}|rtl=yes}}}}|native_name_lang=prs|other_name=Balkh|settlement_type=شهر|image_skyline=Green_Mosque,_Balkh.jpg|imagesize=240px|image_caption=بلخ جي "سبز مسجد" جا کنڊر، 2018ع|pushpin_map=Afghanistan|pushpin_relief=yes|pushpin_label_position=bottom|pushpin_mapsize=|coordinates={{Coord|36|45|29|N|66|53|53|E|region:AF_type:city|display=inline,title}} <!-- Location ---------------->|pushpin_map_caption=افغانستان جي نقشي ۾ بلخ شهر جي جاء|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Afghanistan}}|subdivision_type1=[[افغانستان جا صوبا|صوبو]]|subdivision_name1=[[بلخ صوبو]]|subdivision_type2=[[ضلعو]]|subdivision_name2=بلخ اولسوالي <!-- Politics ------------------->|government_footnotes=<ref name="Development Projects in Balkh District" />|government_type=بلديه|leader_title=ميئر|leader_name=مولوي محمد قاسم فضل سبحان|established_title=<!-- Population --------------------->|population_footnotes=<ref name="population" />|population_as_of=2025|population_total=148972|population_rank=|population_density_km2=auto|population_density_sq_mi=|population_urban=20248|population_rural=128724 <!-- General information --------------->|timezone=[[Time in Afghanistan|Afghanistan Time]]|utc_offset=+04:30|timezone_DST=|geocode=|iso_code=AF-BAL|registration_plate_type=|registration_plate=|blank_name=[[Köppen climate classification|Climate]]|blank_info=[[Semi-arid climate#Cold semi-arid climates|BSk]]|website=<!-- {{URL|example.com}} -->|footnotes=}} '''بلخ''' (Balkh) اتر [[افغانستان]] ۾ هڪ [[افغانستان جي شهرن جي فهرست|شهر]] آهي، جنهن جي آبادي اندازاً 1,48,972 ماڻهن تي مشتمل آهي.<ref name="population">{{حوالو ويب|date=September 2025|quote=2025-12-27}}</ref> اهو بلخ ضلعي جي اختيار ۾ آهي ۽ ان جو موجوده [[شھر جو ناظم|ميئر]] مولوي محمد قاسم فضل سبحان آهي.<ref name="Development Projects in Balkh District">{{Cite news|url=https://www.bakhtarnews.af/en/Development-Projects-in-Balkh-District|title=Development Projects in Balkh District|work=Bakhtar News Agency|date=3 January 2026|quote=2026-01-15}}</ref> مزار شريف شهر کان اتر اولهه ۾ لڳ ڀڳ 24 ڪلوميٽر (15 ميل) ۽ [[آمو درياءُ|آمو دريا]] يا افغانستان-ازبڪستان حد جي ڏکڻ ۾ 74 ڪلوميٽر (46 ميل) جي مفاصلي تي، اهو [[بلخ صوبو|بلخ صوبي]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. تاريخي طور تي، موجوده بلخ جي جڳهه کي آريانا ۾ ان جي مذهبي ۽ سياسي اهميت جي ڪري تمام گهڻي عزت ڏني ويندي هئي. [[زرتشتي مذھب]] ۽ [[ٻڌمت]] جو مرڪز، قديم شهر فارسين لاءِ '''زرياسپا''' ۽ [[قديم يونان|يونانين]] لاءِ '''باخترا''' جي نالي سان پڻ سڃاتو ويندو هو، جنهن ڪري ان جو نالو [[باختر]] پيو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2021-09-20|archivedate=2019-12-21}}</ref> انهيءَ ڪري، اهو باختريا يا تخارستان جي گاديءَ جي نالي سان مشهور هو. اطالوي سياح ۽ ليکڪ [[مارڪو پولو]] منگول فتحن کان اڳ بلخ کي "هڪ عظيم شهر ۽ سکيا جو هڪ عظيم مرڪز" طور بيان ڪيو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2019-12-26|archivedate=2020-06-23}}</ref> شهر جو گهڻو حصو هاڻي تباهه ٿيل عمارتن تي مشتمل آهي، جيڪيون موسمي طور تي وهندڙ بلخ ندي جي ساڄي ڪناري کان 365 ميٽر (1198 فوٽ) جي بلندي تي آهن. جڏهن ته اها افغانستان جي نسلي طور تي متنوع آبادين مان هڪ آهي، بلخ جي آبادي جي اڪثريت نسلي طور تي تاجڪ آهي،<ref name="nsia2">{{حوالو ويب|quote=13 July 2024|archivedate=19 October 2015}}</ref> <ref name="nps">{{حوالو ويب|quote=13 July 2024|archivedate=May 29, 2012}}</ref> جيڪا هزارين سالن کان مسلسل هن جاء تي آباد آهن.<ref>[https://www.britannica.com/place/Tajikistan/Cultural-life#ref214553] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260116043924/https://www.britannica.com/place/Tajikistan/Cultural-life#ref214553 |date=16 January 2026 }} ''Britannica Online Encyclopedia''</ref> شهر جي مکيه ٻولي دري آهي، جيڪا هڪ وڏي اڪثريت ڳالهائي ٿي.<ref>{{حوالو ويب|date=2013-09-05|quote=2024-07-13|archivedate=2013-09-05}}</ref> بلخ جي چوڌاري علائقو خاص طور تي پنهنجي قديم آثار جي جڳهن لاءِ مشهور آهي، جيڪيون ڪيترن ئي مختلف تهذيبن جي موجودگي جي تصديق ڪن ٿيون جنهن مختلف دورن ۾ شهر جي سماج کي متاثر ڪيو. بيلجڪ-فرانسيسي ڳولا ڪندڙ ۽ روحانيت پسند اليگزينڊرا ڊيوڊ-نيل بلخ کي شمڀالا، هڪ افسانوي بادشاهت جيڪا قديم تبتي ٻڌمت ۾ نمايان آهي ۽ فارسي، ان جي نالي جي هڪ اشتقاق جي طور تي "شام بالا" (مٿيون چراغ) پڻ پيش ڪيو، سان ڳنڍيو. ساڳئي ريت، برطانوي ليکڪ جان جي. بينيٽ، جن جو علمي ڌيان آرمينيائي-يوناني صوفي جارج گرجيف جي تعليمات تي هو، پنهنجي ڪمن ۾ اندازو لڳايو ته شمڀالا شايد هڪ باختري سج مندر هو جنهن کي ''شمس-آءِ-بلخ'' سڏيو ويندو هو، هن تجويز جي ماخذ جي طور تي افغان ليکڪ ۽ صوفي ادريس شاهه جو ذڪر ڪيو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Wikivoyage|Balkh}} {{Commons category|بلخ}} *[http://www.balkhheritage.org The Balkh Art and Cultural Heritage Project] housed at the [[Oriental Institute, Oxford|Oriental Institute]] at the [[University of Oxford]] *[http://www.mazar-i-sharif.de Mazar-i-Sharif (Balkh)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171213172027/http://www.mazar-i-sharif.de/ |date=2017-12-13 }} {{in lang|de}} *[https://web.archive.org/web/20110817054329/http://ghn.globalheritagefund.org/?id=16 Explore Balkh with Google Earth] on [[Global Heritage Network]] *[http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010105/iin05014.html Indigenous Indian civilization prevailed in Balkh, Afghanistan till the second half of tenth century AD] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920034518/http://www.expressindia.com/news/ie/daily/20010105/iin05014.html |date=2010-09-20}} *{{cite web |url=http://www.islamicarchitecturedatabase.org/ircica/index2.php?page=Country&id=1 |title=Balkh |work=Islamic Cultural Heritage Database |publisher=Organization of Islamic Cooperation, Research Centre for Islamic History, Art and Culture |location=Istanbul |url-status=usurped |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615060946/http://www.islamicarchitecturedatabase.org/ircica/index2.php?page=Country&id=1 |archive-date=2013-06-15}} {{Authority control}} [[زمرو:بلخ]] [[زمرو:بلخ صوبو]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:افغانستان جا شھر]] [[زمرو:افغانستان جا تاريخي علائقا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو: قديم ايراني شهر]] [[زمرو:بلخ صوبي جا ضلعا]] [[زمرو:افغانستان ۾ ٻڌمت]] [[زمرو:شاهنامي ۾ جڳھون]] [[زمرو:بلخ صوبي ۾ آبادي واريون جڳهيون]] [[زمرو:ٻئي صدي قبل مسيح ۾ قائم ٿيل آبادي واريون جڳهيون]] [[زمرو:افغانستان ۾ اڳوڻي آبادي واريون جڳهيون]] t0ztrgcceyvldy89mtayczw9n21skxp 100 94644 370139 370135 2026-04-05T12:10:36Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[باب:ڪتابون]] کي [[باب:ڪتاب]] ڏانھن چوريو 370135 wikitext text/x-wiki {{short description|Wikimedia portal}} {{پورٽل جي سار سنڀال جي حيثيت: اپريل 2026ع |subpages=keep |nonstandard= |broken= |incomplete= |upgrade= |manual= |maintainer1= |maintainer2= |maintainer3= |maintainer4= |note=}} هن پورٽل جا ذيلي صفحا هڪ ايڊيٽر پاران چيڪ ڪيا ويا آهن، ۽ انهن کي ضرورت کان وڌيڪ نه مليو آهي. مهرباني ڪري ايڊٽ ڪرڻ وقت احتياط ڪريو، خاص طور تي جيڪڏهن خودڪار ايڊيٽنگ سافٽ ويئر استعمال ڪري رهيا آهيو. {{Portals browsebar}} <div style="padding:10px; background:#f0dc82; border:2px solid #fcc200;"> {{/box-header|<big>باب:ڪتابون</big> |{{FULLPAGENAME}}/Intro|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Intro}} {{/box-footer|}} {{Flex columns |1 = {{/box-header|Featured articles {{#if: {{{Purge|}}}{{{purge|}}} | {{{Purge|}}}{{{purge|}}} |- {{purge|<small>{{color|darkblue|''load new batch''}}</small>}}}}|Portal:Books/Recognized content}} {{center|[[File:Cscr-featured.png|23px]]&nbsp; ''<small>[[WP:FA|Featured articles]] are displayed here, which represent some of the best content on English Wikipedia.</small>''}} ---- {{Transclude list item excerpts as random slideshow | paragraphs=1-2 | files=1 | fileargs=left | limit=15 | more= |Portal:Books/Recognized content |section=Featured articles }} {{Box-footer|[[Portal:Books/Recognized content#Featured articles|More featured articles]]}} {{Random portal component|max=11|header=Selected picture|footer=More pictures|subpage=Selected picture|seed=109}} {{/box-header|More Did you know <small>(auto generated)</small>}} [[File:Nuvola apps filetypes.svg|right|47px]] {{Transclude selected recent additions|1=book|2=books|3=bookstore}} {{Box-footer}} {{/box-header|{{PAGENAME}} topics|{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} topics|}} {{{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} topics}} {{/box-footer|}} <!-- Commented out. Dated content. {{/box-header|In the news|{{FULLPAGENAME}}/in the news|}} {{{{FULLPAGENAME}}/in the news}} {{/box-footer|}} --> {{/box-header|Related portals|{{FULLPAGENAME}}/Related portals|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Related portals}} {{/box-footer|}} <!-- BEGIN RIGHT COLUMN --> |2 = <!-- IMPORTANT NOTE: ONLY GOOD ARTICLE-CLASS ARTICLES GO IN THIS SECTION. Thanks. --> {{/box-header|[[File:Symbol support vote.svg|19px]] Good article {{#if: {{{Purge|}}}{{{purge|}}} | {{{Purge|}}}{{{purge|}}} |- {{purge|<small>{{color|darkblue|''load new batch''}}</small>}}}}}} <div style="text-align: center;">''<small>This is a [[WP:GA|Good article]], an article that meets a core set of high editorial standards.</small>''</div> ---- {{Transclude list item excerpts as random slideshow|Portal:Books/Recognized content|section=Good articles|paragraphs=1,2|files=1|more=|fileargs=right|limit=15}} {{Box-footer|[[Portal:Books/Recognized content#Good articles|More good articles]]}} {{Random portal component |max=11|header=Selected quote|footer=More quotes|subpage=Selected quote}} {{Random portal component |max=11|header=Did you know ...|footer=More Did you know facts|subpage=DYK}} {{/box-header|General images}} <div style="text-align: center;"><small>'''The following are images from various book-related articles on Wikipedia.'''</small></div> {{Transclude files as random slideshow | History of books | Bookbinding | Book design }} {{Box-footer}} {{/box-header|{{PAGENAME}} lists|{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} lists|}} {{{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} lists}} {{/box-footer|}} {{/box-header|WikiProjects|{{FULLPAGENAME}}/WikiProjects|}} {{{{FULLPAGENAME}}/WikiProjects}} {{/box-footer|}} }} <!-- END COLUMNS --> <div style="clear:both; width:100%"> {{/box-header|Categories|{{FULLPAGENAME}}/Categories|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Categories}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Things you can do|{{FULLPAGENAME}}/Things you can do|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Things you can do}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Web resources|{{FULLPAGENAME}}/Web resources|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Web resources}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Associated Wikimedia|Template:WikimediaForPortals|}} {{WikimediaForPortals}} {{/box-footer|}} {{Portal navbar no header2}} {{Purgepage}} </div> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ [[زمرو:ادب]] [[زمرو:ڪتاب]] [[زمرو:فنون لطيفه]] [[زمرو:ڪتابن جا باب]] [[زمرو:فنون جا باب]] [[زمرو:وڪي منصوبا]] </div> f7m1rdu6qb6wyz7isx23u6lms16tr29 370144 370139 2026-04-05T12:32:48Z Ibne maryam 17680 370144 wikitext text/x-wiki {{short description|Wikimedia portal}} {{پورٽل جي سار سنڀال جي حيثيت: اپريل 2026ع |subpages=keep |nonstandard= |broken= |incomplete= |upgrade= |manual= |maintainer1= |maintainer2= |maintainer3= |maintainer4= |note=}} هن پورٽل جا ذيلي صفحا هڪ ايڊيٽر پاران چيڪ ڪيا ويا آهن، ۽ انهن کي ضرورت کان وڌيڪ نه مليو آهي. مهرباني ڪري ايڊٽ ڪرڻ وقت احتياط ڪريو، خاص طور تي جيڪڏهن خودڪار ايڊيٽنگ سافٽ ويئر استعمال ڪري رهيا آهيو. {{Portals browsebar}} <div style="padding:10px; background:#f0dc82; border:2px solid #fcc200;"> <big>'''باب:ڪتاب'''<big/> '''[[ڪتاب]]''' هڪ يا وڌيڪ [[ليکڪ|ليکڪن]] پاران ٺاهيل، هڪ ڊگهو تحريري ڪم آهي. انهن کي مختلف شڪلن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. جهڙوڪ ڇپيل ڪتاب، آڊيو ڪتاب ۽ اليڪٽرانڪ ڪتاب (eBook). ڪتابن کي وسيع طور تي افسانوي، جنهن ۾ ايجاد ڪيل داستان يا ٻيو خيالي مواد شامل آهي ۽ غير افسانوي، جنهن ۾ حقيقي سچائي جي طور تي ارادو ڪيل مواد تي مشتمل آهي، ۾ ورهايو ويو آهي. * اصطلاح "ڪتاب" مادي يا اليڪٽرانڪ شئين جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿي، جنهن ۾ اهڙا ڪم شامل آهن. جديد ڪتاب عام طور تي ڪوڊيڪس فارميٽ ۾ ڇپيل هونديون آهن، جيڪا ڪيترن ئي صفحن تي مشتمل هوندا آهن جيڪا هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ هڪ ڍڪ سان محفوظ آهن. جديد پرنٽنگ پريس جي وسيع اپنائڻ کان اڳ، هٿ سان لکيل مسودا ٺاهڻ لاءِ ڪوڊيڪس استعمال ڪيا ويندا هئا. پراڻن لکڻ جي ميڊيا ۾ اسڪرول ۽ مٽيءَ جون تختيون شامل آهن. ڪتاب جي اشاعت جو عمل ان جي تخليق ۽ ورهاست ۾ شامل قدمن جو سلسلو آهي، جيڪو اڪثر ڪري جديد دور ۾ هڪ تجارتي پبلشنگ ڪمپني پاران ڪيو ويندو آهي. اشاعت جي صنعت ۾ تازو ئي نئين ٽيڪنالاجي جي ڪري وڏيون تبديليون ڏٺيون ويون آهن، بشمول اي بڪ ۽ آڊيو بڪ (ڪتابن پڙهڻ جي رڪارڊنگ). پرنٽ معذور ماڻهن جي ضرورتن جي آگاهي رسائي لائق اشاعت جي فارميٽ ۾ اضافو ڪيو آهي، جهڙوڪ بريل پرنٽنگ، آڊيو ڪتاب ۽ وڏي اکرن ۾ ڇپيل ايڊيشن. گوگل بڪس سال 2010ع ۾ اندازو لڳايو ته تقريبن 13 ڪروڙ ڪل منفرد ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن. ڪتاب عام پرچون اسٽورن ۽ خاص ڪتابن جي دڪانن تي ۽ انهي سان گڏ آن لائن، وڪرو ڪيا ويندا آهن ۽ لائبريرين يا عوامي ڪتابن جي مجموعن مان قرض وٺي سگهجن ٿا. ڪتاب جي پذيرائي، سينسرشپ سميت، ڪيترن ئي سماجي نتيجن کي جنم ڏنو آهي. ڪتابن جو مقابلو ڪڏهن ڪڏهن وقتي ادب سان ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ اخبارون يا رسالا، جتي نوان ايڊيشن باقاعده شيڊول مطابق شايع ڪيا ويندا آهن. ڪجهه شيون جيڪي وسيع طور تي "ڪتاب" جي طور تي بيان ڪيون ويون آهن انهن کي ذاتي استعمال لاءِ خالي ڇڏيو ويندو آهي، جهڙوڪ نوٽ بڪ، ڊائريون، اسڪيچ بڪ، اڪائونٽ بڪ ۽ آٽوگراف بڪ. ([[ڪتاب|مڪمل مضمون...]]) {{/box-header|<big>باب:ڪتابون</big> |{{FULLPAGENAME}}/Intro|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Intro}} {{/box-footer|}} {{Flex columns |1 = {{/box-header|Featured articles {{#if: {{{Purge|}}}{{{purge|}}} | {{{Purge|}}}{{{purge|}}} |- {{purge|<small>{{color|darkblue|''load new batch''}}</small>}}}}|Portal:Books/Recognized content}} {{center|[[File:Cscr-featured.png|23px]]&nbsp; ''<small>[[WP:FA|Featured articles]] are displayed here, which represent some of the best content on English Wikipedia.</small>''}} ---- {{Transclude list item excerpts as random slideshow | paragraphs=1-2 | files=1 | fileargs=left | limit=15 | more= |Portal:Books/Recognized content |section=Featured articles }} {{Box-footer|[[Portal:Books/Recognized content#Featured articles|More featured articles]]}} {{Random portal component|max=11|header=Selected picture|footer=More pictures|subpage=Selected picture|seed=109}} {{/box-header|More Did you know <small>(auto generated)</small>}} [[File:Nuvola apps filetypes.svg|right|47px]] {{Transclude selected recent additions|1=book|2=books|3=bookstore}} {{Box-footer}} {{/box-header|{{PAGENAME}} topics|{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} topics|}} {{{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} topics}} {{/box-footer|}} <!-- Commented out. Dated content. {{/box-header|In the news|{{FULLPAGENAME}}/in the news|}} {{{{FULLPAGENAME}}/in the news}} {{/box-footer|}} --> {{/box-header|Related portals|{{FULLPAGENAME}}/Related portals|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Related portals}} {{/box-footer|}} <!-- BEGIN RIGHT COLUMN --> |2 = <!-- IMPORTANT NOTE: ONLY GOOD ARTICLE-CLASS ARTICLES GO IN THIS SECTION. Thanks. --> {{/box-header|[[File:Symbol support vote.svg|19px]] Good article {{#if: {{{Purge|}}}{{{purge|}}} | {{{Purge|}}}{{{purge|}}} |- {{purge|<small>{{color|darkblue|''load new batch''}}</small>}}}}}} <div style="text-align: center;">''<small>This is a [[WP:GA|Good article]], an article that meets a core set of high editorial standards.</small>''</div> ---- {{Transclude list item excerpts as random slideshow|Portal:Books/Recognized content|section=Good articles|paragraphs=1,2|files=1|more=|fileargs=right|limit=15}} {{Box-footer|[[Portal:Books/Recognized content#Good articles|More good articles]]}} {{Random portal component |max=11|header=Selected quote|footer=More quotes|subpage=Selected quote}} {{Random portal component |max=11|header=Did you know ...|footer=More Did you know facts|subpage=DYK}} {{/box-header|General images}} <div style="text-align: center;"><small>'''The following are images from various book-related articles on Wikipedia.'''</small></div> {{Transclude files as random slideshow | History of books | Bookbinding | Book design }} {{Box-footer}} {{/box-header|{{PAGENAME}} lists|{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} lists|}} {{{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} lists}} {{/box-footer|}} {{/box-header|WikiProjects|{{FULLPAGENAME}}/WikiProjects|}} {{{{FULLPAGENAME}}/WikiProjects}} {{/box-footer|}} }} <!-- END COLUMNS --> <div style="clear:both; width:100%"> {{/box-header|Categories|{{FULLPAGENAME}}/Categories|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Categories}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Things you can do|{{FULLPAGENAME}}/Things you can do|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Things you can do}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Web resources|{{FULLPAGENAME}}/Web resources|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Web resources}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Associated Wikimedia|Template:WikimediaForPortals|}} {{WikimediaForPortals}} {{/box-footer|}} {{Portal navbar no header2}} {{Purgepage}} </div> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ [[زمرو:ادب]] [[زمرو:ڪتاب]] [[زمرو:فنون لطيفه]] [[زمرو:ڪتابن جا باب]] [[زمرو:فنون جا باب]] [[زمرو:وڪي منصوبا]] </div> s6ew3ei0aote9nc1gr8o52qropskcnx 370146 370144 2026-04-05T12:34:53Z Ibne maryam 17680 370146 wikitext text/x-wiki {{short description|Wikimedia portal}} {{پورٽل جي سار سنڀال جي حيثيت: اپريل 2026ع |subpages=keep |nonstandard= |broken= |incomplete= |upgrade= |manual= |maintainer1= |maintainer2= |maintainer3= |maintainer4= |note=}} هن پورٽل جا ذيلي صفحا هڪ ايڊيٽر پاران چيڪ ڪيا ويا آهن، ۽ انهن کي ضرورت کان وڌيڪ نه مليو آهي. مهرباني ڪري ايڊٽ ڪرڻ وقت احتياط ڪريو، خاص طور تي جيڪڏهن خودڪار ايڊيٽنگ سافٽ ويئر استعمال ڪري رهيا آهيو. {{Portals browsebar}} <div style="padding:10px; background:#f0dc82; border:2px solid #fcc200;"> <big>'''باب:ڪتاب'''<big/> [[فائل:Book Collage.png|thumb|هڪ انگريزي ڪتاب]] '''[[ڪتاب]]''' هڪ يا وڌيڪ [[ليکڪ|ليکڪن]] پاران ٺاهيل، هڪ ڊگهو تحريري ڪم آهي. انهن کي مختلف شڪلن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. جهڙوڪ ڇپيل ڪتاب، آڊيو ڪتاب ۽ اليڪٽرانڪ ڪتاب (eBook). ڪتابن کي وسيع طور تي افسانوي، جنهن ۾ ايجاد ڪيل داستان يا ٻيو خيالي مواد شامل آهي ۽ غير افسانوي، جنهن ۾ حقيقي سچائي جي طور تي ارادو ڪيل مواد تي مشتمل آهي، ۾ ورهايو ويو آهي. * اصطلاح "ڪتاب" مادي يا اليڪٽرانڪ شئين جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿي، جنهن ۾ اهڙا ڪم شامل آهن. جديد ڪتاب عام طور تي ڪوڊيڪس فارميٽ ۾ ڇپيل هونديون آهن، جيڪا ڪيترن ئي صفحن تي مشتمل هوندا آهن جيڪا هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ هڪ ڍڪ سان محفوظ آهن. جديد پرنٽنگ پريس جي وسيع اپنائڻ کان اڳ، هٿ سان لکيل مسودا ٺاهڻ لاءِ ڪوڊيڪس استعمال ڪيا ويندا هئا. پراڻن لکڻ جي ميڊيا ۾ اسڪرول ۽ مٽيءَ جون تختيون شامل آهن. ڪتاب جي اشاعت جو عمل ان جي تخليق ۽ ورهاست ۾ شامل قدمن جو سلسلو آهي، جيڪو اڪثر ڪري جديد دور ۾ هڪ تجارتي پبلشنگ ڪمپني پاران ڪيو ويندو آهي. اشاعت جي صنعت ۾ تازو ئي نئين ٽيڪنالاجي جي ڪري وڏيون تبديليون ڏٺيون ويون آهن، بشمول اي بڪ ۽ آڊيو بڪ (ڪتابن پڙهڻ جي رڪارڊنگ). پرنٽ معذور ماڻهن جي ضرورتن جي آگاهي رسائي لائق اشاعت جي فارميٽ ۾ اضافو ڪيو آهي، جهڙوڪ بريل پرنٽنگ، آڊيو ڪتاب ۽ وڏي اکرن ۾ ڇپيل ايڊيشن. گوگل بڪس سال 2010ع ۾ اندازو لڳايو ته تقريبن 13 ڪروڙ ڪل منفرد ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن. ڪتاب عام پرچون اسٽورن ۽ خاص ڪتابن جي دڪانن تي ۽ انهي سان گڏ آن لائن، وڪرو ڪيا ويندا آهن ۽ لائبريرين يا عوامي ڪتابن جي مجموعن مان قرض وٺي سگهجن ٿا. ڪتاب جي پذيرائي، سينسرشپ سميت، ڪيترن ئي سماجي نتيجن کي جنم ڏنو آهي. ڪتابن جو مقابلو ڪڏهن ڪڏهن وقتي ادب سان ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ اخبارون يا رسالا، جتي نوان ايڊيشن باقاعده شيڊول مطابق شايع ڪيا ويندا آهن. ڪجهه شيون جيڪي وسيع طور تي "ڪتاب" جي طور تي بيان ڪيون ويون آهن انهن کي ذاتي استعمال لاءِ خالي ڇڏيو ويندو آهي، جهڙوڪ نوٽ بڪ، ڊائريون، اسڪيچ بڪ، اڪائونٽ بڪ ۽ آٽوگراف بڪ. ([[ڪتاب|مڪمل مضمون...]]) {{/box-header|<big>باب:ڪتابون</big> |{{FULLPAGENAME}}/Intro|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Intro}} {{/box-footer|}} {{Flex columns |1 = {{/box-header|Featured articles {{#if: {{{Purge|}}}{{{purge|}}} | {{{Purge|}}}{{{purge|}}} |- {{purge|<small>{{color|darkblue|''load new batch''}}</small>}}}}|Portal:Books/Recognized content}} {{center|[[File:Cscr-featured.png|23px]]&nbsp; ''<small>[[WP:FA|Featured articles]] are displayed here, which represent some of the best content on English Wikipedia.</small>''}} ---- {{Transclude list item excerpts as random slideshow | paragraphs=1-2 | files=1 | fileargs=left | limit=15 | more= |Portal:Books/Recognized content |section=Featured articles }} {{Box-footer|[[Portal:Books/Recognized content#Featured articles|More featured articles]]}} {{Random portal component|max=11|header=Selected picture|footer=More pictures|subpage=Selected picture|seed=109}} {{/box-header|More Did you know <small>(auto generated)</small>}} [[File:Nuvola apps filetypes.svg|right|47px]] {{Transclude selected recent additions|1=book|2=books|3=bookstore}} {{Box-footer}} {{/box-header|{{PAGENAME}} topics|{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} topics|}} {{{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} topics}} {{/box-footer|}} <!-- Commented out. Dated content. {{/box-header|In the news|{{FULLPAGENAME}}/in the news|}} {{{{FULLPAGENAME}}/in the news}} {{/box-footer|}} --> {{/box-header|Related portals|{{FULLPAGENAME}}/Related portals|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Related portals}} {{/box-footer|}} <!-- BEGIN RIGHT COLUMN --> |2 = <!-- IMPORTANT NOTE: ONLY GOOD ARTICLE-CLASS ARTICLES GO IN THIS SECTION. Thanks. --> {{/box-header|[[File:Symbol support vote.svg|19px]] Good article {{#if: {{{Purge|}}}{{{purge|}}} | {{{Purge|}}}{{{purge|}}} |- {{purge|<small>{{color|darkblue|''load new batch''}}</small>}}}}}} <div style="text-align: center;">''<small>This is a [[WP:GA|Good article]], an article that meets a core set of high editorial standards.</small>''</div> ---- {{Transclude list item excerpts as random slideshow|Portal:Books/Recognized content|section=Good articles|paragraphs=1,2|files=1|more=|fileargs=right|limit=15}} {{Box-footer|[[Portal:Books/Recognized content#Good articles|More good articles]]}} {{Random portal component |max=11|header=Selected quote|footer=More quotes|subpage=Selected quote}} {{Random portal component |max=11|header=Did you know ...|footer=More Did you know facts|subpage=DYK}} {{/box-header|General images}} <div style="text-align: center;"><small>'''The following are images from various book-related articles on Wikipedia.'''</small></div> {{Transclude files as random slideshow | History of books | Bookbinding | Book design }} {{Box-footer}} {{/box-header|{{PAGENAME}} lists|{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} lists|}} {{{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} lists}} {{/box-footer|}} {{/box-header|WikiProjects|{{FULLPAGENAME}}/WikiProjects|}} {{{{FULLPAGENAME}}/WikiProjects}} {{/box-footer|}} }} <!-- END COLUMNS --> <div style="clear:both; width:100%"> {{/box-header|Categories|{{FULLPAGENAME}}/Categories|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Categories}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Things you can do|{{FULLPAGENAME}}/Things you can do|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Things you can do}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Web resources|{{FULLPAGENAME}}/Web resources|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Web resources}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Associated Wikimedia|Template:WikimediaForPortals|}} {{WikimediaForPortals}} {{/box-footer|}} {{Portal navbar no header2}} {{Purgepage}} </div> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ [[زمرو:ادب]] [[زمرو:ڪتاب]] [[زمرو:فنون لطيفه]] [[زمرو:ڪتابن جا باب]] [[زمرو:فنون جا باب]] [[زمرو:وڪي منصوبا]] </div> tdm4czn58dldmv1q7ra76e03734fyaj 370148 370146 2026-04-05T12:44:58Z Ibne maryam 17680 370148 wikitext text/x-wiki {{short description|Wikimedia portal}} {{پورٽل جي سار سنڀال جي حيثيت: اپريل 2026ع |subpages=keep |nonstandard= |broken= |incomplete= |upgrade= |manual= |maintainer1= |maintainer2= |maintainer3= |maintainer4= |note=}} هن پورٽل جا ذيلي صفحا هڪ ايڊيٽر پاران چيڪ ڪيا ويا آهن، ۽ انهن کي ضرورت کان وڌيڪ نه مليو آهي. مهرباني ڪري ايڊٽ ڪرڻ وقت احتياط ڪريو، خاص طور تي جيڪڏهن خودڪار ايڊيٽنگ سافٽ ويئر استعمال ڪري رهيا آهيو. {{Portals browsebar}} <div style="padding:10px; background:#f0dc82; border:2px solid #fcc200;"> <big>'''باب:ڪتاب'''<big/> [[فائل:Book Collage.png|thumb|هڪ انگريزي ڪتاب]] '''[[ڪتاب]]''' هڪ يا وڌيڪ [[ليکڪ|ليکڪن]] پاران ٺاهيل، هڪ ڊگهو تحريري ڪم آهي. انهن کي مختلف شڪلن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. جهڙوڪ ڇپيل ڪتاب، آڊيو ڪتاب ۽ اليڪٽرانڪ ڪتاب (eBook). ڪتابن کي وسيع طور تي افسانوي، جنهن ۾ ايجاد ڪيل داستان يا ٻيو خيالي مواد شامل آهي ۽ غير افسانوي، جنهن ۾ حقيقي سچائي جي طور تي ارادو ڪيل مواد تي مشتمل آهي، ۾ ورهايو ويو آهي. * اصطلاح "ڪتاب" مادي يا اليڪٽرانڪ شئين جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿي، جنهن ۾ اهڙا ڪم شامل آهن. جديد ڪتاب عام طور تي ڪوڊيڪس فارميٽ ۾ ڇپيل هونديون آهن، جيڪا ڪيترن ئي صفحن تي مشتمل هوندا آهن جيڪا هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ هڪ ڍڪ سان محفوظ آهن. جديد پرنٽنگ پريس جي وسيع اپنائڻ کان اڳ، هٿ سان لکيل مسودا ٺاهڻ لاءِ ڪوڊيڪس استعمال ڪيا ويندا هئا. پراڻن لکڻ جي ميڊيا ۾ اسڪرول ۽ مٽيءَ جون تختيون شامل آهن. ڪتاب جي اشاعت جو عمل ان جي تخليق ۽ ورهاست ۾ شامل قدمن جو سلسلو آهي، جيڪو اڪثر ڪري جديد دور ۾ هڪ تجارتي پبلشنگ ڪمپني پاران ڪيو ويندو آهي. اشاعت جي صنعت ۾ تازو ئي نئين ٽيڪنالاجي جي ڪري وڏيون تبديليون ڏٺيون ويون آهن، بشمول اي بڪ ۽ آڊيو بڪ (ڪتابن پڙهڻ جي رڪارڊنگ). پرنٽ معذور ماڻهن جي ضرورتن جي آگاهي رسائي لائق اشاعت جي فارميٽ ۾ اضافو ڪيو آهي، جهڙوڪ بريل پرنٽنگ، آڊيو ڪتاب ۽ وڏي اکرن ۾ ڇپيل ايڊيشن. گوگل بڪس سال 2010ع ۾ اندازو لڳايو ته تقريبن 13 ڪروڙ ڪل منفرد ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن. ڪتاب عام پرچون اسٽورن ۽ خاص ڪتابن جي دڪانن تي ۽ انهي سان گڏ آن لائن، وڪرو ڪيا ويندا آهن ۽ لائبريرين يا عوامي ڪتابن جي مجموعن مان قرض وٺي سگهجن ٿا. ڪتاب جي پذيرائي، سينسرشپ سميت، ڪيترن ئي سماجي نتيجن کي جنم ڏنو آهي. ڪتابن جو مقابلو ڪڏهن ڪڏهن وقتي ادب سان ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ اخبارون يا رسالا، جتي نوان ايڊيشن باقاعده شيڊول مطابق شايع ڪيا ويندا آهن. ڪجهه شيون جيڪي وسيع طور تي "ڪتاب" جي طور تي بيان ڪيون ويون آهن انهن کي ذاتي استعمال لاءِ خالي ڇڏيو ويندو آهي، جهڙوڪ نوٽ بڪ، ڊائريون، اسڪيچ بڪ، اڪائونٽ بڪ ۽ آٽوگراف بڪ. ([[ڪتاب|مڪمل مضمون...]]) {{box-footer}} خاص مضمون <small>{{color|darkblue|''load new batch''}}</small>}} چونڊيل مضمون {{center|[[File:Cscr-featured.png|23px]]&nbsp; ''<small>[[WP:FA|Featured articles]] are displayed here, which represent some of the best content on English Wikipedia.</small>''}} ---- The 99th plate illustration from Ernst Haeckel's Kunstformen der Natur (1904), showing a variety of hummingbirds.Kunstformen der Natur (Art Forms of Nature) is a book of lithographic and autotype prints by German biologist Ernst Haeckel. Originally published in sets of ten between 1899 and 1904 and as a complete volume in 1904, it consists of 100 prints of various organisms, many of which were first described by Haeckel himself. More pictures More Did you know (auto generated) ... that in 2008, artist Rutherford Chang collected around 4,000 ink-dot portraits from The Wall Street Journal and reorganized them alphabetically into a yearbook-style publication? ... that journalist Jacques Poitras spent a month repeatedly crossing the "Imaginary Line" separating New Brunswick and Maine in order to publish a book about it? ... that a teacher of medieval literature and comic books writes the blog Rex Parker Does the NYT Crossword Puzzle? ... that Asma Nadia, who has travelled to 72 countries, has published dozens of books – including one with tips for Muslim travellers? ... that Irene D. Paden turned an annual family summer trip into a book on American westward expansion trails? ... that the "books within books" of the European Geniza are a collection of manuscript fragments recovered from medieval and early-modern book bindings? edit Books topics For a topical guide of this subject, see Outline of books Select [►] to view subcategories Bibliophilia Book burning Book collecting Book review vte Books Production BindingCovers dust jacketsDesignEditingIllustration Illuminated manuscriptsPrinting editionhistoryincunabulainstant booklimited editionPublishing advance copyhardcoverpaperbackSizeTypesettingVolume (bibliography)Collection (publishing)Book series Consumption AwardsBestsellers listBibliographyBibliomania (tsundoku)BibliophiliaBibliotherapyBookmarksBookselling blurbsbook townshistoryusedCensorshipClubsCollectingDigitizingBookworm (insect)Furniture bookcasesbookendsLibraryPrint cultureReading literacyReviews By country BrazilChinaFranceGermanyItalyJapanNetherlandsPakistanSpainUnited KingdomUnited States Other Genres non-fictionnovelimaginaryminiaturepop-uptextbookGrimoireFormats audiobooksEbooksFolioCoffee table book Related Banned booksBook burning incidentsNaziBook cursesBook packagingBook swappingBook tourConservation and restorationDog earsHistory of books scrollcodexIntellectual propertyISBNOutlinePreservationThe PhilobiblonWorld Book DayWorld Book Capital Outline Category Portal edit Related portals icon Anime and manga Bible icon Comics Journalism Literature icon Novels icon Speculative fiction icon Writing Good article - load new batch This is a Good article, an article that meets a core set of high editorial standards. Madonna: Like an Icon is a biography by English author Lucy O'Brien, chronicling the life of American singer Madonna. The book was released on 27 August 2007, by Bantam Press in the United Kingdom, and on 18 October 2007, by HarperCollins in the United States. Madonna: Like an Icon chronicles the life of the singer from her birth, up to the release of her eleventh studio album, Hard Candy, in 2008. Initially critical of her work, O'Brien had become a fan of Madonna after seeing her perform on television for The Virgin Tour in 1985. From that point of time, the author followed Madonna's career closely, attending her concerts, and collecting interviews, magazines, and albums. When O'Brien finally decided to write a biography on Madonna in 2005, she wanted the book to be more about the singer's contribution to her music, rather than delving too much into her personal life, unlike other Madonna biographers. The author then interviewed dancers, choreographers, musicians, and producers who worked with Madonna. After its release, the book received a mixed response from critics. They were unanimous that the over-emphasis given on the singer's discography was unnecessary, instead more thought should have been given on exploring her personal life, which would have made the biography compelling. (Full article...) More good articles edit Selected quote “ The love of learning, the sequestered nooks, And all the sweet serenity of books. ” — Henry Wadsworth Longfellow More quotes edit Did you know ... ... that in woodblock printing (pictured), a relief image of an entire page was carved into blocks of wood, inked, and used to print copies of that page? ... that the author of The Strange Death of Tory England advises UK Conservatives to learn from the conservatism of the socialist George Orwell? ... that Oliver Twist is the first novel in the English language to centre throughout on a child protagonist? More Did you know facts General images The following are images from various book-related articles on Wikipedia. Image 1The spine of the book is an important aspect in book design, especially in the cover design. When the books are stacked up or stored in a shelf, the details on the spine is the only visible surface that contains the information about the book. In a book store, it is often the details on the spine that attract the attention first. (from Book design) The spine of the book is an important aspect in book design, especially in the cover design. When the books are stacked up or stored in a shelf, the details on the spine is the only visible surface that contains the information about the book. In a book store, it is often the details on the spine that attract the attention first. (from Book design) edit Books lists Lists of books Lists of novels Lists of controversial books List of banned books List of books by genre or type List of book titles taken from literature More list articles edit WikiProjects WikiProjects that are related to Books Books Bibliographies Literature Novels Poetry edit {{Transclude list item excerpts as random slideshow | paragraphs=1-2 | files=1 | fileargs=left | limit=15 | more= |Portal:Books/Recognized content |section=Featured articles }} {{Box-footer|[[Portal:Books/Recognized content#Featured articles|More featured articles]]}} {{Random portal component|max=11|header= Selected picture|footer=More pictures|subpage=Selected picture|seed=109}} {{/box-header|More Did you know <small>(auto generated)</small>}} [[File:Nuvola apps filetypes.svg|right|47px]] {{Transclude selected recent additions|1=book|2=books|3=bookstore}} {{Box-footer}} {{/box-header|{{PAGENAME}} topics|{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} topics|}} {{{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} topics}} {{/box-footer|}} <!-- Commented out. Dated content. {{/box-header|In the news|{{FULLPAGENAME}}/in the news|}} {{{{FULLPAGENAME}}/in the news}} {{/box-footer|}} --> {{/box-header|Related portals|{{FULLPAGENAME}}/Related portals|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Related portals}} {{/box-footer|}} <!-- BEGIN RIGHT COLUMN --> |2 = <!-- IMPORTANT NOTE: ONLY GOOD ARTICLE-CLASS ARTICLES GO IN THIS SECTION. Thanks. --> {{/box-header|[[File:Symbol support vote.svg|19px]] Good article {{#if: {{{Purge|}}}{{{purge|}}} | {{{Purge|}}}{{{purge|}}} |- {{purge|<small>{{color|darkblue|''load new batch''}}</small>}}}}}} <div style="text-align: center;">''<small>This is a [[WP:GA|Good article]], an article that meets a core set of high editorial standards.</small>''</div> ---- {{Transclude list item excerpts as random slideshow|Portal:Books/Recognized content|section=Good articles|paragraphs=1,2|files=1|more=|fileargs=right|limit=15}} {{Box-footer|[[Portal:Books/Recognized content#Good articles|More good articles]]}} {{Random portal component |max=11|header=Selected quote|footer=More quotes|subpage=Selected quote}} {{Random portal component |max=11|header=Did you know ...|footer=More Did you know facts|subpage=DYK}} {{/box-header|General images}} <div style="text-align: center;"><small>'''The following are images from various book-related articles on Wikipedia.'''</small></div> {{Transclude files as random slideshow | History of books | Bookbinding | Book design }} {{Box-footer}} {{/box-header|{{PAGENAME}} lists|{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} lists|}} {{{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} lists}} {{/box-footer|}} {{/box-header|WikiProjects|{{FULLPAGENAME}}/WikiProjects|}} {{{{FULLPAGENAME}}/WikiProjects}} {{/box-footer|}} }} <!-- END COLUMNS --> <div style="clear:both; width:100%"> {{/box-header|Categories|{{FULLPAGENAME}}/Categories|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Categories}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Things you can do|{{FULLPAGENAME}}/Things you can do|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Things you can do}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Web resources|{{FULLPAGENAME}}/Web resources|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Web resources}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Associated Wikimedia|Template:WikimediaForPortals|}} {{WikimediaForPortals}} {{/box-footer|}} {{Portal navbar no header2}} {{Purgepage}} </div> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ [[زمرو:ادب]] [[زمرو:ڪتاب]] [[زمرو:فنون لطيفه]] [[زمرو:ڪتابن جا باب]] [[زمرو:فنون جا باب]] [[زمرو:وڪي منصوبا]] </div> lyyjb0t0p58mj260bt26rsw2m94y4q6 370150 370148 2026-04-05T13:30:08Z Ibne maryam 17680 370150 wikitext text/x-wiki {{short description|Wikimedia portal}} {{پورٽل جي سار سنڀال جي حيثيت: اپريل 2026ع |subpages=keep |nonstandard= |broken= |incomplete= |upgrade= |manual= |maintainer1= |maintainer2= |maintainer3= |maintainer4= |note=}} هن پورٽل جا ذيلي صفحا هڪ ايڊيٽر پاران چيڪ ڪيا ويا آهن، ۽ انهن کي ضرورت کان وڌيڪ نه مليو آهي. مهرباني ڪري ايڊٽ ڪرڻ وقت احتياط ڪريو، خاص طور تي جيڪڏهن خودڪار ايڊيٽنگ سافٽ ويئر استعمال ڪري رهيا آهيو. {{Portals browsebar}} <div style="padding:10px; background:#f0dc82; border:2px solid #fcc200;"> <big>'''باب:ڪتاب'''<big/> [[فائل:Book Collage.png|thumb|هڪ انگريزي ڪتاب]] '''[[ڪتاب]]''' هڪ يا وڌيڪ [[ليکڪ|ليکڪن]] پاران ٺاهيل، هڪ ڊگهو تحريري ڪم آهي. انهن کي مختلف شڪلن ۾ ورهائي سگهجي ٿو. جهڙوڪ ڇپيل ڪتاب، آڊيو ڪتاب ۽ اليڪٽرانڪ ڪتاب (eBook). ڪتابن کي وسيع طور تي افسانوي، جنهن ۾ ايجاد ڪيل داستان يا ٻيو خيالي مواد شامل آهي ۽ غير افسانوي، جنهن ۾ حقيقي سچائي جي طور تي ارادو ڪيل مواد تي مشتمل آهي، ۾ ورهايو ويو آهي. * اصطلاح "ڪتاب" مادي يا اليڪٽرانڪ شئين جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿي، جنهن ۾ اهڙا ڪم شامل آهن. جديد ڪتاب عام طور تي ڪوڊيڪس فارميٽ ۾ ڇپيل هونديون آهن، جيڪا ڪيترن ئي صفحن تي مشتمل هوندا آهن جيڪا هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهن ۽ هڪ ڍڪ سان محفوظ آهن. جديد پرنٽنگ پريس جي وسيع اپنائڻ کان اڳ، هٿ سان لکيل مسودا ٺاهڻ لاءِ ڪوڊيڪس استعمال ڪيا ويندا هئا. پراڻن لکڻ جي ميڊيا ۾ اسڪرول ۽ مٽيءَ جون تختيون شامل آهن. ڪتاب جي اشاعت جو عمل ان جي تخليق ۽ ورهاست ۾ شامل قدمن جو سلسلو آهي، جيڪو اڪثر ڪري جديد دور ۾ هڪ تجارتي پبلشنگ ڪمپني پاران ڪيو ويندو آهي. اشاعت جي صنعت ۾ تازو ئي نئين ٽيڪنالاجي جي ڪري وڏيون تبديليون ڏٺيون ويون آهن، بشمول اي بڪ ۽ آڊيو بڪ (ڪتابن پڙهڻ جي رڪارڊنگ). پرنٽ معذور ماڻهن جي ضرورتن جي آگاهي رسائي لائق اشاعت جي فارميٽ ۾ اضافو ڪيو آهي، جهڙوڪ بريل پرنٽنگ، آڊيو ڪتاب ۽ وڏي اکرن ۾ ڇپيل ايڊيشن. گوگل بڪس سال 2010ع ۾ اندازو لڳايو ته تقريبن 13 ڪروڙ ڪل منفرد ڪتاب شايع ٿي چڪا آهن. ڪتاب عام پرچون اسٽورن ۽ خاص ڪتابن جي دڪانن تي ۽ انهي سان گڏ آن لائن، وڪرو ڪيا ويندا آهن ۽ لائبريرين يا عوامي ڪتابن جي مجموعن مان قرض وٺي سگهجن ٿا. ڪتاب جي پذيرائي، سينسرشپ سميت، ڪيترن ئي سماجي نتيجن کي جنم ڏنو آهي. ڪتابن جو مقابلو ڪڏهن ڪڏهن وقتي ادب سان ڪيو ويندو آهي، جهڙوڪ اخبارون يا رسالا، جتي نوان ايڊيشن باقاعده شيڊول مطابق شايع ڪيا ويندا آهن. ڪجهه شيون جيڪي وسيع طور تي "ڪتاب" جي طور تي بيان ڪيون ويون آهن انهن کي ذاتي استعمال لاءِ خالي ڇڏيو ويندو آهي، جهڙوڪ نوٽ بڪ، ڊائريون، اسڪيچ بڪ، اڪائونٽ بڪ ۽ آٽوگراف بڪ. ([[ڪتاب|مڪمل مضمون...]]) {{box-footer}} خاص مضمون <small> {{color|darkblue|''load new batch''}} </small> چونڊيل مضمون {{center|[[File:Cscr-featured.png|23px]]&nbsp; ''<small>[[WP:FA|Featured articles]] are displayed here, which represent some of the best content on English Wikipedia.</small>''}} ---- The 99th plate illustration from Ernst Haeckel's Kunstformen der Natur (1904), showing a variety of hummingbirds.Kunstformen der Natur (Art Forms of Nature) is a book of lithographic and autotype prints by German biologist Ernst Haeckel. Originally published in sets of ten between 1899 and 1904 and as a complete volume in 1904, it consists of 100 prints of various organisms, many of which were first described by Haeckel himself. وڌيڪ تصويرون ڇا توهان کي خبر هئي * ... اهو ته صحافي جڪس پوئٽراس هڪ مهينو بار بار نيو برنسوڪ، ڪينيڊا ۽ مين، آمريڪا کي الڳ ڪندڙ "تصوراتي لڪير" کي پار ڪندي گذاريو ته جيئن ان بابت هڪ ڪتاب شايع ڪري سگهجي؟ * ... اهو ته اسما ناديا، جيڪا 72 ملڪن جو سفر ڪري چڪي آهي، درجنين ڪتاب شايع ڪيا آهن - جنهن ۾ مسلمان مسافرن لاءِ صلاحون شامل آهن؟ * ... اهو ته آئرين ڊي پيڊن هڪ سالياني خانداني سمر ٽرپ کي آمريڪي اولهه طرف توسيع جي رستن تي هڪ ڪتاب ۾ تبديل ڪيو؟ * ... اهو ته يورپي جينيزا جون "ڪتابن اندر ڪتاب" وچين دور ۽ ابتدائي جديد ڪتاب جي پابندن مان هٿ آيل قلمي نسخن جي ٽڪرن جو مجموعو آهن؟ # ڪتابن جا موضوع هن موضوع جي هڪ موضوعي رهنمائي لاءِ، ڪتابن جو خاڪو ڏسو. ذيلي زمرا: * ڪتاب گڏ ڪرڻ * ڪتاب جو جائزو * ڪتاب پيداوار * پرنٽنگ ايڊيشن تاريخ * اوارڊ بيسٽ سيلرز جي فهرست * سفرناما * سوانح عمري * سينسرشپ * لائبريري * خواندگي جائزو ڪتابون ملڪ جي لحاظ کان، * روس، ڀارت، ايران، سنڌ، چين، فرانس، جرمني، اٽلي، جاپان، پاڪستان، اسپين، برطانيه، آمريڪا. * ٻيا صنف: * ناول * افسانا * سفرنامو * ٽيڪسٽ بڪ * آڊيو بڪ * اي بڪ لاڳاپيل مضمون * تحفظ ۽ بحالي * ڪتابن جي تاريخ * دانشورانه ملڪيت * ISBN خاڪو * عالمي ڪتاب جو ڏينهن * ورلڊ بڪ ڪيپيٽل ڪئٽيگري پورٽل: لاڳاپيل پورٽل * قرآن * صحافت * ادب * ناول * شاعري سٺو مضمون: هي هڪ سٺو مضمون آهي، هڪ مضمون جيڪو اعليٰ ادارتي معيارن جي بنيادي سيٽ کي پورو ڪري ٿو. ميڊونا: (مڪمل مضمون...) وڌيڪ سٺا مضمون چونڊ ٿيل اقتباس "سکڻ جو پيار، جدا ٿيل ڪنڊون ۽ ڪتابن جي سڀني مٺي سڪون. " — هينري ورڊزورٿ لانگ فيلو وڌيڪ اقتباس * ... ته ڪاٺ جي بلاڪ پرنٽنگ ۾ (تصوير ۾)، هڪ پوري صفحي جي هڪ امدادي تصوير ڪاٺ جي بلاڪن ۾ تراشي وئي هئي، مس سان لکيل هئي، ۽ ان صفحي جون ڪاپيون ڇپائڻ لاءِ استعمال ڪئي وئي هئي. * ... ته اوليور ٽوئسٽ انگريزي ٻولي ۾ پهريون ناول آهي جيڪو ٻار جي ڪردار تي مرڪز آهي؟ وڌيڪ ڇا توهان حقيقتن کي ڄاڻو ٿا. عام تصويرون وڪيپيڊيا تي مختلف ڪتابن سان لاڳاپيل مضمونن مان هيٺ ڏنل تصويرون آهن. تصوير جو عنوان. * ڪتابن جون فهرستون * ناولن جون فهرستون وڪي پروجيڪٽ: وڪي پروجيڪٽ جيڪي ڪتابن سان لاڳاپيل آهن. ڪتاب * ڪتابيات * ادب * ناول * شاعري More Did you know (auto generated) ... that in 2008, artist Rutherford Chang collected around 4,000 ink-dot portraits from The Wall Street Journal and reorganized them alphabetically into a yearbook-style publication? ... that journalist Jacques Poitras spent a month repeatedly crossing the "Imaginary Line" separating New Brunswick and Maine in order to publish a book about it? ... that a teacher of medieval literature and comic books writes the blog Rex Parker Does the NYT Crossword Puzzle? ... that Asma Nadia, who has travelled to 72 countries, has published dozens of books – including one with tips for Muslim travellers? ... that Irene D. Paden turned an annual family summer trip into a book on American westward expansion trails? ... that the "books within books" of the European Geniza are a collection of manuscript fragments recovered from medieval and early-modern book bindings? edit Books topics For a topical guide of this subject, see Outline of books Select [►] to view subcategories Bibliophilia Book burning Book collecting Book review vte Books Production BindingCovers dust jacketsDesignEditingIllustration Illuminated manuscriptsPrinting editionhistoryincunabulainstant booklimited editionPublishing advance copyhardcoverpaperbackSizeTypesettingVolume (bibliography)Collection (publishing)Book series Consumption AwardsBestsellers listBibliographyBibliomania (tsundoku)BibliophiliaBibliotherapyBookmarksBookselling blurbsbook townshistoryusedCensorshipClubsCollectingDigitizingBookworm (insect)Furniture bookcasesbookendsLibraryPrint cultureReading literacyReviews By country BrazilChinaFranceGermanyItalyJapanNetherlandsPakistanSpainUnited KingdomUnited States Other Genres non-fictionnovelimaginaryminiaturepop-uptextbookGrimoireFormats audiobooksEbooksFolioCoffee table book Related Banned booksBook burning incidentsNaziBook cursesBook packagingBook swappingBook tourConservation and restorationDog earsHistory of books scrollcodexIntellectual propertyISBNOutlinePreservationThe PhilobiblonWorld Book DayWorld Book Capital Outline Category Portal edit Related portals icon Anime and manga Bible icon Comics Journalism Literature icon Novels icon Speculative fiction icon Writing Good article - load new batch This is a Good article, an article that meets a core set of high editorial standards. Madonna: Like an Icon is a biography by English author Lucy O'Brien, chronicling the life of American singer Madonna. The book was released on 27 August 2007, by Bantam Press in the United Kingdom, and on 18 October 2007, by HarperCollins in the United States. Madonna: Like an Icon chronicles the life of the singer from her birth, up to the release of her eleventh studio album, Hard Candy, in 2008. Initially critical of her work, O'Brien had become a fan of Madonna after seeing her perform on television for The Virgin Tour in 1985. From that point of time, the author followed Madonna's career closely, attending her concerts, and collecting interviews, magazines, and albums. When O'Brien finally decided to write a biography on Madonna in 2005, she wanted the book to be more about the singer's contribution to her music, rather than delving too much into her personal life, unlike other Madonna biographers. The author then interviewed dancers, choreographers, musicians, and producers who worked with Madonna. After its release, the book received a mixed response from critics. They were unanimous that the over-emphasis given on the singer's discography was unnecessary, instead more thought should have been given on exploring her personal life, which would have made the biography compelling. (Full article...) More good articles edit Selected quote “ The love of learning, the sequestered nooks, And all the sweet serenity of books. ” — Henry Wadsworth Longfellow More quotes edit Did you know ... ... that in woodblock printing (pictured), a relief image of an entire page was carved into blocks of wood, inked, and used to print copies of that page? ... that the author of The Strange Death of Tory England advises UK Conservatives to learn from the conservatism of the socialist George Orwell? ... that Oliver Twist is the first novel in the English language to centre throughout on a child protagonist? More Did you know facts General images The following are images from various book-related articles on Wikipedia. Image 1The spine of the book is an important aspect in book design, especially in the cover design. When the books are stacked up or stored in a shelf, the details on the spine is the only visible surface that contains the information about the book. In a book store, it is often the details on the spine that attract the attention first. (from Book design) The spine of the book is an important aspect in book design, especially in the cover design. When the books are stacked up or stored in a shelf, the details on the spine is the only visible surface that contains the information about the book. In a book store, it is often the details on the spine that attract the attention first. (from Book design) edit Books lists Lists of books Lists of novels Lists of controversial books List of banned books List of books by genre or type List of book titles taken from literature More list articles edit WikiProjects WikiProjects that are related to Books Books Bibliographies Literature Novels Poetry edit {{Transclude list item excerpts as random slideshow | paragraphs=1-2 | files=1 | fileargs=left | limit=15 | more= |Portal:Books/Recognized content |section=Featured articles }} {{Box-footer|[[Portal:Books/Recognized content#Featured articles|More featured articles]]}} {{Random portal component|max=11|header= Selected picture|footer=More pictures|subpage=Selected picture|seed=109}} {{/box-header|More Did you know <small>(auto generated)</small>}} [[File:Nuvola apps filetypes.svg|right|47px]] {{Transclude selected recent additions|1=book|2=books|3=bookstore}} {{Box-footer}} {{/box-header|{{PAGENAME}} topics|{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} topics|}} {{{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} topics}} {{/box-footer|}} <!-- Commented out. Dated content. {{/box-header|In the news|{{FULLPAGENAME}}/in the news|}} {{{{FULLPAGENAME}}/in the news}} {{/box-footer|}} --> {{/box-header|Related portals|{{FULLPAGENAME}}/Related portals|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Related portals}} {{/box-footer|}} <!-- BEGIN RIGHT COLUMN --> |2 = <!-- IMPORTANT NOTE: ONLY GOOD ARTICLE-CLASS ARTICLES GO IN THIS SECTION. Thanks. --> {{/box-header|[[File:Symbol support vote.svg|19px]] Good article {{#if: {{{Purge|}}}{{{purge|}}} | {{{Purge|}}}{{{purge|}}} |- {{purge|<small>{{color|darkblue|''load new batch''}}</small>}}}}}} <div style="text-align: center;">''<small>This is a [[WP:GA|Good article]], an article that meets a core set of high editorial standards.</small>''</div> ---- {{Transclude list item excerpts as random slideshow|Portal:Books/Recognized content|section=Good articles|paragraphs=1,2|files=1|more=|fileargs=right|limit=15}} {{Box-footer|[[Portal:Books/Recognized content#Good articles|More good articles]]}} {{Random portal component |max=11|header=Selected quote|footer=More quotes|subpage=Selected quote}} {{Random portal component |max=11|header=Did you know ...|footer=More Did you know facts|subpage=DYK}} {{/box-header|General images}} <div style="text-align: center;"><small>'''The following are images from various book-related articles on Wikipedia.'''</small></div> {{Transclude files as random slideshow | History of books | Bookbinding | Book design }} {{Box-footer}} {{/box-header|{{PAGENAME}} lists|{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} lists|}} {{{{FULLPAGENAME}}/{{PAGENAME}} lists}} {{/box-footer|}} {{/box-header|WikiProjects|{{FULLPAGENAME}}/WikiProjects|}} {{{{FULLPAGENAME}}/WikiProjects}} {{/box-footer|}} }} <!-- END COLUMNS --> <div style="clear:both; width:100%"> {{/box-header|Categories|{{FULLPAGENAME}}/Categories|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Categories}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Things you can do|{{FULLPAGENAME}}/Things you can do|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Things you can do}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Web resources|{{FULLPAGENAME}}/Web resources|}} {{{{FULLPAGENAME}}/Web resources}} {{/box-footer|}} {{/box-header|Associated Wikimedia|Template:WikimediaForPortals|}} {{WikimediaForPortals}} {{/box-footer|}} {{Portal navbar no header2}} {{Purgepage}} </div> __NOTOC__ __NOEDITSECTION__ [[زمرو:ادب]] [[زمرو:ڪتاب]] [[زمرو:فنون لطيفه]] [[زمرو:ڪتابن جا باب]] [[زمرو:فنون جا باب]] [[زمرو:وڪي منصوبا]] </div> 2at5yp74qjzzrlrfcgdr8a7x9tj3x0t 101 94645 370137 370136 2026-04-05T12:07:13Z Ibne maryam 17680 /* ڪتاب جو جمع ڪتاب ٿيندو */ ورندي 370137 wikitext text/x-wiki == ڪتاب جو جمع ڪتاب ٿيندو == محترم دوست @[[واپرائيندڙ:Ibne maryam|Ibne maryam]] سنڌيءَ ۾ ڪتاب جو جمع '''ڪتابَ''' ٿيندو آھي، ڪتابون لفظ درست نہ آھي. [[واپرائيندڙ:مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] ([[واپرائيندڙ بحث:مھتاب احمد سنڌي|ڳالھ]]) 11:55, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) :مهرباني! منهنجي سنڌي گرائمر سٺي ناهي، جئين ته سنڌي منهنجي مادري ٻولي ناهي. توهان کي اجازت آهي، جتان غلطي ڏسو، درست ڪري ڇڏيو، بلڪه جتان متبادل سنڌي لفظ آهي، اهڙن لفظن کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو. منهنجي لاء اها چيڪ ڪرڻو ڏاڍو مشڪل آهي. درخواست آهي، گذارش آهي، حڪم نه آهي. ڪرم نوازي ٿيندي جئين توهان منهنجي هن ڪم ۾ مدد ڪندا. [[واپرائيندڙ:Ibne maryam|امین میمن]] ([[واپرائيندڙ بحث:Ibne maryam|ڳالھ]]) 12:07, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) j1387k4pu3uenmtelyr4328rqhaz6p8 370138 370137 2026-04-05T12:09:28Z Ibne maryam 17680 /* ڪتاب جو جمع ڪتاب ٿيندو */ ورندي 370138 wikitext text/x-wiki == ڪتاب جو جمع ڪتاب ٿيندو == محترم دوست @[[واپرائيندڙ:Ibne maryam|Ibne maryam]] سنڌيءَ ۾ ڪتاب جو جمع '''ڪتابَ''' ٿيندو آھي، ڪتابون لفظ درست نہ آھي. [[واپرائيندڙ:مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] ([[واپرائيندڙ بحث:مھتاب احمد سنڌي|ڳالھ]]) 11:55, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) :مهرباني! منهنجي سنڌي گرائمر سٺي ناهي، جئين ته سنڌي منهنجي مادري ٻولي ناهي. توهان کي اجازت آهي، جتان غلطي ڏسو، درست ڪري ڇڏيو، بلڪه جتان متبادل سنڌي لفظ آهي، اهڙن لفظن کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو. منهنجي لاء اها چيڪ ڪرڻو ڏاڍو مشڪل آهي. درخواست آهي، گذارش آهي، حڪم نه آهي. ڪرم نوازي ٿيندي جئين توهان منهنجي هن ڪم ۾ مدد ڪندا. [[واپرائيندڙ:Ibne maryam|امین میمن]] ([[واپرائيندڙ بحث:Ibne maryam|ڳالھ]]) 12:07, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) ::باقي جتان منهنجو پاڻ ايڊٽ ڪرڻ جو سوال آهي، مون هاڻي خيال ڪندس. [[واپرائيندڙ:Ibne maryam|امین میمن]] ([[واپرائيندڙ بحث:Ibne maryam|ڳالھ]]) 12:09, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) aofj28lz9pj2e9uepwnnmvva3ox3nfc 370141 370138 2026-04-05T12:10:36Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[باب بحث:ڪتابون]] کي [[باب بحث:ڪتاب]] ڏانھن چوريو 370138 wikitext text/x-wiki == ڪتاب جو جمع ڪتاب ٿيندو == محترم دوست @[[واپرائيندڙ:Ibne maryam|Ibne maryam]] سنڌيءَ ۾ ڪتاب جو جمع '''ڪتابَ''' ٿيندو آھي، ڪتابون لفظ درست نہ آھي. [[واپرائيندڙ:مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] ([[واپرائيندڙ بحث:مھتاب احمد سنڌي|ڳالھ]]) 11:55, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) :مهرباني! منهنجي سنڌي گرائمر سٺي ناهي، جئين ته سنڌي منهنجي مادري ٻولي ناهي. توهان کي اجازت آهي، جتان غلطي ڏسو، درست ڪري ڇڏيو، بلڪه جتان متبادل سنڌي لفظ آهي، اهڙن لفظن کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو. منهنجي لاء اها چيڪ ڪرڻو ڏاڍو مشڪل آهي. درخواست آهي، گذارش آهي، حڪم نه آهي. ڪرم نوازي ٿيندي جئين توهان منهنجي هن ڪم ۾ مدد ڪندا. [[واپرائيندڙ:Ibne maryam|امین میمن]] ([[واپرائيندڙ بحث:Ibne maryam|ڳالھ]]) 12:07, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) ::باقي جتان منهنجو پاڻ ايڊٽ ڪرڻ جو سوال آهي، مون هاڻي خيال ڪندس. [[واپرائيندڙ:Ibne maryam|امین میمن]] ([[واپرائيندڙ بحث:Ibne maryam|ڳالھ]]) 12:09, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) aofj28lz9pj2e9uepwnnmvva3ox3nfc 370147 370141 2026-04-05T12:39:36Z مھتاب احمد سنڌي 4990 /* ڪتاب جو جمع ڪتاب ٿيندو */ ورندي 370147 wikitext text/x-wiki == ڪتاب جو جمع ڪتاب ٿيندو == محترم دوست @[[واپرائيندڙ:Ibne maryam|Ibne maryam]] سنڌيءَ ۾ ڪتاب جو جمع '''ڪتابَ''' ٿيندو آھي، ڪتابون لفظ درست نہ آھي. [[واپرائيندڙ:مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] ([[واپرائيندڙ بحث:مھتاب احمد سنڌي|ڳالھ]]) 11:55, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) :مهرباني! منهنجي سنڌي گرائمر سٺي ناهي، جئين ته سنڌي منهنجي مادري ٻولي ناهي. توهان کي اجازت آهي، جتان غلطي ڏسو، درست ڪري ڇڏيو، بلڪه جتان متبادل سنڌي لفظ آهي، اهڙن لفظن کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو. منهنجي لاء اها چيڪ ڪرڻو ڏاڍو مشڪل آهي. درخواست آهي، گذارش آهي، حڪم نه آهي. ڪرم نوازي ٿيندي جئين توهان منهنجي هن ڪم ۾ مدد ڪندا. [[واپرائيندڙ:Ibne maryam|امین میمن]] ([[واپرائيندڙ بحث:Ibne maryam|ڳالھ]]) 12:07, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) ::باقي جتان منهنجو پاڻ ايڊٽ ڪرڻ جو سوال آهي، مون هاڻي خيال ڪندس. [[واپرائيندڙ:Ibne maryam|امین میمن]] ([[واپرائيندڙ بحث:Ibne maryam|ڳالھ]]) 12:09, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) :::توھان اسان لاءِ قابل احترام آھيو، توھان جو ڪم سنڌي وڪيپيڊيا جي ترقيءَ ۾ تمام گهڻي اھميت رکي ٿو. اميد آھي تہ توھان ايئن ئي محنت ڪندا رھندا. [[واپرائيندڙ:مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] ([[واپرائيندڙ بحث:مھتاب احمد سنڌي|ڳالھ]]) 12:39, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) 43hzea4h4wxd9zisxn2064qp5it3jr0 370149 370147 2026-04-05T12:46:53Z Ibne maryam 17680 /* ڪتاب جو جمع ڪتاب ٿيندو */ ورندي 370149 wikitext text/x-wiki == ڪتاب جو جمع ڪتاب ٿيندو == محترم دوست @[[واپرائيندڙ:Ibne maryam|Ibne maryam]] سنڌيءَ ۾ ڪتاب جو جمع '''ڪتابَ''' ٿيندو آھي، ڪتابون لفظ درست نہ آھي. [[واپرائيندڙ:مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] ([[واپرائيندڙ بحث:مھتاب احمد سنڌي|ڳالھ]]) 11:55, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) :مهرباني! منهنجي سنڌي گرائمر سٺي ناهي، جئين ته سنڌي منهنجي مادري ٻولي ناهي. توهان کي اجازت آهي، جتان غلطي ڏسو، درست ڪري ڇڏيو، بلڪه جتان متبادل سنڌي لفظ آهي، اهڙن لفظن کي پڻ تبديل ڪري ڇڏيو. منهنجي لاء اها چيڪ ڪرڻو ڏاڍو مشڪل آهي. درخواست آهي، گذارش آهي، حڪم نه آهي. ڪرم نوازي ٿيندي جئين توهان منهنجي هن ڪم ۾ مدد ڪندا. [[واپرائيندڙ:Ibne maryam|امین میمن]] ([[واپرائيندڙ بحث:Ibne maryam|ڳالھ]]) 12:07, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) ::باقي جتان منهنجو پاڻ ايڊٽ ڪرڻ جو سوال آهي، مون هاڻي خيال ڪندس. [[واپرائيندڙ:Ibne maryam|امین میمن]] ([[واپرائيندڙ بحث:Ibne maryam|ڳالھ]]) 12:09, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) :::توھان اسان لاءِ قابل احترام آھيو، توھان جو ڪم سنڌي وڪيپيڊيا جي ترقيءَ ۾ تمام گهڻي اھميت رکي ٿو. اميد آھي تہ توھان ايئن ئي محنت ڪندا رھندا. [[واپرائيندڙ:مھتاب احمد سنڌي|مھتاب احمد سنڌي]] ([[واپرائيندڙ بحث:مھتاب احمد سنڌي|ڳالھ]]) 12:39, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) ::::مهرباني، توهان جي ڪرم نوازي لاء شڪريه. [[واپرائيندڙ:Ibne maryam|امین میمن]] ([[واپرائيندڙ بحث:Ibne maryam|ڳالھ]]) 12:46, 5 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) dxt6fhjcrk2w8as4k4kidm6jmbiya8k 100 94646 370140 2026-04-05T12:10:36Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[باب:ڪتابون]] کي [[باب:ڪتاب]] ڏانھن چوريو 370140 wikitext text/x-wiki #چوريو [[باب:ڪتاب]] p70wo8jf5kev9dzufbtpn9mki0lsena 101 94647 370142 2026-04-05T12:10:36Z Ibne maryam 17680 Ibne maryam صفحي [[باب بحث:ڪتابون]] کي [[باب بحث:ڪتاب]] ڏانھن چوريو 370142 wikitext text/x-wiki #چوريو [[باب بحث:ڪتاب]] qn11u3hj6spdpeaewj98w851l0vi15w 14 94648 370143 2026-04-05T12:11:40Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪتاب]] [[زمرو:باب]] 370143 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪتاب]] [[زمرو:باب]] j4o9r67tglwk623xd082w1z6889od02 370159 370143 2026-04-05T13:43:56Z Ibne maryam 17680 370159 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪتاب]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] sefm81oas3omwthjzor0say1lk6jphn 370162 370159 2026-04-05T13:47:24Z Ibne maryam 17680 370162 wikitext text/x-wiki {{portal|Books}} {{portal|ڪتاب}} هي [[ڪتاب]] سان لاڳاپيل [[:وڪيپيڊيا:باب|وڪيپيڊيا بابن]] لاءِ اعليٰ سطحي جو '''زمرو''' آهي. مکيه باب '''[[:باب:ڪتاب]]''' آهي. {{Portal category}} [[زمرو:ڪتاب]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] [[زمرو:ڪتاب وڪيپيڊيا انتظاميا|باب]] 6aee0gcjvikq7mbexxqstffi1aox80v 14 94649 370151 2026-04-05T13:31:48Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فن]] [[زمرو:باب]] 370151 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فن]] [[زمرو:باب]] k4l11u6rnmm4xnz1mvrbwppqpn04q2r 370156 370151 2026-04-05T13:40:15Z Ibne maryam 17680 370156 wikitext text/x-wiki {{portal|فنون}} هي [[فن]] سان لاڳاپيل [[:وڪيپيڊيا:باب|وڪيپيڊيا بابن]] لاءِ اعليٰ سطحي جو '''زمرو''' آهي. مکيه باب '''[[:باب:فن]]''' آهي. {{Portal category}} [[زمرو:فن]] [[زمرو:فن جا باب]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] [[زمرو:فن وڪيپيڊيا انتظاميا|باب]] 33ni7g4wa9iqifamj9fpnlctzw56wuw 370157 370156 2026-04-05T13:40:30Z Ibne maryam 17680 370157 wikitext text/x-wiki {{portal|فنون}} هي [[فن]] سان لاڳاپيل [[:وڪيپيڊيا:باب|وڪيپيڊيا بابن]] لاءِ اعليٰ سطحي جو '''زمرو''' آهي. مکيه باب '''[[:باب:فنون]]''' آهي. {{Portal category}} [[زمرو:فن]] [[زمرو:فن جا باب]] [[زمرو:باب بلحاظ موضوع]] [[زمرو:فن وڪيپيڊيا انتظاميا|باب]] jsp57qh1o42f433r5nx90l5e00ekhi1 14 94650 370153 2026-04-05T13:34:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:باب]] [[زمرو:زمرا بلحاظ موضوع]] 370153 wikitext text/x-wiki [[زمرو:باب]] [[زمرو:زمرا بلحاظ موضوع]] arshm5ldwxloz5hh4te2jkpp8gqi3cr 0 94651 370169 2026-04-05T15:04:30Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1346393905|Dongfeng (missile)]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 370169 wikitext text/x-wiki [[File:PLA_ballistic_missiles_range.jpg|thumb|400x400 عڪسلون|سال 2007ع ۾ چين جي وچولي ۽ بين البراعظمي رينج جي بيلسٽڪ ميزائلن جي رينج. نوان نظام، جهڙوڪ DF-31، DF-31A ۽ JL-2 چين کي هڪ وڌيڪ مضبوط ايٽمي قوت ڏيندا.]] '''''ڊونگ فينگ''''' (چيني: {{Lang-zh}}) سيريز، عام طور تي " '''ڊي ايف ميزائل''' " جي نالي سان مختصر ڪئي ويندي آهي، مختصر، وچولي، وچولي فاصلي ۽ بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائلن جو هڪ خاندان آهي جيڪو [[چين|چيني]] پيپلز لبريشن آرمي راڪيٽ فورس (اڳوڻي سيڪنڊ آرٽلري ڪور) پاران هلايو ويندو آهي. هن سلسلي جا ميزائل مسلسل چين جي ايٽمي هٿيارن جي بنيادي ترسيل جو طريقو رهيا آهن. خلائي لانچ گاڏين جو لانگ مارچ خاندان پڻ ڊونگ فينگ جي شروعاتي ترقي ۾ جڙيل آهي. ڊي ايف-61 ۽ ڊي ايف-41 چين پاران نصب ڪيل جديد سولڊ فيول ايٽمي هٿياربند دور مار ڪندڙ بيلسٽڪ ميزائلن جون مثالون آهن. روايتي وار هيڊ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن، جن ۾ DF-17 تي مقرر ڪيل DF-ZF هائپرسونڪ گلائڊ گاڏي، ڊبل-قابليت وارا DF-26 ۽ DF-21 شامل آهن، جن کي دنيا جو پهريون اينٽي شپ بيلسٽڪ ميزائل سڏيو ويندو آهي. b4lg1eqhbom8izbngfkm5ste1nvxqi4 370170 370169 2026-04-05T15:04:58Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ميزائل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370170 wikitext text/x-wiki [[File:PLA_ballistic_missiles_range.jpg|thumb|400x400 عڪسلون|سال 2007ع ۾ چين جي وچولي ۽ بين البراعظمي رينج جي بيلسٽڪ ميزائلن جي رينج. نوان نظام، جهڙوڪ DF-31، DF-31A ۽ JL-2 چين کي هڪ وڌيڪ مضبوط ايٽمي قوت ڏيندا.]] '''''ڊونگ فينگ''''' (چيني: {{Lang-zh}}) سيريز، عام طور تي " '''ڊي ايف ميزائل''' " جي نالي سان مختصر ڪئي ويندي آهي، مختصر، وچولي، وچولي فاصلي ۽ بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائلن جو هڪ خاندان آهي جيڪو [[چين|چيني]] پيپلز لبريشن آرمي راڪيٽ فورس (اڳوڻي سيڪنڊ آرٽلري ڪور) پاران هلايو ويندو آهي. هن سلسلي جا ميزائل مسلسل چين جي ايٽمي هٿيارن جي بنيادي ترسيل جو طريقو رهيا آهن. خلائي لانچ گاڏين جو لانگ مارچ خاندان پڻ ڊونگ فينگ جي شروعاتي ترقي ۾ جڙيل آهي. ڊي ايف-61 ۽ ڊي ايف-41 چين پاران نصب ڪيل جديد سولڊ فيول ايٽمي هٿياربند دور مار ڪندڙ بيلسٽڪ ميزائلن جون مثالون آهن. روايتي وار هيڊ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن، جن ۾ DF-17 تي مقرر ڪيل DF-ZF هائپرسونڪ گلائڊ گاڏي، ڊبل-قابليت وارا DF-26 ۽ DF-21 شامل آهن، جن کي دنيا جو پهريون اينٽي شپ بيلسٽڪ ميزائل سڏيو ويندو آهي. [[زمرو:ميزائل]] ihaa5t0zhlsggvd54z2ndsqm2gz7ynd 370171 370170 2026-04-05T15:05:22Z Ibne maryam 17680 added [[Category:بيلسٽڪ ميزائل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370171 wikitext text/x-wiki [[File:PLA_ballistic_missiles_range.jpg|thumb|400x400 عڪسلون|سال 2007ع ۾ چين جي وچولي ۽ بين البراعظمي رينج جي بيلسٽڪ ميزائلن جي رينج. نوان نظام، جهڙوڪ DF-31، DF-31A ۽ JL-2 چين کي هڪ وڌيڪ مضبوط ايٽمي قوت ڏيندا.]] '''''ڊونگ فينگ''''' (چيني: {{Lang-zh}}) سيريز، عام طور تي " '''ڊي ايف ميزائل''' " جي نالي سان مختصر ڪئي ويندي آهي، مختصر، وچولي، وچولي فاصلي ۽ بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائلن جو هڪ خاندان آهي جيڪو [[چين|چيني]] پيپلز لبريشن آرمي راڪيٽ فورس (اڳوڻي سيڪنڊ آرٽلري ڪور) پاران هلايو ويندو آهي. هن سلسلي جا ميزائل مسلسل چين جي ايٽمي هٿيارن جي بنيادي ترسيل جو طريقو رهيا آهن. خلائي لانچ گاڏين جو لانگ مارچ خاندان پڻ ڊونگ فينگ جي شروعاتي ترقي ۾ جڙيل آهي. ڊي ايف-61 ۽ ڊي ايف-41 چين پاران نصب ڪيل جديد سولڊ فيول ايٽمي هٿياربند دور مار ڪندڙ بيلسٽڪ ميزائلن جون مثالون آهن. روايتي وار هيڊ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن، جن ۾ DF-17 تي مقرر ڪيل DF-ZF هائپرسونڪ گلائڊ گاڏي، ڊبل-قابليت وارا DF-26 ۽ DF-21 شامل آهن، جن کي دنيا جو پهريون اينٽي شپ بيلسٽڪ ميزائل سڏيو ويندو آهي. [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:بيلسٽڪ ميزائل]] d4biykhq7y2lnz683g4xtpku6lrpvye 370172 370171 2026-04-05T15:08:32Z Ibne maryam 17680 370172 wikitext text/x-wiki [[File:PLA_ballistic_missiles_range.jpg|thumb|400x400 عڪسلون|سال 2007ع ۾ چين جي وچولي ۽ بين البراعظمي رينج جي بيلسٽڪ ميزائلن جي رينج. نوان نظام، جهڙوڪ DF-31، DF-31A ۽ JL-2 چين کي هڪ وڌيڪ مضبوط ايٽمي قوت ڏيندا.]] '''ڊونگ فينگ''' (Dongfeng) سيريز، عام طور تي "ڊي ايف ميزائل" جي نالي سان مختصر ڪيو ويندو آهي، مختصر، وچولي، وچولي فاصلي ۽ بين البراعظمي بيلسٽڪ ميزائلن جو هڪ خاندان آهي جيڪو [[چين]] جي پيپلز لبريشن آرمي راڪيٽ فورس (اڳوڻي سيڪنڊ آرٽلري ڪور) پاران هلايو ويندو آهي. هن سلسلي جا ميزائل مسلسل چين جي ايٽمي هٿيارن جي بنيادي ترسيل جو طريقو رهيا آهن. خلائي لانچ گاڏين جو لانگ مارچ خاندان پڻ ڊونگ فينگ جي شروعاتي ترقي ۾ جڙيل آهي. ڊي ايف-61 ۽ ڊي ايف-41 چين پاران نصب ڪيل جديد سولڊ فيول ايٽمي هٿياربند دور مار ڪندڙ بيلسٽڪ ميزائلن جون مثالون آهن. روايتي وارهيڊ پڻ استعمال ڪيا ويندا آهن، جن ۾ DF-17 تي مقرر ڪيل DF-ZF هائپرسونڪ گلائڊ گاڏيون، ڊبل-قابليت وارا DF-26 ۽ DF-21 شامل آهن، جن کي دنيا جو پهريون اينٽي شپ بيلسٽڪ ميزائل سڏيو ويندو آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:بيلسٽڪ ميزائل]] bavlmm8o7sp4bsek4x6aumvdt17xako 0 94652 370173 2026-04-05T15:22:04Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1295709532|Ghauri (missile)]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 370173 wikitext text/x-wiki '''غوري-I''' (اردو: {{langx|ur|غوری-ا}}، فوجي نالو: '''حتف-5'''، [[لپي مٽ لکت|''ٽرانس'']] : ''ٽارگيٽ-5'' ) هڪ [[زمين کان زمين ميزائل|زمين تي ٻڌل]] وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل آهي، جيڪو موجوده طور تي [[پاڪستان فوج|پاڪستان آرمي]] جي اسٽريٽجڪ ڪمانڊ سان گڏ خدمت ۾ آهي. <ref name="Express Tribune, 2015">{{Cite news|last1=WEb Desk|title=Pakistan successfully test fires Ghauri Missile|url=http://tribune.com.pk/story/870256/pakistan-successfully-test-fires-ghauri-missile/|quote=16 April 2015|work=The Express Tribune|date=15 April 2015}}</ref> [[اتر ڪوريا]] جي نوڊونگ-1 جي پروپيلنٽ ڊيزائن کان متاثر ٿي، ان جي وسيع ترميم، وارهيڊ جو ڊيزائن، اسيمبلي ۽ ان جي ڪنٽرول سسٽم جي انجنيئرنگ <small>1994-2001ع</small> ۾ خان ريسرچ ليبارٽريز (KRL) ۾ هڪ اليڪٽرانڪ سسٽم تيار ڪرڻ جي مقصد سان ڪئي وئي، جيڪا 700 ڪلوگرام جي پي لوڊ کي 1500 ڪلوميٽر جي حد تائين کڻڻ لاءِ سنگل اسٽيج مائع ايندھن راڪيٽ موٽر استعمال ڪري ٿو. هي رينج [[ڀارت|هندستان]] جي خلاف پاڪستان جي ايٽمي ڊيٽرنس کي منهن ڏيڻ لاءِ لاڳو ٿئي ٿي. '''غوري''' جي نالي سان ڪوڊ نالو ڏنل، هي ميزائل سال 1987ع ۾ شروع ٿيندڙ خفيه حتف پروگرام جي حصي طور تيار ڪيو ويو هو. <ref>{{حوالو ويب|date=May 1998|quote=15 May 2007|archivedate=2 November 2015}}</ref> بعد ۾ اهو پروگرام غوري-III ۽ غوري-II جي ترقي ۾ تبديل ٿيو جيڪو هاڻي منسوخ ٿيل آهن، جيڪا <small>2300</small> ڪلوميٽر (1400 ميل) جي وڌندڙ رينج لاءِ موٽر اسيمبلي جي ڊيگهه ۽ بهتر پروپيلنٽ استعمال ڪري ٿو. ''غوري کي'' ASFC ۾ "حتف-5" فوجي نالي سان مقرر ڪيو ويو آهي جنهن جو مطلب آهي "نشانو-5". <ref name="Pakistan's Missile Technology">{{حوالو ويب|quote=15 May 2007|archivedate=2 November 2015}}</ref> oa2wx2xfzayuuun8grs7xlby17yd1f7 370174 370173 2026-04-05T15:22:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ميزائل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370174 wikitext text/x-wiki '''غوري-I''' (اردو: {{langx|ur|غوری-ا}}، فوجي نالو: '''حتف-5'''، [[لپي مٽ لکت|''ٽرانس'']] : ''ٽارگيٽ-5'' ) هڪ [[زمين کان زمين ميزائل|زمين تي ٻڌل]] وچولي فاصلي وارو بيلسٽڪ ميزائل آهي، جيڪو موجوده طور تي [[پاڪستان فوج|پاڪستان آرمي]] جي اسٽريٽجڪ ڪمانڊ سان گڏ خدمت ۾ آهي. <ref name="Express Tribune, 2015">{{Cite news|last1=WEb Desk|title=Pakistan successfully test fires Ghauri Missile|url=http://tribune.com.pk/story/870256/pakistan-successfully-test-fires-ghauri-missile/|quote=16 April 2015|work=The Express Tribune|date=15 April 2015}}</ref> [[اتر ڪوريا]] جي نوڊونگ-1 جي پروپيلنٽ ڊيزائن کان متاثر ٿي، ان جي وسيع ترميم، وارهيڊ جو ڊيزائن، اسيمبلي ۽ ان جي ڪنٽرول سسٽم جي انجنيئرنگ <small>1994-2001ع</small> ۾ خان ريسرچ ليبارٽريز (KRL) ۾ هڪ اليڪٽرانڪ سسٽم تيار ڪرڻ جي مقصد سان ڪئي وئي، جيڪا 700 ڪلوگرام جي پي لوڊ کي 1500 ڪلوميٽر جي حد تائين کڻڻ لاءِ سنگل اسٽيج مائع ايندھن راڪيٽ موٽر استعمال ڪري ٿو. هي رينج [[ڀارت|هندستان]] جي خلاف پاڪستان جي ايٽمي ڊيٽرنس کي منهن ڏيڻ لاءِ لاڳو ٿئي ٿي. '''غوري''' جي نالي سان ڪوڊ نالو ڏنل، هي ميزائل سال 1987ع ۾ شروع ٿيندڙ خفيه حتف پروگرام جي حصي طور تيار ڪيو ويو هو. <ref>{{حوالو ويب|date=May 1998|quote=15 May 2007|archivedate=2 November 2015}}</ref> بعد ۾ اهو پروگرام غوري-III ۽ غوري-II جي ترقي ۾ تبديل ٿيو جيڪو هاڻي منسوخ ٿيل آهن، جيڪا <small>2300</small> ڪلوميٽر (1400 ميل) جي وڌندڙ رينج لاءِ موٽر اسيمبلي جي ڊيگهه ۽ بهتر پروپيلنٽ استعمال ڪري ٿو. ''غوري کي'' ASFC ۾ "حتف-5" فوجي نالي سان مقرر ڪيو ويو آهي جنهن جو مطلب آهي "نشانو-5". <ref name="Pakistan's Missile Technology">{{حوالو ويب|quote=15 May 2007|archivedate=2 November 2015}}</ref> [[زمرو:ميزائل]] 943gtxu2dwltjep6o8qls2h8yfrqvbc 0 94653 370175 2026-04-05T15:31:36Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1346099123|Sejjil]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 370175 wikitext text/x-wiki '''سجيل''' (فارسي {{langx|fa|سجیل|lit=brimstone}} ) [[ايران|ايراني]] مضبوط ايندھن واري وچولي فاصلي واري بيلسٽڪ ميزائلن جو هڪ خاندان آهي. سجيل شهاب مائع ايندھن سان هلندڙ بيلسٽڪ ميزائلن جو متبادل آهي. آمريڪي [[پينٽاگون]] ذريعن موجب، سجيل جو ميزائل پروفائل عاشورا، غدر-110 ۽ سمين سان ويجهڙائي رکي ٿو. <ref name="du-20090520">{{Cite news|title=Iran Tests Second Solid-Fuelled Sejil Missile, Capable of 2,900 km|work=[[Defense Update]]|date=2009-05-20|url=http://www.defense-update.com/newscast/0509/news/sejjil_test_200509.html|quote=2009-05-21|archivedate=2009-05-23}}</ref> سجيل ميزائل جي ترقي ممڪن طور تي 1990 جي ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿي هئي، جيڪا ايران جي پوئين ميزائل پروگرامن، خاص طور تي زلزال شارٽ رينج بيلسٽڪ ميزائل (SRBM) سيريز جي گڏ ڪيل تجربي تي ٻڌل هئي. daxvvvmmjc24cgjxkftmo5yw8u0s8ny 370176 370175 2026-04-05T15:31:58Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ميزائل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370176 wikitext text/x-wiki '''سجيل''' (فارسي {{langx|fa|سجیل|lit=brimstone}} ) [[ايران|ايراني]] مضبوط ايندھن واري وچولي فاصلي واري بيلسٽڪ ميزائلن جو هڪ خاندان آهي. سجيل شهاب مائع ايندھن سان هلندڙ بيلسٽڪ ميزائلن جو متبادل آهي. آمريڪي [[پينٽاگون]] ذريعن موجب، سجيل جو ميزائل پروفائل عاشورا، غدر-110 ۽ سمين سان ويجهڙائي رکي ٿو. <ref name="du-20090520">{{Cite news|title=Iran Tests Second Solid-Fuelled Sejil Missile, Capable of 2,900 km|work=[[Defense Update]]|date=2009-05-20|url=http://www.defense-update.com/newscast/0509/news/sejjil_test_200509.html|quote=2009-05-21|archivedate=2009-05-23}}</ref> سجيل ميزائل جي ترقي ممڪن طور تي 1990 جي ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿي هئي، جيڪا ايران جي پوئين ميزائل پروگرامن، خاص طور تي زلزال شارٽ رينج بيلسٽڪ ميزائل (SRBM) سيريز جي گڏ ڪيل تجربي تي ٻڌل هئي. [[زمرو:ميزائل]] al6fca38q34ferb8wfb3un9urza8r1o 370177 370176 2026-04-05T15:33:56Z Ibne maryam 17680 370177 wikitext text/x-wiki '''سجيل''' (فارسي: سجیل، گندرف) [[ايران]] جي مضبوط ايندھن واري وچولي فاصلي واري بيلسٽڪ ميزائلن جو هڪ خاندان آهي. سجيل شهاب مائع ايندھن سان هلندڙ بيلسٽڪ ميزائلن جو متبادل آهي. آمريڪي [[پينٽاگون]] ذريعن موجب، سجيل جو ميزائل پروفائل عاشورا، غدير-110 ۽ سمين سان ويجهڙائي رکي ٿو.<ref name="du-20090520">{{Cite news|title=Iran Tests Second Solid-Fuelled Sejil Missile, Capable of 2,900 km|work=[[Defense Update]]|date=2009-05-20|url=http://www.defense-update.com/newscast/0509/news/sejjil_test_200509.html|quote=2009-05-21|archivedate=2009-05-23}}</ref> سجيل ميزائل جي ترقي ممڪن طور تي 1990 جي ڏهاڪي جي آخر ۾ شروع ٿي هئي، جيڪا ايران جي پوئين ميزائل پروگرامن، خاص طور تي زلزال شارٽ رينج بيلسٽڪ ميزائل (SRBM) سيريز جي گڏ ڪيل تجربي تي ٻڌل هئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميزائل]] hvri6rjublmqj6dwatv86rpfue9fqpu 14 94654 370182 2026-04-05T16:10:15Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] 370182 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قلات ڊويزن]] [[زمرو:بلوچستان جا ضلعا]] k124hpmvzsnssylz5gg10oyanrbc5ia 0 94655 370185 2026-04-05T17:33:53Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1337342446|Qassam rocket]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 370185 wikitext text/x-wiki '''قسام راڪيٽ''' (عربي: {{langx|ar|صاروخ القسام}} ) هڪ سادو، اسٽيل آرٽلري راڪيٽ آهي جيڪو [[حماس]] جي فوجي شاخ عزالدين القسام برگيڊ پاران تيار ۽ استعمال ڪيو ويو آهي. جڏهن کان راڪيٽ پهريون ڀيرو سال 2001ع ۾ ٽيٽو مسعود ۽ ندال فرحت پاران تيار ڪيو ويو هو، تڏهن کان قسام راڪيٽ جا ٽي ماڊل تيار ۽ استعمال ڪيا ويا آهن. عام طور تي، ڏکڻ اسرائيل ۾ فائر ڪيل سڀني قسمن جي فلسطيني راڪيٽن، مثال طور فلسطيني اسلامي جهاد القدس راڪيٽن کي اسرائيلي ميڊيا ۽ اڪثر پرڏيهي ميڊيا پاران قسام سڏيو ويندو آهي. <ref name="rocket-threat-p33">{{Cite report|date=December 2007|deadurl=5 June 2010|archivedate=13 June 2010}}</ref> انساني حقن جي معروف بين الاقوامي تنظيمون فلسطيني هٿياربند گروهن پاران عام ماڻهن ۽ شهري هدفن خلاف قسام راڪيٽن جي استعمال کي جنگي جرم ۽ بين الاقوامي قانون جي خلاف ورزي قرار ڏنو آهي. راڪيٽ جا ڪيترائي حصا عام مواد جهڙوڪ کنڊ، ڀاڻ، ڪيل، فولادي اسپرنگ، هٿيارن جي ڪارٽريج ۽ اسٽيل سلنڈر مان ٺهيل آهن. s5s5ov81c5g814k49vlg6d2r44s1rup 370186 370185 2026-04-05T17:34:23Z Ibne maryam 17680 added [[Category:هٿيار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370186 wikitext text/x-wiki '''قسام راڪيٽ''' (عربي: {{langx|ar|صاروخ القسام}} ) هڪ سادو، اسٽيل آرٽلري راڪيٽ آهي جيڪو [[حماس]] جي فوجي شاخ عزالدين القسام برگيڊ پاران تيار ۽ استعمال ڪيو ويو آهي. جڏهن کان راڪيٽ پهريون ڀيرو سال 2001ع ۾ ٽيٽو مسعود ۽ ندال فرحت پاران تيار ڪيو ويو هو، تڏهن کان قسام راڪيٽ جا ٽي ماڊل تيار ۽ استعمال ڪيا ويا آهن. عام طور تي، ڏکڻ اسرائيل ۾ فائر ڪيل سڀني قسمن جي فلسطيني راڪيٽن، مثال طور فلسطيني اسلامي جهاد القدس راڪيٽن کي اسرائيلي ميڊيا ۽ اڪثر پرڏيهي ميڊيا پاران قسام سڏيو ويندو آهي. <ref name="rocket-threat-p33">{{Cite report|date=December 2007|deadurl=5 June 2010|archivedate=13 June 2010}}</ref> انساني حقن جي معروف بين الاقوامي تنظيمون فلسطيني هٿياربند گروهن پاران عام ماڻهن ۽ شهري هدفن خلاف قسام راڪيٽن جي استعمال کي جنگي جرم ۽ بين الاقوامي قانون جي خلاف ورزي قرار ڏنو آهي. راڪيٽ جا ڪيترائي حصا عام مواد جهڙوڪ کنڊ، ڀاڻ، ڪيل، فولادي اسپرنگ، هٿيارن جي ڪارٽريج ۽ اسٽيل سلنڈر مان ٺهيل آهن. [[زمرو:هٿيار]] 8ys6nhfgzcv3n4w0wthw3cv3nrcksuy 370187 370186 2026-04-05T17:34:44Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ميزائل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370187 wikitext text/x-wiki '''قسام راڪيٽ''' (عربي: {{langx|ar|صاروخ القسام}} ) هڪ سادو، اسٽيل آرٽلري راڪيٽ آهي جيڪو [[حماس]] جي فوجي شاخ عزالدين القسام برگيڊ پاران تيار ۽ استعمال ڪيو ويو آهي. جڏهن کان راڪيٽ پهريون ڀيرو سال 2001ع ۾ ٽيٽو مسعود ۽ ندال فرحت پاران تيار ڪيو ويو هو، تڏهن کان قسام راڪيٽ جا ٽي ماڊل تيار ۽ استعمال ڪيا ويا آهن. عام طور تي، ڏکڻ اسرائيل ۾ فائر ڪيل سڀني قسمن جي فلسطيني راڪيٽن، مثال طور فلسطيني اسلامي جهاد القدس راڪيٽن کي اسرائيلي ميڊيا ۽ اڪثر پرڏيهي ميڊيا پاران قسام سڏيو ويندو آهي. <ref name="rocket-threat-p33">{{Cite report|date=December 2007|deadurl=5 June 2010|archivedate=13 June 2010}}</ref> انساني حقن جي معروف بين الاقوامي تنظيمون فلسطيني هٿياربند گروهن پاران عام ماڻهن ۽ شهري هدفن خلاف قسام راڪيٽن جي استعمال کي جنگي جرم ۽ بين الاقوامي قانون جي خلاف ورزي قرار ڏنو آهي. راڪيٽ جا ڪيترائي حصا عام مواد جهڙوڪ کنڊ، ڀاڻ، ڪيل، فولادي اسپرنگ، هٿيارن جي ڪارٽريج ۽ اسٽيل سلنڈر مان ٺهيل آهن. [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:ميزائل]] 4w6cvfebnujx2yhscjk8zfisa3sfnv1 370188 370187 2026-04-05T17:37:10Z Ibne maryam 17680 370188 wikitext text/x-wiki '''قسام راڪيٽ''' (عربي: صاروخ القسام) هڪ سادو، اسٽيل آرٽلري راڪيٽ آهي جيڪو [[حماس]] جي فوجي شاخ عزالدين القسام برگيڊ پاران تيار ۽ استعمال ڪيو ويو آهي. جڏهن کان راڪيٽ پهريون ڀيرو سال 2001ع ۾ ٽيٽو مسعود ۽ ندال فرحت پاران تيار ڪيو ويو هو، تڏهن کان قسام راڪيٽ جا ٽي ماڊل تيار ۽ استعمال ڪيا ويا آهن. عام طور تي، ڏکڻ اسرائيل ۾ فائر ڪيل سڀني قسمن جي فلسطيني راڪيٽن، مثال طور فلسطيني اسلامي جهاد القدس راڪيٽن کي اسرائيلي ميڊيا ۽ اڪثر پرڏيهي ميڊيا پاران قسام سڏيو ويندو آهي.<ref name="rocket-threat-p33">{{Cite report|date=December 2007|deadurl=5 June 2010|archivedate=13 June 2010}}</ref> انساني حقن جي معروف بين الاقوامي تنظيمون فلسطيني هٿياربند گروهن پاران عام ماڻهن ۽ شهري هدفن خلاف قسام راڪيٽن جي استعمال کي جنگي جرم ۽ بين الاقوامي قانون جي خلاف ورزي قرار ڏنو آهي. راڪيٽ جا ڪيترائي حصا عام مواد جهڙوڪ کنڊ، ڀاڻ، ڪيل، فولادي اسپرنگ، هٿيارن جي ڪارٽريج ۽ اسٽيل سلنڈر مان ٺهيل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:ميزائل]] g991yzyflu2hytkfz4ky4v7xc81p7f8 370189 370188 2026-04-05T17:40:19Z Ibne maryam 17680 370189 wikitext text/x-wiki [[File:Flickr - Israel Defense Forces - Eight Qassam Launchers in Gaza.jpg|thumb|قسام راڪيٽ]] '''قسام راڪيٽ''' (عربي: صاروخ القسام) هڪ سادو، اسٽيل آرٽلري راڪيٽ آهي جيڪو [[حماس]] جي فوجي شاخ عزالدين القسام برگيڊ پاران تيار ۽ استعمال ڪيو ويو آهي. جڏهن کان راڪيٽ پهريون ڀيرو سال 2001ع ۾ ٽيٽو مسعود ۽ ندال فرحت پاران تيار ڪيو ويو هو، تڏهن کان قسام راڪيٽ جا ٽي ماڊل تيار ۽ استعمال ڪيا ويا آهن. عام طور تي، ڏکڻ اسرائيل ۾ فائر ڪيل سڀني قسمن جي فلسطيني راڪيٽن، مثال طور فلسطيني اسلامي جهاد القدس راڪيٽن کي اسرائيلي ميڊيا ۽ اڪثر پرڏيهي ميڊيا پاران قسام سڏيو ويندو آهي.<ref name="rocket-threat-p33">{{Cite report|date=December 2007|deadurl=5 June 2010|archivedate=13 June 2010}}</ref> انساني حقن جي معروف بين الاقوامي تنظيمون فلسطيني هٿياربند گروهن پاران عام ماڻهن ۽ شهري هدفن خلاف قسام راڪيٽن جي استعمال کي جنگي جرم ۽ بين الاقوامي قانون جي خلاف ورزي قرار ڏنو آهي. راڪيٽ جا ڪيترائي حصا عام مواد جهڙوڪ کنڊ، ڀاڻ، ڪيل، فولادي اسپرنگ، هٿيارن جي ڪارٽريج ۽ اسٽيل سلنڈر مان ٺهيل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:ميزائل]] 2lz3xk5lf5dceo43ndwxk3awpsbiqi2 370191 370189 2026-04-05T17:46:05Z Ibne maryam 17680 370191 wikitext text/x-wiki [[File:Flickr - Israel Defense Forces - Eight Qassam Launchers in Gaza.jpg|thumb|قسام راڪيٽ]] '''قسام راڪيٽ''' (عربي: صاروخ القسام) هڪ سادو، اسٽيل آرٽلري راڪيٽ آهي جيڪو [[حماس]] جي فوجي شاخ عزالدين القسام برگيڊ پاران تيار ۽ استعمال ڪيو ويو آهي. جڏهن کان راڪيٽ پهريون ڀيرو سال 2001ع ۾ ٽيٽو مسعود ۽ ندال فرحت پاران تيار ڪيو ويو هو، تڏهن کان قسام راڪيٽ جا ٽي ماڊل تيار ۽ استعمال ڪيا ويا آهن. عام طور تي، ڏکڻ اسرائيل ۾ فائر ڪيل سڀني قسمن جي فلسطيني راڪيٽن، مثال طور فلسطيني اسلامي جهاد القدس راڪيٽن کي اسرائيلي ميڊيا ۽ اڪثر پرڏيهي ميڊيا پاران قسام سڏيو ويندو آهي.<ref name="rocket-threat-p33">{{Cite report|date=December 2007|deadurl=5 June 2010|archivedate=13 June 2010}}</ref> انساني حقن جي معروف بين الاقوامي تنظيمون فلسطيني هٿياربند گروهن پاران عام ماڻهن ۽ شهري هدفن خلاف قسام راڪيٽن جي استعمال کي جنگي جرم ۽ بين الاقوامي قانون جي خلاف ورزي قرار ڏنو آهي. راڪيٽ جا ڪيترائي حصا عام مواد جهڙوڪ کنڊ، ڀاڻ، ڪيل، فولادي اسپرنگ، هٿيارن جي ڪارٽريج ۽ اسٽيل سلنڈر مان ٺهيل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:قسام راڪيٽ]] [[زمرو:حماس]] [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:راڪيٽ]] [[زمرو:غزه پٽي]] [[زمرو:راڪيٽ توپخانو]] [[زمرو:فلسطيني راڪيٽ]] [[زمرو:فلسطيني راڪيٽ هٿيار]] [[زمرو:فلسطيني ايجادون]] [[زمرو:ٻيو فلسطيني انتفاضه]] [[زمرو:فلسطيني اسلامي جهاد تحريڪ]] 1ywm63d0ulhk2gbhils6nbjaya66474 370206 370191 2026-04-05T18:00:04Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 370206 wikitext text/x-wiki [[File:Flickr - Israel Defense Forces - Eight Qassam Launchers in Gaza.jpg|thumb|قسام راڪيٽ]] '''قسام راڪيٽ''' (عربي: صاروخ القسام) هڪ سادو، اسٽيل آرٽلري راڪيٽ آهي جيڪو [[حماس]] جي فوجي شاخ عزالدين القسام برگيڊ پاران تيار ۽ استعمال ڪيو ويو آهي. جڏهن کان راڪيٽ پهريون ڀيرو سال 2001ع ۾ ٽيٽو مسعود ۽ ندال فرحت پاران تيار ڪيو ويو هو، تڏهن کان قسام راڪيٽ جا ٽي ماڊل تيار ۽ استعمال ڪيا ويا آهن. عام طور تي، ڏکڻ اسرائيل ۾ فائر ڪيل سڀني قسمن جي فلسطيني راڪيٽن، مثال طور فلسطيني اسلامي جهاد القدس راڪيٽن کي اسرائيلي ميڊيا ۽ اڪثر پرڏيهي ميڊيا پاران قسام سڏيو ويندو آهي.<ref name="rocket-threat-p33">{{Cite report|date=December 2007|deadurl=5 June 2010|archivedate=13 June 2010}}</ref> انساني حقن جي معروف بين الاقوامي تنظيمون فلسطيني هٿياربند گروهن پاران عام ماڻهن ۽ شهري هدفن خلاف قسام راڪيٽن جي استعمال کي جنگي جرم ۽ بين الاقوامي قانون جي خلاف ورزي قرار ڏنو آهي. راڪيٽ جا ڪيترائي حصا عام مواد جهڙوڪ کنڊ، ڀاڻ، ڪيل، فولادي اسپرنگ، هٿيارن جي ڪارٽريج ۽ اسٽيل سلنڈر مان ٺهيل آهن. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:قسام راڪيٽ]] [[زمرو:حماس]] [[زمرو:راڪيٽ]] [[زمرو:غزه پٽي]] [[زمرو:فلسطيني راڪيٽ]] [[زمرو:فلسطيني اسلامي جهاد تحريڪ]] f4woqxvgylansd3uuwm2zxxeaaapx5q 14 94656 370192 2026-04-05T17:46:52Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:حماس]] [[زمرو:هٿيار]] 370192 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حماس]] [[زمرو:هٿيار]] 5owewr71exf85p6mjwjygm6fvfop8p7 370200 370192 2026-04-05T17:52:57Z Ibne maryam 17680 370200 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حماس]] [[زمرو:فلسطيني راڪيٽ]] qlh92m2g7r508f6xzj93wmcve7yzaiy 370207 370200 2026-04-05T18:00:32Z Ibne maryam 17680 370207 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حماس]] [[زمرو:فلسطيني راڪيٽ]] [[زمرو:فلسطيني ايجادون]] [[زمرو:فلسطيني راڪيٽ هٿيار]] befw1ox28pldtzlx01vmfwvd6bp5tb6 14 94657 370194 2026-04-05T17:47:54Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:غزه پٽي]] [[زمرو:تنظيمون]] 370194 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غزه پٽي]] [[زمرو:تنظيمون]] 53cbtl5o4es526qc1t769m83bl3uqdj 370195 370194 2026-04-05T17:48:15Z Ibne maryam 17680 370195 wikitext text/x-wiki [[زمرو:غزه پٽي]] [[زمرو:فلسطيني تنظيمون]] 7efaznkj0kg6ryo5jb9zgb5q6t1mvn6 14 94658 370196 2026-04-05T17:49:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فلسطين]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ قوميت]] [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:راڪيٽ]] [[زمرو:غزه پٽي]] [[زمرو:راڪيٽ توپخانو]] [[زمرو:فلسطيني راڪيٽ]] [[زمرو:فلسطيني راڪيٽ هٿيار]] [[زمرو:فلسطيني ايجادون]] [[زمرو:ٻيو فلسطيني انتفاضه]] [[زمرو:فلسطيني اسلامي جهاد تحريڪ]] 370196 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فلسطين]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ قوميت]] [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:راڪيٽ]] [[زمرو:غزه پٽي]] [[زمرو:راڪيٽ توپخانو]] [[زمرو:فلسطيني راڪيٽ]] [[زمرو:فلسطيني راڪيٽ هٿيار]] [[زمرو:فلسطيني ايجادون]] [[زمرو:ٻيو فلسطيني انتفاضه]] [[زمرو:فلسطيني اسلامي جهاد تحريڪ]] 0w5w95hw2i0ubx143ehq6bakjja35b9 370197 370196 2026-04-05T17:50:16Z Ibne maryam 17680 370197 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فلسطين]] [[زمرو:تنظيمون بلحاظ قوميت]] 3ww8gths59x69u74wwm66v76z357oie 14 94659 370198 2026-04-05T17:50:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فلسطين]] 370198 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فلسطين]] 9q9ymx05wzg5i3b0j6li2ma4gzh7m7f 14 94660 370199 2026-04-05T17:51:56Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فلسطيني تنظيمون]] 370199 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فلسطيني تنظيمون]] b0ctx3zv94zvohsu0iaeuaiy2op4zql 14 94661 370201 2026-04-05T17:53:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:راڪيٽ]] [[زمرو:فلسطيني ايجادون]] 370201 wikitext text/x-wiki [[زمرو:راڪيٽ]] [[زمرو:فلسطيني ايجادون]] ajd7txq8t8oz7hz69mjszl3eli1gc7y 14 94662 370203 2026-04-05T17:55:00Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:جنگي هٿيار]] 370203 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايجادون]] [[زمرو:جنگي هٿيار]] ramtfj8j3qqjtyig359d0vs7y05gtwf 14 94663 370204 2026-04-05T17:56:34Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:فلسطيني راڪيٽ]] 370204 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:فلسطيني راڪيٽ]] ozsh3zspk9ob5yfixisk09okpn11vmk 14 94664 370205 2026-04-05T17:57:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فلسطين]] [[زمرو:ايجادون]] 370205 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فلسطين]] [[زمرو:ايجادون]] st81f7j80cxng15wvk7990s0l6g3hcv 0 94665 370209 2026-04-05T18:07:25Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1336074619|3M22 Zircon]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 370209 wikitext text/x-wiki '''زرڪون''' يا '''3M22 Zircon''' (روسي: {{langx|ru|Циркон}}، نيٽو رپورٽنگ نالو : '''SS-N-33''' )، هڪ روسي اسڪرام جيٽ سان هلندڙ، [[جوھري ھٿيار|ايٽمي صلاحيت رکندڙ]] هائپرسونڪ ڪروز ميزائل آهي. روسي بحريه لاءِ اين پي او مشينوسٽروئنيا پاران تيار ڪيل، هي ميزائل فريگيٽس ۽ [[آبدوز]] تي 3S-14 لانچ پليٽ فارمن کي استعمال ڪري ٿو. <ref name="jtown">{{Cite news|last1=McDermott|first1=Roger|title=The Role of Hypersonic Weapons in Russian Military Strategy|url=https://jamestown.org/program/the-role-of-hypersonic-weapons-in-russian-military-strategy/|publisher=The Jamestown Foundation|date=February 4, 2022|quote=December 29, 2022|archivedate=March 21, 2023}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcDermott2022">McDermott, Roger (February 4, 2022). </cite></ref> <ref name="ren">{{Cite news|date=April 15, 2017|title=Эксперт рассказал о суперспособности ракеты "Циркон" преодолеть системы ПРО|url=http://ren.tv/novosti/2017-04-15/ekspert-rasskazal-o-supersposobnosti-rakety-cirkon-preodolet-sistemy-pro|archivedate=June 8, 2017|quote=April 15, 2017}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://ren.tv/novosti/2017-04-15/ekspert-rasskazal-o-supersposobnosti-rakety-cirkon-preodolet-sistemy-pro "Эксперт рассказал о суперспособности ракеты "Циркон" преодолеть системы ПРО"]. </cite></ref> ميزائل جي وڌ ۾ وڌ رفتار ماچ 9 جي رپورٽ ڪئي وئي آهي.{{Spaces}}<ref>{{حوالو ويب|date=January 5, 2023|quote=February 14, 2024|archivedate=February 14, 2024}}</ref> هي هٿيار پهريون ڀيرو روس ۽ يوڪرين جنگ دوران استعمال ڪيو ويو هو. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=February 13, 2024|quote=February 29, 2024|archivedate=February 29, 2024}}</ref> d5o2y43dbjk32l5tmpz2jwi9jd7ksdw 370210 370209 2026-04-05T18:07:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ميزائل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370210 wikitext text/x-wiki '''زرڪون''' يا '''3M22 Zircon''' (روسي: {{langx|ru|Циркон}}، نيٽو رپورٽنگ نالو : '''SS-N-33''' )، هڪ روسي اسڪرام جيٽ سان هلندڙ، [[جوھري ھٿيار|ايٽمي صلاحيت رکندڙ]] هائپرسونڪ ڪروز ميزائل آهي. روسي بحريه لاءِ اين پي او مشينوسٽروئنيا پاران تيار ڪيل، هي ميزائل فريگيٽس ۽ [[آبدوز]] تي 3S-14 لانچ پليٽ فارمن کي استعمال ڪري ٿو. <ref name="jtown">{{Cite news|last1=McDermott|first1=Roger|title=The Role of Hypersonic Weapons in Russian Military Strategy|url=https://jamestown.org/program/the-role-of-hypersonic-weapons-in-russian-military-strategy/|publisher=The Jamestown Foundation|date=February 4, 2022|quote=December 29, 2022|archivedate=March 21, 2023}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcDermott2022">McDermott, Roger (February 4, 2022). </cite></ref> <ref name="ren">{{Cite news|date=April 15, 2017|title=Эксперт рассказал о суперспособности ракеты "Циркон" преодолеть системы ПРО|url=http://ren.tv/novosti/2017-04-15/ekspert-rasskazal-o-supersposobnosti-rakety-cirkon-preodolet-sistemy-pro|archivedate=June 8, 2017|quote=April 15, 2017}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://ren.tv/novosti/2017-04-15/ekspert-rasskazal-o-supersposobnosti-rakety-cirkon-preodolet-sistemy-pro "Эксперт рассказал о суперспособности ракеты "Циркон" преодолеть системы ПРО"]. </cite></ref> ميزائل جي وڌ ۾ وڌ رفتار ماچ 9 جي رپورٽ ڪئي وئي آهي.{{Spaces}}<ref>{{حوالو ويب|date=January 5, 2023|quote=February 14, 2024|archivedate=February 14, 2024}}</ref> هي هٿيار پهريون ڀيرو روس ۽ يوڪرين جنگ دوران استعمال ڪيو ويو هو. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=February 13, 2024|quote=February 29, 2024|archivedate=February 29, 2024}}</ref> [[زمرو:ميزائل]] b0fkl8mkgte04pkp4yf4ko23q137fio 370211 370210 2026-04-05T18:12:12Z Ibne maryam 17680 370211 wikitext text/x-wiki '''زرڪون''' يا '''3M22 Zircon''' (روسي: Циркон، نيٽو رپورٽنگ نالو: SS-N-33)، هڪ روسي اسڪرام جيٽ سان هلندڙ، [[جوھري ھٿيار|ايٽمي صلاحيت رکندڙ]] هائپرسونڪ ڪروز ميزائل آهي. روس جي نيوي لاءِ اين.پي.او.مشينوسٽروئنيا پاران تيار ڪيل، هي ميزائل فريگيٽس ۽ [[آبدوز]] تي 3S-14 لانچ پليٽ فارمن کي استعمال ڪري ٿو.<ref name="jtown">{{Cite news|last1=McDermott|first1=Roger|title=The Role of Hypersonic Weapons in Russian Military Strategy|url=https://jamestown.org/program/the-role-of-hypersonic-weapons-in-russian-military-strategy/|publisher=The Jamestown Foundation|date=February 4, 2022|quote=December 29, 2022|archivedate=March 21, 2023}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFMcDermott2022">McDermott, Roger (February 4, 2022). </cite></ref><ref name="ren">{{Cite news|date=April 15, 2017|title=Эксперт рассказал о суперспособности ракеты "Циркон" преодолеть системы ПРО|url=http://ren.tv/novosti/2017-04-15/ekspert-rasskazal-o-supersposobnosti-rakety-cirkon-preodolet-sistemy-pro|archivedate=June 8, 2017|quote=April 15, 2017}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="">[http://ren.tv/novosti/2017-04-15/ekspert-rasskazal-o-supersposobnosti-rakety-cirkon-preodolet-sistemy-pro "Эксперт рассказал о суперспособности ракеты "Циркон" преодолеть системы ПРО"]. </cite></ref> ميزائل جي وڌ ۾ وڌ رفتار "ماچ 9" جي رپورٽ ڪئي وئي آهي. هي هٿيار پهريون ڀيرو روس ۽ يوڪرين جنگ دوران استعمال ڪيو ويو هو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميزائل]] 4zqqrlysywzj3t3sd3e24gkb055c5uv 370212 370211 2026-04-05T18:14:41Z Ibne maryam 17680 370212 wikitext text/x-wiki '''زرڪون''' يا '''3M22 زرڪون''' ([[روسي ٻولي|روسي]]: Циркон، نيٽو رپورٽنگ نالو: <small>SS-N-33</small>)، هڪ روسي اسڪرام جيٽ سان هلندڙ، [[جوھري ھٿيار|ايٽمي صلاحيت رکندڙ]] هائپرسونڪ ڪروز ميزائل آهي. روس جي نيوي لاءِ اين. پي. او. مشينوسٽروئنيا پاران تيار ڪيل، هي ميزائل فريگيٽس ۽ [[آبدوز]] تي 3S-14 لانچ پليٽ فارمن کي استعمال ڪري ٿو.<ref name="jtown">{{Cite news|last1=McDermott|first1=Roger|title=The Role of Hypersonic Weapons in Russian Military Strategy|url=https://jamestown.org/program/the-role-of-hypersonic-weapons-in-russian-military-strategy/|publisher=The Jamestown Foundation|date=February 4, 2022|quote=December 29, 2022|archivedate=March 21, 2023}}</ref><ref name="ren">{{Cite news|date=April 15, 2017|title=Эксперт рассказал о суперспособности ракеты "Циркон" преодолеть системы ПРО|url=http://ren.tv/novosti/2017-04-15/ekspert-rasskazal-o-supersposobnosti-rakety-cirkon-preodolet-sistemy-pro|archivedate=June 8, 2017|quote=April 15, 2017}}</ref> ميزائل جي وڌ ۾ وڌ رفتار "ماخ-9" رپورٽ ڪئي وئي آهي. هي هٿيار پهريون ڀيرو [[روس]] ۽ [[يوڪرين]] جي جنگ دوران استعمال ڪيو ويو هو. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ميزائل]] 94g8h2hfuc8u2xmwtxwulsbxmj0be0z 3 94666 370213 2026-04-06T00:23:38Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 370213 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 00:23, 6 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) 4fs78mc95rfbb0ixtop7ab11a3ab7mj 3 94667 370214 2026-04-06T01:15:25Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 370214 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 01:15, 6 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) 99en3vxsvyeqba4j44hjmnqwxtd36ct 3 94668 370225 2026-04-06T04:07:15Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 370225 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 04:07, 6 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) 8b2g65od2ykty6u2ro8vgdra2r4urou 0 94669 370226 2026-04-06T04:11:38Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1322086481|List of military rockets]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 370226 wikitext text/x-wiki هي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير هدايت ٿيل (unguided) [[راڪيٽ|راڪيٽن]] ۽ [[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست آهي. lqhchsk4qvwaaeh3oqf39ijr9vv5t9f 370227 370226 2026-04-06T04:13:26Z Ibne maryam 17680 370227 wikitext text/x-wiki هي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير هدايت ٿيل (unguided) [[راڪيٽ|راڪيٽن]] ۽ [[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست آهي. ==فهرست== {{Expand list|date=February 2011}} {{sticky-header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ List of Military Rockets |- ! scope="col" | Name ! scope="col" | Type ! scope="col" | Country of Origin |- | [[AIR-2 Genie]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}}<ref>[https://www.nationalmuseum.af.mil/Visit/Museum-Exhibits/Fact-Sheets/Display/Article/197594/mcdonnell-douglas-air-2a-genie-rocket/ "McDonnell Douglas Air-2A Genie Rocket."] ''National Museum of the United States Air Force.'' Retrieved: 9 August 2015.</ref> |- | [[Gimlet (rocket)|Gimlet]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}}<ref name="Bab1">Babcock 2008, p. 210.</ref> |- | [[Le Prieur rocket|Le Prieur]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[Arash (rocket)|Arash]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[T-122 Sakarya]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[Bora (missile)|Bora]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[TRG-300 Tiger|Kasirga rocket system]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[TOROS artillery rocket system]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[Folding-Fin Aerial Rocket|Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[R4M rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[RS-82 rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Werfer-Granate 21]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[3.5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|3.5-inch forward firing aircraft rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|5-inch forward firing aircraft rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[8 cm Flz.-Rakete Oerlikon]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[BOAR]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 6-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 10-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[CRV7]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[High Velocity Aircraft Rocket|High-Velocity Aircraft Rocket]] (HVAR) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Hydra 70]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Zuni (rocket)|Zuni 127]] | Air-to-surface rocket | {{Flag|USA}} |- | [[Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Ram (rocket)|Ram]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Red Angel (rocket)|Red Angel]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RP-3]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-82]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-132]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-5 rocket|S-5]] (ARS-57) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Shahin (rocket)|Shahin]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Fajr-4]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Badr-1 (rocket)|Badr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Yemen"|{{flag|Yemen}} |- | [[S-8 rocket|S-8]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-13 rocket|S-13]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-24 rocket|S-24]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-25 rocket|S-25]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SNORA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SURA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[Tiny Tim (rocket)|Tiny Tim]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Oghab]] || Tactical rocket ||date-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Alcotán-100]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[APILAS]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[AT4]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Sweden"| {{flag|Sweden}} |- | [[AT-4 Spigot]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[B-300]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Israel"| {{flag|Israel}} |- | [[Bazooka]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[C90-CR (M3)]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[Breda Folgore|Folgore]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Italy"| {{flag|Italy}} |- | [[Denel FT5|FT-5]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="South Africa"| {{flag|South Africa}} |- | [[Heller (antitank rocket)|Heller]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[Hungarian 44M]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Hungary"| {{flag|Hungary}} |- | [[LRAC F1]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[M72 LAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M79 Osa]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Yugoslavia"| {{flag|Yugoslavia}} |- | [[M80 Zolja]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="SFR Yugoslavia"| {{flag|SFR Yugoslavia}} |- | [[M90 Rocket Launcher|M90 Strsljen]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Serbia"| {{flag|Serbia}} |- | [[MARA (anti-tank weapon)|MARA]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Argentina"| {{flag|Argentina}} |- | [[PF-89]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Panzerschreck]] (''Raketenpanzerbüchse'') || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[Panzerfaust 3]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[PG-7VR]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RL-83 Blindicide]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Belgium"| {{flag|Belgium}} |- | [[Zelzal-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[RPG-7]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-16]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-18]] "Muha" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-22]] "Netto" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-26]] "Aglen" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-27]] "Tavolga" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-28]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-29]] "Vampir" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-30]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-32]] "Hashim" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-76 Komar]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Poland"| {{flag|Poland}} |- | [[Sarpac]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[Shoulder-launched Multipurpose Assault Weapon|SMAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Type 69 RPG]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[FGR-17 Viper|Viper]] (FGR-17) || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Yasin (RPG)|Yasin]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Al-Najm al-Thaqib (missile)|Al-Najm al-Thaqib]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Yemen"| {{flag|Yemen}} |- | [[Bo-hiya]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Japan"| {{flag|Japan}} |- | [[Congreve rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[M8 4.5-Inch Rocket|M8 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M16 (rocket)|M16 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Fajr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-3 (artillery rocket)|Fajr-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-5]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[MGR-1 Honest John]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Mysorean rockets]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Khaibar-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Syria"| {{flag|Syria}} |- | [[MGR-3 Little John]] (MGR-3) || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Singijeon]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Korea"| {{flag|Korea}} |- | [[RP-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Saegheh (rocket)|Saegheh]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Ogbunigwe]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Biafra"| {{flag|Biafra}} |- | [[CY-1]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Mousetrap (weapon)|Mousetrap]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[RBU-1000]] (RGB-10) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RBU-6000]] (RGB-60) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RUR-5 ASROC|ASROC]] (RUR-5) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[RUR-4 Weapon Alpha]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Udav-1 anti-submarine system|UDAV-1]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[2.25-Inch Sub-Caliber Aircraft Rocket|2.25-inch sub-caliber aircraft rocket]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[MQR-13 BMTS]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[MQR-16 Gunrunner]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[LOCAT]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[GTR-18 Smokey Sam]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- |} hi1lfidtq9bc5lexvqmfg0f5kmryz4b 370228 370227 2026-04-06T04:33:58Z Ibne maryam 17680 370228 wikitext text/x-wiki هي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير هدايت ٿيل (unguided) [[راڪيٽ|راڪيٽن]] ۽ [[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست آهي. ==فهرست== {{Expand list|date=February 2011}} {{sticky-header}} {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ List of Military Rockets |- ! scope="col" | Name ! scope="col" | Type ! scope="col" | Country of Origin |- | [[AIR-2 Genie]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}}<ref>[https://www.nationalmuseum.af.mil/Visit/Museum-Exhibits/Fact-Sheets/Display/Article/197594/mcdonnell-douglas-air-2a-genie-rocket/ "McDonnell Douglas Air-2A Genie Rocket."] ''National Museum of the United States Air Force.'' Retrieved: 9 August 2015.</ref> |- | [[Gimlet (rocket)|Gimlet]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}}<ref name="Bab1">Babcock 2008, p. 210.</ref> |- | [[Le Prieur rocket|Le Prieur]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[Arash (rocket)|Arash]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[T-122 Sakarya]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[Bora (missile)|Bora]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[TRG-300 Tiger|Kasirga rocket system]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[TOROS artillery rocket system]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[Folding-Fin Aerial Rocket|Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[R4M rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[RS-82 rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Werfer-Granate 21]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[3.5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|3.5-inch forward firing aircraft rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|5-inch forward firing aircraft rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[8 cm Flz.-Rakete Oerlikon]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[BOAR]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 6-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 10-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[CRV7]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[High Velocity Aircraft Rocket|High-Velocity Aircraft Rocket]] (HVAR) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Hydra 70]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Zuni (rocket)|Zuni 127]] | Air-to-surface rocket | {{Flag|USA}} |- | [[Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Ram (rocket)|Ram]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Red Angel (rocket)|Red Angel]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RP-3]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-82]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-132]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-5 rocket|S-5]] (ARS-57) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Shahin (rocket)|Shahin]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Fajr-4]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Badr-1 (rocket)|Badr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Yemen"|{{flag|Yemen}} |- | [[S-8 rocket|S-8]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-13 rocket|S-13]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-24 rocket|S-24]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-25 rocket|S-25]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SNORA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SURA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[Tiny Tim (rocket)|Tiny Tim]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Oghab]] || Tactical rocket ||date-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Alcotán-100]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[APILAS]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[AT4]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Sweden"| {{flag|Sweden}} |- | [[AT-4 Spigot]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[B-300]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Israel"| {{flag|Israel}} |- | [[Bazooka]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[C90-CR (M3)]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[Breda Folgore|Folgore]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Italy"| {{flag|Italy}} |- | [[Denel FT5|FT-5]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="South Africa"| {{flag|South Africa}} |- | [[Heller (antitank rocket)|Heller]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[Hungarian 44M]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Hungary"| {{flag|Hungary}} |- | [[LRAC F1]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[M72 LAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M79 Osa]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Yugoslavia"| {{flag|Yugoslavia}} |- | [[M80 Zolja]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="SFR Yugoslavia"| {{flag|SFR Yugoslavia}} |- | [[M90 Rocket Launcher|M90 Strsljen]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Serbia"| {{flag|Serbia}} |- | [[MARA (anti-tank weapon)|MARA]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Argentina"| {{flag|Argentina}} |- | [[PF-89]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Panzerschreck]] (''Raketenpanzerbüchse'') || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[Panzerfaust 3]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[PG-7VR]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RL-83 Blindicide]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Belgium"| {{flag|Belgium}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- | [[بڪتر شڪن]] || ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[يرموڪ راڪيٽ]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[قسام راڪيٽ]]||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"||{{flag|Palestine}} |- | [[ياسين آر پي جي]]||ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[زلزال-1]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[RPG-7]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-16]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-18]] "Muha" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-22]] "Netto" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-26]] "Aglen" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-27]] "Tavolga" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-28]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-29]] "Vampir" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-30]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-32]] "Hashim" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-76 Komar]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Poland"| {{flag|Poland}} |- | [[Sarpac]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[Shoulder-launched Multipurpose Assault Weapon|SMAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Type 69 RPG]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[FGR-17 Viper|Viper]] (FGR-17) || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Yasin (RPG)|Yasin]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Al-Najm al-Thaqib (missile)|Al-Najm al-Thaqib]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Yemen"| {{flag|Yemen}} |- | [[Bo-hiya]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Japan"| {{flag|Japan}} |- | [[Congreve rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[M8 4.5-Inch Rocket|M8 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M16 (rocket)|M16 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Fajr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-3 (artillery rocket)|Fajr-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-5]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[MGR-1 Honest John]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Mysorean rockets]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Khaibar-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Syria"| {{flag|Syria}} |- | [[MGR-3 Little John]] (MGR-3) || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Singijeon]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Korea"| {{flag|Korea}} |- | [[RP-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Saegheh (rocket)|Saegheh]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Ogbunigwe]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Biafra"| {{flag|Biafra}} |- | [[CY-1]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Mousetrap (weapon)|Mousetrap]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[RBU-1000]] (RGB-10) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RBU-6000]] (RGB-60) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RUR-5 ASROC|ASROC]] (RUR-5) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[RUR-4 Weapon Alpha]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Udav-1 anti-submarine system|UDAV-1]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[2.25-Inch Sub-Caliber Aircraft Rocket|2.25-inch sub-caliber aircraft rocket]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[MQR-13 BMTS]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[MQR-16 Gunrunner]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[LOCAT]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[GTR-18 Smokey Sam]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- |} g57wgr8wdorhgg6usj5ermsty3ht149 370229 370228 2026-04-06T04:37:09Z Ibne maryam 17680 /* فهرست */ 370229 wikitext text/x-wiki هي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير هدايت ٿيل (unguided) [[راڪيٽ|راڪيٽن]] ۽ [[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست آهي. ==فهرست== {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ List of Military Rockets |- ! scope="col" |نالو ! scope="col" |قسم ! scope="col" |ملڪ |- | [[AIR-2 Genie]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}}<ref>[https://www.nationalmuseum.af.mil/Visit/Museum-Exhibits/Fact-Sheets/Display/Article/197594/mcdonnell-douglas-air-2a-genie-rocket/ "McDonnell Douglas Air-2A Genie Rocket."] ''National Museum of the United States Air Force.'' Retrieved: 9 August 2015.</ref> |- | [[Gimlet (rocket)|Gimlet]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}}<ref name="Bab1">Babcock 2008, p. 210.</ref> |- | [[Le Prieur rocket|Le Prieur]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[Arash (rocket)|Arash]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[T-122 Sakarya]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[Bora (missile)|Bora]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[TRG-300 Tiger|Kasirga rocket system]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[TOROS artillery rocket system]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[Folding-Fin Aerial Rocket|Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[R4M rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[RS-82 rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Werfer-Granate 21]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[3.5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|3.5-inch forward firing aircraft rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|5-inch forward firing aircraft rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[8 cm Flz.-Rakete Oerlikon]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[BOAR]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 6-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 10-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[CRV7]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[High Velocity Aircraft Rocket|High-Velocity Aircraft Rocket]] (HVAR) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Hydra 70]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Zuni (rocket)|Zuni 127]] | Air-to-surface rocket | {{Flag|USA}} |- | [[Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Ram (rocket)|Ram]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Red Angel (rocket)|Red Angel]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RP-3]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-82]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-132]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-5 rocket|S-5]] (ARS-57) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Shahin (rocket)|Shahin]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Fajr-4]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Badr-1 (rocket)|Badr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Yemen"|{{flag|Yemen}} |- | [[S-8 rocket|S-8]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-13 rocket|S-13]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-24 rocket|S-24]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-25 rocket|S-25]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SNORA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SURA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[Tiny Tim (rocket)|Tiny Tim]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Oghab]] || Tactical rocket ||date-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Alcotán-100]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[APILAS]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[AT4]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Sweden"| {{flag|Sweden}} |- | [[AT-4 Spigot]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[B-300]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Israel"| {{flag|Israel}} |- | [[Bazooka]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[C90-CR (M3)]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[Breda Folgore|Folgore]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Italy"| {{flag|Italy}} |- | [[Denel FT5|FT-5]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="South Africa"| {{flag|South Africa}} |- | [[Heller (antitank rocket)|Heller]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[Hungarian 44M]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Hungary"| {{flag|Hungary}} |- | [[LRAC F1]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[M72 LAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M79 Osa]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Yugoslavia"| {{flag|Yugoslavia}} |- | [[M80 Zolja]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="SFR Yugoslavia"| {{flag|SFR Yugoslavia}} |- | [[M90 Rocket Launcher|M90 Strsljen]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Serbia"| {{flag|Serbia}} |- | [[MARA (anti-tank weapon)|MARA]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Argentina"| {{flag|Argentina}} |- | [[PF-89]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Panzerschreck]] (''Raketenpanzerbüchse'') || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[Panzerfaust 3]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[PG-7VR]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RL-83 Blindicide]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Belgium"| {{flag|Belgium}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- | [[بڪتر شڪن]] || ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[يرموڪ راڪيٽ]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[قسام راڪيٽ]]||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"||{{flag|Palestine}} |- | [[ياسين آر پي جي]]||ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[زلزال-1]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[RPG-7]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-16]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-18]] "Muha" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-22]] "Netto" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-26]] "Aglen" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-27]] "Tavolga" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-28]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-29]] "Vampir" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-30]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-32]] "Hashim" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-76 Komar]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Poland"| {{flag|Poland}} |- | [[Sarpac]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[Shoulder-launched Multipurpose Assault Weapon|SMAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Type 69 RPG]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[FGR-17 Viper|Viper]] (FGR-17) || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Yasin (RPG)|Yasin]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Al-Najm al-Thaqib (missile)|Al-Najm al-Thaqib]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Yemen"| {{flag|Yemen}} |- | [[Bo-hiya]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Japan"| {{flag|Japan}} |- | [[Congreve rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[M8 4.5-Inch Rocket|M8 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M16 (rocket)|M16 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Fajr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-3 (artillery rocket)|Fajr-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-5]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[MGR-1 Honest John]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Mysorean rockets]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Khaibar-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Syria"| {{flag|Syria}} |- | [[MGR-3 Little John]] (MGR-3) || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Singijeon]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Korea"| {{flag|Korea}} |- | [[RP-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Saegheh (rocket)|Saegheh]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Ogbunigwe]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Biafra"| {{flag|Biafra}} |- | [[CY-1]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Mousetrap (weapon)|Mousetrap]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[RBU-1000]] (RGB-10) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RBU-6000]] (RGB-60) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RUR-5 ASROC|ASROC]] (RUR-5) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[RUR-4 Weapon Alpha]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Udav-1 anti-submarine system|UDAV-1]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[2.25-Inch Sub-Caliber Aircraft Rocket|2.25-inch sub-caliber aircraft rocket]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[MQR-13 BMTS]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[MQR-16 Gunrunner]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[LOCAT]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[GTR-18 Smokey Sam]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- |} 3g4z19zzab9tjyhfmtypeht6bgucuq5 370230 370229 2026-04-06T04:43:34Z Ibne maryam 17680 370230 wikitext text/x-wiki هي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير هدايت ٿيل (unguided) [[راڪيٽ|راڪيٽن]] ۽ [[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست آهي. ==فهرست== {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ جنگي راڪيٽن جي فهرست |- ! scope="col" |نالو ! scope="col" |قسم ! scope="col" |ملڪ |- | جيني || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}}<ref>[https://www.nationalmuseum.af.mil/Visit/Museum-Exhibits/Fact-Sheets/Display/Article/197594/mcdonnell-douglas-air-2a-genie-rocket/ "McDonnell Douglas Air-2A Genie Rocket."] ''National Museum of the United States Air Force.'' Retrieved: 9 August 2015.</ref> |- | گمليٽ || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}}<ref name="Bab1">Babcock 2008, p. 210.</ref> |- | لئ پراير || Air-to-air rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | آراش || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | ساڪاريا || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | بورا || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[TRG-300 Tiger|Kasirga rocket system]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[TOROS artillery rocket system]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[Folding-Fin Aerial Rocket|Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[R4M rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[RS-82 rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Werfer-Granate 21]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[3.5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|3.5-inch forward firing aircraft rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|5-inch forward firing aircraft rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[8 cm Flz.-Rakete Oerlikon]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[BOAR]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 6-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 10-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[CRV7]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[High Velocity Aircraft Rocket|High-Velocity Aircraft Rocket]] (HVAR) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Hydra 70]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Zuni (rocket)|Zuni 127]] | Air-to-surface rocket | {{Flag|USA}} |- | [[Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Ram (rocket)|Ram]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Red Angel (rocket)|Red Angel]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RP-3]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-82]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-132]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-5 rocket|S-5]] (ARS-57) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Shahin (rocket)|Shahin]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Fajr-4]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Badr-1 (rocket)|Badr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Yemen"|{{flag|Yemen}} |- | [[S-8 rocket|S-8]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-13 rocket|S-13]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-24 rocket|S-24]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-25 rocket|S-25]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SNORA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SURA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[Tiny Tim (rocket)|Tiny Tim]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Oghab]] || Tactical rocket ||date-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Alcotán-100]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[APILAS]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[AT4]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Sweden"| {{flag|Sweden}} |- | [[AT-4 Spigot]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[B-300]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Israel"| {{flag|Israel}} |- | [[Bazooka]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[C90-CR (M3)]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[Breda Folgore|Folgore]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Italy"| {{flag|Italy}} |- | [[Denel FT5|FT-5]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="South Africa"| {{flag|South Africa}} |- | [[Heller (antitank rocket)|Heller]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[Hungarian 44M]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Hungary"| {{flag|Hungary}} |- | [[LRAC F1]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[M72 LAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M79 Osa]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Yugoslavia"| {{flag|Yugoslavia}} |- | [[M80 Zolja]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="SFR Yugoslavia"| {{flag|SFR Yugoslavia}} |- | [[M90 Rocket Launcher|M90 Strsljen]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Serbia"| {{flag|Serbia}} |- | [[MARA (anti-tank weapon)|MARA]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Argentina"| {{flag|Argentina}} |- | [[PF-89]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Panzerschreck]] (''Raketenpanzerbüchse'') || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[Panzerfaust 3]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[PG-7VR]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RL-83 Blindicide]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Belgium"| {{flag|Belgium}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- | [[بڪتر شڪن]] || ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[يرموڪ راڪيٽ]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[قسام راڪيٽ]]||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"||{{flag|Palestine}} |- | [[ياسين آر پي جي]]||ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[زلزال-1]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[RPG-7]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-16]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-18]] "Muha" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-22]] "Netto" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-26]] "Aglen" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-27]] "Tavolga" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-28]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-29]] "Vampir" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-30]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-32]] "Hashim" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-76 Komar]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Poland"| {{flag|Poland}} |- | [[Sarpac]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[Shoulder-launched Multipurpose Assault Weapon|SMAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Type 69 RPG]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[FGR-17 Viper|Viper]] (FGR-17) || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Yasin (RPG)|Yasin]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Al-Najm al-Thaqib (missile)|Al-Najm al-Thaqib]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Yemen"| {{flag|Yemen}} |- | [[Bo-hiya]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Japan"| {{flag|Japan}} |- | [[Congreve rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[M8 4.5-Inch Rocket|M8 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M16 (rocket)|M16 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Fajr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-3 (artillery rocket)|Fajr-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-5]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[MGR-1 Honest John]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Mysorean rockets]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Khaibar-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Syria"| {{flag|Syria}} |- | [[MGR-3 Little John]] (MGR-3) || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Singijeon]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Korea"| {{flag|Korea}} |- | [[RP-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Saegheh (rocket)|Saegheh]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Ogbunigwe]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Biafra"| {{flag|Biafra}} |- | [[CY-1]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Mousetrap (weapon)|Mousetrap]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[RBU-1000]] (RGB-10) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RBU-6000]] (RGB-60) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RUR-5 ASROC|ASROC]] (RUR-5) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[RUR-4 Weapon Alpha]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Udav-1 anti-submarine system|UDAV-1]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[2.25-Inch Sub-Caliber Aircraft Rocket|2.25-inch sub-caliber aircraft rocket]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[MQR-13 BMTS]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[MQR-16 Gunrunner]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[LOCAT]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[GTR-18 Smokey Sam]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- |} af4z7xjp38c5pjcvftldm9u6rcxnp4v 370231 370230 2026-04-06T04:52:30Z Ibne maryam 17680 370231 wikitext text/x-wiki هي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير هدايت ٿيل (unguided) [[راڪيٽ|راڪيٽن]] ۽ [[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست آهي. ==فهرست== {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ جنگي راڪيٽن جي فهرست |- ! scope="col" |نالو ! scope="col" |قسم ! scope="col" |ملڪ |- | جيني || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" |{{پرچم|آمريڪا}}<ref>[https://www.nationalmuseum.af.mil/Visit/Museum-Exhibits/Fact-Sheets/Display/Article/197594/mcdonnell-douglas-air-2a-genie-rocket/ "McDonnell Douglas Air-2A Genie Rocket."] ''National Museum of the United States Air Force.'' Retrieved: 9 August 2015.</ref> |- | گمليٽ || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"||{{پرچم|آمريڪا}} <ref name="Bab1">Babcock 2008, p. 210.</ref> |- | لئ پراير || Air-to-air rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | آراش || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- |[[بڪتر شڪن]] || ٽينڪ شڪن راڪيٽ |data-sort-value="Pakistan"|| {{flag|Pakistan}} |- |[[يرموڪ راڪيٽ]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Pakistan"|| {{flag|Pakistan}} |- |[[قسام راڪيٽ]]||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"|| {{flag|Palestine}} |- |[[ياسين آر پي جي]]||ٽينڪ شڪن راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"|| {{flag|Palestine}} |- |[[زلزال-1]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Iran"|| {{flag|Iran}} |- | ساڪاريا || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | بورا || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[TRG-300 Tiger|Kasirga rocket system]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[TOROS artillery rocket system]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[Folding-Fin Aerial Rocket|Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[R4M rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[RS-82 rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Werfer-Granate 21]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[3.5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|3.5-inch forward firing aircraft rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|5-inch forward firing aircraft rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[8 cm Flz.-Rakete Oerlikon]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[BOAR]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 6-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 10-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[CRV7]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[High Velocity Aircraft Rocket|High-Velocity Aircraft Rocket]] (HVAR) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Hydra 70]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Zuni (rocket)|Zuni 127]] | Air-to-surface rocket | {{Flag|USA}} |- | [[Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Ram (rocket)|Ram]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Red Angel (rocket)|Red Angel]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RP-3]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-82]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-132]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-5 rocket|S-5]] (ARS-57) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Shahin (rocket)|Shahin]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Fajr-4]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Badr-1 (rocket)|Badr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Yemen"|{{flag|Yemen}} |- | [[S-8 rocket|S-8]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-13 rocket|S-13]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-24 rocket|S-24]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-25 rocket|S-25]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SNORA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SURA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[Tiny Tim (rocket)|Tiny Tim]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Oghab]] || Tactical rocket ||date-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Alcotán-100]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[APILAS]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[AT4]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Sweden"| {{flag|Sweden}} |- | [[AT-4 Spigot]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[B-300]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Israel"| {{flag|Israel}} |- | [[Bazooka]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[C90-CR (M3)]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[Breda Folgore|Folgore]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Italy"| {{flag|Italy}} |- | [[Denel FT5|FT-5]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="South Africa"| {{flag|South Africa}} |- | [[Heller (antitank rocket)|Heller]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[Hungarian 44M]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Hungary"| {{flag|Hungary}} |- | [[LRAC F1]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[M72 LAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M79 Osa]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Yugoslavia"| {{flag|Yugoslavia}} |- | [[M80 Zolja]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="SFR Yugoslavia"| {{flag|SFR Yugoslavia}} |- | [[M90 Rocket Launcher|M90 Strsljen]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Serbia"| {{flag|Serbia}} |- | [[MARA (anti-tank weapon)|MARA]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Argentina"| {{flag|Argentina}} |- | [[PF-89]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Panzerschreck]] (''Raketenpanzerbüchse'') || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[Panzerfaust 3]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[PG-7VR]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RL-83 Blindicide]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Belgium"| {{flag|Belgium}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- |[[بڪتر شڪن]] || ٽينڪ شڪن راڪيٽ |data-sort-value="Pakistan"|| {{flag|Pakistan}} |- |[[يرموڪ راڪيٽ]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Pakistan"|| {{flag|Pakistan}} |- |[[قسام راڪيٽ]]||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"|| {{flag|Palestine}} |- |[[ياسين آر پي جي]]||ٽينڪ شڪن راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"|| {{flag|Palestine}} |- |[[زلزال-1]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Iran"|| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[RPG-7]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-16]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-18]] "Muha" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-22]] "Netto" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-26]] "Aglen" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-27]] "Tavolga" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-28]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-29]] "Vampir" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-30]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-32]] "Hashim" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-76 Komar]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Poland"| {{flag|Poland}} |- | [[Sarpac]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[Shoulder-launched Multipurpose Assault Weapon|SMAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Type 69 RPG]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[FGR-17 Viper|Viper]] (FGR-17) || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Yasin (RPG)|Yasin]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Al-Najm al-Thaqib (missile)|Al-Najm al-Thaqib]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Yemen"| {{flag|Yemen}} |- | [[Bo-hiya]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Japan"| {{flag|Japan}} |- | [[Congreve rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[M8 4.5-Inch Rocket|M8 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M16 (rocket)|M16 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Fajr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-3 (artillery rocket)|Fajr-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-5]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[MGR-1 Honest John]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Mysorean rockets]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Khaibar-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Syria"| {{flag|Syria}} |- | [[MGR-3 Little John]] (MGR-3) || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Singijeon]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Korea"| {{flag|Korea}} |- | [[RP-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Saegheh (rocket)|Saegheh]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Ogbunigwe]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Biafra"| {{flag|Biafra}} |- | [[CY-1]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Mousetrap (weapon)|Mousetrap]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[RBU-1000]] (RGB-10) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RBU-6000]] (RGB-60) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RUR-5 ASROC|ASROC]] (RUR-5) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[RUR-4 Weapon Alpha]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Udav-1 anti-submarine system|UDAV-1]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[2.25-Inch Sub-Caliber Aircraft Rocket|2.25-inch sub-caliber aircraft rocket]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[MQR-13 BMTS]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[MQR-16 Gunrunner]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[LOCAT]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[GTR-18 Smokey Sam]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- |} gg25oetdsr91wjpf2zw5m2nzych2apw 370232 370231 2026-04-06T04:59:36Z Ibne maryam 17680 370232 wikitext text/x-wiki هي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير هدايت ٿيل (unguided) [[راڪيٽ|راڪيٽن]] ۽ [[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست آهي. ==فهرست== {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ جنگي راڪيٽن جي فهرست |- ! scope="col" |نالو ! scope="col" |قسم ! scope="col" |ملڪ |- | جيني || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" |{{پرچم|آمريڪا}}<ref>[https://www.nationalmuseum.af.mil/Visit/Museum-Exhibits/Fact-Sheets/Display/Article/197594/mcdonnell-douglas-air-2a-genie-rocket/ "McDonnell Douglas Air-2A Genie Rocket."] ''National Museum of the United States Air Force.'' Retrieved: 9 August 2015.</ref> |- | گمليٽ || Air-to-air rocket ||{{پرچم|آمريڪا}} <ref name="Bab1">Babcock 2008, p. 210.</ref> |- | لئ پراير || Air-to-air rocket ||{{flag|France}} |- | آراش || Tactical rocket ||{{flag|Iran}} |- |[[بڪتر شڪن]] || ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||{{flag|Pakistan}} |- |[[يرموڪ راڪيٽ]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Pakistan}} |- |[[قسام راڪيٽ]]||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Palestine}} |- |[[ياسين آر پي جي]]||ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||{{flag|Palestine}} |- |[[زلزال-1]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Iran}} |- | ساڪاريا || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | بورا || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[TRG-300 Tiger|Kasirga rocket system]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[TOROS artillery rocket system]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Turkey"| {{flag|Turkey}} |- | [[Folding-Fin Aerial Rocket|Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[R4M rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[RS-82 rocket]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Werfer-Granate 21]] || Air-to-air rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[3.5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|3.5-inch forward firing aircraft rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|5-inch forward firing aircraft rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[8 cm Flz.-Rakete Oerlikon]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[BOAR]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 6-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 10-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[CRV7]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[High Velocity Aircraft Rocket|High-Velocity Aircraft Rocket]] (HVAR) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Hydra 70]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Zuni (rocket)|Zuni 127]] | Air-to-surface rocket | {{Flag|USA}} |- | [[Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Ram (rocket)|Ram]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Red Angel (rocket)|Red Angel]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RP-3]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-82]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-132]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-5 rocket|S-5]] (ARS-57) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Shahin (rocket)|Shahin]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Fajr-4]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Badr-1 (rocket)|Badr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Yemen"|{{flag|Yemen}} |- | [[S-8 rocket|S-8]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-13 rocket|S-13]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-24 rocket|S-24]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-25 rocket|S-25]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SNORA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SURA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[Tiny Tim (rocket)|Tiny Tim]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Oghab]] || Tactical rocket ||date-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Alcotán-100]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[APILAS]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[AT4]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Sweden"| {{flag|Sweden}} |- | [[AT-4 Spigot]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[B-300]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Israel"| {{flag|Israel}} |- | [[Bazooka]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[C90-CR (M3)]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[Breda Folgore|Folgore]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Italy"| {{flag|Italy}} |- | [[Denel FT5|FT-5]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="South Africa"| {{flag|South Africa}} |- | [[Heller (antitank rocket)|Heller]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[Hungarian 44M]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Hungary"| {{flag|Hungary}} |- | [[LRAC F1]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[M72 LAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M79 Osa]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Yugoslavia"| {{flag|Yugoslavia}} |- | [[M80 Zolja]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="SFR Yugoslavia"| {{flag|SFR Yugoslavia}} |- | [[M90 Rocket Launcher|M90 Strsljen]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Serbia"| {{flag|Serbia}} |- | [[MARA (anti-tank weapon)|MARA]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Argentina"| {{flag|Argentina}} |- | [[PF-89]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Panzerschreck]] (''Raketenpanzerbüchse'') || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[Panzerfaust 3]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[PG-7VR]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RL-83 Blindicide]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Belgium"| {{flag|Belgium}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- |[[بڪتر شڪن]] || ٽينڪ شڪن راڪيٽ |data-sort-value="Pakistan"|| {{flag|Pakistan}} |- |[[يرموڪ راڪيٽ]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Pakistan"|| {{flag|Pakistan}} |- |[[قسام راڪيٽ]]||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"|| {{flag|Palestine}} |- |[[ياسين آر پي جي]]||ٽينڪ شڪن راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"|| {{flag|Palestine}} |- |[[زلزال-1]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Iran"|| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[RPG-7]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-16]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-18]] "Muha" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-22]] "Netto" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-26]] "Aglen" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-27]] "Tavolga" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-28]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-29]] "Vampir" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-30]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-32]] "Hashim" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-76 Komar]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Poland"| {{flag|Poland}} |- | [[Sarpac]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[Shoulder-launched Multipurpose Assault Weapon|SMAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Type 69 RPG]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[FGR-17 Viper|Viper]] (FGR-17) || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Yasin (RPG)|Yasin]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Al-Najm al-Thaqib (missile)|Al-Najm al-Thaqib]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Yemen"| {{flag|Yemen}} |- | [[Bo-hiya]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Japan"| {{flag|Japan}} |- | [[Congreve rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[M8 4.5-Inch Rocket|M8 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M16 (rocket)|M16 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Fajr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-3 (artillery rocket)|Fajr-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-5]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[MGR-1 Honest John]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Mysorean rockets]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Khaibar-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Syria"| {{flag|Syria}} |- | [[MGR-3 Little John]] (MGR-3) || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Singijeon]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Korea"| {{flag|Korea}} |- | [[RP-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Saegheh (rocket)|Saegheh]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Ogbunigwe]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Biafra"| {{flag|Biafra}} |- | [[CY-1]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Mousetrap (weapon)|Mousetrap]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[RBU-1000]] (RGB-10) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RBU-6000]] (RGB-60) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RUR-5 ASROC|ASROC]] (RUR-5) || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[RUR-4 Weapon Alpha]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Udav-1 anti-submarine system|UDAV-1]] || Anti-submarine rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[2.25-Inch Sub-Caliber Aircraft Rocket|2.25-inch sub-caliber aircraft rocket]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[MQR-13 BMTS]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[MQR-16 Gunrunner]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[LOCAT]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[GTR-18 Smokey Sam]] || Training rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- |} biv7t4bth7vqthhnh8nogej5dxba75j 370234 370232 2026-04-06T05:17:10Z Ibne maryam 17680 370234 wikitext text/x-wiki هي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير هدايت ٿيل (unguided) [[راڪيٽ|راڪيٽن]] ۽ [[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست آهي. ==فهرست== {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ جنگي راڪيٽن جي فهرست |- ! scope="col" |نالو ! scope="col" |قسم ! scope="col" |ملڪ |- | جيني || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" |{{پرچم|آمريڪا}}<ref>[https://www.nationalmuseum.af.mil/Visit/Museum-Exhibits/Fact-Sheets/Display/Article/197594/mcdonnell-douglas-air-2a-genie-rocket/ "McDonnell Douglas Air-2A Genie Rocket."] ''National Museum of the United States Air Force.'' Retrieved: 9 August 2015.</ref> |- | گمليٽ || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ||{{پرچم|آمريڪا}} <ref name="Bab1">Babcock 2008, p. 210.</ref> |- | لئ پراير || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ||{{flag|France}} |- | آراش || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Iran}} |- |[[بڪتر شڪن]] || ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||{{flag|Pakistan}} |- |[[يرموڪ راڪيٽ]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Pakistan}} |- |[[قسام راڪيٽ]]||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Palestine}} |- |[[ياسين آر پي جي]]||ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||{{flag|Palestine}} |- |[[زلزال-1]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Iran}} |- | ساڪاريا || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ || data-sort-value="Turkey" | {{flag|Turkey}} |- | بورا || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ || data-sort-value="Turkey" | {{flag|Turkey}} |- | [[TRG-300 Tiger|Kasirga rocket system]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ || data-sort-value="Turkey" | {{flag|Turkey}} |- | [[TOROS artillery rocket system]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ|| data-sort-value="Turkey" | {{flag|Turkey}} |- | [[Folding-Fin Aerial Rocket|Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[R4M rocket]] || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="Germany" | {{flag|Germany}} |- | [[RS-82 rocket]] || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[Werfer-Granate 21]] || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="Germany" | {{flag|Germany}} |- | [[3.5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|3.5-inch forward firing aircraft rocket]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|5-inch forward firing aircraft rocket]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[8 cm Flz.-Rakete Oerlikon]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="Switzerland" | {{flag|Switzerland}} |- | [[BOAR]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 6-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 10-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[CRV7]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="Canada" | {{flag|Canada}} |- | [[High Velocity Aircraft Rocket|High-Velocity Aircraft Rocket]] (HVAR) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Hydra 70]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Zuni (rocket)|Zuni 127]] | Air-to-surface rocket | {{Flag|USA}} |- | [[Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Ram (rocket)|Ram]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Red Angel (rocket)|Red Angel]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="United Kingdom" | {{flag|United Kingdom}} |- | [[RP-3]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-82]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-132]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-5 rocket|S-5]] (ARS-57) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Shahin (rocket)|Shahin]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Fajr-4]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="Iran" |{{flag|Iran}} |- | [[Badr-1 (rocket)|Badr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Yemen"|{{flag|Yemen}} |- | [[S-8 rocket|S-8]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-13 rocket|S-13]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-24 rocket|S-24]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-25 rocket|S-25]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | يرموڪ راڪيٽ || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="France" | {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SNORA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SURA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[Tiny Tim (rocket)|Tiny Tim]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Oghab]] || Tactical rocket ||date-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Alcotán-100]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[APILAS]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[AT4]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Sweden"| {{flag|Sweden}} |- | [[AT-4 Spigot]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[B-300]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Israel"| {{flag|Israel}} |- | [[Bazooka]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[C90-CR (M3)]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[Breda Folgore|Folgore]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Italy"| {{flag|Italy}} |- | [[Denel FT5|FT-5]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="South Africa"| {{flag|South Africa}} |- | [[Heller (antitank rocket)|Heller]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[Hungarian 44M]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Hungary"| {{flag|Hungary}} |- | [[LRAC F1]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[M72 LAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M79 Osa]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Yugoslavia"| {{flag|Yugoslavia}} |- | [[M80 Zolja]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="SFR Yugoslavia"| {{flag|SFR Yugoslavia}} |- | [[M90 Rocket Launcher|M90 Strsljen]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Serbia"| {{flag|Serbia}} |- | [[MARA (anti-tank weapon)|MARA]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Argentina"| {{flag|Argentina}} |- | [[PF-89]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Panzerschreck]] (''Raketenpanzerbüchse'') || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[Panzerfaust 3]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[PG-7VR]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RL-83 Blindicide]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Belgium"| {{flag|Belgium}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- |[[بڪتر شڪن]] || ٽينڪ شڪن راڪيٽ |data-sort-value="Pakistan"|| {{flag|Pakistan}} |- |[[يرموڪ راڪيٽ]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Pakistan"|| {{flag|Pakistan}} |- |[[قسام راڪيٽ]]||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"|| {{flag|Palestine}} |- |[[ياسين آر پي جي]]||ٽينڪ شڪن راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"|| {{flag|Palestine}} |- |[[زلزال-1]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Iran"|| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[RPG-7]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-16]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-18]] "Muha" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-22]] "Netto" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-26]] "Aglen" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-27]] "Tavolga" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-28]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-29]] "Vampir" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-30]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-32]] "Hashim" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-76 Komar]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Poland"| {{flag|Poland}} |- | [[Sarpac]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[Shoulder-launched Multipurpose Assault Weapon|SMAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Type 69 RPG]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[FGR-17 Viper|Viper]] (FGR-17) || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Yasin (RPG)|Yasin]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Al-Najm al-Thaqib (missile)|Al-Najm al-Thaqib]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Yemen"| {{flag|Yemen}} |- | [[Bo-hiya]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Japan"| {{flag|Japan}} |- | [[Congreve rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[M8 4.5-Inch Rocket|M8 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M16 (rocket)|M16 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Fajr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-3 (artillery rocket)|Fajr-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-5]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[MGR-1 Honest John]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Mysorean rockets]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Khaibar-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Syria"| {{flag|Syria}} |- | [[MGR-3 Little John]] (MGR-3) || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | قسام راڪيٽ || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small> || data-sort-value="Palestine" | {{flag|Palestine}} |- | [[Singijeon]] || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Korea" | {{flag|Korea}} |- | [[RP-3]] || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United Kingdom" | {{flag|United Kingdom}} |- | [[Saegheh (rocket)|Saegheh]] || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Iran" | {{flag|Iran}} |- | [[Ogbunigwe]] || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Biafra" | {{flag|Biafra}} |- | [[CY-1]] || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="China" | {{flag|China}} |- | [[Mousetrap (weapon)|Mousetrap]] || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[RBU-1000]] (RGB-10) || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[RBU-6000]] (RGB-60) || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[RUR-5 ASROC|ASROC]] (RUR-5) || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[RUR-4 Weapon Alpha]] || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[Udav-1 anti-submarine system|UDAV-1]] || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[2.25-Inch Sub-Caliber Aircraft Rocket|2.25-inch sub-caliber aircraft rocket]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small> || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[MQR-13 BMTS]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[MQR-16 Gunrunner]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[LOCAT]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[GTR-18 Smokey Sam]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- |} dkse0oznzd1cap6avrjguwr3w45hvm6 370235 370234 2026-04-06T05:29:19Z Ibne maryam 17680 370235 wikitext text/x-wiki هي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير هدايت ٿيل (unguided) [[راڪيٽ|راڪيٽن]] ۽ [[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست آهي. ==فهرست== {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ جنگي راڪيٽن جي فهرست |- ! scope="col" |نالو ! scope="col" |قسم ! scope="col" |ملڪ |- | جيني || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" |{{پرچم|آمريڪا}}<ref>[https://www.nationalmuseum.af.mil/Visit/Museum-Exhibits/Fact-Sheets/Display/Article/197594/mcdonnell-douglas-air-2a-genie-rocket/ "McDonnell Douglas Air-2A Genie Rocket."] ''National Museum of the United States Air Force.'' Retrieved: 9 August 2015.</ref> |- | گمليٽ || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ||{{پرچم|آمريڪا}} <ref name="Bab1">Babcock 2008, p. 210.</ref> |- | لئ پراير || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ||{{flag|France}} |- | آراش || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Iran}} |- |[[بڪتر شڪن]] || ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||{{flag|Pakistan}} |- |[[يرموڪ راڪيٽ]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Pakistan}} |- |[[قسام راڪيٽ]]||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Palestine}} |- |[[ياسين آر پي جي]]||ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||{{flag|Palestine}} |- |[[زلزال-1]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Iran}} |- | ساڪاريا || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ || data-sort-value="Turkey" | {{flag|Turkey}} |- | بورا || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ || data-sort-value="Turkey" | {{flag|Turkey}} |- | [[TRG-300 Tiger|Kasirga rocket system]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ || data-sort-value="Turkey" | {{flag|Turkey}} |- | [[TOROS artillery rocket system]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ|| data-sort-value="Turkey" | {{flag|Turkey}} |- | [[Folding-Fin Aerial Rocket|Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[R4M rocket]] || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="Germany" | {{flag|Germany}} |- | [[RS-82 rocket]] || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[Werfer-Granate 21]] || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="Germany" | {{flag|Germany}} |- | [[3.5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|3.5-inch forward firing aircraft rocket]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|5-inch forward firing aircraft rocket]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[8 cm Flz.-Rakete Oerlikon]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="Switzerland" | {{flag|Switzerland}} |- | [[BOAR]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 6-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 10-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[CRV7]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="Canada" | {{flag|Canada}} |- | [[High Velocity Aircraft Rocket|High-Velocity Aircraft Rocket]] (HVAR) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Hydra 70]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Zuni (rocket)|Zuni 127]] | Air-to-surface rocket | {{Flag|USA}} |- | [[Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Ram (rocket)|Ram]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Red Angel (rocket)|Red Angel]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="United Kingdom" | {{flag|United Kingdom}} |- | [[RP-3]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-82]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-132]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-5 rocket|S-5]] (ARS-57) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Shahin (rocket)|Shahin]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Fajr-4]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="Iran" |{{flag|Iran}} |- | [[Badr-1 (rocket)|Badr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Yemen"|{{flag|Yemen}} |- | [[S-8 rocket|S-8]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-13 rocket|S-13]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-24 rocket|S-24]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-25 rocket|S-25]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | يرموڪ راڪيٽ || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="France" | {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SNORA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SURA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[Tiny Tim (rocket)|Tiny Tim]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Oghab]] || Tactical rocket ||date-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Alcotán-100]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[APILAS]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[AT4]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Sweden"| {{flag|Sweden}} |- | [[AT-4 Spigot]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[B-300]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Israel"| {{flag|Israel}} |- | [[Bazooka]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[C90-CR (M3)]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[Breda Folgore|Folgore]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Italy"| {{flag|Italy}} |- | [[Denel FT5|FT-5]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="South Africa"| {{flag|South Africa}} |- | [[Heller (antitank rocket)|Heller]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[Hungarian 44M]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Hungary"| {{flag|Hungary}} |- | [[LRAC F1]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[M72 LAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M79 Osa]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Yugoslavia"| {{flag|Yugoslavia}} |- | [[M80 Zolja]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="SFR Yugoslavia"| {{flag|SFR Yugoslavia}} |- | [[M90 Rocket Launcher|M90 Strsljen]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Serbia"| {{flag|Serbia}} |- | [[MARA (anti-tank weapon)|MARA]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Argentina"| {{flag|Argentina}} |- | [[PF-89]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Panzerschreck]] (''Raketenpanzerbüchse'') || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[Panzerfaust 3]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[PG-7VR]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RL-83 Blindicide]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Belgium"| {{flag|Belgium}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- |[[بڪتر شڪن]] || ٽينڪ شڪن راڪيٽ |data-sort-value="Pakistan"|| {{flag|Pakistan}} |- |[[يرموڪ راڪيٽ]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Pakistan"|| {{flag|Pakistan}} |- |[[قسام راڪيٽ]]||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"|| {{flag|Palestine}} |- |[[ياسين آر پي جي]]||ٽينڪ شڪن راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"|| {{flag|Palestine}} |- |[[زلزال-1]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Iran"|| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[RPG-7]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-16]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-18]] "Muha" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-22]] "Netto" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-26]] "Aglen" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-27]] "Tavolga" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-28]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-29]] "Vampir" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-30]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-32]] "Hashim" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-76 Komar]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Poland"| {{flag|Poland}} |- | [[Sarpac]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[Shoulder-launched Multipurpose Assault Weapon|SMAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Type 69 RPG]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[FGR-17 Viper|Viper]] (FGR-17) || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Yasin (RPG)|Yasin]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Al-Najm al-Thaqib (missile)|Al-Najm al-Thaqib]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Yemen"| {{flag|Yemen}} |- | [[Bo-hiya]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Japan"| {{flag|Japan}} |- | [[Congreve rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[M8 4.5-Inch Rocket|M8 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M16 (rocket)|M16 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Fajr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-3 (artillery rocket)|Fajr-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-5]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[MGR-1 Honest John]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Mysorean rockets]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Khaibar-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Syria"| {{flag|Syria}} |- | [[MGR-3 Little John]] (MGR-3) || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | قسام راڪيٽ || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small> || data-sort-value="Palestine" | {{flag|Palestine}} |- | [[Singijeon]] || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Korea" | {{flag|Korea}} |- | [[RP-3]] || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United Kingdom" | {{flag|United Kingdom}} |- | [[Saegheh (rocket)|Saegheh]] || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Iran" | {{flag|Iran}} |- | [[Ogbunigwe]] || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Biafra" | {{flag|Biafra}} |- | [[CY-1]] || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="China" | {{flag|China}} |- | [[Mousetrap (weapon)|Mousetrap]] || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[RBU-1000]] (RGB-10) || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[RBU-6000]] (RGB-60) || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[RUR-5 ASROC|ASROC]] (RUR-5) || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[RUR-4 Weapon Alpha]] || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[Udav-1 anti-submarine system|UDAV-1]] || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[2.25-Inch Sub-Caliber Aircraft Rocket|2.25-inch sub-caliber aircraft rocket]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small> || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[MQR-13 BMTS]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[MQR-16 Gunrunner]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[LOCAT]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[GTR-18 Smokey Sam]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- |} ==حوالا== ===Notes=== {{حوالا}} ===ڪتابيات=== * {{cite book |last1=Babcock |first1=Elizabeth |title=Magnificent Mavericks: transition of the Naval Ordnance Test Station from rocket station to research, development, test and evaluation center, 1948–58 | url=https://books.google.com/books?id=SIG08L91YQcC | series=History of the Navy at China Lake, California | volume=3 |year=2008 |publisher=Government Printing Office |location=Washington, DC |isbn=978-0-945274-56-8 | accessdate=2011-01-08}} {{DEFAULTSORT:Military rockets}} [[زمرو:جنگي راڪيٽ]] [[زمرو:راڪيٽ]] [[زمرو:ميزائل]] 2s6n3tmksnoqtk2kb79hm2r1bcxgz9u 370236 370235 2026-04-06T05:32:19Z Ibne maryam 17680 /* ڪتابيات */ 370236 wikitext text/x-wiki هي فوجي مقصدن لاءِ استعمال ٿيندڙ غير هدايت ٿيل (unguided) [[راڪيٽ|راڪيٽن]] ۽ [[ميزائيل|ميزائلن]] جي هڪ فهرست آهي. ==فهرست== {| class="wikitable sortable sticky-header" |+ جنگي راڪيٽن جي فهرست |- ! scope="col" |نالو ! scope="col" |قسم ! scope="col" |ملڪ |- | جيني || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" |{{پرچم|آمريڪا}}<ref>[https://www.nationalmuseum.af.mil/Visit/Museum-Exhibits/Fact-Sheets/Display/Article/197594/mcdonnell-douglas-air-2a-genie-rocket/ "McDonnell Douglas Air-2A Genie Rocket."] ''National Museum of the United States Air Force.'' Retrieved: 9 August 2015.</ref> |- | گمليٽ || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ||{{پرچم|آمريڪا}} <ref name="Bab1">Babcock 2008, p. 210.</ref> |- | لئ پراير || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ ||{{flag|France}} |- | آراش || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Iran}} |- |[[بڪتر شڪن]] || ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||{{flag|Pakistan}} |- |[[يرموڪ راڪيٽ]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Pakistan}} |- |[[قسام راڪيٽ]]||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Palestine}} |- |[[ياسين آر پي جي]]||ٽينڪ شڪن راڪيٽ ||{{flag|Palestine}} |- |[[زلزال-1]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ ||{{flag|Iran}} |- | ساڪاريا || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ || data-sort-value="Turkey" | {{flag|Turkey}} |- | بورا || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ || data-sort-value="Turkey" | {{flag|Turkey}} |- | [[TRG-300 Tiger|Kasirga rocket system]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ || data-sort-value="Turkey" | {{flag|Turkey}} |- | [[TOROS artillery rocket system]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ|| data-sort-value="Turkey" | {{flag|Turkey}} |- | [[Folding-Fin Aerial Rocket|Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[R4M rocket]] || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="Germany" | {{flag|Germany}} |- | [[RS-82 rocket]] || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[Werfer-Granate 21]] || فضا کان فضا ۾ مار ڪندڙ || data-sort-value="Germany" | {{flag|Germany}} |- | [[3.5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|3.5-inch forward firing aircraft rocket]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[5-Inch Forward Firing Aircraft Rocket|5-inch forward firing aircraft rocket]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[8 cm Flz.-Rakete Oerlikon]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="Switzerland" | {{flag|Switzerland}} |- | [[BOAR]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 6-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Naze'at#Specifications|Naze'at 10-H]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[CRV7]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="Canada" | {{flag|Canada}} |- | [[High Velocity Aircraft Rocket|High-Velocity Aircraft Rocket]] (HVAR) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Hydra 70]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Zuni (rocket)|Zuni 127]] | Air-to-surface rocket | {{Flag|USA}} |- | [[Mk 4/Mk 40 folding-fin aerial rocket]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Ram (rocket)|Ram]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Red Angel (rocket)|Red Angel]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="United Kingdom" | {{flag|United Kingdom}} |- | [[RP-3]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-82]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[RS-82 (rocket family)|RS-132]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-5 rocket|S-5]] (ARS-57) || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[Shahin (rocket)|Shahin]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"|{{flag|Iran}} |- | [[Fajr-4]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="Iran" |{{flag|Iran}} |- | [[Badr-1 (rocket)|Badr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Yemen"|{{flag|Yemen}} |- | [[S-8 rocket|S-8]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-13 rocket|S-13]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-24 rocket|S-24]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[S-25 rocket|S-25]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | يرموڪ راڪيٽ || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || فضا کان زمين تي مار ڪندڙ || data-sort-value="France" | {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SNORA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[SNORA and SURA-D rockets|SURA]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="Switzerland"| {{flag|Switzerland}} |- | [[Tiny Tim (rocket)|Tiny Tim]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Oghab]] || Tactical rocket ||date-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Alcotán-100]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[APILAS]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[AT4]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Sweden"| {{flag|Sweden}} |- | [[AT-4 Spigot]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[B-300]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Israel"| {{flag|Israel}} |- | [[Bazooka]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[C90-CR (M3)]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Spain"| {{flag|Spain}} |- | [[Breda Folgore|Folgore]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Italy"| {{flag|Italy}} |- | [[Denel FT5|FT-5]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="South Africa"| {{flag|South Africa}} |- | [[Heller (antitank rocket)|Heller]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Canada"| {{flag|Canada}} |- | [[Hungarian 44M]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Hungary"| {{flag|Hungary}} |- | [[LRAC F1]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[M72 LAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M79 Osa]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Yugoslavia"| {{flag|Yugoslavia}} |- | [[M80 Zolja]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="SFR Yugoslavia"| {{flag|SFR Yugoslavia}} |- | [[M90 Rocket Launcher|M90 Strsljen]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Serbia"| {{flag|Serbia}} |- | [[MARA (anti-tank weapon)|MARA]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Argentina"| {{flag|Argentina}} |- | [[PF-89]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[Panzerschreck]] (''Raketenpanzerbüchse'') || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[Panzerfaust 3]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Germany"| {{flag|Germany}} |- | [[PG-7VR]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RL-83 Blindicide]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Belgium"| {{flag|Belgium}} |- | [[Yarmuk Rocket|Yarmuk]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Pakistan"| {{flag|Pakistan}} |- | [[SNEB]] || Air-to-surface rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-18]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-36]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[BM-21 Grad#Egypt|Sakr-45]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Egypt"| {{flag|Egypt}} |- | [[Jobaria Defense Systems Multiple Cradle Launcher]]||Tactical rocket||data-sort-value="United Arab Emirates"| {{flag|United Arab Emirates}} |- | [[Falaq-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Falaq-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran| {{flag|Iran}} |- |[[بڪتر شڪن]] || ٽينڪ شڪن راڪيٽ |data-sort-value="Pakistan"|| {{flag|Pakistan}} |- |[[يرموڪ راڪيٽ]] || ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Pakistan"|| {{flag|Pakistan}} |- |[[قسام راڪيٽ]]||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"|| {{flag|Palestine}} |- |[[ياسين آر پي جي]]||ٽينڪ شڪن راڪيٽ |data-sort-value="Palestine"|| {{flag|Palestine}} |- |[[زلزال-1]] ||ٽيڪٽيڪل راڪيٽ |data-sort-value="Iran"|| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-2]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Zelzal-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[RPG-7]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-16]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-18]] "Muha" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-22]] "Netto" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-26]] "Aglen" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-27]] "Tavolga" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-28]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-29]] "Vampir" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Soviet Union"| {{flag|Soviet Union}} |- | [[RPG-30]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-32]] "Hashim" || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Russia"| {{flag|Russia}} |- | [[RPG-76 Komar]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Poland"| {{flag|Poland}} |- | [[Sarpac]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="France"| {{flag|France}} |- | [[Shoulder-launched Multipurpose Assault Weapon|SMAW]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Type 69 RPG]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="China"| {{flag|China}} |- | [[FGR-17 Viper|Viper]] (FGR-17) || Anti-tank rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Qassam rocket|Qassam]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Yasin (RPG)|Yasin]] || Anti-tank rocket ||data-sort-value="Palestine"| {{flag|Palestine}} |- | [[Al-Najm al-Thaqib (missile)|Al-Najm al-Thaqib]] ||Tactical rocket||data-sort-value="Yemen"| {{flag|Yemen}} |- | [[Bo-hiya]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Japan"| {{flag|Japan}} |- | [[Congreve rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[M8 4.5-Inch Rocket|M8 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[M16 (rocket)|M16 4.5-inch rocket]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Fajr-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-3 (artillery rocket)|Fajr-3]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[Fajr-5]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Iran"| {{flag|Iran}} |- | [[MGR-1 Honest John]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | [[Mysorean rockets]] || Tactical rocket ||data-sort-value="United Kingdom"| {{flag|United Kingdom}} |- | [[Khaibar-1]] || Tactical rocket ||data-sort-value="Syria"| {{flag|Syria}} |- | [[MGR-3 Little John]] (MGR-3) || Tactical rocket ||data-sort-value="United States"| {{flag|USA}} |- | قسام راڪيٽ || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small> || data-sort-value="Palestine" | {{flag|Palestine}} |- | [[Singijeon]] || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Korea" | {{flag|Korea}} |- | [[RP-3]] || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United Kingdom" | {{flag|United Kingdom}} |- | [[Saegheh (rocket)|Saegheh]] || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Iran" | {{flag|Iran}} |- | [[Ogbunigwe]] || <small>'''ٽيڪٽيڪل راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Biafra" | {{flag|Biafra}} |- | [[CY-1]] || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="China" | {{flag|China}} |- | [[Mousetrap (weapon)|Mousetrap]] || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[RBU-1000]] (RGB-10) || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[RBU-6000]] (RGB-60) || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[RUR-5 ASROC|ASROC]] (RUR-5) || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[RUR-4 Weapon Alpha]] || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[Udav-1 anti-submarine system|UDAV-1]] || <small>'''آبدوز شڪن راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="Soviet Union" | {{flag|Soviet Union}} |- | [[2.25-Inch Sub-Caliber Aircraft Rocket|2.25-inch sub-caliber aircraft rocket]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small> || data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[MQR-13 BMTS]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[MQR-16 Gunrunner]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[LOCAT]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- | [[GTR-18 Smokey Sam]] || <small>'''ٽريننگ راڪيٽ'''</small>|| data-sort-value="United States" | {{flag|USA}} |- |} ==حوالا== ===Notes=== {{حوالا}} ===ڪتابيات=== * {{cite book |last1=Babcock |first1=Elizabeth |title=Magnificent Mavericks: transition of the Naval Ordnance Test Station from rocket station to research, development, test and evaluation center, 1948–58 | url=https://books.google.com/books?id=SIG08L91YQcC | series=History of the Navy at China Lake, California | volume=3 |year=2008 |publisher=Government Printing Office |location=Washington, DC |isbn=978-0-945274-56-8 | accessdate=2011-01-08}} {{DEFAULTSORT:Military rockets}} [[زمرو:جنگي راڪيٽ]] [[زمرو:راڪيٽ ۽ ميزائل]] [[زمرو:راڪيٽ هٿيار]] [[زمرو:راڪيٽن جون فهرستون]] [[زمرو:هٿيارن جون فهرستون]] [[زمرو:ميزائل جا قسم]] b54jqm6esnifgidchy8wp3uoo0rkct1 14 94670 370237 2026-04-06T05:33:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:راڪيٽ]] [[زمرو:هٿيارن جون فهرستون]] 370237 wikitext text/x-wiki [[زمرو:راڪيٽ]] [[زمرو:هٿيارن جون فهرستون]] 0xrc6iqzjbzsixe8bh4rfs3f2wni39e 14 94671 370238 2026-04-06T05:34:04Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:متفرق فهرستون]] 370238 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:متفرق فهرستون]] 9191li8qen651kti2smj4cbn9y0c12g 370243 370238 2026-04-06T05:40:45Z Ibne maryam 17680 370243 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:متفرق فهرستون]] [[زمرو:جنگ سان لاڳاپيل فهرستون]] 8ekogqm73agw5j281srf4gc1wqvkkzf 14 94672 370239 2026-04-06T05:35:46Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:راڪيٽ]] 370239 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هٿيار]] [[زمرو:راڪيٽ]] b0l4o1ed5zqaukh5z36l2dhe8s5nao0 14 94673 370240 2026-04-06T05:36:58Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:راڪيٽ]] [[زمرو:ميزائل]] 370240 wikitext text/x-wiki [[زمرو:راڪيٽ]] [[زمرو:ميزائل]] hjjzg5hl6st1z1imihh5izcla5i31oh 14 94674 370244 2026-04-06T05:42:14Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون]] 370244 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:جنگي هٿيارن جون فهرستون]] rb75oktwn4t9ur6z8galmk1rfreryoz 14 94675 370245 2026-04-06T05:44:29Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:راڪيٽ]] [[زمرو:جنگي هٿيار]] 370245 wikitext text/x-wiki [[زمرو:راڪيٽ]] [[زمرو:جنگي هٿيار]] hha2gqkuq0fs75z07ozrqipxy1bz3cf 14 94676 370246 2026-04-06T05:45:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:زمرا بلحاظ قسم]] 370246 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميزائل]] [[زمرو:زمرا بلحاظ قسم]] srts1n2g0784wlryd5e6fmvb1c82lbr 14 94677 370254 2026-04-06T05:58:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:پاڪستان جي فوجي صلاحيت]] 370254 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:پاڪستان جي فوجي صلاحيت]] qivt3d870fkdohelri93durxm45p8nt 0 94678 370256 2026-04-06T06:09:05Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1344127013|List of fighter aircraft]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 370256 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|header_align={{large|Fighter aircraft}}}} جنگي جهاز (Fighter Aircraft) فوجي جهاز آهن جيڪي بنيادي طور تي هوا کان هوا ۾ جنگ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. اها عام طور تي هوائي حملي لاءِ مختلف [[جنگي هٿيار|هٿيار]] ۽ [[ميزائيل|ميزائل]] کڻندا آهن ۽ هوائي حدن تي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. جڏهن ته اهي جهاز فضائي جنگ لاءِ آهن ۽ انهن ۾ مخصوص ڪردار جهڙوڪ زميني حملي وارا جهاز، بمبار ۽ تربيت ڏيندڙ جهاز شامل نه آهن، جيتوڻيڪ ڪردارن ۽ ڊيزائن ۾ ڪجهه اوورليپ آهي. ملٽي رول جنگي جهاز مختلف ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندا آهن ۽ ڪيترن ئي قسمن ۾ اچن ٿا. هڪ فائٽر جيٽ جي اهم ڪارڪردگي واري خاصيتن ۾ ان جي فائر پاور کان سواء ان جي تيز رفتار ۽ چالبازي شامل آهن. جنگي جهازن کي ٽيڪنالاجي جي سطح ۽ ترقي جي بنياد تي، هڪ کان پنج نسلن ۾ ورهايو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.northcentralwis.net/wimuzikman/airterms.html "Military Aircraft Terminology"]. ''Northcentralwis''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.airandspaceforces.com/article/0908issbf/ "Fighter Generations"]. ''Air & Space Forces Magazine''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> جنگي جهازن کي اڪثر ڪري هڪ مخصوص نالي سان جي ڪنوينشن ذريعي نامزد ڪيو ويندو آهي جيڪي اصل ملڪ جي بنياد تي هوندا آهن. نالا عام طور تي هڪ اکر جي اڳياڙي تي مشتمل هوندو آهي جنهن جي پٺيان هڪ انگ هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه نالا اهڙا به آهن جيڪي هن رواج جي پيروي نٿا ڪن. rkjhwf16po38lznlx16lfu5z96rlw4z 370257 370256 2026-04-06T06:09:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370257 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|header_align={{large|Fighter aircraft}}}} جنگي جهاز (Fighter Aircraft) فوجي جهاز آهن جيڪي بنيادي طور تي هوا کان هوا ۾ جنگ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. اها عام طور تي هوائي حملي لاءِ مختلف [[جنگي هٿيار|هٿيار]] ۽ [[ميزائيل|ميزائل]] کڻندا آهن ۽ هوائي حدن تي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. جڏهن ته اهي جهاز فضائي جنگ لاءِ آهن ۽ انهن ۾ مخصوص ڪردار جهڙوڪ زميني حملي وارا جهاز، بمبار ۽ تربيت ڏيندڙ جهاز شامل نه آهن، جيتوڻيڪ ڪردارن ۽ ڊيزائن ۾ ڪجهه اوورليپ آهي. ملٽي رول جنگي جهاز مختلف ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندا آهن ۽ ڪيترن ئي قسمن ۾ اچن ٿا. هڪ فائٽر جيٽ جي اهم ڪارڪردگي واري خاصيتن ۾ ان جي فائر پاور کان سواء ان جي تيز رفتار ۽ چالبازي شامل آهن. جنگي جهازن کي ٽيڪنالاجي جي سطح ۽ ترقي جي بنياد تي، هڪ کان پنج نسلن ۾ ورهايو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.northcentralwis.net/wimuzikman/airterms.html "Military Aircraft Terminology"]. ''Northcentralwis''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.airandspaceforces.com/article/0908issbf/ "Fighter Generations"]. ''Air & Space Forces Magazine''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> جنگي جهازن کي اڪثر ڪري هڪ مخصوص نالي سان جي ڪنوينشن ذريعي نامزد ڪيو ويندو آهي جيڪي اصل ملڪ جي بنياد تي هوندا آهن. نالا عام طور تي هڪ اکر جي اڳياڙي تي مشتمل هوندو آهي جنهن جي پٺيان هڪ انگ هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه نالا اهڙا به آهن جيڪي هن رواج جي پيروي نٿا ڪن. [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] oif3wv3dx0r7q4wnyl8lyb2yaf1d9rt 370258 370257 2026-04-06T06:10:02Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فوجي سواريون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370258 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|header_align={{large|Fighter aircraft}}}} جنگي جهاز (Fighter Aircraft) فوجي جهاز آهن جيڪي بنيادي طور تي هوا کان هوا ۾ جنگ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. اها عام طور تي هوائي حملي لاءِ مختلف [[جنگي هٿيار|هٿيار]] ۽ [[ميزائيل|ميزائل]] کڻندا آهن ۽ هوائي حدن تي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. جڏهن ته اهي جهاز فضائي جنگ لاءِ آهن ۽ انهن ۾ مخصوص ڪردار جهڙوڪ زميني حملي وارا جهاز، بمبار ۽ تربيت ڏيندڙ جهاز شامل نه آهن، جيتوڻيڪ ڪردارن ۽ ڊيزائن ۾ ڪجهه اوورليپ آهي. ملٽي رول جنگي جهاز مختلف ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندا آهن ۽ ڪيترن ئي قسمن ۾ اچن ٿا. هڪ فائٽر جيٽ جي اهم ڪارڪردگي واري خاصيتن ۾ ان جي فائر پاور کان سواء ان جي تيز رفتار ۽ چالبازي شامل آهن. جنگي جهازن کي ٽيڪنالاجي جي سطح ۽ ترقي جي بنياد تي، هڪ کان پنج نسلن ۾ ورهايو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.northcentralwis.net/wimuzikman/airterms.html "Military Aircraft Terminology"]. ''Northcentralwis''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.airandspaceforces.com/article/0908issbf/ "Fighter Generations"]. ''Air & Space Forces Magazine''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> جنگي جهازن کي اڪثر ڪري هڪ مخصوص نالي سان جي ڪنوينشن ذريعي نامزد ڪيو ويندو آهي جيڪي اصل ملڪ جي بنياد تي هوندا آهن. نالا عام طور تي هڪ اکر جي اڳياڙي تي مشتمل هوندو آهي جنهن جي پٺيان هڪ انگ هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه نالا اهڙا به آهن جيڪي هن رواج جي پيروي نٿا ڪن. [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:فوجي سواريون]] 7cuxfxopmk6qwhxd0y3sc1xavgsm4eb 370259 370258 2026-04-06T06:10:55Z Ibne maryam 17680 370259 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|header_align={{large|Fighter aircraft}}}} جنگي جهاز (Fighter Aircraft) فوجي جهاز آهن جيڪي بنيادي طور تي هوا کان هوا ۾ جنگ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. اها عام طور تي هوائي حملي لاءِ مختلف [[جنگي هٿيار|هٿيار]] ۽ [[ميزائيل|ميزائل]] کڻندا آهن ۽ هوائي حدن تي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. جڏهن ته اهي جهاز فضائي جنگ لاءِ آهن ۽ انهن ۾ مخصوص ڪردار جهڙوڪ زميني حملي وارا جهاز، بمبار ۽ تربيت ڏيندڙ جهاز شامل نه آهن، جيتوڻيڪ ڪردارن ۽ ڊيزائن ۾ ڪجهه اوورليپ آهي. ملٽي رول جنگي جهاز مختلف ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندا آهن ۽ ڪيترن ئي قسمن ۾ اچن ٿا. هڪ فائٽر جيٽ جي اهم ڪارڪردگي واري خاصيتن ۾ ان جي فائر پاور کان سواء ان جي تيز رفتار ۽ چالبازي شامل آهن. جنگي جهازن کي ٽيڪنالاجي جي سطح ۽ ترقي جي بنياد تي، هڪ کان پنج نسلن ۾ ورهايو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.northcentralwis.net/wimuzikman/airterms.html "Military Aircraft Terminology"]. ''Northcentralwis''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.airandspaceforces.com/article/0908issbf/ "Fighter Generations"]. ''Air & Space Forces Magazine''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> جنگي جهازن کي اڪثر ڪري هڪ مخصوص نالي سان جي ڪنوينشن ذريعي نامزد ڪيو ويندو آهي جيڪي اصل ملڪ جي بنياد تي هوندا آهن. نالا عام طور تي هڪ اکر جي اڳياڙي تي مشتمل هوندو آهي جنهن جي پٺيان هڪ انگ هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه نالا اهڙا به آهن جيڪي هن رواج جي پيروي نٿا ڪن. ==فهرست== ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:فوجي سواريون]] mqqkv17z4zcu5od5t96c99pg32xcp5w 370260 370259 2026-04-06T06:20:43Z Ibne maryam 17680 370260 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|header_align={{large|Fighter aircraft}}}} جنگي جهاز (Fighter Aircraft) فوجي جهاز آهن جيڪي بنيادي طور تي هوا کان هوا ۾ جنگ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. اها عام طور تي هوائي حملي لاءِ مختلف [[جنگي هٿيار|هٿيار]] ۽ [[ميزائيل|ميزائل]] کڻندا آهن ۽ هوائي حدن تي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. جڏهن ته اهي جهاز فضائي جنگ لاءِ آهن ۽ انهن ۾ مخصوص ڪردار جهڙوڪ زميني حملي وارا جهاز، بمبار ۽ تربيت ڏيندڙ جهاز شامل نه آهن، جيتوڻيڪ ڪردارن ۽ ڊيزائن ۾ ڪجهه اوورليپ آهي. ملٽي رول جنگي جهاز مختلف ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندا آهن ۽ ڪيترن ئي قسمن ۾ اچن ٿا. هڪ فائٽر جيٽ جي اهم ڪارڪردگي واري خاصيتن ۾ ان جي فائر پاور کان سواء ان جي تيز رفتار ۽ چالبازي شامل آهن. جنگي جهازن کي ٽيڪنالاجي جي سطح ۽ ترقي جي بنياد تي، هڪ کان پنج نسلن ۾ ورهايو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.northcentralwis.net/wimuzikman/airterms.html "Military Aircraft Terminology"]. ''Northcentralwis''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.airandspaceforces.com/article/0908issbf/ "Fighter Generations"]. ''Air & Space Forces Magazine''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> جنگي جهازن کي اڪثر ڪري هڪ مخصوص نالي سان جي ڪنوينشن ذريعي نامزد ڪيو ويندو آهي جيڪي اصل ملڪ جي بنياد تي هوندا آهن. نالا عام طور تي هڪ اکر جي اڳياڙي تي مشتمل هوندو آهي جنهن جي پٺيان هڪ انگ هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه نالا اهڙا به آهن جيڪي هن رواج جي پيروي نٿا ڪن. ==فهرست== ==List == {{avilisthead|role}} |- |[[ACAZ C.2]]||Belgium||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Adamoli-Cattani fighter]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AD Scout]]||UK||Zeppelin interceptor||1915||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[AEG D.I, D.II & D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[AEG Dr.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aerfer Ariete]]||Italy||||1958||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aerfer Sagittario 2]]||Italy||Lightweight fighter||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aero Ae 02]]||Czechoslovakia||||1920||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero Ae 04]]||Czechoslovakia||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.18]]||Czechoslovakia||||1923||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Aero A.19]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.20]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.102]]||Czechoslovakia||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aeromarine PG-1]]||US||Fighter-bomber||1922||Prototype||{{nts|1}}||<!--pursuit ground attack--> |- |[[Aeronautica Umbra Trojani AUT.18]]||Italy||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AIDC F-CK-1 Ching-kuo]]||Taiwan||fighter-bomber||1989||Operational||{{nts|130}}|| |- |[[Airco DH.1]]||UK||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|170}} ca.|| |- |[[Airco DH.2]]||UK||||1915||Retired||{{nts|453}}|| |- |[[Airco DH.5]]||UK||||1916||Retired||{{nts|552}}|| |- |[[Albatros D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Albatros D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|291}}|| |- |[[Albatros D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|1340}}|| |- |[[Albatros D.IV]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.V & D.Va]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|2500}}|| |- |[[Albatros D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.VII]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.X]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.XI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Albatros D.XII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros Dr.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros Dr.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros L 65]]||Germany||Fighter-reconnaissance ||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Albatros L 77v]]||Germany||Fighter-reconnaissance||1928||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Albatros L 84]]||Germany||Two-seat fighter||1931||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Albatros W.4]]||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|118}}|| |- |[[Albree Pigeon-Fraser Pursuit]]||US||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Alcock Scout]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Alekseyev I-211 & 215]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Alter A.1]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ambrosini SAI.107 & 207]]||Italy||Lightweight fighter||1940||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Ambrosini SAI.403]]||Italy||Lightweight fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ambrosini SS.4]]||Italy||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Amiot 110]]||France||Lightweight Jockey fighter||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Anatra Anadis]]||Russia||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 114]]||France||Night fighter||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Les Mureaux 3|ANF Les Mureaux 130/Les Mureaux 3 & 4]]||France||Fighter-reconnaissance||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 170]]||France||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 180]]||France||Two-seat fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 190]]||France||Lightweight fighter||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ansaldo A.1 Balilla]]||Italy||||1917||Retired||{{nts|307}}|| |- |[[Ansaldo ISVA]]||Italy||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Ansaldo SVA]]||Italy||Fighter-reconnaissance||1917||Retired||{{nts|1245}}|| |- |[[Arado SD I]]||Germany||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Arado SD II]]||Germany||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado SD III]]||Germany||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado SSD I]]||Germany||Floatplane fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado Ar 64]]||Germany||||1930||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Arado Ar 65]]||Germany||||1931||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Arado Ar 67]]||Germany||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado Ar 68]]||Germany||||1934||Retired||{{nts|511}}|| |- |[[Arado Ar 76]]||Germany||Lightweight fighter||1934||Retired||{{nts|189}}|| |- |[[Arado Ar 80]]||Germany||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Arado Ar 197]]||Germany||Carrier fighter||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Arado Ar 240]]||Germany||Heavy fighter||1940||Prototype||{{nts|14}}|| |- |[[Arado Ar 440]]||Germany||Heavy fighter||1942||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Ara]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Armadillo]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Armstrong Whitworth A.W.16]]||UK||||1930||Retired||{{nts|18}}|| |- |[[Armstrong Whitworth F.K.6]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Armstrong Whitworth F.K.10|Armstrong Whitworth F.K.9 & 10]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Siskin]]||UK||||1919||Retired||{{nts|272}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Starling]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Armstrong Whitworth AW.35 Scimitar]]||UK||||1935||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Army Arsenal Model 3]]||Japan||||1927||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Japanese Aircraft">Mikesh, 1990</ref> |- |[[Arsenal-Delanne 10]]||France||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arsenal VG-33|Arsenal VG-30 - 39]]||France||Lightweight fighter||1938||Retired||{{nts|40}}+|| |- |[[Arsenal VB 10]]||France||Interceptor||1945||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Arsenal VG 90]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Atlas Cheetah]]||South Africa||Fighter-bomber||1986||Operational||{{nts|70}}|| |- |[[Austin-Ball A.F.B.1]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Austin Osprey]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Austin Greyhound]]||UK||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Avia BH-3]]||Czechoslovakia||||1921||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Avia BH-4]]||Czechoslovakia||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-6]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-7]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-8]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-17]]||Czechoslovakia||||1924||Retired||{{nts|24}}|| |- |[[Avia BH-19]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-21]]||Czechoslovakia||||1925||Retired||{{nts|184}}|| |- |[[Avia BH-23]]||Czechoslovakia||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-33]]||Czechoslovakia||||1927||Retired||{{nts|110}}|| |- |[[Avia B-34]]||Czechoslovakia||||1932||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Avia B-534]]||Czechoslovakia||||1933||Retired||{{nts|566}}|| |- |[[Avia B-634]]||Czechoslovakia||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia B-35]]||Czechoslovakia||||1938||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Avia B-135]]||Czechoslovakia||||1939||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Avia S-199]]||Czechoslovakia||||1947||Retired||{{nts|603}}|| |- |[[Aviatik (Berg) D.I]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|700}} ca.|| |- |[[Aviatik (Berg) D.II]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[Aviatik D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aviatik D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviatik D.VII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviméta 88]]||France||Night fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviotehas PN-3]]||Estonia||Fighter-reconnaissance||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS I]]||Hungary||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS II]]||Hungary||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS III]]||Hungary||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[AVIS IV]]||Hungary||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 504]]||UK||Bomber/trainer/fighter/Zeppelin interceptor||1913||Retired||{{nts|11,303}}|| |- |[[Avro 523 Pike]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 527]]||UK||Fighter-reconnaissance||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 530]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 531 Spider]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 566 Avenger]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 584 Avocet]]||UK||Fleet fighter||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro Canada CF-100 Canuck]]||Canada||All-weather interceptor||1950||Retired||{{nts|692}}|| |- |[[Bachem Ba 349]]||Germany||VTO rocket interceptor||1945||Prototype||{{nts|36}}|| |- |[[BAJ IV]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[BAT Bantam]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|15}}|| |- |[[BAT Basilisk]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Baykar Bayraktar Kızılelma]]||Turkey||Unmanned fighter||2023||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Beardmore W.B.2]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Beardmore W.B.III]]||UK||Shipboard fighter||1917||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Beardmore W.B.IV]]||UK||Shipboard fighter|||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Beardmore W.B.V]]||UK||Shipboard fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Beardmore W.B.XXVI]]||UK||Two-seat fighter||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bell YFM-1 Airacuda]]||US||Interceptor||1937||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Bell XFL Airabonita]]||US||Carrier fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bell P-39 Airacobra]]||US||||1938||Retired||{{nts|9584}}|| |- |[[Bell P-59 Airacomet]]||US||||1942||Retired||{{nts|66}}|| |- |[[Bell P-63 Kingcobra]]||US||||1942||Retired||{{nts|3303}}|| |- |[[Bell XP-77]]||US||Lightweight fighter||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bell XP-83]]||US||Escort fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Berkmans Speed Scout]]||US||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bereznyak-Isayev BI-1]]||USSR||Interceptor rocket||1942||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Berliner-Joyce XFJ]]||US||Carrier fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Berliner-Joyce F2J]]||US||Carrier fighter||1933||Retired||{{nts|39}}|| |- |[[Berliner-Joyce XF3J]]||US||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Berliner-Joyce P-16]]||US||||1930||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 10]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 12]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 14]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 15]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 20]]||France||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard H.52]]||France||Floatplane fighter||1933||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bernard 74 & 75]]||France||||1931||Prototype||{{nts|2}}||<!--plus 1 racer designated 72 & 73--> |- |[[Bernard H 110]]||France||Floatplane fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 260]]||France||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bisnovat SK-2]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blackburn F.3]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note>Abandoned after problems during taxiing</ref> |- |[[Blackburn Firebrand]]||UK||Torpedo fighter||1942||Retired||{{nts|193}}|| |- |[[Blackburn Firecrest]]||UK||Strike fighter||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Blackburn Lincock]]||UK||Lightweight fighter||1928||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Blackburn Roc]]||UK||Turret fighter||1938||Retired||{{nts|136}}|| |- |[[Blackburn Skua]]||UK||Fighter/dive bomber||1937||Retired||{{nts|192}}|| |- |[[Blackburn Triplane]]||UK||Zeppelin interceptor||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blackburn Turcock]]||UK||Interceptor/fleet fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot 118]]||France||Flying-boat fighter||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.41]]||France||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.51]]||France||||1924||Retired||{{nts|54}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.60]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.61]]||France||||1923||Retired||{{nts|380}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.70]]||France||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.71]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.72]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.81]]||France||||1923||Retired||{{nts|87}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.91]]||France||Lightweight Jockey fighter||1927||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.510]]||France||||1933||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.710]]||France||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bloch MB.150-157]]||France||||1937||Retired||{{nts|663}}|| |- |[[Blohm & Voss BV 40]]||Germany||Interceptor glider||1944||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Blohm & Voss BV 155]]||Germany||High-altitude interceptor||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing FB]]||US||Carrier fighter||1923||Retired||{{nts|44}}|| |- |[[Boeing F2B]]||US||Carrier fighter||1926||Retired||{{nts|33}}|| |- |[[Boeing F3B]]||US||Carrier fighter||1928||Retired||{{nts|74}}|| |- |[[Boeing F4B]]||US||Carrier fighter||1928||Retired||{{nts|187}}|| |- |[[Boeing XF5B]]||US||Carrier fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF6B]]||US||Fighter-bomber||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF7B]]||US||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF8B]]||US||Carrier fighter||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing PW-9]]||US||||1923||Retired||{{nts|114}}|| |- |[[Boeing XP-4]]||US||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-7]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-8]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-9]]||US||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing P-12]]||US||||1929||Retired||{{nts|366}}|| |- |[[Boeing XP-15]]||US||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing P-26 Peashooter]]||US||||1932||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[Boeing P-29]]||US||||1934||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing Model 100]]||US||||1929||Retired||{{nts|9}}|| |- |[[Boeing Model 218]]||US||||1929||Retired||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing Model 256]]||US||||1932||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Boeing Model 267]]||US||||1933||Retired||{{nts|9}}|| |- |[[Boeing F/A-18E/F Super Hornet]]||US||Carrier fighter-bomber||1995||Operational||{{nts|608}}|| |- |[[Boeing X-32]]||US||||2000||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bolkhovitinov I-1]]||USSR||Fighter-bomber||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Borel-Boccacio Type 3000]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}||<!--http://www.aviastar.org/air/france/borel_c-2.php--> |- |[[Borel C.A.P. 2]]||France||High-altitude fighter||1920||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Borovkov-Florov I-207]]||USSR||||1937||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Boulton & Paul Bobolink]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boulton Paul Defiant]]||UK||Turret fighter||1937||Retired||{{nts|1064}}|| |- |[[Boulton & Paul Partridge]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Breda Ba.27]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Breguet BUC/BLC]]||France||Escort fighter ||1915||Prototype||{{nts|32}} ca.|| |- |[[Breguet LE]] ''Laboratoire Eiffel''||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Breguet Taon]]||France||Strike fighter||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Breguet 17]]||France||Night fighter||1918||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Brewster F2A Buffalo]]||US||Carrier fighter||1937||Retired||{{nts|509}}|| |- |[[Bristol Badger]]||UK||Fighter-reconnaissance||1919||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Bristol Bagshot]]||UK||Heavy fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Beaufighter]]||UK||Strike fighter||1939||Retired||{{nts|5928}}|| |- |[[Bristol Blenheim]]||UK||Night fighter||1935||Retired||{{nts|4422}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Bristol Bulldog]]||UK||||1928||Retired||{{nts|443}}|| |- |[[Bristol Bullfinch]]||UK||||1922||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Bristol Bullpup]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol F.2 Fighter]]||UK||Two-seat fighter||1916||Retired||{{nts|5329}}|| |- |[[Bristol Jupiter Fighter]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|3}}||<!--23 more built as trainers--> |- |[[Bristol M.1 Bullet]]||UK||||1916||Retired||{{nts|130}}|| |- |[[Bristol Scout]]||UK||||1914||Retired||{{nts|374}}|| |- |[[Bristol Scout F]] ||UK||||1918||Prototype||{{nts|3}}||<!--new design unrelated to previous Scout--> |- |[[Bristol T.T.A.]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bristol Type 101]]||UK||Two-seat fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 123]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 133]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 146]]||UK||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[British Aerospace Sea Harrier]] ||UK||Carrier V/STOL fighter||1978||Retired||{{nts|98}}|| |- |[[Burgess HT-B/HT-2]] ||US||||1917||Retired||{{nts|8}}|| |- |[[Buscaylet-Bechereau BB.2]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Buscaylet-de Monge 5/2]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}||<!--Flight Magazine Jan 4 1923 pp.5-6 & http://www.aviastar.org/air/france/buscaylet_5-2.php--> |- |[[CAC Boomerang]]||Australia||||1942||Retired||{{nts|250}}|| |- |[[CAC CA-15 Kangaroo]]||Australia||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[CAC Wirraway]] ||Australia||Emergency fighter/trainer||1935<!--date for North American NA-16, Wirraway was an NA-16-2K (a 2-seat fighter) built under licence-->||Retired||{{nts|755}}|| |- |[[Canadian Car and Foundry FDB-1]]||Canada||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.20]]||Italy||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.70 & 71]] ||Italy||Night fighter||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.114]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|36}}|| |- |[[Caproni Ca.165]]||Italy||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.301]]||Italy||||1934||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.331]]||Italy||Night fighter||1942||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.335]]||Italy||Fighter-bomber||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni CH.1]]||Italy||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.4]]||Italy||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.5]]||Italy||||1939||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.6]]||Italy||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron O]]||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron C.714]]||France||Lightweight fighter||1936||Retired||{{nts|90}} ca.|| |- |[[Caudron R.11]]||France||Escort fighter||1916||Retired||{{nts|270}} ca.|| |- |[[Caudron R.12]]||France||Escort fighter||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caudron R.14]]||France||Escort fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron-Renault CR.760]]||France||Lightweight fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron-Renault CR.770]]||France||Lightweight fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Chengdu FC-1 Xiaolong/PAC JF-17 Thunder]]||China, Pakistan||Lightweight fighter-bomber||2003||Operational||{{nts|180}}+||<ref>Joint venture led by Chengdu per [http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/jf-17.htm Global Security.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111211190209/http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/jf-17.htm|date=2011-12-11 }} accessed Jan 11 2012 - note 1st flight in China, NOT Pakistan</ref><!--Chengdu is SENIOR PARTNER and is NOT to be removed!--><ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2016/12/confirmed-pakistan-air-force-now-operates-70-jf-17-fighter-jets/|title=Confirmed: Pakistan Air Force Now Operates 70 JF-17 Fighter Jets|work=The Diplomat|access-date=13 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214063528/https://thediplomat.com/2016/12/confirmed-pakistan-air-force-now-operates-70-jf-17-fighter-jets/|archive-date=14 December 2016}}</ref><!--Operational units and prototypes i.e. why 70+--> |- |[[Chengdu J-7]]||China||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|2400}}+|| |- |[[Chengdu J-10]]||China||Lightweight fighter-bomber||1998||Operational||{{nts|400}}+|| |- |[[Chengdu J-20]]||China||Stealth fighter||2011||Operational||{{nts|300+}}||<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/article/2077732/chinas-j-20-stealth-fighter-flies-fighting-forces-says-state-media|title=China's J-20 stealth fighter joins the People's Liberation Army air force|work = South China Morning Post|date=10 March 2017}}</ref><ref name="250907-sp-300">{{Cite web |last=Satam |first=Parth |date=2025-09-17 |title=China's 300th J-20 Spotted at Changchun Air Show |url=https://theaviationist.com/2025/09/17/china-300th-j-20/ |access-date=2025-09-18 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> |- |[[Chengdu J-36]]||China||Stealth fighter||2024||Prototype||{{nts|1}}||<ref>{{cite web|url=https://newatlas.com/military/chinese-stealth-fighter-planes-sixth-gen|title=China unveils new sixth-generation stealth fighter jets|work = New Atlas|date=2024-12-28}}</ref> |- |[[Christmas Bullet]]||US||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Chu XP-0]]||China||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Comte AC-1]]||Switzerland||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Consolidated PB-2/P-30]] ||US||Two-seat fighter||1934||Retired||{{nts|60}}|| |- |[[Consolidated Vultee XP-81]] ||US||Escort fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Convair XF-92]]||US||Interceptor||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Convair F-102 Delta Dagger]] ||US||Interceptor||1953||Retired||{{nts|1000}}|| |- |[[Convair F-106 Delta Dart]] ||US||Interceptor||1956||Retired||{{nts|342}}|| |- |[[Convair XFY Pogo]] ||US||VTOL fighter||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Convair F2Y Sea Dart]] ||US||Flying-boat jet fighter||1953||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Courtois-Suffit Lescop CSL-1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss 18]]||US||||1918||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss HA]] ||US||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|3}}<!--3 fighters & 3 mailplanes built-->|| |- |[[Curtiss TS-1 and F4C-1]]||US||Carrier fighter||1922||Retired||{{nts|46}}|| |- |[[Curtiss BF2C Goshawk]] ||US||Carrier fighter-bomber||1933||Retired||{{nts|166}}|| |- |[[Curtiss F6C Hawk]]||US||Carrier fighter||1923||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Curtiss F7C Seahawk]]||US||Carrier fighter||1927||Retired||{{nts|17}}|| |- |[[Curtiss F8C Falcon/Helldiver]] ||US||Carrier fighter-bomber||1928||Retired||{{nts|153}}|| |- |[[Curtiss F9C Sparrowhawk]] ||US||Parasite fighter||1931||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Curtiss XF10C Helldiver]] ||US||Fighter-bomber||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss F11C Goshawk]]||US||Carrier fighter||1932||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Curtiss F12C]] ||US||Carrier fighter-bomber||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF13C]]||US||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF14C]]||US||Carrier fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF15C]] ||US||Carrier fighter||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Curtiss PW-8]]||US||||1923||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Curtiss P-1 Hawk]]||US||||1925||Retired||{{nts|146}}|| |- |[[Curtiss P-2 Hawk]]||US||||1925||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss P-3 Hawk]]/XP-21||US||||1928||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Curtiss P-5 Superhawk]]||US||||1928||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss P-6 Hawk]]||US||||1927||Retired||{{nts|70}}|| |- |[[Curtiss XP-10]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss YP-20]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XP-31 Swift]]||US||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss P-36 Hawk]]||US||||1935||Retired||{{nts|1115}}|| |- |[[Curtiss XP-37]]||US||||1939||Prototype||{{nts|14}}|| |- |[[Curtiss P-40 Warhawk]]||US||||1938||Retired||{{nts|13738}}|| |- |[[Curtiss XP-46]]||US||||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Curtiss XP-53 & P-60]]||US||||1941||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss XP-62]]||US||Interceptor||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss-Wright CW-21]] ||US||Lightweight fighter||1938||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[Curtiss-Wright XP-55 Ascender]]||US||||1943||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Curtiss-Wright XF-87 Blackhawk]]||US||All-weather interceptor||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Daimler D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Daimler L11]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Daimler L14]]||Germany||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Balzac V]]||France||VTOL fighter||1962||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Étendard II]]||France||||1956||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Étendard IV]]||France||Strike fighter||1958||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Dassault Étendard VI]]||France||Fighter-bomber||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dassault Mirage III]]||France||Interceptor||1956||Retired||{{nts|1422}}|| |- |[[Dassault Mirage IIIV]] ||France||VTOL fighter||1965||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dassault Mirage 5 & 50]]||France||Fighter-bomber||1967||Retired||{{nts|582}}|| |- |[[Dassault Mirage 2000]]||France||Lightweight fighter-bomber||1978||Operational||{{nts|601}}<!--# includes 2000N/2000D-->||<ref group=note name=non-fighter/> |- |[[Dassault Mirage 4000]]||France||Interceptor/fighter-bomber||1979||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Mirage F1]]||France||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|720}}|| |- |[[Dassault Mirage F2]]||France||Fighter-bomber||1966||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Mirage G]]||France||||1967||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Dassault Mystère]]||France||Fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|166}}|| |- |[[Dassault Mystère IV]]||France||Fighter-bomber||1952||Retired||{{nts|411}}|| |- |[[Dassault Ouragan]]||France||Fighter-bomber||1949||Retired||{{nts|362}}|| |- |[[Dassault Rafale]]||France||Multirole fighter||1986||Operational||{{nts|316}}||<ref name= "rafale deliveries">[https://www.senat.fr/rap/a08-102-5/a08-102-516.html "Projet de loi de finances pour 2010: Défense – Equipement des forces"] (in French) ''Sénat de France,'' 2009.</ref> |- |[[Fokker D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|144}}|| |- |[[Gudkov GU-82]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Guizhou JL-9]]||China||||2003||Operational||{{nts|12}}+|| |- |[[Häfeli DH-4]]||Switzerland||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Helwan HA-300]]||Egypt||||1964||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Dassault Super Mystère]]||France||Fighter-bomber||1955||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Dassault-Breguet Super Étendard]]||France||Strike fighter||1974||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Dayton-Wright XPS-1]]||US||||1923||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[de Bruyère C.1]] ||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Bruce, 1995</ref> |- |[[de Havilland Dormouse]]||UK||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Havilland DH.77]]||UK||Interceptor||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Havilland Hornet/Sea Hornet]]||UK||Heavy fighter||1944||Retired||{{nts|383}}|| |- |[[de Havilland Mosquito]]||UK||Fighter-bomber/night fighter||1941||Retired||{{nts|7781}}||<ref group=note name=non-fighter>Production total includes non-fighter variants</ref> |- |[[de Havilland Sea Venom]]||UK||Carrier fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|349}}|| |- |[[de Havilland DH.110 Sea Vixen]]||UK||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|145}}|| |- |[[de Havilland Vampire/Sea Vampire]]||UK||||1943||Retired||{{nts|3268}}|| |- |[[de Havilland Venom]]||UK||Fighter-bomber||1949||Retired||{{nts|1431}}|| |- |[[De Marçay 2]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[De Marçay 4]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Monge M-101]]||France, Netherlands||Two-seat fighter||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Descamps 27]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.1]]||France||||1922||Retired||{{nts|225}}|| |- |[[Dewoitine D.8]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.9]]||France||||1924||Retired||{{nts|157}}|| |- |[[Dewoitine D.12]]||France||||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dewoitine D.15]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.19]]||France||||1925||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Dewoitine D.21 & D.53]]||France||||1925||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Dewoitine D.25]] ||France||Two-seat fighter||1926||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Dewoitine D.27]]||France||||1928||Retired||{{nts|93}}|| |- |[[Dewoitine D.371]]||France||||1931||Retired||{{nts|87}}|| |- |[[Dewoitine D.500 & D.501]]||France||||1932||Retired||{{nts|259}}|| |- |[[Dewoitine D.510]]||France||||1934||Retired||{{nts|120}}|| |- |[[Dewoitine D.503/D.511]]||France||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.513 & 514]]||France||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dewoitine D.520]]||France||||1938||Retired||{{nts|900}}|| |- |[[Dewoitine D.535]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.560 & D.570]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[DFW Floh]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Díaz Type C]]||Spain||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dobi-III]]||Lithuania||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Doflug D-3802]]||Switzerland||||1944||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Doflug D-3803]]||Switzerland||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dornier Do H]]||Germany||||1922||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Dornier Do 10]]||Germany||Two-seat fighter||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dornier Do 17]]||Germany||Night fighter||1934||Retired||{{nts|2139}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 215]]||Germany||Night fighter||1938||Retired||{{nts|105}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 217]] ||Germany||Night fighter||1938||Retired||{{nts|1925}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 335]]||Germany||Heavy fighter||1943||Retired||{{nts|37}}|| |- |[[Douglas P-70 Havoc]]||US||Night fighter||1939||Retired||{{nts|7478}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Douglas XA-26A]]||US||Night fighter||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Douglas XFD]]||US||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Douglas F3D Skyknight]]||US||Carrier night fighter||1948||Retired||{{nts|265}}|| |- |[[Douglas F4D Skyray]]||US||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|422}}|| |- |[[Douglas F5D Skylancer]]||US||Carrier fighter||1956||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Ducrot SLD]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dufaux avions-canon]]||Switzerland||Cannon fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dufaux C.1]]||Switzerland||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Eberhart XFG & XF2G]]||US||Carrier fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[EFW N-20]]||Switzerland||||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ENAER Pantera]]||Chile||Fighter-bomber||1988||Operational||{{nts|15}}|| |- |[[Engels MI]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Engineering Division PW-1]]<!--fighter variant of Verville VCP-->||US||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Engineering Division TP-1]] ||US||Two-seat fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[English Electric Lightning]]||UK||Interceptor||1954||Retired||{{nts|337}}|| |- |[[Euler D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Euler D.II]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Euler Dr 1]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Dr 2]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Dr 3]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Gelber Hund]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Euler Vierdecker]] ||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Euler Versuchszweisitzer]]||Germany||Two-seat fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Eurofighter Typhoon]]||UK, Germany, Italy, Spain||Fighter-bomber||1994||Operational||{{nts|571}}|| |- |[[F/A-XX program|F/A-XX ]]||US||Stealth multirole fighter||2012||In Development|||| |- |[[Fairey F.2]] ||UK||Long-range fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fairey Fantôme]]||UK||||1935||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Fairey Fleetwing]]||UK||Fleet fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fairey Flycatcher]]||UK||||1922||Retired||{{nts|196}}|| |- |[[Fairey Firefly]] ||UK||Fleet fighter||1941||Retired||{{nts|1,702}}|| |- |[[Fairey Firefly II]]||UK||||1929||Retired||{{nts|91}}|| |- |[[Fairey Fox]] ||UK||Fighter-reconnaissance||1929||Retired||{{nts|112}} ca.|| |- |[[Fairey Fulmar]] ||UK||Fleet fighter||1940||Retired||{{nts|600}}|| |- |[[Fairey Hamble Baby]] ||UK||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Fairey Pintail]] ||UK||Floatplane fighter||1921||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Farman HF.30]] ||France||Two-seat fighter||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Farman F.31]] ||France||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FBA Ca2 Avion-Canon]]||France||Cannon fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FFA P-16]]||Switzerland||||1955||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[FFVS 22]]||Sweden||||1942||Retired||{{nts|198}}|| |- |[[FMA I.Ae. 27 Pulqui I]]||Argentina||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FMA I.Ae. 30 Ñancú]]||Argentina||Escort fighter||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FMA I.Ae. 33 Pulqui II]]||Argentina||||1950||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Fiat CR.1|Fiat CR.1/CR.2/CR.5/CR.10]]||Italy||||1924||Retired||{{nts|251}}|| |- |[[Fiat CR.20]]||Italy||||1926||Retired||{{nts|735}}|| |- |[[Fiat CR.25]] ||Italy||Heavy fighter||1937||Retired||{{nts|10}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Fiat CR.30]]||Italy||||1932||Retired||{{nts|176}}|| |- |[[Fiat CR.32/CR.33/CR.40/CR.41]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|1306|-|1332}}|| |- |[[Fiat CR.42 Falco]]||Italy||||1938||Retired||{{nts|1817}}|| |- |[[Fiat G.50 Freccia]]||Italy||||1937||Retired||{{nts|791}}|| |- |[[Fiat G.55/G.56/G.59]] Centauro||Italy||||1942||Retired||{{nts|349}}|| |- |[[Fiat G.91]] ||Italy||Strike fighter||1956||Retired||{{nts|770}}|| |- |[[Fisher P-75 Eagle]]||US||Heavy fighter||1943||Prototype||{{nts|13}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 57]]||Germany||Fighter-bomber||1936||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 159]]||Germany||||1935||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 187]] ||Germany||Heavy fighter||1937||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 190]]||Germany||Fighter-bomber||1939||Retired||{{nts|20000}}+|| |- |[[Focke-Wulf Ta 152]]||Germany||High-altitude interceptor||1944||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Focke-Wulf Ta 154]] ||Germany||Night fighter||1943||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Fokker D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|177}}|| |- |[[Fokker D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|210}}|| |- |[[Fokker D.IV]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|44}}|| |- |[[Fokker D.V]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|216}}|| |- |[[Fokker D.VI]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|59}}|| |- |[[Fokker D.VII & V.34 & 36]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|3300}}|| |- |[[Fokker D.IX/PW-6]]||Netherlands||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.X]]||Netherlands||||1918||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Fokker D.XI/PW-7]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[Fokker D.XII]]||Netherlands||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.XIII]]||Netherlands||||1924||Retired||{{nts|53}}|| |- |[[Fokker D.XIV]]||Netherlands||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.XVI]]||Netherlands||||1929||Retired||{{nts|22}}|| |- |[[Fokker D.XVII]]||Netherlands||||1931||Prototype||{{nts|11}}|| |- |[[Fokker D.XXI]]||Netherlands||||1936||Retired||{{nts|148}}|| |- |[[Fokker D.XXIII]]||Netherlands||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker DC.I]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Fokker Dr.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|320}}|| |- |[[Fokker E.I]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|54}}|| |- |[[Fokker E.II]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Fokker E.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|249}}|| |- |[[Fokker E.IV]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Fokker E.V/D.VIII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|381}} ca.|| |- |[[Fokker G.I]]||Netherlands||||1937||Retired||{{nts|63}}|| |- |[[Fokker K.I]] ||Germany||Heavy fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker M.16/B.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Fokker PW-5]]||Netherlands||||1921||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Fokker V.1]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.2]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.3]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.4]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.6]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--inline enlarged Dr.I--> |- |[[Fokker V.7]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Fokker V.8]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.17|Fokker V.17, V.20, V.23 & V.25]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Fokker V.27|Fokker V.27 & V.37]] ||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Folland Gnat]]||UK||Lightweight fighter||1955||Retired||{{nts|449}}|| |- |[[Folland Midge]]||UK||Lightweight fighter||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.43]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.46]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.54]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}} ca.|| |- |[[FVM J 23]]||Sweden||||1923||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[FVM J 24]]||Sweden||||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gabardini G.8]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Gabardini G.9]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Galvin HC]]||France||Floatplane fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Geest Fighter]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[General Aviation XFA]]||US||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]]||US||Multirole fighter||1974||Operational||{{nts|4500}}|| |- |[[General Dynamics F-16XL]]||US||Strike fighter||1982||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[General Dynamics/Grumman F-111B]]||US||Interceptor||1965||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Germania DB]]||Germany||Two-seat fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Germania JM]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster E.1/44]]||UK||Jet||1948||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gloster F.5/34]]||UK||||1937||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster F.9/37]]||UK||||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Gambet]]||UK, Japan||||1927||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[Gloster Gamecock]]||UK||||1925||Retired||{{nts|98}}|| |- |[[Gloster Gauntlet]]||UK||||1933||Retired||{{nts|246}}|| |- |[[Gloster Gladiator|Gloster Gladiator & Sea Gladiator]]||UK||||1934||Retired||{{nts|747}}|| |- |[[Gloster Gnatsnapper]]||UK||Carrier fighter||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Goldfinch]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster Gorcock]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gloster Grebe]]||UK||||1923||Retired||{{nts|133}}|| |- |[[Gloster Grouse]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster Guan]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Javelin]]||UK||All-weather interceptor||1951||Retired||{{nts|436}}|| |- |[[Gloster Sparrowhawk|Gloster Mars, Nightjar & Sparrowhawk]]||UK||||1921||Retired||{{nts|91}}|| |- |[[Gloster Meteor]]||UK||Jet||1943||Retired||{{nts|3947}}|| |- |[[Goodyear F2G Corsair]]||US||||1945||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[Gorbunov 105]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre Type A]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.2|Gourdou-Leseurre Type B, GL.2/21/22/23/24]]||France||||1918||Retired||{{nts|136}}+|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.30 series]]||France||||1920||Retired||{{nts|500}}+|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.30|Gourdou-Leseurre GL.40, 410 & 450]]||France||||1932||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.50]]||France||||1922||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.482]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-1]]||USSR||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-2|Grigorovich I-2 & I-2bis]]||USSR||||1924||Retired||{{nts|211}}|| |- |[[Grigorovich DI-3]]||USSR||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-Z]]||USSR||||1931||Retired||{{nts|73}}|| |- |[[Grigorovich IP-1]]||USSR||Cannon fighter||1935||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Grigorovich IP-4]]||USSR||Cannon fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman FF/G-5/G-23 Goblin]]||US||Carrier fighter||1931||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Grumman F2F]]||US||Carrier fighter||1933||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Grumman F3F]]||US||Carrier fighter||1935||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[Grumman F4F Wildcat]]||US||Carrier fighter||1937||Retired||{{nts|7885}}||<ref group=note>Includes FM & FM-2</ref> |- |[[Grumman XF5F Skyrocket]]||US||Carrier interceptor||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman F6F Hellcat]]||US||Carrier fighter||1942||Retired||{{nts|12275}}|| |- |[[Grumman F7F Tigercat]]||US||Carrier heavy fighter||1943||Retired||{{nts|364}}|| |- |[[Grumman F8F Bearcat]]||US||Carrier fighter-bomber||1944||Retired||{{nts|1266}}|| |- |[[Grumman F9F Panther]]||US||Carrier fighter-bomber||1947||Retired||{{nts|1382}}|| |- |[[Grumman F-9 Cougar]]||US||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|1392}}|| |- |[[Grumman XF10F Jaguar]]||US||Carrier fighter||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman F-11 Tiger]]||US||Carrier fighter||1954||Retired||{{nts|200}}|| |- |[[Grumman F-14 Tomcat]]||US||Carrier interceptor||1970||Operational||{{nts|712}}||<!--Still used by Iran--> |- |[[Grumman XP-50]]||US||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman GG]]||US||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman SF/G-6]]||US||Carrier fighter||1932||Retired||{{nts|35}}|| |- |[[Gudkov GU-1]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[HAL Ajeet]]||India/UK||Lightweight fighter||1976||Retired||{{nts|89}}|| |- |[[HAL HF-24 Marut]]||India||Fighter-bomber||1961||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[HAL Tejas|HAL Tejas Mk1/Mk1A]]||India||Lightweight multirole fighter||2001||Operational||{{nts|51}}|| |- |[[HAL Tejas Mk2]]||India||Multirole fighter||2019||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[HAL TEDBF]]||India||Carrier multirole fighter||2020||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[Infoglobal I-22 Sikatan]]||Indonesia||stealth multirole fighter||2022||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[HAL AMCA]]||India||Stealth Multirole Fighter||2019||In Development||{{nts|0}}||<ref>{{cite web|url= http://ibnlive.in.com/news/india-to-build-its-own-stealth-fighter-jet/173785-3.html|title=India to build own stealth fighter|work= IBN Live|access-date=14 November 2014|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20150318011225/http://ibnlive.in.com/news/india-to-build-its-own-stealth-fighter-jet/173785-3.html|archive-date=18 March 2015}}</ref> |- |[[Halberstadt D.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Halberstadt D.II|Halberstadt D.II - D.V]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Hall XFH]]||US||Carrier fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Handley Page Type S]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hannover CL.II]]||Germany||Escort fighter||1917||Retired||{{nts|439}}|| |- |[[Hanriot HD.1]]||France||||1916||Retired||{{nts|1200}}|| |- |[[Hanriot HD.2]]||France||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|140}} ca.|| |- |[[Hanriot HD.3]]||France||||1917||Retired||{{nts|90}} ca.|| |- |[[Hanriot HD.5]]||France||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.6]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.7]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.8]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.12]]||France||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.15]]||France||High-altitude fighter||1922||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Hanriot HD.20]]||France||Shipboard fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.26]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.31]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.33]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.110|Hanriot H.110 & H.115]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAC NC-600|Hanriot H.220, H.220-2 & SNCAC NC-600]]||France||Heavy fighter||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg CC]]||Germany||Flying boat fighter||1916||Retired||{{nts|73}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg D.I]]||Austria-Hungary||||1916||Retired||{{nts|122}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg KDW]]||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|60}} ca.|| |- |[[Hansa-Brandenburg KF]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg L.14]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg L.16]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.11]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.12]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|181}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.16]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.17]]||Germany||Flying-boat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.18]]||Germany||Flying-boat fighter||1917||Retired||{{nts|48}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.19]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.25]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.27]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.29|Hansa-Brandenburg W.29/W.33]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Retired||{{nts|78}}+|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.32]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Demon]]||UK||||1931||Retired||{{nts|290}}|| |- |[[Hawker F.20/27]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Fury]]||UK||||1931||Retired||{{nts|275}}|| |- |[[Hawker Fury (monoplane)]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hawker Hart Fighter]]||UK||||1931||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Hawker Hawfinch]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Heron]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hoopoe]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hornbill]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hotspur]]||UK||Turret fighter||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hunter]]||UK||Fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|1972}}|| |- |[[Hawker Hurricane|Hawker Hurricane & Sea Hurricane]]||UK||Fighter-bomber||1935||Retired||{{nts|14533}}|| |- |[[Hawker Siddeley P.1127|Hawker Siddeley Kestrel FGA.1]]||UK||V/STOL Fighter-bomber||1964||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Hawker Nimrod]]||UK||Carrier fighter||1931||Retired||{{nts|92}}|| |- |[[Hawker Osprey]]||UK||Fleet fighter/reconnaissance||1930||Retired||{{nts|124}}|| |- |[[Hawker P.1081]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker P.V.3]]||UK||Day & night fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Sea Fury]]||UK||Carrier fighter||1945||Retired||{{nts|860}}|| |- |[[Hawker Sea Hawk]]||UK||Carrier jet fighter||1947||Retired||{{nts|542}}|| |- |[[Hawker Tempest]]||UK||||1942||Retired||{{nts|1702}}|| |- |[[Hawker Tornado]]||UK||||1939||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Hawker Typhoon]]||UK||Fighter-bomber||1940||Retired||{{nts|3317}}|| |- |[[Hawker Woodcock|Hawker Woodcock/Danecock/Dankok]]||UK||||1923||Retired||{{nts|64}}|| |- |[[Heinkel HD 23]]||Germany||||1926||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Heinkel HD 37]]||Germany||||1928||Retired||{{nts|134}}|| |- |[[Heinkel HD 38]]||Germany||||1928||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Heinkel HD 43]]||Germany||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Heinkel He 49]]||Germany||||1932||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Heinkel He 51]]||Germany||||1933||Retired||{{nts|700}}|| |- |[[Heinkel He 74]]||Germany||Lightweight fighter||1933||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Heinkel He 100|Heinkel He 100/He 113]]||Germany||||1938||Prototype||{{nts|25}}|| |- |[[Heinkel He 112]]||Germany||||1935||Retired||{{nts|104}}|| |- |[[Heinkel He 162]] ''Volksjäger''||Germany||||1944||Retired||{{nts|170}}|| |- |[[Heinkel He 219]]||Germany||Night fighter||1942||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[Heinkel He 280]]||Germany||||1940||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Heinrich Pursuit]]||US||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Henschel Hs 124]]||Germany||Heavy fighter||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[HESA Azarakhsh]]||Iran||Strike fighter||1997||Operational||{{nts|11}}|| |- |[[HESA Saeqeh]]||Iran||Fighter||2004||Operational||{{nts|24}}|| |- |[[HESA Kowsar]]||Iran||Fighter||2018||Operational||{{nts|4}}|| |- |[[Hispano Aviación HA-1112]]||Spain, Germany||||1951||Retired||{{nts|239}}|| |- |[[Hispano Barrón]]||Spain||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Horten Ho 229]]||Germany||Fighter-bomber jet flying wing||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hughes D-2]]||US||fighter-bomber||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAI Kfir]]||Israel||Fighter-bomber||1973||Operational||{{nts|220}}|| |- |[[IAI Lavi]]||Israel||||1986||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[IAI Nammer]]||Israel||||1991||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAI Nesher|IAI Nesher/Dagger]]||Israel||||1971||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[IAR CV 11|IAR-11]]||Romania||||1930||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[IAR-12]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-13]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-14]]||Romania||||1933||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[IAR-15]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[IAR-16]]||Romania||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-80]]||Romania||||1939||Retired||{{nts|346}}|| |- |[[Ikarus IK-2]]||Yugoslavia||||1935||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Ikarus S-49]]||Yugoslavia||||1949||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Ilyushin I-21|Ilyushin I-21/TsKB-32]]||USSR||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Ilyushin Il-1]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ilyushin Il-2I]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[IMAM Ro.41]]||Italy||||1934||Retired||{{nts|753}}|| |- |[[IMAM Ro.44]]||Italy||Floatplane fighter||1936||Retired||{{nts|35}}|| |- |[[IMAM Ro.51]]||Italy||||1937||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[IMAM Ro.57]]||Italy||Interceptor/ground attack||1939||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[IMAM Ro.58]]||Italy||fighter-bomber||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL C.24]]||Finland||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL C.VI.25]]||Finland||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL Haukka]]||Finland||||1927||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Junkers CL.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|51}}|| |- |[[Junkers EF 126]]||Germany||||1947||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Junkers J 2]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Junkers J 7]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Junkers D.I|Junkers J 9/D.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[Junkers T.22]]||Germany||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Junkers K 47]]||Germany||||1929||Retired||{{nts|23}}|| |- |[[Junkers Ju 88]]||Germany||Night fighter||1936||Retired||{{nts|15000}} ca.||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Junkers Ju 388]]||Germany||Night fighter||1943||Retired||{{nts|100}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[KAI KF-21 Boramae]]||South Korea, Indonesia||||2021||Prototype||{{nts|6+}}|| |- |[[Kasyanenko KPI-5]]||Russia||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawanishi N1K Kyofu]]||Japan||Floatplane fighter||1942||Retired||{{nts|97}}|| |- |[[Kawanishi N1K-J Shiden]]||Japan||Interceptor||1942||Retired||{{nts|1435}}|| |- |[[Kawanishi K-11]]||Japan||Carrier fighter||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Kawasaki KDA-3]]||Japan||||1928||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki KDA-5 Army Type 92]]||Japan||||1930||Retired||{{nts|385}}|| |- |[[Kawasaki Ki-5]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Kawasaki Ki-10]]||Japan||||1935||Retired||{{nts|588}}|| |- |[[Kawasaki Ki-28]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawasaki Ki-45]]||Japan||Interceptor||1941||Retired||{{nts|1691}}|| |- |[[Kawasaki Ki-60]]||Japan||||1941||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki Ki-61]]||Japan||||1941||Retired||{{nts|3159}}|| |- |[[Kawasaki Ki-64]]||Japan||Interceptor||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawasaki Ki-96]]||Japan||||1943||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki Ki-100]]||Japan||||1945||Retired||{{nts|395}}|| |- |[[Kawasaki Ki-102|Kawasaki Ki-102 & Ki-108]]||Japan||||1944||Retired||{{nts|238}}|| |- |[[Kochyerigin DI-6]]||USSR||||1934||Retired||{{nts|222}}|| |- |[[Kondor D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.VII]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Koolhoven F.K.55]]||Netherlands||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Koolhoven F.K.58]]||Netherlands||||1938||Retired||{{nts|18}}|| |- |[[Kyushu J7W]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Laville DI-4]]||USSR||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin-Gorbunov-Gudkov LaGG-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Lavochkin-Gorbunov-Gudkov LaGG-3]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|6258}}|| |- |[[Lavochkin La-5]]||USSR||||1942||Retired||{{nts|9920}}|| |- |[[Lavochkin La-7]]||USSR||||1944||Retired||{{nts|5753}}|| |- |[[Lavochkin La-9]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|1559}}|| |- |[[Lavochkin La-11]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|1182}}|| |- |[[Lavochkin La-15]]||USSR||||1948||Retired||{{nts|235}}|| |- |[[Lavochkin La-126]]||USSR||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-150]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Lavochkin La-152]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-156]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lavochkin La-160]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-168]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-176]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-190]]||USSR||||1951||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-200]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-250]]||USSR||||1956||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Letov Š-3]]||Czechoslovakia||||1922||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Letov Š-4]]||Czechoslovakia||||1922||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Letov Š-7]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-12]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-13]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-14]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-20]]||Czechoslovakia||||1925||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[Letov Š-22]]||Czechoslovakia||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-31]]||Czechoslovakia||||1929||Retired||{{nts|32}}|| |- |[[Letov Š-231]]||Czechoslovakia||||1933||Retired||{{nts|25}}|| |- |[[Levasseur PL.5]]||France||Carrier fighter||1924||Retired||{{nts|24}}|| |- |[[Levasseur PL.6]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Levy-Biche LB.2|Levy-Biche LB.2 & LB.6]]||France||Shipboard fighter||1927||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[LFG Roland D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[LFG Roland D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|20}} ca.|| |- |[[LFG Roland D.VI]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|350}}|| |- |[[Lioré et Olivier LeO 7]]||France||Escort fighter||1922||Retired||{{nts|33}}|| |- |[[Liuchow Kwangsi Type 3]]||China||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lloyd 40.15]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lloyd 40.16]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed YP-24]]||US||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed P-38 Lightning]]||US||||1939||Retired||{{nts|10037}}|| |- |[[Lockheed XP-49]]||US||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed XP-58 Chain Lightning]]||US||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed P-80 Shooting Star]]||US||||1944||Retired||{{nts|1715}}|| |- |[[Lockheed XF-90]]||US||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lockheed F-94 Starfire|Lockheed F-94/F-97 Starfire]]||US||||1949||Retired||{{nts|855}}|| |- |[[Lockheed F-104 Starfighter]]||US||||1954||Retired||{{nts|2578}}||<ref group=note>Includes Aeritalia F-104S and Canadiar CF-104</ref> |- |[[Lockheed YF-12]]||US||||1963||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Lockheed Martin F-22 Raptor]]||US||Stealth fighter||1997||Operational||{{nts|195}}||<ref name=F-22_prog_chrono>[http://www.f22-raptor.com/about/chronology.html "Chronology of the F-22 Program."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307071916/http://www.f22-raptor.com/about/chronology.html|date=2008-03-07 }} ''F-22 Team web site''. Retrieved: 23 2009.</ref> |- |[[Lockheed Martin F-35 Lightning II]]||US||Stealth multirole fighter||2006||Operational||{{nts|1170}}+||{{as of|2025|5|lc=on}}<ref>{{cite web |title=F-35 Fast Facts |url=https://www.f35.com/f35/about/fast-facts.html |website=F-35.com |access-date=3 October 2023}}</ref> |- |[[Lockheed XFV]]||US||VTOL fighter||1953||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loening M-8]]||US||||1918||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Loening PA-1]]||US||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loening PW-2]]||US||||1918||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Lohner 10.20 Spuckerl]]||Austria-Hungary||||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lohner Type AA]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lohner Type A/Dr.I]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 43]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 45]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 46]]||France||||1934||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Loire 210]]||France||||1935||Retired||{{nts|21}}|| |- |[[Loire 250]]||France||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire-Nieuport 161|Loire-Nieuport LN.160, 161 & SNCAO 161]]||France||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Loring C-1]]||Spain||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG E.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D 10]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.II]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.IV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.V]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Macchi M.C.200]]||Italy||||1937||Retired||{{nts|1153}}|| |- |[[Macchi M.C.201]]||Italy||||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Macchi M.C.202]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|1200}}|| |- |[[Macchi M.C.205]]||Italy||||1942||Retired||{{nts|262}}|| |- |[[Macchi M.5]]||Italy||Flying-boat fighter||1917||Retired||{{nts|244}}|| |- |[[Macchi M.6]]||Italy||Flying-boat fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Macchi M.7]]||Italy||Flying-boat fighter||1918||Retired||{{nts|110}}+|| |- |[[Macchi M.14]]||Italy||||1918||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Macchi M.26]]||Italy||Flying-boat fighter||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Macchi M.41|Macchi M.41 & M.41bis]]||Italy||Flying-boat fighter||1927||Retired||{{nts|42}}|| |- |[[Macchi M.71]]||Italy||Flying-boat fighter||1930||Retired||{{nts|12}} ca.|| |- |[[Mann Egerton Type H]]||UK||Shipboard fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mann & Grimmer M.1]] ''Two-seat fighter''||UK||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Marchetti MVT|Marchetti MVT/SIAI S.50]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Marinens Flyvebaatfabrikk M.F.9]]||Norway||||1925||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Mark D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Martin-Baker MB 2]]||UK||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martin-Baker MB 3]]||UK||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martin-Baker MB 5]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martinsyde F.1]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Martinsyde Buzzard]]||UK||||1918||Retired||{{nts|370}}+|| |- |[[Martinsyde G.100]]||UK||Fighter-bomber||1916||Retired||{{nts|271}}|| |- |[[MÁVAG Héja]]||Hungary||||1940||Retired||{{nts|204}}|| |- |[[McDonnell XP-67]]||US||Interceptor||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[McDonnell XF-85 Goblin]]||US||Parasite fighter||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[McDonnell XF-88]]||US||Escort fighter||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[McDonnell F-101 Voodoo]]||US||Fighter-bomber||1954||Retired||{{nts|807}}|| |- |[[McDonnell Douglas F-15 Eagle]]||style=white-space:nowrap|US||Fighter/Interceptor||1972||Operational||{{nts|1196}}|| |- |[[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle]]||US||Fighter-bomber||1986||Operational||{{nts|418}}|| |- |[[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]]||US||Carrier fighter-bomber||1978||Operational||{{nts|1480}}|| |- |[[McDonnell FH Phantom]]||US||Carrier fighter||1945||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[McDonnell F2H Banshee]]||US||Carrier fighter-bomber||1947||Retired||{{nts|895}}|| |- |[[McDonnell F3H Demon]]||US||Carrier interceptor||1951||Retired||{{nts|519}}|| |- |[[McDonnell Douglas F4H/F-110/F-4 Phantom II]]||US||Carrier fighter-bomber||1958||Operational||{{nts|5195}}|| |- |[[Messerschmitt Bf 109]]||Germany||||1935||Retired||{{nts|33984}}|| |- |[[Messerschmitt Bf 110]]||Germany||Heavy fighter||1936||Retired||{{nts|6170}}|| |- |[[Messerschmitt Me 163]]||Germany||Interceptor rocket||1941||Retired||{{nts|370}}|| |- |[[Messerschmitt Me 209 (1943)]]||Germany||||1943||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Messerschmitt Me 210]]||Germany||Heavy fighter||1939||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Messerschmitt Me 262|Messerschmitt Me 262/Avia S-92]]||Germany||Fighter-bomber jet||1941||Retired||{{nts|1430}}|| |- |[[Messerschmitt Me 263]]||Germany||Interceptor rocket||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Messerschmitt Me 309]]||Germany||||1942||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Messerschmitt Me 310]]||Germany||Heavy fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Messerschmitt Me 328]]||Germany||Parasite fighter||1944||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Messerschmitt Me 410]]||Germany||Heavy fighter||1942||Retired||{{nts|1200}} ca.|| |- |[[Mikhelson/Korvin MK-1 Rybka]]||USSR||Floatplane fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-210]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-211]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1|-|10}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-220]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-221]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-222]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-224]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-225]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-230]]||USSR||||1942||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-231]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-250]]||USSR||Mixed power||1945||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-270|Mikoyan-Gurevich I-70 & 270]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-320]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-370|Mikoyan-Gurevich I-370/I-1/I-2]]||USSR||||1955||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-3|Mikoyan-Gurevich I-380/I-3]]||USSR||||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-75]]||USSR||||1958||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|103}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-3]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|3172}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich DIS|Mikoyan-Gurevich MiG-5/DIS]]||USSR||Escort fighter||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-3|Mikoyan-Gurevich MiG-7]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-9]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|598}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-15]]||USSR||||1947||Operational||{{nts|18000}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-17]]||USSR||||1950||Retired||{{nts|10603}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-19]]||USSR||||1953||Retired||{{nts|2172}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-21]]||USSR||Fighter-interceptor||1955||Operational||{{nts|11496}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-21PD]]||USSR||VTOL fighter||1966||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-23PD]]||USSR||VTOL fighter||1967||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-23]]||USSR||Fighter-bomber||1967||Operational||{{nts|5047}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-25]]||USSR||Interceptor||1964||Retired||{{nts|1190}}|| |- |[[Mikoyan MiG-29]]||USSR||Fighter||1977||Operational||{{nts|1600+}}||<ref group=note>includes [[Mikoyan MiG-29K]], [[Mikoyan MiG-29M]]</ref><ref>[http://www.migavia.ru/eng/military_e/index_mil_e.html "Products:MilitaryPrograms."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120180632/http://www.migavia.ru/eng/military_e/index_mil_e.html|date=2010-11-20 }}''migavia.ru/eng''.Retrieved:23 2009.</ref> |- |[[Mikoyan MiG-31]]||USSR||Interceptor||1975||Operational||{{nts|519}}|| |- |[[Mikoyan MiG-35]]||Russia||Multirole fighter||2007||Operational||{{nts|10}}||<ref name="AF_Tech_MiG-35">{{cite news|url=http://www.airforce-technology.com/projects/mig35/|title=MiG-35 Fulcrum-F Multirole Fighter - Airforce Technology|newspaper=Airforce Technology |access-date=14 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917195033/http://www.airforce-technology.com/projects/MiG35/|archive-date=17 September 2017}}</ref> |- |[[Mikoyan-Gurevich SM-12]]||USSR||||1957||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich Ye-150 family|Mikoyan-Gurevich Ye-150 & Ye-152]]||USSR||||1959||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich Ye-8]]||USSR||||1962||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan Project 1.44]]||Russia||||2000||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Miles M.20]]||UK||||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Miles M.35 Libellula]]||UK||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Miles Master Fighter]]||UK||||1940||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[Militär-Apparat MA-7]]||Switzerland||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF]]||Japan||||1921||Retired||{{nts|138}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF2]]||Japan||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF9]]||Japan||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF10]]||Japan||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Mitsubishi A5M]]||Japan||||1935||Retired||{{nts|1094}}|| |- |[[Mitsubishi A6M Zero]]||Japan||||1939||Retired||{{nts|10939}}|| |- |[[Mitsubishi A7M]]||Japan||||1944||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Mitsubishi F-2]]||Japan, US||Multirole fighter||1995||Operational||{{nts|98}}|| |- |[[Mitsubishi F-X]]||Japan, US||Stealth fighter||2020||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[Mitsubishi G6M]] ||Japan||Heavy fighter||1940||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Mitsubishi J2M]]||Japan||||1942||Retired||{{nts|621}}|| |- |[[Mitsubishi J8M|Mitsubishi J8M/Ki-200]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Mitsubishi Ka-8]]||Japan||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Mitsubishi Ki-18]]||Japan||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-33]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-46-III KAI]]||Japan||Heavy fighter (conversion)||1944||Retired||{{nts|200}} ca.|| |- |[[Mitsubishi Ki-83]]||Japan||Heavy fighter||1944||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-109]]||Japan||Heavy day/night fighter||1942||Retired||{{nts|24}}||<ref group=note name="First flight"/> |- |[[Morane-Saulnier L|Morane-Saulnier L/Pfalz E.III]]||France||||1914||Retired||{{nts|600}}||<ref group=note>The Morane-Saulnier L became first fighter when fitted with fixed machine gun</ref> |- |[[Morane-Saulnier N]]||France||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Morane-Saulnier I]]||France||||1916||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Morane-Saulnier V]]||France||||1916||Retired||{{nts|30}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier AC]]||France||||1916||Retired||{{nts|32}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier AF]]||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier AI]]||France||||1917||Retired||{{nts|1210}}|| |- |[[Morane-Saulnier AN series]]||France||||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.121]]||France||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.225]]||France||||1932||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.325]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.405]]||France||||1935||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.406]]||France||||1935||Retired||{{nts|1094}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.410]]||France||||1940||Retired||{{nts|74}}|| |- |[[Mosca-Bystritsky MBbis]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Moskalyev SAM-13]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima A2N]]||Japan||||1929||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Nakajima A4N]]||Japan||||1934||Retired||{{nts|221}}|| |- |[[Nakajima A6M2-N]]||Japan||Floatplane fighter||1941||Retired||{{nts|327}}|| |- |[[Nakajima Army Type 91 fighter]]||Japan||||1928||Retired||{{nts|450}}|| |- |[[Nakajima C6N-1S]]||Japan||Night fighter||1943||Prototype||{{nts|6}}||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[Nakajima J1N]]||Japan||Night fighter||1941||Retired||{{nts|479}}|| |- |[[Nakajima J5N]]||Japan||Interceptor||1944||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Nakajima Ki-8]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Nakajima Ki-11]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Nakajima Ki-12 & PE]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nakajima Ki-27]]||Japan||||1936||Retired||{{nts|3368}}|| |- |[[Nakajima Ki-43 Hayabusa]]||Japan||||1938||Retired||{{nts|5919}}|| |- |[[Nakajima Ki-44 Shoki]]||Japan||||1940||Retired||{{nts|1225}}|| |- |[[Nakajima Ki-58]]||Japan||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|3}}||<ref group=note name="First flight">Date of first flight is for original non-fighter variant</ref> |- |[[Nakajima Ki-84 Hayate]]||Japan||||1943||Retired||{{nts|3514}}|| |- |[[Nakajima Ki-87]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima Ki-116]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima Kikka]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nakajima NAF-1]]||Japan||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Nakajima NAF-2]]||Japan||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Nanchang J-12]]||China||||1970||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Nanchang Q-5]]||China||||1970||Operational||{{nts|1300}}|| |- |[[Nielsen & Winther Type AA]]||Denmark||||1917||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Nieuport 10]]||France||||1914||Retired||{{nts|300}} ca.|| |- |[[Nieuport 11]]||France||||1915||Retired||{{nts|900}} ca.||<ref name="Kowalski, 2003">Kowalski, 2003</ref> |- |[[Nieuport 16]]||France||||1916||Retired||{{nts|300}} ca.||<ref name="Kowalski, 2003"/> |- |[[Nieuport 17, 21 & 23]]||France||||1916||Retired||{{nts|4000}} ca.|| |- |[[Nieuport 17bis|Nieuport 17bis & 23bis]]||France||||1917||Retired||{{nts|101}} ca.|| |- |[[Nieuport 24|Nieuport 24 & 24bis]]||France||||1917||Retired||{{nts|700}} ca.|| |- |[[Nieuport 27|Nieuport 25 & 27]]||France||||1917||Retired||{{nts|1000}} ca.|| |- |[[Nieuport 28]]||France||||1917||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 29]]||France||||1918||Retired||{{nts|1571}} ca.|| |- |[[Nieuport Nie 31RH]]||France||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 32RH]]||France||Shipboard fighter||1919||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 37]]||France||High-altitude fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 40]]||France||High-altitude fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 42]]||France||||1924||Retired||{{nts|31}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 43]]||France||Floatplane fighter||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 48, 48bis & 481]]||France||Lightweight Jockey fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 52]]||France||||1927||Retired||{{nts|135}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 62]]||France||||1928||Retired||{{nts|322}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 622]]||France||||1930||Retired||{{nts|314}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 626]]||France||||1932||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 628]]||France||High-altitude fighter||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 629]]||France||||1932||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 72]]||France||||1928||Retired||{{nts|8}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 82]]||France||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 120|Nieuport-Delage NiD 120 - NiD 125]]||France||||1932||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Nieuport Nighthawk|Nieuport Nighthawk\Gloster Nighthawk]]||UK||||1919||Retired||{{nts|70}}|| |- |[[Nikitin-Shevchenko IS]]||USSR||Polymorphic fighter||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[North American NA-50 & P-64]]||US||||1939||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[North American P-51 Mustang]]||US||||1940||Retired||{{nts|16766}}|| |- |[[North American P-82/F-82 Twin Mustang]]||US||||1945||Retired||{{nts|270}}|| |- |[[North American/Canadair/CAC F-86 Sabre]]|||US||||1947||Retired||{{nts|9860}}|| |- |[[North American F-86D Sabre]]|||US||||1949||Retired||{{nts|2847}}|| |- |[[North American FJ-1 Fury]]||US||||1946||Retired||{{nts|31}}|| |- |[[North American FJ-2/-3 Fury]]||US||||1951||Retired||{{nts|741}}|| |- |[[North American FJ-4 Fury]]||US||||1954||Retired||{{nts|374}}|| |- |[[North American YF-93]]||US||||1950||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[North American F-100 Super Sabre]]||US||||1953||Retired||{{nts|2294}}|| |- |[[North American F-107]]||US||||1956||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Northrop XFT]]||US||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Northrop XP-56 Black Bullet]]||US||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Northrop P-61 Black Widow]]||US||||1942||Retired||{{nts|742}}|| |- |[[Northrop XP-79]]||US||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Northrop F-89 Scorpion]]||US||||1948||Retired||{{nts|1050}}|| |- |[[Northrop F-5]]||US||||1959||Operational||{{nts|2246}}|| |- |[[Northrop YF-17]]||US||||1974||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Northrop F-20 Tigershark]]||US||||1982||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Northrop YF-23]]||US||||1990||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[NVI F.K.31]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|17}}|| |- |[[Oeffag D.III]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|526}} ca.|| |- |[[Orenco B]]||US||||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Orenco D]]||US||||1919||Retired||{{nts|54}}|| |- |[[Packard-Le Peré LUSAC-11 & LUSAC-21]]||US||||1918||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Panavia Tornado]]||Germany, Italy, UK||Multirole||1974||Operational||{{nts|990}}|| |- |[[Parnall Pipit]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Parnall Plover]]||UK||||1922||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Parnall Puffin]]||UK||Amphibious fighter||1920||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Parnall Scout]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pashinin I-21]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Pemberton-Billing P.B.9]]||UK||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pemberton-Billing Nighthawk]]||UK||Zeppelin interceptor||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Petlyakov Pe-3]]||USSR||Night fighter||1941||Retired||{{nts|360}}|| |- |[[Petlyakov VI-100]]||USSR||High-altitude fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pfalz D.III]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|1010}}|| |- |[[Pfalz D.IV]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pfalz D.VI]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Pfalz D.VII]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|15}}+|| |- |[[Pfalz D.VIII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[Pfalz D.XII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|800}}|| |- |[[Pfalz D.XIII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Pfalz D.XIV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|3}}+|| |- |[[Pfalz D.XV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Pfalz Dr.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Pfalz Dr.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pfalz E.I]]||France, Germany||||1915||Retired||{{nts|45}}|| |- |[[Pfalz E.II]]||France, Germany||||1915||Retired||{{nts|130}}|| |- |[[Pfalz E.IV]]||France, Germany||||1916||Retired||{{nts|46}}|| |- |[[Pfalz E.V]]||France, Germany||||1916||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Phönix 20.14]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix 20.15]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix 20.16]]||Austria-Hungary||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.22]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.23]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.24]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.25]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix D.I]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix D.II]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix D.III]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Piaggio P.2]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Piaggio P.119]]||Italy||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Polikarpov DI-1]]||USSR||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Polikarpov I-1]]||USSR||||1923||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Polikarpov I-3]]||USSR||||1928||Retired||{{nts|389}}|| |- |[[Polikarpov I-5]]||USSR||||1930||Retired||{{nts|803}}|| |- |[[Polikarpov I-6]]||USSR||||1930||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov I-15]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|671}}|| |- |[[Polikarpov I-15bis]]||USSR||||1937||Retired||{{nts|2408}}|| |- |[[Polikarpov I-152]]||USSR||||1938||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Polikarpov I-153]]||USSR||||1938||Retired||{{nts|3437}}|| |- |[[Polikarpov I-16]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|8644}}|| |- |[[Polikarpov I-17]]||USSR||||1934||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Polikarpov I-180]]||USSR||||1938||Prototype||{{nts|13}}|| |- |[[Polikarpov I-185]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Polikarpov I-190]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov ITP]]||USSR||||1942||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov TIS]]||USSR||Heavy fighter||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pomilio FVL-8]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Pomilio Gamma]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pomilio PD]]||Italy||||1917||Retired||{{nts|431}}|| |- |[[Ponnier M-1]]||France||||1915||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Port Victoria P.V.1]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.2 & P.V.2bis]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.5|Port Victoria P.V.5 & P.V.5A]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Port Victoria P.V.7]]||UK||Lightweight fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.8]]||UK||Lightweight fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.9]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez XI]]||France||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 23]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 26]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 31]]||France||Night fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 630]]||France||||1936||Retired||{{nts|1360}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Prajadhipok (aircraft)|Prajadhipok]]||Siam||||1929||Prototype||{{nts|1}}||<!--country name changed long after this aircraft so Thailand NOT appropriate here--> |- |[[Praga E-44]]||Czechoslovakia||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Praga E-45]]||Czechoslovakia||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PWS-1|PWS-1 & 1bis]]||Poland||Two-seat fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PWS-10]]||Poland||||1930||Retired||{{nts|80}}|| |- |[[PZL P.1]]||Poland||||1929||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL P.6]]||Poland||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PZL P.7]]||Poland||||1930||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[PZL P.8]]||Poland||||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL P.11]]||Poland||||1931||Retired||{{nts|325}}|| |- |[[PZL P.24]]||Poland||||1933||Retired||{{nts|192}} ca.|| |- |[[PZL.38 Wilk]]||Poland||Heavy fighter||1938||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL.50 Jastrząb]]||Poland||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Qaher-313]]||Iran||Stealth fighter||2017||In Development||{{nts|1}}||Developed into a UAV |- |[[Reggiane Re.2000]]||Italy||||1939||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Reggiane Re.2001]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|252}}|| |- |[[Reggiane Re.2002]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|225}}|| |- |[[Reggiane Re.2004]]||Italy||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Reggiane Re.2005]]||Italy||||1942||Retired||{{nts|48}}|| |- |[[Renard Epervier]]||Belgium||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Renard R.36, R.37 & R.38]]||Belgium||||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[R.E.P. C.1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Republic P-43 Lancer]]||US||||1940||Retired||{{nts|272}}|| |- |[[Republic P-47 Thunderbolt]]||US||||1941||Retired||{{nts|15686}}|| |- |[[Republic XP-72]]||US||||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Republic F-84 Thunderjet]]||US||||1946||Retired||{{nts|7524}}|| |- |[[Republic XF-96/F-84F Thunderstreak]]||US||||1950||Retired||{{nts|3428}}|| |- |[[Republic XF-91 Thunderceptor]]||US||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Republic F-105 Thunderchief]]||US||||1955||Retired||{{nts|833}}|| |- |[[Rex D (1917)]]|||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Rikugun Ki-93]]||Japan||Heavy fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Rockwell XFV-12]]||US||||1977||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note>Unsuccessful tethered trials in 1978</ref> |- |[[Rogožarski IK-3]]||Yugoslavia||||1938||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Romano R-110]]||France||Heavy fighter||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Roussel R.30]]||France||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory B.E.2]]||UK||Night fighter||1915||Retired||{{nts|3500}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory B.E.12]]||UK||Zeppelin interceptor||1915||Retired||{{nts|601}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory F.E.2]]||UK||||1914||Retired||{{nts|1939}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory F.E.8]]||UK||||1915||Retired||{{nts|295}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory N.E.1]] ''night fighter''||UK||||1917||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.2]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}||<!--used operationally--> |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.4]]||UK||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.4a]]||UK||||1915||Prototype||{{nts|4}}||<!--unrelated to SE4 hence 2nd entry--><!--used operationally--> |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.5 & 5a]]||UK||||1916||Retired||{{nts|5205}}|| |- |[[Rumpler 6B]] '' ''||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|88}}|| |- |[[Rumpler D.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|6}}+|| |- |[[Ryan FR Fireball]]||US||Carrier mixed-propulsion fighter||1944||Retired||{{nts|66}}|| |- |[[Ryan XF2R Dark Shark]]||US||Carrier mixed-propulsion fighter||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Saab 21]]||Sweden||Fighter-bomber||1943||Retired||{{nts|298}}|| |- |[[Saab 21R]]||Sweden||Fighter-bomber jet||1947||Retired||{{nts|64}}|| |- |[[Saab 29 Tunnan]]||Sweden||Fighter||1948||Retired||{{nts|661}}|| |- |[[Saab 32 Lansen|Saab J32B Lansen]]||Sweden||Fighter||1952||Retired||{{nts|450}}|| |- |[[Saab 35 Draken]]||Sweden||Fighter-interceptor||1955||Retired||{{nts|644}}|| |- |[[Saab 37 Viggen]]||Sweden||Multirole fighter||1967||Retired||{{nts|329}}|| |- |[[Saab JAS 39 Gripen]]||Sweden||Multirole fighter||1988||Operational||{{nts|271}}+|| |- |[[Salmson-Béchereau SB-5]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Saunders A.10]]||UK||||1929||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Saunders-Roe SR.A/1]]||UK||Flying-boat jet fighter||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Saunders-Roe SR.53]]||UK||Interceptor with mixed propulsion||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.88]]||Italy||Heavy fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.91]]||Italy||Fighter-bomber ||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.92]]||Italy||Fighter-bomber||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.II]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.III]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.IV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SEA IV]]||France||||1918||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[SET XV]]||Romania||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Seversky AP-9]]||US||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Seversky P-35]]||US||||1935||Retired||{{nts|136}}|| |- |[[Seversky XP-41]]||US||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Shchetinin (Grigorovich) M-11 & M-12]]||Russia||Flying-boat fighter||1916||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Shenyang J-5]]||China||||1956||Retired||{{nts|1952}}|| |- |[[Shenyang J-6]]||China||||1958||Operational||{{nts|5202}}|| |- |[[Shenyang J-8 & J-8II]]||China||||1969||Operational||{{nts|390}}|| |- |[[Shenyang J-11]]||China||Air superiority fighter||1998||Operational||{{nts|440}}|| |- |[[Shenyang J-15]]||China||Carrier multirole fighter||2009||Operational||{{nts|50}}|| |- |[[Shenyang J-16]]||China||Multirole strike fighter||2011||Operational||{{nts|245}}+|| |- |[[Shenyang J-35]]||China||Planned Carrier fighter||2012||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Shenyang J-50]]||China||Stealth fighter||2024||Prototype||{{nts|1}}||<ref>{{cite web|url=https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a63360888/china-sixth-gen-fighters/|title=Two New Chinese Sixth-Gen Fighter Jets Have Emerged in a Direct Challenge to U.S. Air Superiority|work = Popular Mechanics|date=7 January 2025}}</ref> |- |[[Short Gurnard]]||UK||Shipboard fighter||1929||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SIAI S.52]]||Italy||||1924||Retired||{{nts|2}}|| |- |[[SIAI S.58]]||Italy||Flying-boat fighter||1924||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[SIAI S.67]]||Italy||Flying-boat fighter||1930||Retired||{{nts|3}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|95}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.II]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.III]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|80}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.IV]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|123}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.V]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Siemens-Schuckert DDr.I]]||Germany||Twin-engine fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Siemens-Schuckert E.I, E.II & E.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Sikorsky S-16]]||Russia||||1915||Retired||{{nts|30}} ca.|| |- |[[Sikorsky S-18]]||Russia||Escort fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sikorsky S-20]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[SNCAC (Centre) NC.1080]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAN (Nord) N.2200]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAO (Ouest) CAO.200]]||France||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASO (Sud Aviation) Vautour II]]||France||Interceptor||1952||Retired||{{nts|71}}|| |- |[[SNCASE Baroudeur]] ||France||Lightweight fighter||1953||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) Aquilon]]||UK, France||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|101}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) SE.100]]||France||Heavy fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) Durandal]]||France||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SNCASO (Sud-Ouest) Espadon]]||France||Interceptor||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASO (Sud-Ouest) Trident]]||France||Interceptor||1953||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Sopwith Baby]]||UK||Floatplane fighter||1915||Retired||{{nts|286}}|| |- |[[Sopwith Bulldog]]||UK||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Buffalo]]||UK||Fighter-reconnaissance||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Camel]]||UK||||1916||Retired||{{nts|5490}}|| |- |[[Sopwith Dolphin]]||UK||||1917||Retired||{{nts|2072}}|| |- |[[Sopwith Dragon]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|200}} ca.|| |- |[[Sopwith Gunbus]]||UK||||1914||Retired||{{nts|23}}|| |- |[[Sopwith 3F.2 Hippo]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Hispano-Suiza Triplane]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith 1½ Strutter]]||UK||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|5939}}|| |- |[[Sopwith L.R.T.Tr.]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sopwith Pup]]||UK||||1916||Retired||{{nts|1770}}|| |- |[[Sopwith Schneider]]||UK||||1914||Retired||{{nts|136}} ca.|| |- |[[Sopwith Snail]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Snapper]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sopwith Snark]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sopwith Snipe]]||UK||||1917||Retired||{{nts|2097}}|| |- |[[Sopwith Swallow]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sopwith Triplane]]||UK||||1916||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[SPAD S.A|SPAD S.A-1, 2, 3, 4 & SG]]||France||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|99}}|| |- |[[SPAD S.VII]]||France||||1916||Retired||{{nts|6000}}+|| |- |[[SPAD S.XI Cn2]] ||France||Night fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Davilla, 1997, pp.494-497</ref> |- |[[SPAD S.XII]]||France||Cannon fighter||1917||Retired||{{nts|20}}||<ref group=note>as many as 300 SPAD 12 airframes built but not completed</ref> |- |[[SPAD S.XIII]]||France||||1917||Retired||{{nts|8472}}|| |- |[[SPAD S.XIV]]||France||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[SPAD S.XV]]||France||||1917||Prototype||{{nts|5}}||<ref>Davilla, 1997, p.514-515</ref> |- |[[SPAD S.XVII]]||France||||1918||Retired||{{nts|20}}||<ref>Davilla, 1997, p.521</ref> |- |[[SPAD S.XX]]||France||||1918||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[SPAD S.XXI]]||France||||1918||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Davilla 526">Davilla, 1997, p.526</ref> |- |[[SPAD S.XXII]]||France||||1919||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Davilla 526"/> |- |[[SPAD S.XXIV]]||France||Shipboard fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Davilla, 1997, p.528</ref> |- |[[Spijker V.3|Spijker/Spijker-Trompenburg V.3]]||Netherlands||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Standard E-1]]||US||||1917||Retired||{{nts|168}}|| |- |[[Sturtevant B]]||US||Speed scout/pursuit||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-1 & Su-3]]||USSR||High-altitude fighter||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sukhoi Su-5]]||USSR||Mixed power||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-7 (1944)]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-9 (1946)]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-11 (1947)]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-15 (1949)]]||USSR||Interceptor||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-7]]||USSR||fighter-bomber||1955||Retired||{{nts|1847}}|| |- |[[Sukhoi Su-9]]||USSR||Interceptor||1957||Retired||{{nts|1100}}|| |- |[[Sukhoi Su-11]]||USSR||Interceptor||1958||Retired||{{nts|108}}|| |- |[[Sukhoi Su-15]]||USSR||Interceptor||1962||Retired||{{nts|1290}}|| |- |[[Sukhoi Su-17, 20 & 22]]||USSR||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|2867}}|| |- |[[Sukhoi Su-27]]||USSR||Multirole fighter||1977||Operational||{{nts|680}}|| |- |[[Sukhoi Su-30]]||Russia|| Multirole fighter||1989||Operational||{{nts|630}}+|| |- |[[Sukhoi Su-32/Su-34]]||Russia||Strike fighter||1990||Operational||{{nts|15}}|| |- |[[Sukhoi Su-33]]||Russia||Carrier multirole fighter||1987||Operational||{{nts|24}}|| |- |[[Sukhoi Su-27M/Su-35]]||Russia||||1988||Operational||{{nts|18}}|| |- |[[Sukhoi Su-37]]||Russia||Technology demonstrator||1996||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sukhoi Su-47]]||Russia||Experimental fighter ||1997||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-57]]||Russia||Stealth multirole fighter||2010||Operational||{{nts|21}}|| <ref>{{cite web |url=https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |title=Совершил первый полет последний Су-57,&nbsp;— источник |website=News.rambler.ru |date=25 December 2017 |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235421/https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |archive-date=26 December 2017 |url-status=live}}</ref><ref> {{cite web|url=https://bmpd.livejournal.com/4635723.html|title=ВКС России получили четыре новых серийных истребителя Су-57|website=bmpd.livejournal.com|date=28 December 2022}}</ref> |- |[[Sukhoi Su-30MKI]]||India, Russia||Multirole air superiority fighter||2000||Operational||{{nts|272}}|| |- |[[Sukhoi T-3]]||USSR||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sukhoi P-1]]||USSR||Interceptor||1957||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 224 F.7/30]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 508]]||UK||||1951||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Supermarine 510]]||UK||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 525]]||UK||||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 528]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 529]]||UK||||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 535]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine Attacker]]||UK||Carrier jet fighter||1946||Retired||{{nts|185}}|| |- |[[Supermarine Scimitar]]||UK||Carrier strike fighter||1956||Retired||{{nts|76}}|| |- |[[Supermarine Seafang]]||UK||Carrier fighter||1946||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Supermarine Seafire]]||UK||Carrier fighter||1941||Retired||{{nts|2334}}|| |- |[[Supermarine Sea King]]||UK||Flying-boat fighter||1920||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Supermarine Spitfire]]||UK||||1936||Retired||{{nts|20351}}|| |- |[[Supermarine Spiteful]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|19}}|| |- |[[Supermarine Swift]]||UK||||1948||Retired||{{nts|197}}|| |- |[[Svenska Aero Jaktfalken I & II]]||Sweden||||1929||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[Tachikawa Ki-106]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[TAI Hürjet]]||Turkey||Light combat||2017||Prototype||{{nts|2}}||<ref>https://www.tusas.com/en/products/new-projects/original-development/hurjet HÜRJET ADVANCED JET TRAINER AND LIGHT ATTACK AIRCRAFT</ref><ref>{{cite web |url=https://www.armyrecognition.com/news/aerospace-news/2024/tuerkiyes-huerjet-prototype-of-light-attack-jet-completes-first-flight-with-key-design-modifications |title=Türkiye's Hürjet Prototype of Light Attack Jet Completes First Flight with Key Design Modifications |publisher=Army Recognition |date=13 November 2024 |access-date=3 May 2025}}</ref> |- |[[TAI TF Kaan]]||Turkey||Stealth multirole fighter||2024||Prototype||{{nts|3}}||<ref>{{cite web | url=https://www.milliyet.com.tr/ekonomi/milli-muharip-ucakin-kapisi-ortakliga-acik-6884398 | title=Milli Muharip Uçak'ın kapısı ortaklığa açık | date=8 January 2023 }}</ref> |- |[[Tairov Ta-1]]||USSR||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Tairov Ta-3]]||USSR||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Tebaldi-Zari]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tereshchenko No 7]]||Russia||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-1]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-2]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-3]]||US||||1919||Retired||{{nts|260}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-9]]||US||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas-Morse XP-13]]||US||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas Morse TM-23]]||US||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thulin K]]||Sweden||||1917||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[TNCA Series C Microplano]]||Mexico||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[TNCA Serie E|TNCA Series E Tololoche]]||Mexico||||1924||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Tokorozawa Koshiki-2]]||Japan||||1922||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Tomasevic I-110]]||USSR||Heavy fighter||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-5/I-4]]||USSR||||1927||Retired||{{nts|369}}|| |- |[[Tupolev ANT-13/I-8]]||USSR||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-21]]||USSR||||1933||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Tupolev ANT-23/I-12]]||USSR||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-29]]||USSR||Cannon fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-31/I-14]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Tupolev ANT-46/DI-8]]||USSR||Heavy cannon fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev Tu-1]]||USSR||Night fighter||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev Tu-28/Tu-128]]||USSR||Interceptor||1961||Retired||{{nts|188}}|| |- |[[VEF I-16]]||Latvia||||1940||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[VFW VAK 191B]]||West Germany||VTOL fighter||1971||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[VL Humu]]||Finland||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[VL Mörkö-Morane]]||Finland||||1943||Retired||{{nts|41}}|| |- |[[VL Myrsky]]||Finland||||1941||Retired||{{nts|51}}|| |- |[[VL Pyörremyrsky]]||Finland||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.1]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.2]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.3]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.5]]||UK||||1914||Retired||{{nts|224}}|| |- |[[Vickers E.F.B.7]]||UK||Twin-engine fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.8]]||UK||Twin-engine fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.9]]||UK||||1915||Retired||{{nts|119}}|| |- |[[Vickers F.B.11]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.12]]||UK||||1916||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Vickers F.B.16]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers F.B.19]]||UK||||1916||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[Vickers F.B.24]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers F.B.25]]||UK||Night fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.S.1]]||UK||||1915||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers Jockey]]||UK||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 123 & 141]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 143 Bolivian Scout]]||UK||||1929||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Vickers Type 161]]||UK||Interceptor||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 177]]||UK||Carrier fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 432]]||UK||High altitude interceptor||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Vampire]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Vickers Venom]]||UK||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Vireo]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers II]]||France||Carrier fighter||1925||Retired||{{nts|32}}|| |- |[[Villiers V]]||France||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers VIII]]||France||Carrier fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers XXIV]]||France||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought VE-7S & VE-7SF]]||US||Shipboard fighter||1917||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Vought VE-8]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Vought VE-9]]||US||||1922||Retired||{{nts|41}}|| |- |[[Vought V-80]]||US||||1933||Retired||{{nts|5}}||<!--fighter converted from O2U--> |- |[[Vought V-141/V-143]]||US||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought FU]]||US||||1926||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Vought XF2U]]||US||Two-seat fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought XF3U]]||US||Two-seat fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought F4U/FG/F3A Corsair]]||US||fighter-bomber||1940||Retired||{{nts|12571}}|| |- |[[Vought XF5U]]||US||||1947||Prototype||{{nts|2}}||<ref group=note>Hopped off ground during taxi run, did not achieve sustained flight.</ref> |- |[[Vought F6U Pirate]]||US||Carrier fighter||1946||Prototype||{{nts|33}}|| |- |[[Vought F7U Cutlass]]||US||Carrier fighter||1948||Retired||{{nts|320}}|| |- |[[Vought F8U/F-8 Crusader]]||US||Carrier fighter||1955||Retired||{{nts|1261}}|| |- |[[Vought XF8U-3 Crusader III]]||US||||1958||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Vultee XP-54]]||US||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Vultee P-66 Vanguard]]||US||||1939||Retired||{{nts|146}}|| |- |[[Waco CSO-A/240A]]||US||||1927||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Waco CTO-A]]||US||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Weiss Manfréd WM-23 Ezüst Nyíl]]||Hungary||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland C.O.W. Gun Fighter]]||UK||Cannon fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland F.7/30]]||UK||Day & night fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland Interceptor]]||UK||Interceptor||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland N.1B]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Westland Wagtail]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Westland Weasel]]||UK||Fighter-reconnaissance||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Westland Welkin]]||UK||High-altitude interceptor||1942||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Westland Westbury]]||UK||Heavy fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Westland Whirlwind (fighter)|Westland Whirlwind]]||UK||Heavy fighter||1938||Retired||{{nts|116}}|| |- |[[Westland Wizard]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland Wyvern]]||UK||Torpedo/strike fighter||1946||Retired||{{nts|127}}|| |- |[[Weymann W-1]]||France||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 3]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 7|Wibault 7 & Vickers Wibault]]||France||||1924||Retired||{{nts|168}}|| |- |[[Wibault 8 Simoun]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 9]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 12, 121 & 122 Sirocco]]||France||||1926||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wibault 130|Wibault 130 Trombe & 170 Tornade]]||France||Lightweight fighter||1928||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wibault 210]]||France||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 313]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wight Baby]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wight Quadruplane]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[WKF D.I]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[WKF Dr.I]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wright XF3W]]||US||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Xian JH-7]]||China||Fighter-bomber||1988||Operational||{{nts|192}}|| |- |[[Yakovlev I-29]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Yakovlev Yak-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|8700}}|| |- |[[Yakovlev I-30/Yak-3]]||USSR||||1941||Retired||{{nts|4848}}|| |- |[[Yakovlev Yak-7]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|6399}}|| |- |[[Yakovlev Yak-9]]||USSR||||1942||Retired||{{nts|16769}}|| |- |[[Yakovlev Yak-15]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|280}}|| |- |[[Yakovlev Yak-17]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|430}}|| |- |[[Yakovlev Yak-19]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-23]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|310}}|| |- |[[Yakovlev Yak-25 (1947)]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Yakovlev Yak-25]]||USSR||Interceptor||1952||Retired||{{nts|638}}|| |- |[[Yakovlev Yak-27V/K]]||USSR||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|3}}+|| |- |[[Yakovlev Yak-28P]]||USSR||Interceptor||1960||Retired||{{nts|435}}|| |- |[[Yakovlev Yak-30 (1948)]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-36]]||USSR||VTOL fighter||1963||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Yakovlev Yak-38]]||USSR||Carrier VTOL fighter||1971||Retired||{{nts|231}}|| |- |[[Yakovlev Yak-41/141]]||USSR||||1987||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-50 (1949)]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Yatsenko I-28]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Yokosuka D4Y2-S]]||Japan||Night fighter||1940||Retired||{{nts|16}}+||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[Yokosuka P1Y2 Kyokko]]||Japan||Night fighter||1943||Retired||{{nts|96}}|| |- |[[Zeppelin-Lindau (Dornier) D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|7}}||<ref>Grosz, 1998</ref><ref group= note>Additional 50 Dornier D.I aircraft ~50% complete when production halted due to armistice</ref> |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:فوجي سواريون]] 47cy6hl0cwbgo6cwj3df1fyhhdbxnx0 370261 370260 2026-04-06T06:22:48Z Ibne maryam 17680 370261 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|header_align={{large|Fighter aircraft}}}} جنگي جهاز (Fighter Aircraft) فوجي جهاز آهن جيڪي بنيادي طور تي هوا کان هوا ۾ جنگ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. اها عام طور تي هوائي حملي لاءِ مختلف [[جنگي هٿيار|هٿيار]] ۽ [[ميزائيل|ميزائل]] کڻندا آهن ۽ هوائي حدن تي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. جڏهن ته اهي جهاز فضائي جنگ لاءِ آهن ۽ انهن ۾ مخصوص ڪردار جهڙوڪ زميني حملي وارا جهاز، بمبار ۽ تربيت ڏيندڙ جهاز شامل نه آهن، جيتوڻيڪ ڪردارن ۽ ڊيزائن ۾ ڪجهه اوورليپ آهي. ملٽي رول جنگي جهاز مختلف ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندا آهن ۽ ڪيترن ئي قسمن ۾ اچن ٿا. هڪ فائٽر جيٽ جي اهم ڪارڪردگي واري خاصيتن ۾ ان جي فائر پاور کان سواء ان جي تيز رفتار ۽ چالبازي شامل آهن. جنگي جهازن کي ٽيڪنالاجي جي سطح ۽ ترقي جي بنياد تي، هڪ کان پنج نسلن ۾ ورهايو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.northcentralwis.net/wimuzikman/airterms.html "Military Aircraft Terminology"]. ''Northcentralwis''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.airandspaceforces.com/article/0908issbf/ "Fighter Generations"]. ''Air & Space Forces Magazine''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> جنگي جهازن کي اڪثر ڪري هڪ مخصوص نالي سان جي ڪنوينشن ذريعي نامزد ڪيو ويندو آهي جيڪي اصل ملڪ جي بنياد تي هوندا آهن. نالا عام طور تي هڪ اکر جي اڳياڙي تي مشتمل هوندو آهي جنهن جي پٺيان هڪ انگ هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه نالا اهڙا به آهن جيڪي هن رواج جي پيروي نٿا ڪن. ==فهرست== ==List == {{List| |نالو |گنجائش |ملڪ |رفتار |- |[[ACAZ C.2]]||Belgium||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Adamoli-Cattani fighter]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AD Scout]]||UK||Zeppelin interceptor||1915||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[AEG D.I, D.II & D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[AEG Dr.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aerfer Ariete]]||Italy||||1958||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aerfer Sagittario 2]]||Italy||Lightweight fighter||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aero Ae 02]]||Czechoslovakia||||1920||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero Ae 04]]||Czechoslovakia||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.18]]||Czechoslovakia||||1923||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Aero A.19]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.20]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.102]]||Czechoslovakia||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aeromarine PG-1]]||US||Fighter-bomber||1922||Prototype||{{nts|1}}||<!--pursuit ground attack--> |- |[[Aeronautica Umbra Trojani AUT.18]]||Italy||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AIDC F-CK-1 Ching-kuo]]||Taiwan||fighter-bomber||1989||Operational||{{nts|130}}|| |- |[[Airco DH.1]]||UK||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|170}} ca.|| |- |[[Airco DH.2]]||UK||||1915||Retired||{{nts|453}}|| |- |[[Airco DH.5]]||UK||||1916||Retired||{{nts|552}}|| |- |[[Albatros D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Albatros D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|291}}|| |- |[[Albatros D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|1340}}|| |- |[[Albatros D.IV]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.V & D.Va]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|2500}}|| |- |[[Albatros D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.VII]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.X]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.XI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Albatros D.XII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros Dr.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros Dr.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros L 65]]||Germany||Fighter-reconnaissance ||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Albatros L 77v]]||Germany||Fighter-reconnaissance||1928||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Albatros L 84]]||Germany||Two-seat fighter||1931||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Albatros W.4]]||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|118}}|| |- |[[Albree Pigeon-Fraser Pursuit]]||US||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Alcock Scout]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Alekseyev I-211 & 215]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Alter A.1]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ambrosini SAI.107 & 207]]||Italy||Lightweight fighter||1940||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Ambrosini SAI.403]]||Italy||Lightweight fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ambrosini SS.4]]||Italy||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Amiot 110]]||France||Lightweight Jockey fighter||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Anatra Anadis]]||Russia||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 114]]||France||Night fighter||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Les Mureaux 3|ANF Les Mureaux 130/Les Mureaux 3 & 4]]||France||Fighter-reconnaissance||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 170]]||France||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 180]]||France||Two-seat fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 190]]||France||Lightweight fighter||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ansaldo A.1 Balilla]]||Italy||||1917||Retired||{{nts|307}}|| |- |[[Ansaldo ISVA]]||Italy||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Ansaldo SVA]]||Italy||Fighter-reconnaissance||1917||Retired||{{nts|1245}}|| |- |[[Arado SD I]]||Germany||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Arado SD II]]||Germany||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado SD III]]||Germany||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado SSD I]]||Germany||Floatplane fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado Ar 64]]||Germany||||1930||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Arado Ar 65]]||Germany||||1931||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Arado Ar 67]]||Germany||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado Ar 68]]||Germany||||1934||Retired||{{nts|511}}|| |- |[[Arado Ar 76]]||Germany||Lightweight fighter||1934||Retired||{{nts|189}}|| |- |[[Arado Ar 80]]||Germany||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Arado Ar 197]]||Germany||Carrier fighter||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Arado Ar 240]]||Germany||Heavy fighter||1940||Prototype||{{nts|14}}|| |- |[[Arado Ar 440]]||Germany||Heavy fighter||1942||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Ara]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Armadillo]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Armstrong Whitworth A.W.16]]||UK||||1930||Retired||{{nts|18}}|| |- |[[Armstrong Whitworth F.K.6]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Armstrong Whitworth F.K.10|Armstrong Whitworth F.K.9 & 10]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Siskin]]||UK||||1919||Retired||{{nts|272}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Starling]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Armstrong Whitworth AW.35 Scimitar]]||UK||||1935||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Army Arsenal Model 3]]||Japan||||1927||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Japanese Aircraft">Mikesh, 1990</ref> |- |[[Arsenal-Delanne 10]]||France||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arsenal VG-33|Arsenal VG-30 - 39]]||France||Lightweight fighter||1938||Retired||{{nts|40}}+|| |- |[[Arsenal VB 10]]||France||Interceptor||1945||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Arsenal VG 90]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Atlas Cheetah]]||South Africa||Fighter-bomber||1986||Operational||{{nts|70}}|| |- |[[Austin-Ball A.F.B.1]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Austin Osprey]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Austin Greyhound]]||UK||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Avia BH-3]]||Czechoslovakia||||1921||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Avia BH-4]]||Czechoslovakia||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-6]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-7]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-8]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-17]]||Czechoslovakia||||1924||Retired||{{nts|24}}|| |- |[[Avia BH-19]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-21]]||Czechoslovakia||||1925||Retired||{{nts|184}}|| |- |[[Avia BH-23]]||Czechoslovakia||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-33]]||Czechoslovakia||||1927||Retired||{{nts|110}}|| |- |[[Avia B-34]]||Czechoslovakia||||1932||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Avia B-534]]||Czechoslovakia||||1933||Retired||{{nts|566}}|| |- |[[Avia B-634]]||Czechoslovakia||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia B-35]]||Czechoslovakia||||1938||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Avia B-135]]||Czechoslovakia||||1939||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Avia S-199]]||Czechoslovakia||||1947||Retired||{{nts|603}}|| |- |[[Aviatik (Berg) D.I]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|700}} ca.|| |- |[[Aviatik (Berg) D.II]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[Aviatik D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aviatik D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviatik D.VII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviméta 88]]||France||Night fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviotehas PN-3]]||Estonia||Fighter-reconnaissance||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS I]]||Hungary||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS II]]||Hungary||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS III]]||Hungary||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[AVIS IV]]||Hungary||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 504]]||UK||Bomber/trainer/fighter/Zeppelin interceptor||1913||Retired||{{nts|11,303}}|| |- |[[Avro 523 Pike]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 527]]||UK||Fighter-reconnaissance||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 530]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 531 Spider]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 566 Avenger]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 584 Avocet]]||UK||Fleet fighter||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro Canada CF-100 Canuck]]||Canada||All-weather interceptor||1950||Retired||{{nts|692}}|| |- |[[Bachem Ba 349]]||Germany||VTO rocket interceptor||1945||Prototype||{{nts|36}}|| |- |[[BAJ IV]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[BAT Bantam]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|15}}|| |- |[[BAT Basilisk]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Baykar Bayraktar Kızılelma]]||Turkey||Unmanned fighter||2023||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Beardmore W.B.2]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Beardmore W.B.III]]||UK||Shipboard fighter||1917||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Beardmore W.B.IV]]||UK||Shipboard fighter|||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Beardmore W.B.V]]||UK||Shipboard fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Beardmore W.B.XXVI]]||UK||Two-seat fighter||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bell YFM-1 Airacuda]]||US||Interceptor||1937||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Bell XFL Airabonita]]||US||Carrier fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bell P-39 Airacobra]]||US||||1938||Retired||{{nts|9584}}|| |- |[[Bell P-59 Airacomet]]||US||||1942||Retired||{{nts|66}}|| |- |[[Bell P-63 Kingcobra]]||US||||1942||Retired||{{nts|3303}}|| |- |[[Bell XP-77]]||US||Lightweight fighter||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bell XP-83]]||US||Escort fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Berkmans Speed Scout]]||US||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bereznyak-Isayev BI-1]]||USSR||Interceptor rocket||1942||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Berliner-Joyce XFJ]]||US||Carrier fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Berliner-Joyce F2J]]||US||Carrier fighter||1933||Retired||{{nts|39}}|| |- |[[Berliner-Joyce XF3J]]||US||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Berliner-Joyce P-16]]||US||||1930||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 10]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 12]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 14]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 15]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 20]]||France||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard H.52]]||France||Floatplane fighter||1933||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bernard 74 & 75]]||France||||1931||Prototype||{{nts|2}}||<!--plus 1 racer designated 72 & 73--> |- |[[Bernard H 110]]||France||Floatplane fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 260]]||France||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bisnovat SK-2]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blackburn F.3]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note>Abandoned after problems during taxiing</ref> |- |[[Blackburn Firebrand]]||UK||Torpedo fighter||1942||Retired||{{nts|193}}|| |- |[[Blackburn Firecrest]]||UK||Strike fighter||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Blackburn Lincock]]||UK||Lightweight fighter||1928||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Blackburn Roc]]||UK||Turret fighter||1938||Retired||{{nts|136}}|| |- |[[Blackburn Skua]]||UK||Fighter/dive bomber||1937||Retired||{{nts|192}}|| |- |[[Blackburn Triplane]]||UK||Zeppelin interceptor||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blackburn Turcock]]||UK||Interceptor/fleet fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot 118]]||France||Flying-boat fighter||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.41]]||France||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.51]]||France||||1924||Retired||{{nts|54}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.60]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.61]]||France||||1923||Retired||{{nts|380}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.70]]||France||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.71]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.72]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.81]]||France||||1923||Retired||{{nts|87}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.91]]||France||Lightweight Jockey fighter||1927||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.510]]||France||||1933||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.710]]||France||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bloch MB.150-157]]||France||||1937||Retired||{{nts|663}}|| |- |[[Blohm & Voss BV 40]]||Germany||Interceptor glider||1944||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Blohm & Voss BV 155]]||Germany||High-altitude interceptor||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing FB]]||US||Carrier fighter||1923||Retired||{{nts|44}}|| |- |[[Boeing F2B]]||US||Carrier fighter||1926||Retired||{{nts|33}}|| |- |[[Boeing F3B]]||US||Carrier fighter||1928||Retired||{{nts|74}}|| |- |[[Boeing F4B]]||US||Carrier fighter||1928||Retired||{{nts|187}}|| |- |[[Boeing XF5B]]||US||Carrier fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF6B]]||US||Fighter-bomber||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF7B]]||US||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF8B]]||US||Carrier fighter||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing PW-9]]||US||||1923||Retired||{{nts|114}}|| |- |[[Boeing XP-4]]||US||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-7]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-8]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-9]]||US||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing P-12]]||US||||1929||Retired||{{nts|366}}|| |- |[[Boeing XP-15]]||US||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing P-26 Peashooter]]||US||||1932||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[Boeing P-29]]||US||||1934||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing Model 100]]||US||||1929||Retired||{{nts|9}}|| |- |[[Boeing Model 218]]||US||||1929||Retired||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing Model 256]]||US||||1932||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Boeing Model 267]]||US||||1933||Retired||{{nts|9}}|| |- |[[Boeing F/A-18E/F Super Hornet]]||US||Carrier fighter-bomber||1995||Operational||{{nts|608}}|| |- |[[Boeing X-32]]||US||||2000||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bolkhovitinov I-1]]||USSR||Fighter-bomber||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Borel-Boccacio Type 3000]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}||<!--http://www.aviastar.org/air/france/borel_c-2.php--> |- |[[Borel C.A.P. 2]]||France||High-altitude fighter||1920||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Borovkov-Florov I-207]]||USSR||||1937||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Boulton & Paul Bobolink]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boulton Paul Defiant]]||UK||Turret fighter||1937||Retired||{{nts|1064}}|| |- |[[Boulton & Paul Partridge]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Breda Ba.27]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Breguet BUC/BLC]]||France||Escort fighter ||1915||Prototype||{{nts|32}} ca.|| |- |[[Breguet LE]] ''Laboratoire Eiffel''||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Breguet Taon]]||France||Strike fighter||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Breguet 17]]||France||Night fighter||1918||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Brewster F2A Buffalo]]||US||Carrier fighter||1937||Retired||{{nts|509}}|| |- |[[Bristol Badger]]||UK||Fighter-reconnaissance||1919||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Bristol Bagshot]]||UK||Heavy fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Beaufighter]]||UK||Strike fighter||1939||Retired||{{nts|5928}}|| |- |[[Bristol Blenheim]]||UK||Night fighter||1935||Retired||{{nts|4422}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Bristol Bulldog]]||UK||||1928||Retired||{{nts|443}}|| |- |[[Bristol Bullfinch]]||UK||||1922||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Bristol Bullpup]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol F.2 Fighter]]||UK||Two-seat fighter||1916||Retired||{{nts|5329}}|| |- |[[Bristol Jupiter Fighter]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|3}}||<!--23 more built as trainers--> |- |[[Bristol M.1 Bullet]]||UK||||1916||Retired||{{nts|130}}|| |- |[[Bristol Scout]]||UK||||1914||Retired||{{nts|374}}|| |- |[[Bristol Scout F]] ||UK||||1918||Prototype||{{nts|3}}||<!--new design unrelated to previous Scout--> |- |[[Bristol T.T.A.]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bristol Type 101]]||UK||Two-seat fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 123]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 133]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 146]]||UK||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[British Aerospace Sea Harrier]] ||UK||Carrier V/STOL fighter||1978||Retired||{{nts|98}}|| |- |[[Burgess HT-B/HT-2]] ||US||||1917||Retired||{{nts|8}}|| |- |[[Buscaylet-Bechereau BB.2]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Buscaylet-de Monge 5/2]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}||<!--Flight Magazine Jan 4 1923 pp.5-6 & http://www.aviastar.org/air/france/buscaylet_5-2.php--> |- |[[CAC Boomerang]]||Australia||||1942||Retired||{{nts|250}}|| |- |[[CAC CA-15 Kangaroo]]||Australia||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[CAC Wirraway]] ||Australia||Emergency fighter/trainer||1935<!--date for North American NA-16, Wirraway was an NA-16-2K (a 2-seat fighter) built under licence-->||Retired||{{nts|755}}|| |- |[[Canadian Car and Foundry FDB-1]]||Canada||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.20]]||Italy||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.70 & 71]] ||Italy||Night fighter||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.114]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|36}}|| |- |[[Caproni Ca.165]]||Italy||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.301]]||Italy||||1934||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.331]]||Italy||Night fighter||1942||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.335]]||Italy||Fighter-bomber||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni CH.1]]||Italy||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.4]]||Italy||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.5]]||Italy||||1939||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.6]]||Italy||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron O]]||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron C.714]]||France||Lightweight fighter||1936||Retired||{{nts|90}} ca.|| |- |[[Caudron R.11]]||France||Escort fighter||1916||Retired||{{nts|270}} ca.|| |- |[[Caudron R.12]]||France||Escort fighter||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caudron R.14]]||France||Escort fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron-Renault CR.760]]||France||Lightweight fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron-Renault CR.770]]||France||Lightweight fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Chengdu FC-1 Xiaolong/PAC JF-17 Thunder]]||China, Pakistan||Lightweight fighter-bomber||2003||Operational||{{nts|180}}+||<ref>Joint venture led by Chengdu per [http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/jf-17.htm Global Security.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111211190209/http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/jf-17.htm|date=2011-12-11 }} accessed Jan 11 2012 - note 1st flight in China, NOT Pakistan</ref><!--Chengdu is SENIOR PARTNER and is NOT to be removed!--><ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2016/12/confirmed-pakistan-air-force-now-operates-70-jf-17-fighter-jets/|title=Confirmed: Pakistan Air Force Now Operates 70 JF-17 Fighter Jets|work=The Diplomat|access-date=13 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214063528/https://thediplomat.com/2016/12/confirmed-pakistan-air-force-now-operates-70-jf-17-fighter-jets/|archive-date=14 December 2016}}</ref><!--Operational units and prototypes i.e. why 70+--> |- |[[Chengdu J-7]]||China||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|2400}}+|| |- |[[Chengdu J-10]]||China||Lightweight fighter-bomber||1998||Operational||{{nts|400}}+|| |- |[[Chengdu J-20]]||China||Stealth fighter||2011||Operational||{{nts|300+}}||<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/article/2077732/chinas-j-20-stealth-fighter-flies-fighting-forces-says-state-media|title=China's J-20 stealth fighter joins the People's Liberation Army air force|work = South China Morning Post|date=10 March 2017}}</ref><ref name="250907-sp-300">{{Cite web |last=Satam |first=Parth |date=2025-09-17 |title=China's 300th J-20 Spotted at Changchun Air Show |url=https://theaviationist.com/2025/09/17/china-300th-j-20/ |access-date=2025-09-18 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> |- |[[Chengdu J-36]]||China||Stealth fighter||2024||Prototype||{{nts|1}}||<ref>{{cite web|url=https://newatlas.com/military/chinese-stealth-fighter-planes-sixth-gen|title=China unveils new sixth-generation stealth fighter jets|work = New Atlas|date=2024-12-28}}</ref> |- |[[Christmas Bullet]]||US||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Chu XP-0]]||China||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Comte AC-1]]||Switzerland||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Consolidated PB-2/P-30]] ||US||Two-seat fighter||1934||Retired||{{nts|60}}|| |- |[[Consolidated Vultee XP-81]] ||US||Escort fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Convair XF-92]]||US||Interceptor||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Convair F-102 Delta Dagger]] ||US||Interceptor||1953||Retired||{{nts|1000}}|| |- |[[Convair F-106 Delta Dart]] ||US||Interceptor||1956||Retired||{{nts|342}}|| |- |[[Convair XFY Pogo]] ||US||VTOL fighter||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Convair F2Y Sea Dart]] ||US||Flying-boat jet fighter||1953||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Courtois-Suffit Lescop CSL-1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss 18]]||US||||1918||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss HA]] ||US||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|3}}<!--3 fighters & 3 mailplanes built-->|| |- |[[Curtiss TS-1 and F4C-1]]||US||Carrier fighter||1922||Retired||{{nts|46}}|| |- |[[Curtiss BF2C Goshawk]] ||US||Carrier fighter-bomber||1933||Retired||{{nts|166}}|| |- |[[Curtiss F6C Hawk]]||US||Carrier fighter||1923||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Curtiss F7C Seahawk]]||US||Carrier fighter||1927||Retired||{{nts|17}}|| |- |[[Curtiss F8C Falcon/Helldiver]] ||US||Carrier fighter-bomber||1928||Retired||{{nts|153}}|| |- |[[Curtiss F9C Sparrowhawk]] ||US||Parasite fighter||1931||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Curtiss XF10C Helldiver]] ||US||Fighter-bomber||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss F11C Goshawk]]||US||Carrier fighter||1932||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Curtiss F12C]] ||US||Carrier fighter-bomber||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF13C]]||US||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF14C]]||US||Carrier fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF15C]] ||US||Carrier fighter||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Curtiss PW-8]]||US||||1923||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Curtiss P-1 Hawk]]||US||||1925||Retired||{{nts|146}}|| |- |[[Curtiss P-2 Hawk]]||US||||1925||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss P-3 Hawk]]/XP-21||US||||1928||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Curtiss P-5 Superhawk]]||US||||1928||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss P-6 Hawk]]||US||||1927||Retired||{{nts|70}}|| |- |[[Curtiss XP-10]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss YP-20]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XP-31 Swift]]||US||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss P-36 Hawk]]||US||||1935||Retired||{{nts|1115}}|| |- |[[Curtiss XP-37]]||US||||1939||Prototype||{{nts|14}}|| |- |[[Curtiss P-40 Warhawk]]||US||||1938||Retired||{{nts|13738}}|| |- |[[Curtiss XP-46]]||US||||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Curtiss XP-53 & P-60]]||US||||1941||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss XP-62]]||US||Interceptor||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss-Wright CW-21]] ||US||Lightweight fighter||1938||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[Curtiss-Wright XP-55 Ascender]]||US||||1943||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Curtiss-Wright XF-87 Blackhawk]]||US||All-weather interceptor||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Daimler D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Daimler L11]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Daimler L14]]||Germany||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Balzac V]]||France||VTOL fighter||1962||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Étendard II]]||France||||1956||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Étendard IV]]||France||Strike fighter||1958||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Dassault Étendard VI]]||France||Fighter-bomber||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dassault Mirage III]]||France||Interceptor||1956||Retired||{{nts|1422}}|| |- |[[Dassault Mirage IIIV]] ||France||VTOL fighter||1965||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dassault Mirage 5 & 50]]||France||Fighter-bomber||1967||Retired||{{nts|582}}|| |- |[[Dassault Mirage 2000]]||France||Lightweight fighter-bomber||1978||Operational||{{nts|601}}<!--# includes 2000N/2000D-->||<ref group=note name=non-fighter/> |- |[[Dassault Mirage 4000]]||France||Interceptor/fighter-bomber||1979||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Mirage F1]]||France||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|720}}|| |- |[[Dassault Mirage F2]]||France||Fighter-bomber||1966||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Mirage G]]||France||||1967||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Dassault Mystère]]||France||Fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|166}}|| |- |[[Dassault Mystère IV]]||France||Fighter-bomber||1952||Retired||{{nts|411}}|| |- |[[Dassault Ouragan]]||France||Fighter-bomber||1949||Retired||{{nts|362}}|| |- |[[Dassault Rafale]]||France||Multirole fighter||1986||Operational||{{nts|316}}||<ref name= "rafale deliveries">[https://www.senat.fr/rap/a08-102-5/a08-102-516.html "Projet de loi de finances pour 2010: Défense – Equipement des forces"] (in French) ''Sénat de France,'' 2009.</ref> |- |[[Fokker D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|144}}|| |- |[[Gudkov GU-82]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Guizhou JL-9]]||China||||2003||Operational||{{nts|12}}+|| |- |[[Häfeli DH-4]]||Switzerland||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Helwan HA-300]]||Egypt||||1964||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Dassault Super Mystère]]||France||Fighter-bomber||1955||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Dassault-Breguet Super Étendard]]||France||Strike fighter||1974||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Dayton-Wright XPS-1]]||US||||1923||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[de Bruyère C.1]] ||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Bruce, 1995</ref> |- |[[de Havilland Dormouse]]||UK||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Havilland DH.77]]||UK||Interceptor||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Havilland Hornet/Sea Hornet]]||UK||Heavy fighter||1944||Retired||{{nts|383}}|| |- |[[de Havilland Mosquito]]||UK||Fighter-bomber/night fighter||1941||Retired||{{nts|7781}}||<ref group=note name=non-fighter>Production total includes non-fighter variants</ref> |- |[[de Havilland Sea Venom]]||UK||Carrier fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|349}}|| |- |[[de Havilland DH.110 Sea Vixen]]||UK||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|145}}|| |- |[[de Havilland Vampire/Sea Vampire]]||UK||||1943||Retired||{{nts|3268}}|| |- |[[de Havilland Venom]]||UK||Fighter-bomber||1949||Retired||{{nts|1431}}|| |- |[[De Marçay 2]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[De Marçay 4]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Monge M-101]]||France, Netherlands||Two-seat fighter||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Descamps 27]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.1]]||France||||1922||Retired||{{nts|225}}|| |- |[[Dewoitine D.8]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.9]]||France||||1924||Retired||{{nts|157}}|| |- |[[Dewoitine D.12]]||France||||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dewoitine D.15]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.19]]||France||||1925||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Dewoitine D.21 & D.53]]||France||||1925||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Dewoitine D.25]] ||France||Two-seat fighter||1926||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Dewoitine D.27]]||France||||1928||Retired||{{nts|93}}|| |- |[[Dewoitine D.371]]||France||||1931||Retired||{{nts|87}}|| |- |[[Dewoitine D.500 & D.501]]||France||||1932||Retired||{{nts|259}}|| |- |[[Dewoitine D.510]]||France||||1934||Retired||{{nts|120}}|| |- |[[Dewoitine D.503/D.511]]||France||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.513 & 514]]||France||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dewoitine D.520]]||France||||1938||Retired||{{nts|900}}|| |- |[[Dewoitine D.535]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.560 & D.570]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[DFW Floh]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Díaz Type C]]||Spain||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dobi-III]]||Lithuania||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Doflug D-3802]]||Switzerland||||1944||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Doflug D-3803]]||Switzerland||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dornier Do H]]||Germany||||1922||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Dornier Do 10]]||Germany||Two-seat fighter||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dornier Do 17]]||Germany||Night fighter||1934||Retired||{{nts|2139}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 215]]||Germany||Night fighter||1938||Retired||{{nts|105}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 217]] ||Germany||Night fighter||1938||Retired||{{nts|1925}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 335]]||Germany||Heavy fighter||1943||Retired||{{nts|37}}|| |- |[[Douglas P-70 Havoc]]||US||Night fighter||1939||Retired||{{nts|7478}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Douglas XA-26A]]||US||Night fighter||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Douglas XFD]]||US||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Douglas F3D Skyknight]]||US||Carrier night fighter||1948||Retired||{{nts|265}}|| |- |[[Douglas F4D Skyray]]||US||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|422}}|| |- |[[Douglas F5D Skylancer]]||US||Carrier fighter||1956||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Ducrot SLD]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dufaux avions-canon]]||Switzerland||Cannon fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dufaux C.1]]||Switzerland||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Eberhart XFG & XF2G]]||US||Carrier fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[EFW N-20]]||Switzerland||||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ENAER Pantera]]||Chile||Fighter-bomber||1988||Operational||{{nts|15}}|| |- |[[Engels MI]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Engineering Division PW-1]]<!--fighter variant of Verville VCP-->||US||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Engineering Division TP-1]] ||US||Two-seat fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[English Electric Lightning]]||UK||Interceptor||1954||Retired||{{nts|337}}|| |- |[[Euler D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Euler D.II]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Euler Dr 1]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Dr 2]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Dr 3]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Gelber Hund]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Euler Vierdecker]] ||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Euler Versuchszweisitzer]]||Germany||Two-seat fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Eurofighter Typhoon]]||UK, Germany, Italy, Spain||Fighter-bomber||1994||Operational||{{nts|571}}|| |- |[[F/A-XX program|F/A-XX ]]||US||Stealth multirole fighter||2012||In Development|||| |- |[[Fairey F.2]] ||UK||Long-range fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fairey Fantôme]]||UK||||1935||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Fairey Fleetwing]]||UK||Fleet fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fairey Flycatcher]]||UK||||1922||Retired||{{nts|196}}|| |- |[[Fairey Firefly]] ||UK||Fleet fighter||1941||Retired||{{nts|1,702}}|| |- |[[Fairey Firefly II]]||UK||||1929||Retired||{{nts|91}}|| |- |[[Fairey Fox]] ||UK||Fighter-reconnaissance||1929||Retired||{{nts|112}} ca.|| |- |[[Fairey Fulmar]] ||UK||Fleet fighter||1940||Retired||{{nts|600}}|| |- |[[Fairey Hamble Baby]] ||UK||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Fairey Pintail]] ||UK||Floatplane fighter||1921||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Farman HF.30]] ||France||Two-seat fighter||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Farman F.31]] ||France||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FBA Ca2 Avion-Canon]]||France||Cannon fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FFA P-16]]||Switzerland||||1955||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[FFVS 22]]||Sweden||||1942||Retired||{{nts|198}}|| |- |[[FMA I.Ae. 27 Pulqui I]]||Argentina||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FMA I.Ae. 30 Ñancú]]||Argentina||Escort fighter||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FMA I.Ae. 33 Pulqui II]]||Argentina||||1950||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Fiat CR.1|Fiat CR.1/CR.2/CR.5/CR.10]]||Italy||||1924||Retired||{{nts|251}}|| |- |[[Fiat CR.20]]||Italy||||1926||Retired||{{nts|735}}|| |- |[[Fiat CR.25]] ||Italy||Heavy fighter||1937||Retired||{{nts|10}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Fiat CR.30]]||Italy||||1932||Retired||{{nts|176}}|| |- |[[Fiat CR.32/CR.33/CR.40/CR.41]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|1306|-|1332}}|| |- |[[Fiat CR.42 Falco]]||Italy||||1938||Retired||{{nts|1817}}|| |- |[[Fiat G.50 Freccia]]||Italy||||1937||Retired||{{nts|791}}|| |- |[[Fiat G.55/G.56/G.59]] Centauro||Italy||||1942||Retired||{{nts|349}}|| |- |[[Fiat G.91]] ||Italy||Strike fighter||1956||Retired||{{nts|770}}|| |- |[[Fisher P-75 Eagle]]||US||Heavy fighter||1943||Prototype||{{nts|13}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 57]]||Germany||Fighter-bomber||1936||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 159]]||Germany||||1935||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 187]] ||Germany||Heavy fighter||1937||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 190]]||Germany||Fighter-bomber||1939||Retired||{{nts|20000}}+|| |- |[[Focke-Wulf Ta 152]]||Germany||High-altitude interceptor||1944||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Focke-Wulf Ta 154]] ||Germany||Night fighter||1943||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Fokker D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|177}}|| |- |[[Fokker D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|210}}|| |- |[[Fokker D.IV]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|44}}|| |- |[[Fokker D.V]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|216}}|| |- |[[Fokker D.VI]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|59}}|| |- |[[Fokker D.VII & V.34 & 36]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|3300}}|| |- |[[Fokker D.IX/PW-6]]||Netherlands||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.X]]||Netherlands||||1918||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Fokker D.XI/PW-7]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[Fokker D.XII]]||Netherlands||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.XIII]]||Netherlands||||1924||Retired||{{nts|53}}|| |- |[[Fokker D.XIV]]||Netherlands||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.XVI]]||Netherlands||||1929||Retired||{{nts|22}}|| |- |[[Fokker D.XVII]]||Netherlands||||1931||Prototype||{{nts|11}}|| |- |[[Fokker D.XXI]]||Netherlands||||1936||Retired||{{nts|148}}|| |- |[[Fokker D.XXIII]]||Netherlands||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker DC.I]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Fokker Dr.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|320}}|| |- |[[Fokker E.I]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|54}}|| |- |[[Fokker E.II]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Fokker E.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|249}}|| |- |[[Fokker E.IV]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Fokker E.V/D.VIII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|381}} ca.|| |- |[[Fokker G.I]]||Netherlands||||1937||Retired||{{nts|63}}|| |- |[[Fokker K.I]] ||Germany||Heavy fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker M.16/B.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Fokker PW-5]]||Netherlands||||1921||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Fokker V.1]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.2]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.3]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.4]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.6]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--inline enlarged Dr.I--> |- |[[Fokker V.7]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Fokker V.8]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.17|Fokker V.17, V.20, V.23 & V.25]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Fokker V.27|Fokker V.27 & V.37]] ||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Folland Gnat]]||UK||Lightweight fighter||1955||Retired||{{nts|449}}|| |- |[[Folland Midge]]||UK||Lightweight fighter||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.43]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.46]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.54]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}} ca.|| |- |[[FVM J 23]]||Sweden||||1923||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[FVM J 24]]||Sweden||||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gabardini G.8]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Gabardini G.9]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Galvin HC]]||France||Floatplane fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Geest Fighter]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[General Aviation XFA]]||US||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]]||US||Multirole fighter||1974||Operational||{{nts|4500}}|| |- |[[General Dynamics F-16XL]]||US||Strike fighter||1982||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[General Dynamics/Grumman F-111B]]||US||Interceptor||1965||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Germania DB]]||Germany||Two-seat fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Germania JM]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster E.1/44]]||UK||Jet||1948||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gloster F.5/34]]||UK||||1937||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster F.9/37]]||UK||||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Gambet]]||UK, Japan||||1927||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[Gloster Gamecock]]||UK||||1925||Retired||{{nts|98}}|| |- |[[Gloster Gauntlet]]||UK||||1933||Retired||{{nts|246}}|| |- |[[Gloster Gladiator|Gloster Gladiator & Sea Gladiator]]||UK||||1934||Retired||{{nts|747}}|| |- |[[Gloster Gnatsnapper]]||UK||Carrier fighter||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Goldfinch]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster Gorcock]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gloster Grebe]]||UK||||1923||Retired||{{nts|133}}|| |- |[[Gloster Grouse]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster Guan]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Javelin]]||UK||All-weather interceptor||1951||Retired||{{nts|436}}|| |- |[[Gloster Sparrowhawk|Gloster Mars, Nightjar & Sparrowhawk]]||UK||||1921||Retired||{{nts|91}}|| |- |[[Gloster Meteor]]||UK||Jet||1943||Retired||{{nts|3947}}|| |- |[[Goodyear F2G Corsair]]||US||||1945||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[Gorbunov 105]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre Type A]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.2|Gourdou-Leseurre Type B, GL.2/21/22/23/24]]||France||||1918||Retired||{{nts|136}}+|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.30 series]]||France||||1920||Retired||{{nts|500}}+|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.30|Gourdou-Leseurre GL.40, 410 & 450]]||France||||1932||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.50]]||France||||1922||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.482]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-1]]||USSR||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-2|Grigorovich I-2 & I-2bis]]||USSR||||1924||Retired||{{nts|211}}|| |- |[[Grigorovich DI-3]]||USSR||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-Z]]||USSR||||1931||Retired||{{nts|73}}|| |- |[[Grigorovich IP-1]]||USSR||Cannon fighter||1935||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Grigorovich IP-4]]||USSR||Cannon fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman FF/G-5/G-23 Goblin]]||US||Carrier fighter||1931||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Grumman F2F]]||US||Carrier fighter||1933||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Grumman F3F]]||US||Carrier fighter||1935||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[Grumman F4F Wildcat]]||US||Carrier fighter||1937||Retired||{{nts|7885}}||<ref group=note>Includes FM & FM-2</ref> |- |[[Grumman XF5F Skyrocket]]||US||Carrier interceptor||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman F6F Hellcat]]||US||Carrier fighter||1942||Retired||{{nts|12275}}|| |- |[[Grumman F7F Tigercat]]||US||Carrier heavy fighter||1943||Retired||{{nts|364}}|| |- |[[Grumman F8F Bearcat]]||US||Carrier fighter-bomber||1944||Retired||{{nts|1266}}|| |- |[[Grumman F9F Panther]]||US||Carrier fighter-bomber||1947||Retired||{{nts|1382}}|| |- |[[Grumman F-9 Cougar]]||US||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|1392}}|| |- |[[Grumman XF10F Jaguar]]||US||Carrier fighter||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman F-11 Tiger]]||US||Carrier fighter||1954||Retired||{{nts|200}}|| |- |[[Grumman F-14 Tomcat]]||US||Carrier interceptor||1970||Operational||{{nts|712}}||<!--Still used by Iran--> |- |[[Grumman XP-50]]||US||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman GG]]||US||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman SF/G-6]]||US||Carrier fighter||1932||Retired||{{nts|35}}|| |- |[[Gudkov GU-1]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[HAL Ajeet]]||India/UK||Lightweight fighter||1976||Retired||{{nts|89}}|| |- |[[HAL HF-24 Marut]]||India||Fighter-bomber||1961||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[HAL Tejas|HAL Tejas Mk1/Mk1A]]||India||Lightweight multirole fighter||2001||Operational||{{nts|51}}|| |- |[[HAL Tejas Mk2]]||India||Multirole fighter||2019||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[HAL TEDBF]]||India||Carrier multirole fighter||2020||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[Infoglobal I-22 Sikatan]]||Indonesia||stealth multirole fighter||2022||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[HAL AMCA]]||India||Stealth Multirole Fighter||2019||In Development||{{nts|0}}||<ref>{{cite web|url= http://ibnlive.in.com/news/india-to-build-its-own-stealth-fighter-jet/173785-3.html|title=India to build own stealth fighter|work= IBN Live|access-date=14 November 2014|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20150318011225/http://ibnlive.in.com/news/india-to-build-its-own-stealth-fighter-jet/173785-3.html|archive-date=18 March 2015}}</ref> |- |[[Halberstadt D.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Halberstadt D.II|Halberstadt D.II - D.V]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Hall XFH]]||US||Carrier fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Handley Page Type S]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hannover CL.II]]||Germany||Escort fighter||1917||Retired||{{nts|439}}|| |- |[[Hanriot HD.1]]||France||||1916||Retired||{{nts|1200}}|| |- |[[Hanriot HD.2]]||France||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|140}} ca.|| |- |[[Hanriot HD.3]]||France||||1917||Retired||{{nts|90}} ca.|| |- |[[Hanriot HD.5]]||France||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.6]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.7]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.8]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.12]]||France||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.15]]||France||High-altitude fighter||1922||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Hanriot HD.20]]||France||Shipboard fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.26]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.31]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.33]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.110|Hanriot H.110 & H.115]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAC NC-600|Hanriot H.220, H.220-2 & SNCAC NC-600]]||France||Heavy fighter||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg CC]]||Germany||Flying boat fighter||1916||Retired||{{nts|73}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg D.I]]||Austria-Hungary||||1916||Retired||{{nts|122}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg KDW]]||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|60}} ca.|| |- |[[Hansa-Brandenburg KF]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg L.14]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg L.16]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.11]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.12]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|181}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.16]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.17]]||Germany||Flying-boat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.18]]||Germany||Flying-boat fighter||1917||Retired||{{nts|48}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.19]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.25]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.27]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.29|Hansa-Brandenburg W.29/W.33]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Retired||{{nts|78}}+|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.32]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Demon]]||UK||||1931||Retired||{{nts|290}}|| |- |[[Hawker F.20/27]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Fury]]||UK||||1931||Retired||{{nts|275}}|| |- |[[Hawker Fury (monoplane)]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hawker Hart Fighter]]||UK||||1931||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Hawker Hawfinch]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Heron]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hoopoe]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hornbill]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hotspur]]||UK||Turret fighter||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hunter]]||UK||Fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|1972}}|| |- |[[Hawker Hurricane|Hawker Hurricane & Sea Hurricane]]||UK||Fighter-bomber||1935||Retired||{{nts|14533}}|| |- |[[Hawker Siddeley P.1127|Hawker Siddeley Kestrel FGA.1]]||UK||V/STOL Fighter-bomber||1964||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Hawker Nimrod]]||UK||Carrier fighter||1931||Retired||{{nts|92}}|| |- |[[Hawker Osprey]]||UK||Fleet fighter/reconnaissance||1930||Retired||{{nts|124}}|| |- |[[Hawker P.1081]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker P.V.3]]||UK||Day & night fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Sea Fury]]||UK||Carrier fighter||1945||Retired||{{nts|860}}|| |- |[[Hawker Sea Hawk]]||UK||Carrier jet fighter||1947||Retired||{{nts|542}}|| |- |[[Hawker Tempest]]||UK||||1942||Retired||{{nts|1702}}|| |- |[[Hawker Tornado]]||UK||||1939||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Hawker Typhoon]]||UK||Fighter-bomber||1940||Retired||{{nts|3317}}|| |- |[[Hawker Woodcock|Hawker Woodcock/Danecock/Dankok]]||UK||||1923||Retired||{{nts|64}}|| |- |[[Heinkel HD 23]]||Germany||||1926||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Heinkel HD 37]]||Germany||||1928||Retired||{{nts|134}}|| |- |[[Heinkel HD 38]]||Germany||||1928||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Heinkel HD 43]]||Germany||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Heinkel He 49]]||Germany||||1932||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Heinkel He 51]]||Germany||||1933||Retired||{{nts|700}}|| |- |[[Heinkel He 74]]||Germany||Lightweight fighter||1933||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Heinkel He 100|Heinkel He 100/He 113]]||Germany||||1938||Prototype||{{nts|25}}|| |- |[[Heinkel He 112]]||Germany||||1935||Retired||{{nts|104}}|| |- |[[Heinkel He 162]] ''Volksjäger''||Germany||||1944||Retired||{{nts|170}}|| |- |[[Heinkel He 219]]||Germany||Night fighter||1942||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[Heinkel He 280]]||Germany||||1940||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Heinrich Pursuit]]||US||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Henschel Hs 124]]||Germany||Heavy fighter||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[HESA Azarakhsh]]||Iran||Strike fighter||1997||Operational||{{nts|11}}|| |- |[[HESA Saeqeh]]||Iran||Fighter||2004||Operational||{{nts|24}}|| |- |[[HESA Kowsar]]||Iran||Fighter||2018||Operational||{{nts|4}}|| |- |[[Hispano Aviación HA-1112]]||Spain, Germany||||1951||Retired||{{nts|239}}|| |- |[[Hispano Barrón]]||Spain||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Horten Ho 229]]||Germany||Fighter-bomber jet flying wing||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hughes D-2]]||US||fighter-bomber||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAI Kfir]]||Israel||Fighter-bomber||1973||Operational||{{nts|220}}|| |- |[[IAI Lavi]]||Israel||||1986||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[IAI Nammer]]||Israel||||1991||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAI Nesher|IAI Nesher/Dagger]]||Israel||||1971||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[IAR CV 11|IAR-11]]||Romania||||1930||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[IAR-12]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-13]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-14]]||Romania||||1933||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[IAR-15]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[IAR-16]]||Romania||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-80]]||Romania||||1939||Retired||{{nts|346}}|| |- |[[Ikarus IK-2]]||Yugoslavia||||1935||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Ikarus S-49]]||Yugoslavia||||1949||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Ilyushin I-21|Ilyushin I-21/TsKB-32]]||USSR||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Ilyushin Il-1]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ilyushin Il-2I]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[IMAM Ro.41]]||Italy||||1934||Retired||{{nts|753}}|| |- |[[IMAM Ro.44]]||Italy||Floatplane fighter||1936||Retired||{{nts|35}}|| |- |[[IMAM Ro.51]]||Italy||||1937||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[IMAM Ro.57]]||Italy||Interceptor/ground attack||1939||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[IMAM Ro.58]]||Italy||fighter-bomber||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL C.24]]||Finland||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL C.VI.25]]||Finland||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL Haukka]]||Finland||||1927||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Junkers CL.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|51}}|| |- |[[Junkers EF 126]]||Germany||||1947||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Junkers J 2]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Junkers J 7]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Junkers D.I|Junkers J 9/D.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[Junkers T.22]]||Germany||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Junkers K 47]]||Germany||||1929||Retired||{{nts|23}}|| |- |[[Junkers Ju 88]]||Germany||Night fighter||1936||Retired||{{nts|15000}} ca.||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Junkers Ju 388]]||Germany||Night fighter||1943||Retired||{{nts|100}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[KAI KF-21 Boramae]]||South Korea, Indonesia||||2021||Prototype||{{nts|6+}}|| |- |[[Kasyanenko KPI-5]]||Russia||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawanishi N1K Kyofu]]||Japan||Floatplane fighter||1942||Retired||{{nts|97}}|| |- |[[Kawanishi N1K-J Shiden]]||Japan||Interceptor||1942||Retired||{{nts|1435}}|| |- |[[Kawanishi K-11]]||Japan||Carrier fighter||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Kawasaki KDA-3]]||Japan||||1928||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki KDA-5 Army Type 92]]||Japan||||1930||Retired||{{nts|385}}|| |- |[[Kawasaki Ki-5]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Kawasaki Ki-10]]||Japan||||1935||Retired||{{nts|588}}|| |- |[[Kawasaki Ki-28]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawasaki Ki-45]]||Japan||Interceptor||1941||Retired||{{nts|1691}}|| |- |[[Kawasaki Ki-60]]||Japan||||1941||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki Ki-61]]||Japan||||1941||Retired||{{nts|3159}}|| |- |[[Kawasaki Ki-64]]||Japan||Interceptor||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawasaki Ki-96]]||Japan||||1943||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki Ki-100]]||Japan||||1945||Retired||{{nts|395}}|| |- |[[Kawasaki Ki-102|Kawasaki Ki-102 & Ki-108]]||Japan||||1944||Retired||{{nts|238}}|| |- |[[Kochyerigin DI-6]]||USSR||||1934||Retired||{{nts|222}}|| |- |[[Kondor D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.VII]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Koolhoven F.K.55]]||Netherlands||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Koolhoven F.K.58]]||Netherlands||||1938||Retired||{{nts|18}}|| |- |[[Kyushu J7W]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Laville DI-4]]||USSR||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin-Gorbunov-Gudkov LaGG-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Lavochkin-Gorbunov-Gudkov LaGG-3]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|6258}}|| |- |[[Lavochkin La-5]]||USSR||||1942||Retired||{{nts|9920}}|| |- |[[Lavochkin La-7]]||USSR||||1944||Retired||{{nts|5753}}|| |- |[[Lavochkin La-9]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|1559}}|| |- |[[Lavochkin La-11]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|1182}}|| |- |[[Lavochkin La-15]]||USSR||||1948||Retired||{{nts|235}}|| |- |[[Lavochkin La-126]]||USSR||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-150]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Lavochkin La-152]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-156]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lavochkin La-160]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-168]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-176]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-190]]||USSR||||1951||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-200]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-250]]||USSR||||1956||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Letov Š-3]]||Czechoslovakia||||1922||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Letov Š-4]]||Czechoslovakia||||1922||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Letov Š-7]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-12]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-13]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-14]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-20]]||Czechoslovakia||||1925||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[Letov Š-22]]||Czechoslovakia||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-31]]||Czechoslovakia||||1929||Retired||{{nts|32}}|| |- |[[Letov Š-231]]||Czechoslovakia||||1933||Retired||{{nts|25}}|| |- |[[Levasseur PL.5]]||France||Carrier fighter||1924||Retired||{{nts|24}}|| |- |[[Levasseur PL.6]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Levy-Biche LB.2|Levy-Biche LB.2 & LB.6]]||France||Shipboard fighter||1927||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[LFG Roland D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[LFG Roland D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|20}} ca.|| |- |[[LFG Roland D.VI]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|350}}|| |- |[[Lioré et Olivier LeO 7]]||France||Escort fighter||1922||Retired||{{nts|33}}|| |- |[[Liuchow Kwangsi Type 3]]||China||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lloyd 40.15]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lloyd 40.16]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed YP-24]]||US||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed P-38 Lightning]]||US||||1939||Retired||{{nts|10037}}|| |- |[[Lockheed XP-49]]||US||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed XP-58 Chain Lightning]]||US||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed P-80 Shooting Star]]||US||||1944||Retired||{{nts|1715}}|| |- |[[Lockheed XF-90]]||US||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lockheed F-94 Starfire|Lockheed F-94/F-97 Starfire]]||US||||1949||Retired||{{nts|855}}|| |- |[[Lockheed F-104 Starfighter]]||US||||1954||Retired||{{nts|2578}}||<ref group=note>Includes Aeritalia F-104S and Canadiar CF-104</ref> |- |[[Lockheed YF-12]]||US||||1963||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Lockheed Martin F-22 Raptor]]||US||Stealth fighter||1997||Operational||{{nts|195}}||<ref name=F-22_prog_chrono>[http://www.f22-raptor.com/about/chronology.html "Chronology of the F-22 Program."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307071916/http://www.f22-raptor.com/about/chronology.html|date=2008-03-07 }} ''F-22 Team web site''. Retrieved: 23 2009.</ref> |- |[[Lockheed Martin F-35 Lightning II]]||US||Stealth multirole fighter||2006||Operational||{{nts|1170}}+||{{as of|2025|5|lc=on}}<ref>{{cite web |title=F-35 Fast Facts |url=https://www.f35.com/f35/about/fast-facts.html |website=F-35.com |access-date=3 October 2023}}</ref> |- |[[Lockheed XFV]]||US||VTOL fighter||1953||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loening M-8]]||US||||1918||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Loening PA-1]]||US||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loening PW-2]]||US||||1918||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Lohner 10.20 Spuckerl]]||Austria-Hungary||||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lohner Type AA]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lohner Type A/Dr.I]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 43]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 45]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 46]]||France||||1934||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Loire 210]]||France||||1935||Retired||{{nts|21}}|| |- |[[Loire 250]]||France||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire-Nieuport 161|Loire-Nieuport LN.160, 161 & SNCAO 161]]||France||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Loring C-1]]||Spain||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG E.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D 10]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.II]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.IV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.V]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Macchi M.C.200]]||Italy||||1937||Retired||{{nts|1153}}|| |- |[[Macchi M.C.201]]||Italy||||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Macchi M.C.202]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|1200}}|| |- |[[Macchi M.C.205]]||Italy||||1942||Retired||{{nts|262}}|| |- |[[Macchi M.5]]||Italy||Flying-boat fighter||1917||Retired||{{nts|244}}|| |- |[[Macchi M.6]]||Italy||Flying-boat fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Macchi M.7]]||Italy||Flying-boat fighter||1918||Retired||{{nts|110}}+|| |- |[[Macchi M.14]]||Italy||||1918||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Macchi M.26]]||Italy||Flying-boat fighter||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Macchi M.41|Macchi M.41 & M.41bis]]||Italy||Flying-boat fighter||1927||Retired||{{nts|42}}|| |- |[[Macchi M.71]]||Italy||Flying-boat fighter||1930||Retired||{{nts|12}} ca.|| |- |[[Mann Egerton Type H]]||UK||Shipboard fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mann & Grimmer M.1]] ''Two-seat fighter''||UK||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Marchetti MVT|Marchetti MVT/SIAI S.50]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Marinens Flyvebaatfabrikk M.F.9]]||Norway||||1925||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Mark D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Martin-Baker MB 2]]||UK||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martin-Baker MB 3]]||UK||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martin-Baker MB 5]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martinsyde F.1]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Martinsyde Buzzard]]||UK||||1918||Retired||{{nts|370}}+|| |- |[[Martinsyde G.100]]||UK||Fighter-bomber||1916||Retired||{{nts|271}}|| |- |[[MÁVAG Héja]]||Hungary||||1940||Retired||{{nts|204}}|| |- |[[McDonnell XP-67]]||US||Interceptor||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[McDonnell XF-85 Goblin]]||US||Parasite fighter||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[McDonnell XF-88]]||US||Escort fighter||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[McDonnell F-101 Voodoo]]||US||Fighter-bomber||1954||Retired||{{nts|807}}|| |- |[[McDonnell Douglas F-15 Eagle]]||style=white-space:nowrap|US||Fighter/Interceptor||1972||Operational||{{nts|1196}}|| |- |[[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle]]||US||Fighter-bomber||1986||Operational||{{nts|418}}|| |- |[[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]]||US||Carrier fighter-bomber||1978||Operational||{{nts|1480}}|| |- |[[McDonnell FH Phantom]]||US||Carrier fighter||1945||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[McDonnell F2H Banshee]]||US||Carrier fighter-bomber||1947||Retired||{{nts|895}}|| |- |[[McDonnell F3H Demon]]||US||Carrier interceptor||1951||Retired||{{nts|519}}|| |- |[[McDonnell Douglas F4H/F-110/F-4 Phantom II]]||US||Carrier fighter-bomber||1958||Operational||{{nts|5195}}|| |- |[[Messerschmitt Bf 109]]||Germany||||1935||Retired||{{nts|33984}}|| |- |[[Messerschmitt Bf 110]]||Germany||Heavy fighter||1936||Retired||{{nts|6170}}|| |- |[[Messerschmitt Me 163]]||Germany||Interceptor rocket||1941||Retired||{{nts|370}}|| |- |[[Messerschmitt Me 209 (1943)]]||Germany||||1943||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Messerschmitt Me 210]]||Germany||Heavy fighter||1939||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Messerschmitt Me 262|Messerschmitt Me 262/Avia S-92]]||Germany||Fighter-bomber jet||1941||Retired||{{nts|1430}}|| |- |[[Messerschmitt Me 263]]||Germany||Interceptor rocket||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Messerschmitt Me 309]]||Germany||||1942||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Messerschmitt Me 310]]||Germany||Heavy fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Messerschmitt Me 328]]||Germany||Parasite fighter||1944||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Messerschmitt Me 410]]||Germany||Heavy fighter||1942||Retired||{{nts|1200}} ca.|| |- |[[Mikhelson/Korvin MK-1 Rybka]]||USSR||Floatplane fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-210]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-211]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1|-|10}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-220]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-221]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-222]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-224]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-225]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-230]]||USSR||||1942||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-231]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-250]]||USSR||Mixed power||1945||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-270|Mikoyan-Gurevich I-70 & 270]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-320]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-370|Mikoyan-Gurevich I-370/I-1/I-2]]||USSR||||1955||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-3|Mikoyan-Gurevich I-380/I-3]]||USSR||||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-75]]||USSR||||1958||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|103}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-3]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|3172}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich DIS|Mikoyan-Gurevich MiG-5/DIS]]||USSR||Escort fighter||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-3|Mikoyan-Gurevich MiG-7]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-9]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|598}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-15]]||USSR||||1947||Operational||{{nts|18000}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-17]]||USSR||||1950||Retired||{{nts|10603}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-19]]||USSR||||1953||Retired||{{nts|2172}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-21]]||USSR||Fighter-interceptor||1955||Operational||{{nts|11496}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-21PD]]||USSR||VTOL fighter||1966||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-23PD]]||USSR||VTOL fighter||1967||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-23]]||USSR||Fighter-bomber||1967||Operational||{{nts|5047}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-25]]||USSR||Interceptor||1964||Retired||{{nts|1190}}|| |- |[[Mikoyan MiG-29]]||USSR||Fighter||1977||Operational||{{nts|1600+}}||<ref group=note>includes [[Mikoyan MiG-29K]], [[Mikoyan MiG-29M]]</ref><ref>[http://www.migavia.ru/eng/military_e/index_mil_e.html "Products:MilitaryPrograms."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120180632/http://www.migavia.ru/eng/military_e/index_mil_e.html|date=2010-11-20 }}''migavia.ru/eng''.Retrieved:23 2009.</ref> |- |[[Mikoyan MiG-31]]||USSR||Interceptor||1975||Operational||{{nts|519}}|| |- |[[Mikoyan MiG-35]]||Russia||Multirole fighter||2007||Operational||{{nts|10}}||<ref name="AF_Tech_MiG-35">{{cite news|url=http://www.airforce-technology.com/projects/mig35/|title=MiG-35 Fulcrum-F Multirole Fighter - Airforce Technology|newspaper=Airforce Technology |access-date=14 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917195033/http://www.airforce-technology.com/projects/MiG35/|archive-date=17 September 2017}}</ref> |- |[[Mikoyan-Gurevich SM-12]]||USSR||||1957||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich Ye-150 family|Mikoyan-Gurevich Ye-150 & Ye-152]]||USSR||||1959||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich Ye-8]]||USSR||||1962||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan Project 1.44]]||Russia||||2000||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Miles M.20]]||UK||||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Miles M.35 Libellula]]||UK||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Miles Master Fighter]]||UK||||1940||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[Militär-Apparat MA-7]]||Switzerland||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF]]||Japan||||1921||Retired||{{nts|138}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF2]]||Japan||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF9]]||Japan||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF10]]||Japan||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Mitsubishi A5M]]||Japan||||1935||Retired||{{nts|1094}}|| |- |[[Mitsubishi A6M Zero]]||Japan||||1939||Retired||{{nts|10939}}|| |- |[[Mitsubishi A7M]]||Japan||||1944||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Mitsubishi F-2]]||Japan, US||Multirole fighter||1995||Operational||{{nts|98}}|| |- |[[Mitsubishi F-X]]||Japan, US||Stealth fighter||2020||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[Mitsubishi G6M]] ||Japan||Heavy fighter||1940||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Mitsubishi J2M]]||Japan||||1942||Retired||{{nts|621}}|| |- |[[Mitsubishi J8M|Mitsubishi J8M/Ki-200]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Mitsubishi Ka-8]]||Japan||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Mitsubishi Ki-18]]||Japan||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-33]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-46-III KAI]]||Japan||Heavy fighter (conversion)||1944||Retired||{{nts|200}} ca.|| |- |[[Mitsubishi Ki-83]]||Japan||Heavy fighter||1944||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-109]]||Japan||Heavy day/night fighter||1942||Retired||{{nts|24}}||<ref group=note name="First flight"/> |- |[[Morane-Saulnier L|Morane-Saulnier L/Pfalz E.III]]||France||||1914||Retired||{{nts|600}}||<ref group=note>The Morane-Saulnier L became first fighter when fitted with fixed machine gun</ref> |- |[[Morane-Saulnier N]]||France||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Morane-Saulnier I]]||France||||1916||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Morane-Saulnier V]]||France||||1916||Retired||{{nts|30}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier AC]]||France||||1916||Retired||{{nts|32}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier AF]]||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier AI]]||France||||1917||Retired||{{nts|1210}}|| |- |[[Morane-Saulnier AN series]]||France||||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.121]]||France||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.225]]||France||||1932||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.325]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.405]]||France||||1935||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.406]]||France||||1935||Retired||{{nts|1094}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.410]]||France||||1940||Retired||{{nts|74}}|| |- |[[Mosca-Bystritsky MBbis]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Moskalyev SAM-13]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima A2N]]||Japan||||1929||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Nakajima A4N]]||Japan||||1934||Retired||{{nts|221}}|| |- |[[Nakajima A6M2-N]]||Japan||Floatplane fighter||1941||Retired||{{nts|327}}|| |- |[[Nakajima Army Type 91 fighter]]||Japan||||1928||Retired||{{nts|450}}|| |- |[[Nakajima C6N-1S]]||Japan||Night fighter||1943||Prototype||{{nts|6}}||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[Nakajima J1N]]||Japan||Night fighter||1941||Retired||{{nts|479}}|| |- |[[Nakajima J5N]]||Japan||Interceptor||1944||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Nakajima Ki-8]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Nakajima Ki-11]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Nakajima Ki-12 & PE]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nakajima Ki-27]]||Japan||||1936||Retired||{{nts|3368}}|| |- |[[Nakajima Ki-43 Hayabusa]]||Japan||||1938||Retired||{{nts|5919}}|| |- |[[Nakajima Ki-44 Shoki]]||Japan||||1940||Retired||{{nts|1225}}|| |- |[[Nakajima Ki-58]]||Japan||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|3}}||<ref group=note name="First flight">Date of first flight is for original non-fighter variant</ref> |- |[[Nakajima Ki-84 Hayate]]||Japan||||1943||Retired||{{nts|3514}}|| |- |[[Nakajima Ki-87]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima Ki-116]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima Kikka]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nakajima NAF-1]]||Japan||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Nakajima NAF-2]]||Japan||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Nanchang J-12]]||China||||1970||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Nanchang Q-5]]||China||||1970||Operational||{{nts|1300}}|| |- |[[Nielsen & Winther Type AA]]||Denmark||||1917||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Nieuport 10]]||France||||1914||Retired||{{nts|300}} ca.|| |- |[[Nieuport 11]]||France||||1915||Retired||{{nts|900}} ca.||<ref name="Kowalski, 2003">Kowalski, 2003</ref> |- |[[Nieuport 16]]||France||||1916||Retired||{{nts|300}} ca.||<ref name="Kowalski, 2003"/> |- |[[Nieuport 17, 21 & 23]]||France||||1916||Retired||{{nts|4000}} ca.|| |- |[[Nieuport 17bis|Nieuport 17bis & 23bis]]||France||||1917||Retired||{{nts|101}} ca.|| |- |[[Nieuport 24|Nieuport 24 & 24bis]]||France||||1917||Retired||{{nts|700}} ca.|| |- |[[Nieuport 27|Nieuport 25 & 27]]||France||||1917||Retired||{{nts|1000}} ca.|| |- |[[Nieuport 28]]||France||||1917||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 29]]||France||||1918||Retired||{{nts|1571}} ca.|| |- |[[Nieuport Nie 31RH]]||France||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 32RH]]||France||Shipboard fighter||1919||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 37]]||France||High-altitude fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 40]]||France||High-altitude fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 42]]||France||||1924||Retired||{{nts|31}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 43]]||France||Floatplane fighter||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 48, 48bis & 481]]||France||Lightweight Jockey fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 52]]||France||||1927||Retired||{{nts|135}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 62]]||France||||1928||Retired||{{nts|322}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 622]]||France||||1930||Retired||{{nts|314}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 626]]||France||||1932||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 628]]||France||High-altitude fighter||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 629]]||France||||1932||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 72]]||France||||1928||Retired||{{nts|8}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 82]]||France||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 120|Nieuport-Delage NiD 120 - NiD 125]]||France||||1932||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Nieuport Nighthawk|Nieuport Nighthawk\Gloster Nighthawk]]||UK||||1919||Retired||{{nts|70}}|| |- |[[Nikitin-Shevchenko IS]]||USSR||Polymorphic fighter||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[North American NA-50 & P-64]]||US||||1939||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[North American P-51 Mustang]]||US||||1940||Retired||{{nts|16766}}|| |- |[[North American P-82/F-82 Twin Mustang]]||US||||1945||Retired||{{nts|270}}|| |- |[[North American/Canadair/CAC F-86 Sabre]]|||US||||1947||Retired||{{nts|9860}}|| |- |[[North American F-86D Sabre]]|||US||||1949||Retired||{{nts|2847}}|| |- |[[North American FJ-1 Fury]]||US||||1946||Retired||{{nts|31}}|| |- |[[North American FJ-2/-3 Fury]]||US||||1951||Retired||{{nts|741}}|| |- |[[North American FJ-4 Fury]]||US||||1954||Retired||{{nts|374}}|| |- |[[North American YF-93]]||US||||1950||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[North American F-100 Super Sabre]]||US||||1953||Retired||{{nts|2294}}|| |- |[[North American F-107]]||US||||1956||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Northrop XFT]]||US||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Northrop XP-56 Black Bullet]]||US||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Northrop P-61 Black Widow]]||US||||1942||Retired||{{nts|742}}|| |- |[[Northrop XP-79]]||US||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Northrop F-89 Scorpion]]||US||||1948||Retired||{{nts|1050}}|| |- |[[Northrop F-5]]||US||||1959||Operational||{{nts|2246}}|| |- |[[Northrop YF-17]]||US||||1974||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Northrop F-20 Tigershark]]||US||||1982||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Northrop YF-23]]||US||||1990||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[NVI F.K.31]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|17}}|| |- |[[Oeffag D.III]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|526}} ca.|| |- |[[Orenco B]]||US||||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Orenco D]]||US||||1919||Retired||{{nts|54}}|| |- |[[Packard-Le Peré LUSAC-11 & LUSAC-21]]||US||||1918||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Panavia Tornado]]||Germany, Italy, UK||Multirole||1974||Operational||{{nts|990}}|| |- |[[Parnall Pipit]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Parnall Plover]]||UK||||1922||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Parnall Puffin]]||UK||Amphibious fighter||1920||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Parnall Scout]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pashinin I-21]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Pemberton-Billing P.B.9]]||UK||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pemberton-Billing Nighthawk]]||UK||Zeppelin interceptor||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Petlyakov Pe-3]]||USSR||Night fighter||1941||Retired||{{nts|360}}|| |- |[[Petlyakov VI-100]]||USSR||High-altitude fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pfalz D.III]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|1010}}|| |- |[[Pfalz D.IV]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pfalz D.VI]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Pfalz D.VII]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|15}}+|| |- |[[Pfalz D.VIII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[Pfalz D.XII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|800}}|| |- |[[Pfalz D.XIII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Pfalz D.XIV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|3}}+|| |- |[[Pfalz D.XV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Pfalz Dr.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Pfalz Dr.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pfalz E.I]]||France, Germany||||1915||Retired||{{nts|45}}|| |- |[[Pfalz E.II]]||France, Germany||||1915||Retired||{{nts|130}}|| |- |[[Pfalz E.IV]]||France, Germany||||1916||Retired||{{nts|46}}|| |- |[[Pfalz E.V]]||France, Germany||||1916||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Phönix 20.14]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix 20.15]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix 20.16]]||Austria-Hungary||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.22]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.23]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.24]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.25]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix D.I]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix D.II]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix D.III]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Piaggio P.2]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Piaggio P.119]]||Italy||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Polikarpov DI-1]]||USSR||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Polikarpov I-1]]||USSR||||1923||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Polikarpov I-3]]||USSR||||1928||Retired||{{nts|389}}|| |- |[[Polikarpov I-5]]||USSR||||1930||Retired||{{nts|803}}|| |- |[[Polikarpov I-6]]||USSR||||1930||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov I-15]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|671}}|| |- |[[Polikarpov I-15bis]]||USSR||||1937||Retired||{{nts|2408}}|| |- |[[Polikarpov I-152]]||USSR||||1938||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Polikarpov I-153]]||USSR||||1938||Retired||{{nts|3437}}|| |- |[[Polikarpov I-16]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|8644}}|| |- |[[Polikarpov I-17]]||USSR||||1934||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Polikarpov I-180]]||USSR||||1938||Prototype||{{nts|13}}|| |- |[[Polikarpov I-185]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Polikarpov I-190]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov ITP]]||USSR||||1942||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov TIS]]||USSR||Heavy fighter||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pomilio FVL-8]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Pomilio Gamma]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pomilio PD]]||Italy||||1917||Retired||{{nts|431}}|| |- |[[Ponnier M-1]]||France||||1915||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Port Victoria P.V.1]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.2 & P.V.2bis]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.5|Port Victoria P.V.5 & P.V.5A]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Port Victoria P.V.7]]||UK||Lightweight fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.8]]||UK||Lightweight fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.9]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez XI]]||France||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 23]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 26]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 31]]||France||Night fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 630]]||France||||1936||Retired||{{nts|1360}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Prajadhipok (aircraft)|Prajadhipok]]||Siam||||1929||Prototype||{{nts|1}}||<!--country name changed long after this aircraft so Thailand NOT appropriate here--> |- |[[Praga E-44]]||Czechoslovakia||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Praga E-45]]||Czechoslovakia||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PWS-1|PWS-1 & 1bis]]||Poland||Two-seat fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PWS-10]]||Poland||||1930||Retired||{{nts|80}}|| |- |[[PZL P.1]]||Poland||||1929||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL P.6]]||Poland||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PZL P.7]]||Poland||||1930||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[PZL P.8]]||Poland||||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL P.11]]||Poland||||1931||Retired||{{nts|325}}|| |- |[[PZL P.24]]||Poland||||1933||Retired||{{nts|192}} ca.|| |- |[[PZL.38 Wilk]]||Poland||Heavy fighter||1938||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL.50 Jastrząb]]||Poland||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Qaher-313]]||Iran||Stealth fighter||2017||In Development||{{nts|1}}||Developed into a UAV |- |[[Reggiane Re.2000]]||Italy||||1939||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Reggiane Re.2001]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|252}}|| |- |[[Reggiane Re.2002]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|225}}|| |- |[[Reggiane Re.2004]]||Italy||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Reggiane Re.2005]]||Italy||||1942||Retired||{{nts|48}}|| |- |[[Renard Epervier]]||Belgium||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Renard R.36, R.37 & R.38]]||Belgium||||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[R.E.P. C.1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Republic P-43 Lancer]]||US||||1940||Retired||{{nts|272}}|| |- |[[Republic P-47 Thunderbolt]]||US||||1941||Retired||{{nts|15686}}|| |- |[[Republic XP-72]]||US||||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Republic F-84 Thunderjet]]||US||||1946||Retired||{{nts|7524}}|| |- |[[Republic XF-96/F-84F Thunderstreak]]||US||||1950||Retired||{{nts|3428}}|| |- |[[Republic XF-91 Thunderceptor]]||US||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Republic F-105 Thunderchief]]||US||||1955||Retired||{{nts|833}}|| |- |[[Rex D (1917)]]|||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Rikugun Ki-93]]||Japan||Heavy fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Rockwell XFV-12]]||US||||1977||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note>Unsuccessful tethered trials in 1978</ref> |- |[[Rogožarski IK-3]]||Yugoslavia||||1938||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Romano R-110]]||France||Heavy fighter||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Roussel R.30]]||France||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory B.E.2]]||UK||Night fighter||1915||Retired||{{nts|3500}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory B.E.12]]||UK||Zeppelin interceptor||1915||Retired||{{nts|601}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory F.E.2]]||UK||||1914||Retired||{{nts|1939}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory F.E.8]]||UK||||1915||Retired||{{nts|295}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory N.E.1]] ''night fighter''||UK||||1917||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.2]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}||<!--used operationally--> |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.4]]||UK||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.4a]]||UK||||1915||Prototype||{{nts|4}}||<!--unrelated to SE4 hence 2nd entry--><!--used operationally--> |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.5 & 5a]]||UK||||1916||Retired||{{nts|5205}}|| |- |[[Rumpler 6B]] '' ''||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|88}}|| |- |[[Rumpler D.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|6}}+|| |- |[[Ryan FR Fireball]]||US||Carrier mixed-propulsion fighter||1944||Retired||{{nts|66}}|| |- |[[Ryan XF2R Dark Shark]]||US||Carrier mixed-propulsion fighter||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Saab 21]]||Sweden||Fighter-bomber||1943||Retired||{{nts|298}}|| |- |[[Saab 21R]]||Sweden||Fighter-bomber jet||1947||Retired||{{nts|64}}|| |- |[[Saab 29 Tunnan]]||Sweden||Fighter||1948||Retired||{{nts|661}}|| |- |[[Saab 32 Lansen|Saab J32B Lansen]]||Sweden||Fighter||1952||Retired||{{nts|450}}|| |- |[[Saab 35 Draken]]||Sweden||Fighter-interceptor||1955||Retired||{{nts|644}}|| |- |[[Saab 37 Viggen]]||Sweden||Multirole fighter||1967||Retired||{{nts|329}}|| |- |[[Saab JAS 39 Gripen]]||Sweden||Multirole fighter||1988||Operational||{{nts|271}}+|| |- |[[Salmson-Béchereau SB-5]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Saunders A.10]]||UK||||1929||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Saunders-Roe SR.A/1]]||UK||Flying-boat jet fighter||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Saunders-Roe SR.53]]||UK||Interceptor with mixed propulsion||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.88]]||Italy||Heavy fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.91]]||Italy||Fighter-bomber ||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.92]]||Italy||Fighter-bomber||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.II]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.III]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.IV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SEA IV]]||France||||1918||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[SET XV]]||Romania||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Seversky AP-9]]||US||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Seversky P-35]]||US||||1935||Retired||{{nts|136}}|| |- |[[Seversky XP-41]]||US||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Shchetinin (Grigorovich) M-11 & M-12]]||Russia||Flying-boat fighter||1916||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Shenyang J-5]]||China||||1956||Retired||{{nts|1952}}|| |- |[[Shenyang J-6]]||China||||1958||Operational||{{nts|5202}}|| |- |[[Shenyang J-8 & J-8II]]||China||||1969||Operational||{{nts|390}}|| |- |[[Shenyang J-11]]||China||Air superiority fighter||1998||Operational||{{nts|440}}|| |- |[[Shenyang J-15]]||China||Carrier multirole fighter||2009||Operational||{{nts|50}}|| |- |[[Shenyang J-16]]||China||Multirole strike fighter||2011||Operational||{{nts|245}}+|| |- |[[Shenyang J-35]]||China||Planned Carrier fighter||2012||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Shenyang J-50]]||China||Stealth fighter||2024||Prototype||{{nts|1}}||<ref>{{cite web|url=https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a63360888/china-sixth-gen-fighters/|title=Two New Chinese Sixth-Gen Fighter Jets Have Emerged in a Direct Challenge to U.S. Air Superiority|work = Popular Mechanics|date=7 January 2025}}</ref> |- |[[Short Gurnard]]||UK||Shipboard fighter||1929||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SIAI S.52]]||Italy||||1924||Retired||{{nts|2}}|| |- |[[SIAI S.58]]||Italy||Flying-boat fighter||1924||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[SIAI S.67]]||Italy||Flying-boat fighter||1930||Retired||{{nts|3}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|95}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.II]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.III]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|80}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.IV]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|123}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.V]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Siemens-Schuckert DDr.I]]||Germany||Twin-engine fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Siemens-Schuckert E.I, E.II & E.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Sikorsky S-16]]||Russia||||1915||Retired||{{nts|30}} ca.|| |- |[[Sikorsky S-18]]||Russia||Escort fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sikorsky S-20]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[SNCAC (Centre) NC.1080]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAN (Nord) N.2200]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAO (Ouest) CAO.200]]||France||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASO (Sud Aviation) Vautour II]]||France||Interceptor||1952||Retired||{{nts|71}}|| |- |[[SNCASE Baroudeur]] ||France||Lightweight fighter||1953||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) Aquilon]]||UK, France||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|101}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) SE.100]]||France||Heavy fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) Durandal]]||France||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SNCASO (Sud-Ouest) Espadon]]||France||Interceptor||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASO (Sud-Ouest) Trident]]||France||Interceptor||1953||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Sopwith Baby]]||UK||Floatplane fighter||1915||Retired||{{nts|286}}|| |- |[[Sopwith Bulldog]]||UK||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Buffalo]]||UK||Fighter-reconnaissance||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Camel]]||UK||||1916||Retired||{{nts|5490}}|| |- |[[Sopwith Dolphin]]||UK||||1917||Retired||{{nts|2072}}|| |- |[[Sopwith Dragon]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|200}} ca.|| |- |[[Sopwith Gunbus]]||UK||||1914||Retired||{{nts|23}}|| |- |[[Sopwith 3F.2 Hippo]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Hispano-Suiza Triplane]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith 1½ Strutter]]||UK||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|5939}}|| |- |[[Sopwith L.R.T.Tr.]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sopwith Pup]]||UK||||1916||Retired||{{nts|1770}}|| |- |[[Sopwith Schneider]]||UK||||1914||Retired||{{nts|136}} ca.|| |- |[[Sopwith Snail]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Snapper]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sopwith Snark]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sopwith Snipe]]||UK||||1917||Retired||{{nts|2097}}|| |- |[[Sopwith Swallow]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sopwith Triplane]]||UK||||1916||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[SPAD S.A|SPAD S.A-1, 2, 3, 4 & SG]]||France||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|99}}|| |- |[[SPAD S.VII]]||France||||1916||Retired||{{nts|6000}}+|| |- |[[SPAD S.XI Cn2]] ||France||Night fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Davilla, 1997, pp.494-497</ref> |- |[[SPAD S.XII]]||France||Cannon fighter||1917||Retired||{{nts|20}}||<ref group=note>as many as 300 SPAD 12 airframes built but not completed</ref> |- |[[SPAD S.XIII]]||France||||1917||Retired||{{nts|8472}}|| |- |[[SPAD S.XIV]]||France||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[SPAD S.XV]]||France||||1917||Prototype||{{nts|5}}||<ref>Davilla, 1997, p.514-515</ref> |- |[[SPAD S.XVII]]||France||||1918||Retired||{{nts|20}}||<ref>Davilla, 1997, p.521</ref> |- |[[SPAD S.XX]]||France||||1918||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[SPAD S.XXI]]||France||||1918||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Davilla 526">Davilla, 1997, p.526</ref> |- |[[SPAD S.XXII]]||France||||1919||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Davilla 526"/> |- |[[SPAD S.XXIV]]||France||Shipboard fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Davilla, 1997, p.528</ref> |- |[[Spijker V.3|Spijker/Spijker-Trompenburg V.3]]||Netherlands||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Standard E-1]]||US||||1917||Retired||{{nts|168}}|| |- |[[Sturtevant B]]||US||Speed scout/pursuit||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-1 & Su-3]]||USSR||High-altitude fighter||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sukhoi Su-5]]||USSR||Mixed power||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-7 (1944)]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-9 (1946)]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-11 (1947)]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-15 (1949)]]||USSR||Interceptor||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-7]]||USSR||fighter-bomber||1955||Retired||{{nts|1847}}|| |- |[[Sukhoi Su-9]]||USSR||Interceptor||1957||Retired||{{nts|1100}}|| |- |[[Sukhoi Su-11]]||USSR||Interceptor||1958||Retired||{{nts|108}}|| |- |[[Sukhoi Su-15]]||USSR||Interceptor||1962||Retired||{{nts|1290}}|| |- |[[Sukhoi Su-17, 20 & 22]]||USSR||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|2867}}|| |- |[[Sukhoi Su-27]]||USSR||Multirole fighter||1977||Operational||{{nts|680}}|| |- |[[Sukhoi Su-30]]||Russia|| Multirole fighter||1989||Operational||{{nts|630}}+|| |- |[[Sukhoi Su-32/Su-34]]||Russia||Strike fighter||1990||Operational||{{nts|15}}|| |- |[[Sukhoi Su-33]]||Russia||Carrier multirole fighter||1987||Operational||{{nts|24}}|| |- |[[Sukhoi Su-27M/Su-35]]||Russia||||1988||Operational||{{nts|18}}|| |- |[[Sukhoi Su-37]]||Russia||Technology demonstrator||1996||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sukhoi Su-47]]||Russia||Experimental fighter ||1997||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-57]]||Russia||Stealth multirole fighter||2010||Operational||{{nts|21}}|| <ref>{{cite web |url=https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |title=Совершил первый полет последний Су-57,&nbsp;— источник |website=News.rambler.ru |date=25 December 2017 |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235421/https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |archive-date=26 December 2017 |url-status=live}}</ref><ref> {{cite web|url=https://bmpd.livejournal.com/4635723.html|title=ВКС России получили четыре новых серийных истребителя Су-57|website=bmpd.livejournal.com|date=28 December 2022}}</ref> |- |[[Sukhoi Su-30MKI]]||India, Russia||Multirole air superiority fighter||2000||Operational||{{nts|272}}|| |- |[[Sukhoi T-3]]||USSR||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sukhoi P-1]]||USSR||Interceptor||1957||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 224 F.7/30]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 508]]||UK||||1951||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Supermarine 510]]||UK||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 525]]||UK||||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 528]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 529]]||UK||||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 535]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine Attacker]]||UK||Carrier jet fighter||1946||Retired||{{nts|185}}|| |- |[[Supermarine Scimitar]]||UK||Carrier strike fighter||1956||Retired||{{nts|76}}|| |- |[[Supermarine Seafang]]||UK||Carrier fighter||1946||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Supermarine Seafire]]||UK||Carrier fighter||1941||Retired||{{nts|2334}}|| |- |[[Supermarine Sea King]]||UK||Flying-boat fighter||1920||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Supermarine Spitfire]]||UK||||1936||Retired||{{nts|20351}}|| |- |[[Supermarine Spiteful]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|19}}|| |- |[[Supermarine Swift]]||UK||||1948||Retired||{{nts|197}}|| |- |[[Svenska Aero Jaktfalken I & II]]||Sweden||||1929||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[Tachikawa Ki-106]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[TAI Hürjet]]||Turkey||Light combat||2017||Prototype||{{nts|2}}||<ref>https://www.tusas.com/en/products/new-projects/original-development/hurjet HÜRJET ADVANCED JET TRAINER AND LIGHT ATTACK AIRCRAFT</ref><ref>{{cite web |url=https://www.armyrecognition.com/news/aerospace-news/2024/tuerkiyes-huerjet-prototype-of-light-attack-jet-completes-first-flight-with-key-design-modifications |title=Türkiye's Hürjet Prototype of Light Attack Jet Completes First Flight with Key Design Modifications |publisher=Army Recognition |date=13 November 2024 |access-date=3 May 2025}}</ref> |- |[[TAI TF Kaan]]||Turkey||Stealth multirole fighter||2024||Prototype||{{nts|3}}||<ref>{{cite web | url=https://www.milliyet.com.tr/ekonomi/milli-muharip-ucakin-kapisi-ortakliga-acik-6884398 | title=Milli Muharip Uçak'ın kapısı ortaklığa açık | date=8 January 2023 }}</ref> |- |[[Tairov Ta-1]]||USSR||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Tairov Ta-3]]||USSR||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Tebaldi-Zari]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tereshchenko No 7]]||Russia||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-1]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-2]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-3]]||US||||1919||Retired||{{nts|260}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-9]]||US||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas-Morse XP-13]]||US||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas Morse TM-23]]||US||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thulin K]]||Sweden||||1917||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[TNCA Series C Microplano]]||Mexico||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[TNCA Serie E|TNCA Series E Tololoche]]||Mexico||||1924||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Tokorozawa Koshiki-2]]||Japan||||1922||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Tomasevic I-110]]||USSR||Heavy fighter||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-5/I-4]]||USSR||||1927||Retired||{{nts|369}}|| |- |[[Tupolev ANT-13/I-8]]||USSR||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-21]]||USSR||||1933||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Tupolev ANT-23/I-12]]||USSR||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-29]]||USSR||Cannon fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-31/I-14]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Tupolev ANT-46/DI-8]]||USSR||Heavy cannon fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev Tu-1]]||USSR||Night fighter||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev Tu-28/Tu-128]]||USSR||Interceptor||1961||Retired||{{nts|188}}|| |- |[[VEF I-16]]||Latvia||||1940||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[VFW VAK 191B]]||West Germany||VTOL fighter||1971||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[VL Humu]]||Finland||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[VL Mörkö-Morane]]||Finland||||1943||Retired||{{nts|41}}|| |- |[[VL Myrsky]]||Finland||||1941||Retired||{{nts|51}}|| |- |[[VL Pyörremyrsky]]||Finland||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.1]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.2]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.3]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.5]]||UK||||1914||Retired||{{nts|224}}|| |- |[[Vickers E.F.B.7]]||UK||Twin-engine fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.8]]||UK||Twin-engine fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.9]]||UK||||1915||Retired||{{nts|119}}|| |- |[[Vickers F.B.11]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.12]]||UK||||1916||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Vickers F.B.16]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers F.B.19]]||UK||||1916||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[Vickers F.B.24]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers F.B.25]]||UK||Night fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.S.1]]||UK||||1915||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers Jockey]]||UK||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 123 & 141]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 143 Bolivian Scout]]||UK||||1929||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Vickers Type 161]]||UK||Interceptor||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 177]]||UK||Carrier fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 432]]||UK||High altitude interceptor||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Vampire]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Vickers Venom]]||UK||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Vireo]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers II]]||France||Carrier fighter||1925||Retired||{{nts|32}}|| |- |[[Villiers V]]||France||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers VIII]]||France||Carrier fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers XXIV]]||France||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought VE-7S & VE-7SF]]||US||Shipboard fighter||1917||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Vought VE-8]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Vought VE-9]]||US||||1922||Retired||{{nts|41}}|| |- |[[Vought V-80]]||US||||1933||Retired||{{nts|5}}||<!--fighter converted from O2U--> |- |[[Vought V-141/V-143]]||US||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought FU]]||US||||1926||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Vought XF2U]]||US||Two-seat fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought XF3U]]||US||Two-seat fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought F4U/FG/F3A Corsair]]||US||fighter-bomber||1940||Retired||{{nts|12571}}|| |- |[[Vought XF5U]]||US||||1947||Prototype||{{nts|2}}||<ref group=note>Hopped off ground during taxi run, did not achieve sustained flight.</ref> |- |[[Vought F6U Pirate]]||US||Carrier fighter||1946||Prototype||{{nts|33}}|| |- |[[Vought F7U Cutlass]]||US||Carrier fighter||1948||Retired||{{nts|320}}|| |- |[[Vought F8U/F-8 Crusader]]||US||Carrier fighter||1955||Retired||{{nts|1261}}|| |- |[[Vought XF8U-3 Crusader III]]||US||||1958||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Vultee XP-54]]||US||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Vultee P-66 Vanguard]]||US||||1939||Retired||{{nts|146}}|| |- |[[Waco CSO-A/240A]]||US||||1927||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Waco CTO-A]]||US||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Weiss Manfréd WM-23 Ezüst Nyíl]]||Hungary||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland C.O.W. Gun Fighter]]||UK||Cannon fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland F.7/30]]||UK||Day & night fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland Interceptor]]||UK||Interceptor||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland N.1B]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Westland Wagtail]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Westland Weasel]]||UK||Fighter-reconnaissance||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Westland Welkin]]||UK||High-altitude interceptor||1942||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Westland Westbury]]||UK||Heavy fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Westland Whirlwind (fighter)|Westland Whirlwind]]||UK||Heavy fighter||1938||Retired||{{nts|116}}|| |- |[[Westland Wizard]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland Wyvern]]||UK||Torpedo/strike fighter||1946||Retired||{{nts|127}}|| |- |[[Weymann W-1]]||France||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 3]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 7|Wibault 7 & Vickers Wibault]]||France||||1924||Retired||{{nts|168}}|| |- |[[Wibault 8 Simoun]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 9]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 12, 121 & 122 Sirocco]]||France||||1926||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wibault 130|Wibault 130 Trombe & 170 Tornade]]||France||Lightweight fighter||1928||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wibault 210]]||France||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 313]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wight Baby]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wight Quadruplane]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[WKF D.I]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[WKF Dr.I]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wright XF3W]]||US||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Xian JH-7]]||China||Fighter-bomber||1988||Operational||{{nts|192}}|| |- |[[Yakovlev I-29]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Yakovlev Yak-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|8700}}|| |- |[[Yakovlev I-30/Yak-3]]||USSR||||1941||Retired||{{nts|4848}}|| |- |[[Yakovlev Yak-7]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|6399}}|| |- |[[Yakovlev Yak-9]]||USSR||||1942||Retired||{{nts|16769}}|| |- |[[Yakovlev Yak-15]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|280}}|| |- |[[Yakovlev Yak-17]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|430}}|| |- |[[Yakovlev Yak-19]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-23]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|310}}|| |- |[[Yakovlev Yak-25 (1947)]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Yakovlev Yak-25]]||USSR||Interceptor||1952||Retired||{{nts|638}}|| |- |[[Yakovlev Yak-27V/K]]||USSR||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|3}}+|| |- |[[Yakovlev Yak-28P]]||USSR||Interceptor||1960||Retired||{{nts|435}}|| |- |[[Yakovlev Yak-30 (1948)]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-36]]||USSR||VTOL fighter||1963||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Yakovlev Yak-38]]||USSR||Carrier VTOL fighter||1971||Retired||{{nts|231}}|| |- |[[Yakovlev Yak-41/141]]||USSR||||1987||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-50 (1949)]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Yatsenko I-28]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Yokosuka D4Y2-S]]||Japan||Night fighter||1940||Retired||{{nts|16}}+||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[Yokosuka P1Y2 Kyokko]]||Japan||Night fighter||1943||Retired||{{nts|96}}|| |- |[[Zeppelin-Lindau (Dornier) D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|7}}||<ref>Grosz, 1998</ref><ref group= note>Additional 50 Dornier D.I aircraft ~50% complete when production halted due to armistice</ref> |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:فوجي سواريون]] 6k4w7g7aidf4ycwf1l071i8szidlowr 370264 370261 2026-04-06T06:30:42Z Ibne maryam 17680 370264 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|header_align={{large|Fighter aircraft}}}} جنگي جهاز (Fighter Aircraft) فوجي جهاز آهن جيڪي بنيادي طور تي هوا کان هوا ۾ جنگ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. اها عام طور تي هوائي حملي لاءِ مختلف [[جنگي هٿيار|هٿيار]] ۽ [[ميزائيل|ميزائل]] کڻندا آهن ۽ هوائي حدن تي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. جڏهن ته اهي جهاز فضائي جنگ لاءِ آهن ۽ انهن ۾ مخصوص ڪردار جهڙوڪ زميني حملي وارا جهاز، بمبار ۽ تربيت ڏيندڙ جهاز شامل نه آهن، جيتوڻيڪ ڪردارن ۽ ڊيزائن ۾ ڪجهه اوورليپ آهي. ملٽي رول جنگي جهاز مختلف ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندا آهن ۽ ڪيترن ئي قسمن ۾ اچن ٿا. هڪ فائٽر جيٽ جي اهم ڪارڪردگي واري خاصيتن ۾ ان جي فائر پاور کان سواء ان جي تيز رفتار ۽ چالبازي شامل آهن. جنگي جهازن کي ٽيڪنالاجي جي سطح ۽ ترقي جي بنياد تي، هڪ کان پنج نسلن ۾ ورهايو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.northcentralwis.net/wimuzikman/airterms.html "Military Aircraft Terminology"]. ''Northcentralwis''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.airandspaceforces.com/article/0908issbf/ "Fighter Generations"]. ''Air & Space Forces Magazine''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 June</span> 2024</span>.</cite></ref> جنگي جهازن کي اڪثر ڪري هڪ مخصوص نالي سان جي ڪنوينشن ذريعي نامزد ڪيو ويندو آهي جيڪي اصل ملڪ جي بنياد تي هوندا آهن. نالا عام طور تي هڪ اکر جي اڳياڙي تي مشتمل هوندو آهي جنهن جي پٺيان هڪ انگ هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه نالا اهڙا به آهن جيڪي هن رواج جي پيروي نٿا ڪن. ==فهرست== {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" !نالو !گنجائش !ملڪ !رفتار |- |[[ACAZ C.2]]||Belgium||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Adamoli-Cattani fighter]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AD Scout]]||UK||Zeppelin interceptor||1915||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[AEG D.I, D.II & D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[AEG Dr.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aerfer Ariete]]||Italy||||1958||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aerfer Sagittario 2]]||Italy||Lightweight fighter||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aero Ae 02]]||Czechoslovakia||||1920||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero Ae 04]]||Czechoslovakia||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.18]]||Czechoslovakia||||1923||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Aero A.19]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.20]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.102]]||Czechoslovakia||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aeromarine PG-1]]||US||Fighter-bomber||1922||Prototype||{{nts|1}}||<!--pursuit ground attack--> |- |[[Aeronautica Umbra Trojani AUT.18]]||Italy||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AIDC F-CK-1 Ching-kuo]]||Taiwan||fighter-bomber||1989||Operational||{{nts|130}}|| |- |[[Airco DH.1]]||UK||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|170}} ca.|| |- |[[Airco DH.2]]||UK||||1915||Retired||{{nts|453}}|| |- |[[Airco DH.5]]||UK||||1916||Retired||{{nts|552}}|| |- |[[Albatros D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Albatros D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|291}}|| |- |[[Albatros D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|1340}}|| |- |[[Albatros D.IV]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.V & D.Va]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|2500}}|| |- |[[Albatros D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.VII]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.X]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.XI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Albatros D.XII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros Dr.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros Dr.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros L 65]]||Germany||Fighter-reconnaissance ||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Albatros L 77v]]||Germany||Fighter-reconnaissance||1928||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Albatros L 84]]||Germany||Two-seat fighter||1931||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Albatros W.4]]||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|118}}|| |- |[[Albree Pigeon-Fraser Pursuit]]||US||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Alcock Scout]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Alekseyev I-211 & 215]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Alter A.1]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ambrosini SAI.107 & 207]]||Italy||Lightweight fighter||1940||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Ambrosini SAI.403]]||Italy||Lightweight fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ambrosini SS.4]]||Italy||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Amiot 110]]||France||Lightweight Jockey fighter||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Anatra Anadis]]||Russia||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 114]]||France||Night fighter||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Les Mureaux 3|ANF Les Mureaux 130/Les Mureaux 3 & 4]]||France||Fighter-reconnaissance||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 170]]||France||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 180]]||France||Two-seat fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 190]]||France||Lightweight fighter||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ansaldo A.1 Balilla]]||Italy||||1917||Retired||{{nts|307}}|| |- |[[Ansaldo ISVA]]||Italy||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Ansaldo SVA]]||Italy||Fighter-reconnaissance||1917||Retired||{{nts|1245}}|| |- |[[Arado SD I]]||Germany||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Arado SD II]]||Germany||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado SD III]]||Germany||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado SSD I]]||Germany||Floatplane fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado Ar 64]]||Germany||||1930||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Arado Ar 65]]||Germany||||1931||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Arado Ar 67]]||Germany||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado Ar 68]]||Germany||||1934||Retired||{{nts|511}}|| |- |[[Arado Ar 76]]||Germany||Lightweight fighter||1934||Retired||{{nts|189}}|| |- |[[Arado Ar 80]]||Germany||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Arado Ar 197]]||Germany||Carrier fighter||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Arado Ar 240]]||Germany||Heavy fighter||1940||Prototype||{{nts|14}}|| |- |[[Arado Ar 440]]||Germany||Heavy fighter||1942||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Ara]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Armadillo]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Armstrong Whitworth A.W.16]]||UK||||1930||Retired||{{nts|18}}|| |- |[[Armstrong Whitworth F.K.6]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Armstrong Whitworth F.K.10|Armstrong Whitworth F.K.9 & 10]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Siskin]]||UK||||1919||Retired||{{nts|272}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Starling]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Armstrong Whitworth AW.35 Scimitar]]||UK||||1935||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Army Arsenal Model 3]]||Japan||||1927||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Japanese Aircraft">Mikesh, 1990</ref> |- |[[Arsenal-Delanne 10]]||France||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arsenal VG-33|Arsenal VG-30 - 39]]||France||Lightweight fighter||1938||Retired||{{nts|40}}+|| |- |[[Arsenal VB 10]]||France||Interceptor||1945||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Arsenal VG 90]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Atlas Cheetah]]||South Africa||Fighter-bomber||1986||Operational||{{nts|70}}|| |- |[[Austin-Ball A.F.B.1]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Austin Osprey]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Austin Greyhound]]||UK||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Avia BH-3]]||Czechoslovakia||||1921||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Avia BH-4]]||Czechoslovakia||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-6]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-7]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-8]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-17]]||Czechoslovakia||||1924||Retired||{{nts|24}}|| |- |[[Avia BH-19]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-21]]||Czechoslovakia||||1925||Retired||{{nts|184}}|| |- |[[Avia BH-23]]||Czechoslovakia||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-33]]||Czechoslovakia||||1927||Retired||{{nts|110}}|| |- |[[Avia B-34]]||Czechoslovakia||||1932||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Avia B-534]]||Czechoslovakia||||1933||Retired||{{nts|566}}|| |- |[[Avia B-634]]||Czechoslovakia||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia B-35]]||Czechoslovakia||||1938||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Avia B-135]]||Czechoslovakia||||1939||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Avia S-199]]||Czechoslovakia||||1947||Retired||{{nts|603}}|| |- |[[Aviatik (Berg) D.I]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|700}} ca.|| |- |[[Aviatik (Berg) D.II]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[Aviatik D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aviatik D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviatik D.VII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviméta 88]]||France||Night fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviotehas PN-3]]||Estonia||Fighter-reconnaissance||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS I]]||Hungary||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS II]]||Hungary||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS III]]||Hungary||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[AVIS IV]]||Hungary||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 504]]||UK||Bomber/trainer/fighter/Zeppelin interceptor||1913||Retired||{{nts|11,303}}|| |- |[[Avro 523 Pike]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 527]]||UK||Fighter-reconnaissance||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 530]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 531 Spider]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 566 Avenger]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 584 Avocet]]||UK||Fleet fighter||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro Canada CF-100 Canuck]]||Canada||All-weather interceptor||1950||Retired||{{nts|692}}|| |- |[[Bachem Ba 349]]||Germany||VTO rocket interceptor||1945||Prototype||{{nts|36}}|| |- |[[BAJ IV]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[BAT Bantam]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|15}}|| |- |[[BAT Basilisk]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Baykar Bayraktar Kızılelma]]||Turkey||Unmanned fighter||2023||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Beardmore W.B.2]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Beardmore W.B.III]]||UK||Shipboard fighter||1917||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Beardmore W.B.IV]]||UK||Shipboard fighter|||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Beardmore W.B.V]]||UK||Shipboard fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Beardmore W.B.XXVI]]||UK||Two-seat fighter||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bell YFM-1 Airacuda]]||US||Interceptor||1937||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Bell XFL Airabonita]]||US||Carrier fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bell P-39 Airacobra]]||US||||1938||Retired||{{nts|9584}}|| |- |[[Bell P-59 Airacomet]]||US||||1942||Retired||{{nts|66}}|| |- |[[Bell P-63 Kingcobra]]||US||||1942||Retired||{{nts|3303}}|| |- |[[Bell XP-77]]||US||Lightweight fighter||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bell XP-83]]||US||Escort fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Berkmans Speed Scout]]||US||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bereznyak-Isayev BI-1]]||USSR||Interceptor rocket||1942||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Berliner-Joyce XFJ]]||US||Carrier fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Berliner-Joyce F2J]]||US||Carrier fighter||1933||Retired||{{nts|39}}|| |- |[[Berliner-Joyce XF3J]]||US||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Berliner-Joyce P-16]]||US||||1930||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 10]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 12]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 14]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 15]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 20]]||France||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard H.52]]||France||Floatplane fighter||1933||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bernard 74 & 75]]||France||||1931||Prototype||{{nts|2}}||<!--plus 1 racer designated 72 & 73--> |- |[[Bernard H 110]]||France||Floatplane fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 260]]||France||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bisnovat SK-2]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blackburn F.3]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note>Abandoned after problems during taxiing</ref> |- |[[Blackburn Firebrand]]||UK||Torpedo fighter||1942||Retired||{{nts|193}}|| |- |[[Blackburn Firecrest]]||UK||Strike fighter||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Blackburn Lincock]]||UK||Lightweight fighter||1928||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Blackburn Roc]]||UK||Turret fighter||1938||Retired||{{nts|136}}|| |- |[[Blackburn Skua]]||UK||Fighter/dive bomber||1937||Retired||{{nts|192}}|| |- |[[Blackburn Triplane]]||UK||Zeppelin interceptor||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blackburn Turcock]]||UK||Interceptor/fleet fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot 118]]||France||Flying-boat fighter||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.41]]||France||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.51]]||France||||1924||Retired||{{nts|54}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.60]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.61]]||France||||1923||Retired||{{nts|380}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.70]]||France||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.71]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.72]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.81]]||France||||1923||Retired||{{nts|87}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.91]]||France||Lightweight Jockey fighter||1927||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.510]]||France||||1933||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.710]]||France||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bloch MB.150-157]]||France||||1937||Retired||{{nts|663}}|| |- |[[Blohm & Voss BV 40]]||Germany||Interceptor glider||1944||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Blohm & Voss BV 155]]||Germany||High-altitude interceptor||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing FB]]||US||Carrier fighter||1923||Retired||{{nts|44}}|| |- |[[Boeing F2B]]||US||Carrier fighter||1926||Retired||{{nts|33}}|| |- |[[Boeing F3B]]||US||Carrier fighter||1928||Retired||{{nts|74}}|| |- |[[Boeing F4B]]||US||Carrier fighter||1928||Retired||{{nts|187}}|| |- |[[Boeing XF5B]]||US||Carrier fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF6B]]||US||Fighter-bomber||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF7B]]||US||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF8B]]||US||Carrier fighter||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing PW-9]]||US||||1923||Retired||{{nts|114}}|| |- |[[Boeing XP-4]]||US||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-7]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-8]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-9]]||US||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing P-12]]||US||||1929||Retired||{{nts|366}}|| |- |[[Boeing XP-15]]||US||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing P-26 Peashooter]]||US||||1932||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[Boeing P-29]]||US||||1934||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing Model 100]]||US||||1929||Retired||{{nts|9}}|| |- |[[Boeing Model 218]]||US||||1929||Retired||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing Model 256]]||US||||1932||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Boeing Model 267]]||US||||1933||Retired||{{nts|9}}|| |- |[[Boeing F/A-18E/F Super Hornet]]||US||Carrier fighter-bomber||1995||Operational||{{nts|608}}|| |- |[[Boeing X-32]]||US||||2000||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bolkhovitinov I-1]]||USSR||Fighter-bomber||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Borel-Boccacio Type 3000]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}||<!--http://www.aviastar.org/air/france/borel_c-2.php--> |- |[[Borel C.A.P. 2]]||France||High-altitude fighter||1920||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Borovkov-Florov I-207]]||USSR||||1937||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Boulton & Paul Bobolink]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boulton Paul Defiant]]||UK||Turret fighter||1937||Retired||{{nts|1064}}|| |- |[[Boulton & Paul Partridge]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Breda Ba.27]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Breguet BUC/BLC]]||France||Escort fighter ||1915||Prototype||{{nts|32}} ca.|| |- |[[Breguet LE]] ''Laboratoire Eiffel''||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Breguet Taon]]||France||Strike fighter||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Breguet 17]]||France||Night fighter||1918||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Brewster F2A Buffalo]]||US||Carrier fighter||1937||Retired||{{nts|509}}|| |- |[[Bristol Badger]]||UK||Fighter-reconnaissance||1919||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Bristol Bagshot]]||UK||Heavy fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Beaufighter]]||UK||Strike fighter||1939||Retired||{{nts|5928}}|| |- |[[Bristol Blenheim]]||UK||Night fighter||1935||Retired||{{nts|4422}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Bristol Bulldog]]||UK||||1928||Retired||{{nts|443}}|| |- |[[Bristol Bullfinch]]||UK||||1922||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Bristol Bullpup]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol F.2 Fighter]]||UK||Two-seat fighter||1916||Retired||{{nts|5329}}|| |- |[[Bristol Jupiter Fighter]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|3}}||<!--23 more built as trainers--> |- |[[Bristol M.1 Bullet]]||UK||||1916||Retired||{{nts|130}}|| |- |[[Bristol Scout]]||UK||||1914||Retired||{{nts|374}}|| |- |[[Bristol Scout F]] ||UK||||1918||Prototype||{{nts|3}}||<!--new design unrelated to previous Scout--> |- |[[Bristol T.T.A.]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bristol Type 101]]||UK||Two-seat fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 123]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 133]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 146]]||UK||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[British Aerospace Sea Harrier]] ||UK||Carrier V/STOL fighter||1978||Retired||{{nts|98}}|| |- |[[Burgess HT-B/HT-2]] ||US||||1917||Retired||{{nts|8}}|| |- |[[Buscaylet-Bechereau BB.2]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Buscaylet-de Monge 5/2]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}||<!--Flight Magazine Jan 4 1923 pp.5-6 & http://www.aviastar.org/air/france/buscaylet_5-2.php--> |- |[[CAC Boomerang]]||Australia||||1942||Retired||{{nts|250}}|| |- |[[CAC CA-15 Kangaroo]]||Australia||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[CAC Wirraway]] ||Australia||Emergency fighter/trainer||1935<!--date for North American NA-16, Wirraway was an NA-16-2K (a 2-seat fighter) built under licence-->||Retired||{{nts|755}}|| |- |[[Canadian Car and Foundry FDB-1]]||Canada||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.20]]||Italy||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.70 & 71]] ||Italy||Night fighter||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.114]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|36}}|| |- |[[Caproni Ca.165]]||Italy||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.301]]||Italy||||1934||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.331]]||Italy||Night fighter||1942||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.335]]||Italy||Fighter-bomber||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni CH.1]]||Italy||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.4]]||Italy||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.5]]||Italy||||1939||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.6]]||Italy||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron O]]||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron C.714]]||France||Lightweight fighter||1936||Retired||{{nts|90}} ca.|| |- |[[Caudron R.11]]||France||Escort fighter||1916||Retired||{{nts|270}} ca.|| |- |[[Caudron R.12]]||France||Escort fighter||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caudron R.14]]||France||Escort fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron-Renault CR.760]]||France||Lightweight fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron-Renault CR.770]]||France||Lightweight fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Chengdu FC-1 Xiaolong/PAC JF-17 Thunder]]||China, Pakistan||Lightweight fighter-bomber||2003||Operational||{{nts|180}}+||<ref>Joint venture led by Chengdu per [http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/jf-17.htm Global Security.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111211190209/http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/jf-17.htm|date=2011-12-11 }} accessed Jan 11 2012 - note 1st flight in China, NOT Pakistan</ref><!--Chengdu is SENIOR PARTNER and is NOT to be removed!--><ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2016/12/confirmed-pakistan-air-force-now-operates-70-jf-17-fighter-jets/|title=Confirmed: Pakistan Air Force Now Operates 70 JF-17 Fighter Jets|work=The Diplomat|access-date=13 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214063528/https://thediplomat.com/2016/12/confirmed-pakistan-air-force-now-operates-70-jf-17-fighter-jets/|archive-date=14 December 2016}}</ref><!--Operational units and prototypes i.e. why 70+--> |- |[[Chengdu J-7]]||China||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|2400}}+|| |- |[[Chengdu J-10]]||China||Lightweight fighter-bomber||1998||Operational||{{nts|400}}+|| |- |[[Chengdu J-20]]||China||Stealth fighter||2011||Operational||{{nts|300+}}||<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/article/2077732/chinas-j-20-stealth-fighter-flies-fighting-forces-says-state-media|title=China's J-20 stealth fighter joins the People's Liberation Army air force|work = South China Morning Post|date=10 March 2017}}</ref><ref name="250907-sp-300">{{Cite web |last=Satam |first=Parth |date=2025-09-17 |title=China's 300th J-20 Spotted at Changchun Air Show |url=https://theaviationist.com/2025/09/17/china-300th-j-20/ |access-date=2025-09-18 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> |- |[[Chengdu J-36]]||China||Stealth fighter||2024||Prototype||{{nts|1}}||<ref>{{cite web|url=https://newatlas.com/military/chinese-stealth-fighter-planes-sixth-gen|title=China unveils new sixth-generation stealth fighter jets|work = New Atlas|date=2024-12-28}}</ref> |- |[[Christmas Bullet]]||US||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Chu XP-0]]||China||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Comte AC-1]]||Switzerland||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Consolidated PB-2/P-30]] ||US||Two-seat fighter||1934||Retired||{{nts|60}}|| |- |[[Consolidated Vultee XP-81]] ||US||Escort fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Convair XF-92]]||US||Interceptor||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Convair F-102 Delta Dagger]] ||US||Interceptor||1953||Retired||{{nts|1000}}|| |- |[[Convair F-106 Delta Dart]] ||US||Interceptor||1956||Retired||{{nts|342}}|| |- |[[Convair XFY Pogo]] ||US||VTOL fighter||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Convair F2Y Sea Dart]] ||US||Flying-boat jet fighter||1953||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Courtois-Suffit Lescop CSL-1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss 18]]||US||||1918||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss HA]] ||US||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|3}}<!--3 fighters & 3 mailplanes built-->|| |- |[[Curtiss TS-1 and F4C-1]]||US||Carrier fighter||1922||Retired||{{nts|46}}|| |- |[[Curtiss BF2C Goshawk]] ||US||Carrier fighter-bomber||1933||Retired||{{nts|166}}|| |- |[[Curtiss F6C Hawk]]||US||Carrier fighter||1923||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Curtiss F7C Seahawk]]||US||Carrier fighter||1927||Retired||{{nts|17}}|| |- |[[Curtiss F8C Falcon/Helldiver]] ||US||Carrier fighter-bomber||1928||Retired||{{nts|153}}|| |- |[[Curtiss F9C Sparrowhawk]] ||US||Parasite fighter||1931||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Curtiss XF10C Helldiver]] ||US||Fighter-bomber||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss F11C Goshawk]]||US||Carrier fighter||1932||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Curtiss F12C]] ||US||Carrier fighter-bomber||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF13C]]||US||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF14C]]||US||Carrier fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF15C]] ||US||Carrier fighter||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Curtiss PW-8]]||US||||1923||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Curtiss P-1 Hawk]]||US||||1925||Retired||{{nts|146}}|| |- |[[Curtiss P-2 Hawk]]||US||||1925||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss P-3 Hawk]]/XP-21||US||||1928||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Curtiss P-5 Superhawk]]||US||||1928||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss P-6 Hawk]]||US||||1927||Retired||{{nts|70}}|| |- |[[Curtiss XP-10]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss YP-20]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XP-31 Swift]]||US||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss P-36 Hawk]]||US||||1935||Retired||{{nts|1115}}|| |- |[[Curtiss XP-37]]||US||||1939||Prototype||{{nts|14}}|| |- |[[Curtiss P-40 Warhawk]]||US||||1938||Retired||{{nts|13738}}|| |- |[[Curtiss XP-46]]||US||||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Curtiss XP-53 & P-60]]||US||||1941||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss XP-62]]||US||Interceptor||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss-Wright CW-21]] ||US||Lightweight fighter||1938||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[Curtiss-Wright XP-55 Ascender]]||US||||1943||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Curtiss-Wright XF-87 Blackhawk]]||US||All-weather interceptor||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Daimler D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Daimler L11]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Daimler L14]]||Germany||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Balzac V]]||France||VTOL fighter||1962||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Étendard II]]||France||||1956||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Étendard IV]]||France||Strike fighter||1958||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Dassault Étendard VI]]||France||Fighter-bomber||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dassault Mirage III]]||France||Interceptor||1956||Retired||{{nts|1422}}|| |- |[[Dassault Mirage IIIV]] ||France||VTOL fighter||1965||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dassault Mirage 5 & 50]]||France||Fighter-bomber||1967||Retired||{{nts|582}}|| |- |[[Dassault Mirage 2000]]||France||Lightweight fighter-bomber||1978||Operational||{{nts|601}}<!--# includes 2000N/2000D-->||<ref group=note name=non-fighter/> |- |[[Dassault Mirage 4000]]||France||Interceptor/fighter-bomber||1979||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Mirage F1]]||France||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|720}}|| |- |[[Dassault Mirage F2]]||France||Fighter-bomber||1966||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Mirage G]]||France||||1967||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Dassault Mystère]]||France||Fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|166}}|| |- |[[Dassault Mystère IV]]||France||Fighter-bomber||1952||Retired||{{nts|411}}|| |- |[[Dassault Ouragan]]||France||Fighter-bomber||1949||Retired||{{nts|362}}|| |- |[[Dassault Rafale]]||France||Multirole fighter||1986||Operational||{{nts|316}}||<ref name= "rafale deliveries">[https://www.senat.fr/rap/a08-102-5/a08-102-516.html "Projet de loi de finances pour 2010: Défense – Equipement des forces"] (in French) ''Sénat de France,'' 2009.</ref> |- |[[Fokker D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|144}}|| |- |[[Gudkov GU-82]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Guizhou JL-9]]||China||||2003||Operational||{{nts|12}}+|| |- |[[Häfeli DH-4]]||Switzerland||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Helwan HA-300]]||Egypt||||1964||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Dassault Super Mystère]]||France||Fighter-bomber||1955||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Dassault-Breguet Super Étendard]]||France||Strike fighter||1974||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Dayton-Wright XPS-1]]||US||||1923||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[de Bruyère C.1]] ||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Bruce, 1995</ref> |- |[[de Havilland Dormouse]]||UK||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Havilland DH.77]]||UK||Interceptor||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Havilland Hornet/Sea Hornet]]||UK||Heavy fighter||1944||Retired||{{nts|383}}|| |- |[[de Havilland Mosquito]]||UK||Fighter-bomber/night fighter||1941||Retired||{{nts|7781}}||<ref group=note name=non-fighter>Production total includes non-fighter variants</ref> |- |[[de Havilland Sea Venom]]||UK||Carrier fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|349}}|| |- |[[de Havilland DH.110 Sea Vixen]]||UK||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|145}}|| |- |[[de Havilland Vampire/Sea Vampire]]||UK||||1943||Retired||{{nts|3268}}|| |- |[[de Havilland Venom]]||UK||Fighter-bomber||1949||Retired||{{nts|1431}}|| |- |[[De Marçay 2]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[De Marçay 4]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Monge M-101]]||France, Netherlands||Two-seat fighter||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Descamps 27]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.1]]||France||||1922||Retired||{{nts|225}}|| |- |[[Dewoitine D.8]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.9]]||France||||1924||Retired||{{nts|157}}|| |- |[[Dewoitine D.12]]||France||||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dewoitine D.15]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.19]]||France||||1925||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Dewoitine D.21 & D.53]]||France||||1925||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Dewoitine D.25]] ||France||Two-seat fighter||1926||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Dewoitine D.27]]||France||||1928||Retired||{{nts|93}}|| |- |[[Dewoitine D.371]]||France||||1931||Retired||{{nts|87}}|| |- |[[Dewoitine D.500 & D.501]]||France||||1932||Retired||{{nts|259}}|| |- |[[Dewoitine D.510]]||France||||1934||Retired||{{nts|120}}|| |- |[[Dewoitine D.503/D.511]]||France||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.513 & 514]]||France||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dewoitine D.520]]||France||||1938||Retired||{{nts|900}}|| |- |[[Dewoitine D.535]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.560 & D.570]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[DFW Floh]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Díaz Type C]]||Spain||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dobi-III]]||Lithuania||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Doflug D-3802]]||Switzerland||||1944||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Doflug D-3803]]||Switzerland||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dornier Do H]]||Germany||||1922||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Dornier Do 10]]||Germany||Two-seat fighter||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dornier Do 17]]||Germany||Night fighter||1934||Retired||{{nts|2139}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 215]]||Germany||Night fighter||1938||Retired||{{nts|105}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 217]] ||Germany||Night fighter||1938||Retired||{{nts|1925}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 335]]||Germany||Heavy fighter||1943||Retired||{{nts|37}}|| |- |[[Douglas P-70 Havoc]]||US||Night fighter||1939||Retired||{{nts|7478}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Douglas XA-26A]]||US||Night fighter||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Douglas XFD]]||US||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Douglas F3D Skyknight]]||US||Carrier night fighter||1948||Retired||{{nts|265}}|| |- |[[Douglas F4D Skyray]]||US||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|422}}|| |- |[[Douglas F5D Skylancer]]||US||Carrier fighter||1956||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Ducrot SLD]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dufaux avions-canon]]||Switzerland||Cannon fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dufaux C.1]]||Switzerland||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Eberhart XFG & XF2G]]||US||Carrier fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[EFW N-20]]||Switzerland||||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ENAER Pantera]]||Chile||Fighter-bomber||1988||Operational||{{nts|15}}|| |- |[[Engels MI]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Engineering Division PW-1]]<!--fighter variant of Verville VCP-->||US||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Engineering Division TP-1]] ||US||Two-seat fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[English Electric Lightning]]||UK||Interceptor||1954||Retired||{{nts|337}}|| |- |[[Euler D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Euler D.II]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Euler Dr 1]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Dr 2]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Dr 3]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Gelber Hund]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Euler Vierdecker]] ||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Euler Versuchszweisitzer]]||Germany||Two-seat fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Eurofighter Typhoon]]||UK, Germany, Italy, Spain||Fighter-bomber||1994||Operational||{{nts|571}}|| |- |[[F/A-XX program|F/A-XX ]]||US||Stealth multirole fighter||2012||In Development|||| |- |[[Fairey F.2]] ||UK||Long-range fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fairey Fantôme]]||UK||||1935||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Fairey Fleetwing]]||UK||Fleet fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fairey Flycatcher]]||UK||||1922||Retired||{{nts|196}}|| |- |[[Fairey Firefly]] ||UK||Fleet fighter||1941||Retired||{{nts|1,702}}|| |- |[[Fairey Firefly II]]||UK||||1929||Retired||{{nts|91}}|| |- |[[Fairey Fox]] ||UK||Fighter-reconnaissance||1929||Retired||{{nts|112}} ca.|| |- |[[Fairey Fulmar]] ||UK||Fleet fighter||1940||Retired||{{nts|600}}|| |- |[[Fairey Hamble Baby]] ||UK||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Fairey Pintail]] ||UK||Floatplane fighter||1921||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Farman HF.30]] ||France||Two-seat fighter||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Farman F.31]] ||France||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FBA Ca2 Avion-Canon]]||France||Cannon fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FFA P-16]]||Switzerland||||1955||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[FFVS 22]]||Sweden||||1942||Retired||{{nts|198}}|| |- |[[FMA I.Ae. 27 Pulqui I]]||Argentina||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FMA I.Ae. 30 Ñancú]]||Argentina||Escort fighter||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FMA I.Ae. 33 Pulqui II]]||Argentina||||1950||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Fiat CR.1|Fiat CR.1/CR.2/CR.5/CR.10]]||Italy||||1924||Retired||{{nts|251}}|| |- |[[Fiat CR.20]]||Italy||||1926||Retired||{{nts|735}}|| |- |[[Fiat CR.25]] ||Italy||Heavy fighter||1937||Retired||{{nts|10}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Fiat CR.30]]||Italy||||1932||Retired||{{nts|176}}|| |- |[[Fiat CR.32/CR.33/CR.40/CR.41]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|1306|-|1332}}|| |- |[[Fiat CR.42 Falco]]||Italy||||1938||Retired||{{nts|1817}}|| |- |[[Fiat G.50 Freccia]]||Italy||||1937||Retired||{{nts|791}}|| |- |[[Fiat G.55/G.56/G.59]] Centauro||Italy||||1942||Retired||{{nts|349}}|| |- |[[Fiat G.91]] ||Italy||Strike fighter||1956||Retired||{{nts|770}}|| |- |[[Fisher P-75 Eagle]]||US||Heavy fighter||1943||Prototype||{{nts|13}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 57]]||Germany||Fighter-bomber||1936||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 159]]||Germany||||1935||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 187]] ||Germany||Heavy fighter||1937||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 190]]||Germany||Fighter-bomber||1939||Retired||{{nts|20000}}+|| |- |[[Focke-Wulf Ta 152]]||Germany||High-altitude interceptor||1944||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Focke-Wulf Ta 154]] ||Germany||Night fighter||1943||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Fokker D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|177}}|| |- |[[Fokker D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|210}}|| |- |[[Fokker D.IV]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|44}}|| |- |[[Fokker D.V]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|216}}|| |- |[[Fokker D.VI]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|59}}|| |- |[[Fokker D.VII & V.34 & 36]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|3300}}|| |- |[[Fokker D.IX/PW-6]]||Netherlands||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.X]]||Netherlands||||1918||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Fokker D.XI/PW-7]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[Fokker D.XII]]||Netherlands||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.XIII]]||Netherlands||||1924||Retired||{{nts|53}}|| |- |[[Fokker D.XIV]]||Netherlands||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.XVI]]||Netherlands||||1929||Retired||{{nts|22}}|| |- |[[Fokker D.XVII]]||Netherlands||||1931||Prototype||{{nts|11}}|| |- |[[Fokker D.XXI]]||Netherlands||||1936||Retired||{{nts|148}}|| |- |[[Fokker D.XXIII]]||Netherlands||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker DC.I]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Fokker Dr.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|320}}|| |- |[[Fokker E.I]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|54}}|| |- |[[Fokker E.II]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Fokker E.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|249}}|| |- |[[Fokker E.IV]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Fokker E.V/D.VIII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|381}} ca.|| |- |[[Fokker G.I]]||Netherlands||||1937||Retired||{{nts|63}}|| |- |[[Fokker K.I]] ||Germany||Heavy fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker M.16/B.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Fokker PW-5]]||Netherlands||||1921||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Fokker V.1]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.2]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.3]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.4]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.6]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--inline enlarged Dr.I--> |- |[[Fokker V.7]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Fokker V.8]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.17|Fokker V.17, V.20, V.23 & V.25]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Fokker V.27|Fokker V.27 & V.37]] ||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Folland Gnat]]||UK||Lightweight fighter||1955||Retired||{{nts|449}}|| |- |[[Folland Midge]]||UK||Lightweight fighter||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.43]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.46]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.54]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}} ca.|| |- |[[FVM J 23]]||Sweden||||1923||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[FVM J 24]]||Sweden||||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gabardini G.8]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Gabardini G.9]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Galvin HC]]||France||Floatplane fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Geest Fighter]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[General Aviation XFA]]||US||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]]||US||Multirole fighter||1974||Operational||{{nts|4500}}|| |- |[[General Dynamics F-16XL]]||US||Strike fighter||1982||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[General Dynamics/Grumman F-111B]]||US||Interceptor||1965||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Germania DB]]||Germany||Two-seat fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Germania JM]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster E.1/44]]||UK||Jet||1948||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gloster F.5/34]]||UK||||1937||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster F.9/37]]||UK||||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Gambet]]||UK, Japan||||1927||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[Gloster Gamecock]]||UK||||1925||Retired||{{nts|98}}|| |- |[[Gloster Gauntlet]]||UK||||1933||Retired||{{nts|246}}|| |- |[[Gloster Gladiator|Gloster Gladiator & Sea Gladiator]]||UK||||1934||Retired||{{nts|747}}|| |- |[[Gloster Gnatsnapper]]||UK||Carrier fighter||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Goldfinch]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster Gorcock]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gloster Grebe]]||UK||||1923||Retired||{{nts|133}}|| |- |[[Gloster Grouse]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster Guan]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Javelin]]||UK||All-weather interceptor||1951||Retired||{{nts|436}}|| |- |[[Gloster Sparrowhawk|Gloster Mars, Nightjar & Sparrowhawk]]||UK||||1921||Retired||{{nts|91}}|| |- |[[Gloster Meteor]]||UK||Jet||1943||Retired||{{nts|3947}}|| |- |[[Goodyear F2G Corsair]]||US||||1945||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[Gorbunov 105]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre Type A]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.2|Gourdou-Leseurre Type B, GL.2/21/22/23/24]]||France||||1918||Retired||{{nts|136}}+|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.30 series]]||France||||1920||Retired||{{nts|500}}+|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.30|Gourdou-Leseurre GL.40, 410 & 450]]||France||||1932||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.50]]||France||||1922||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.482]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-1]]||USSR||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-2|Grigorovich I-2 & I-2bis]]||USSR||||1924||Retired||{{nts|211}}|| |- |[[Grigorovich DI-3]]||USSR||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-Z]]||USSR||||1931||Retired||{{nts|73}}|| |- |[[Grigorovich IP-1]]||USSR||Cannon fighter||1935||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Grigorovich IP-4]]||USSR||Cannon fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman FF/G-5/G-23 Goblin]]||US||Carrier fighter||1931||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Grumman F2F]]||US||Carrier fighter||1933||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Grumman F3F]]||US||Carrier fighter||1935||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[Grumman F4F Wildcat]]||US||Carrier fighter||1937||Retired||{{nts|7885}}||<ref group=note>Includes FM & FM-2</ref> |- |[[Grumman XF5F Skyrocket]]||US||Carrier interceptor||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman F6F Hellcat]]||US||Carrier fighter||1942||Retired||{{nts|12275}}|| |- |[[Grumman F7F Tigercat]]||US||Carrier heavy fighter||1943||Retired||{{nts|364}}|| |- |[[Grumman F8F Bearcat]]||US||Carrier fighter-bomber||1944||Retired||{{nts|1266}}|| |- |[[Grumman F9F Panther]]||US||Carrier fighter-bomber||1947||Retired||{{nts|1382}}|| |- |[[Grumman F-9 Cougar]]||US||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|1392}}|| |- |[[Grumman XF10F Jaguar]]||US||Carrier fighter||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman F-11 Tiger]]||US||Carrier fighter||1954||Retired||{{nts|200}}|| |- |[[Grumman F-14 Tomcat]]||US||Carrier interceptor||1970||Operational||{{nts|712}}||<!--Still used by Iran--> |- |[[Grumman XP-50]]||US||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman GG]]||US||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman SF/G-6]]||US||Carrier fighter||1932||Retired||{{nts|35}}|| |- |[[Gudkov GU-1]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[HAL Ajeet]]||India/UK||Lightweight fighter||1976||Retired||{{nts|89}}|| |- |[[HAL HF-24 Marut]]||India||Fighter-bomber||1961||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[HAL Tejas|HAL Tejas Mk1/Mk1A]]||India||Lightweight multirole fighter||2001||Operational||{{nts|51}}|| |- |[[HAL Tejas Mk2]]||India||Multirole fighter||2019||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[HAL TEDBF]]||India||Carrier multirole fighter||2020||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[Infoglobal I-22 Sikatan]]||Indonesia||stealth multirole fighter||2022||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[HAL AMCA]]||India||Stealth Multirole Fighter||2019||In Development||{{nts|0}}||<ref>{{cite web|url= http://ibnlive.in.com/news/india-to-build-its-own-stealth-fighter-jet/173785-3.html|title=India to build own stealth fighter|work= IBN Live|access-date=14 November 2014|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20150318011225/http://ibnlive.in.com/news/india-to-build-its-own-stealth-fighter-jet/173785-3.html|archive-date=18 March 2015}}</ref> |- |[[Halberstadt D.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Halberstadt D.II|Halberstadt D.II - D.V]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Hall XFH]]||US||Carrier fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Handley Page Type S]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hannover CL.II]]||Germany||Escort fighter||1917||Retired||{{nts|439}}|| |- |[[Hanriot HD.1]]||France||||1916||Retired||{{nts|1200}}|| |- |[[Hanriot HD.2]]||France||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|140}} ca.|| |- |[[Hanriot HD.3]]||France||||1917||Retired||{{nts|90}} ca.|| |- |[[Hanriot HD.5]]||France||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.6]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.7]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.8]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.12]]||France||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.15]]||France||High-altitude fighter||1922||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Hanriot HD.20]]||France||Shipboard fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.26]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.31]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.33]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.110|Hanriot H.110 & H.115]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAC NC-600|Hanriot H.220, H.220-2 & SNCAC NC-600]]||France||Heavy fighter||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg CC]]||Germany||Flying boat fighter||1916||Retired||{{nts|73}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg D.I]]||Austria-Hungary||||1916||Retired||{{nts|122}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg KDW]]||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|60}} ca.|| |- |[[Hansa-Brandenburg KF]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg L.14]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg L.16]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.11]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.12]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|181}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.16]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.17]]||Germany||Flying-boat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.18]]||Germany||Flying-boat fighter||1917||Retired||{{nts|48}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.19]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.25]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.27]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.29|Hansa-Brandenburg W.29/W.33]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Retired||{{nts|78}}+|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.32]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Demon]]||UK||||1931||Retired||{{nts|290}}|| |- |[[Hawker F.20/27]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Fury]]||UK||||1931||Retired||{{nts|275}}|| |- |[[Hawker Fury (monoplane)]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hawker Hart Fighter]]||UK||||1931||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Hawker Hawfinch]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Heron]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hoopoe]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hornbill]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hotspur]]||UK||Turret fighter||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hunter]]||UK||Fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|1972}}|| |- |[[Hawker Hurricane|Hawker Hurricane & Sea Hurricane]]||UK||Fighter-bomber||1935||Retired||{{nts|14533}}|| |- |[[Hawker Siddeley P.1127|Hawker Siddeley Kestrel FGA.1]]||UK||V/STOL Fighter-bomber||1964||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Hawker Nimrod]]||UK||Carrier fighter||1931||Retired||{{nts|92}}|| |- |[[Hawker Osprey]]||UK||Fleet fighter/reconnaissance||1930||Retired||{{nts|124}}|| |- |[[Hawker P.1081]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker P.V.3]]||UK||Day & night fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Sea Fury]]||UK||Carrier fighter||1945||Retired||{{nts|860}}|| |- |[[Hawker Sea Hawk]]||UK||Carrier jet fighter||1947||Retired||{{nts|542}}|| |- |[[Hawker Tempest]]||UK||||1942||Retired||{{nts|1702}}|| |- |[[Hawker Tornado]]||UK||||1939||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Hawker Typhoon]]||UK||Fighter-bomber||1940||Retired||{{nts|3317}}|| |- |[[Hawker Woodcock|Hawker Woodcock/Danecock/Dankok]]||UK||||1923||Retired||{{nts|64}}|| |- |[[Heinkel HD 23]]||Germany||||1926||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Heinkel HD 37]]||Germany||||1928||Retired||{{nts|134}}|| |- |[[Heinkel HD 38]]||Germany||||1928||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Heinkel HD 43]]||Germany||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Heinkel He 49]]||Germany||||1932||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Heinkel He 51]]||Germany||||1933||Retired||{{nts|700}}|| |- |[[Heinkel He 74]]||Germany||Lightweight fighter||1933||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Heinkel He 100|Heinkel He 100/He 113]]||Germany||||1938||Prototype||{{nts|25}}|| |- |[[Heinkel He 112]]||Germany||||1935||Retired||{{nts|104}}|| |- |[[Heinkel He 162]] ''Volksjäger''||Germany||||1944||Retired||{{nts|170}}|| |- |[[Heinkel He 219]]||Germany||Night fighter||1942||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[Heinkel He 280]]||Germany||||1940||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Heinrich Pursuit]]||US||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Henschel Hs 124]]||Germany||Heavy fighter||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[HESA Azarakhsh]]||Iran||Strike fighter||1997||Operational||{{nts|11}}|| |- |[[HESA Saeqeh]]||Iran||Fighter||2004||Operational||{{nts|24}}|| |- |[[HESA Kowsar]]||Iran||Fighter||2018||Operational||{{nts|4}}|| |- |[[Hispano Aviación HA-1112]]||Spain, Germany||||1951||Retired||{{nts|239}}|| |- |[[Hispano Barrón]]||Spain||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Horten Ho 229]]||Germany||Fighter-bomber jet flying wing||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hughes D-2]]||US||fighter-bomber||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAI Kfir]]||Israel||Fighter-bomber||1973||Operational||{{nts|220}}|| |- |[[IAI Lavi]]||Israel||||1986||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[IAI Nammer]]||Israel||||1991||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAI Nesher|IAI Nesher/Dagger]]||Israel||||1971||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[IAR CV 11|IAR-11]]||Romania||||1930||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[IAR-12]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-13]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-14]]||Romania||||1933||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[IAR-15]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[IAR-16]]||Romania||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-80]]||Romania||||1939||Retired||{{nts|346}}|| |- |[[Ikarus IK-2]]||Yugoslavia||||1935||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Ikarus S-49]]||Yugoslavia||||1949||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Ilyushin I-21|Ilyushin I-21/TsKB-32]]||USSR||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Ilyushin Il-1]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ilyushin Il-2I]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[IMAM Ro.41]]||Italy||||1934||Retired||{{nts|753}}|| |- |[[IMAM Ro.44]]||Italy||Floatplane fighter||1936||Retired||{{nts|35}}|| |- |[[IMAM Ro.51]]||Italy||||1937||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[IMAM Ro.57]]||Italy||Interceptor/ground attack||1939||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[IMAM Ro.58]]||Italy||fighter-bomber||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL C.24]]||Finland||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL C.VI.25]]||Finland||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL Haukka]]||Finland||||1927||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Junkers CL.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|51}}|| |- |[[Junkers EF 126]]||Germany||||1947||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Junkers J 2]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Junkers J 7]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Junkers D.I|Junkers J 9/D.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[Junkers T.22]]||Germany||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Junkers K 47]]||Germany||||1929||Retired||{{nts|23}}|| |- |[[Junkers Ju 88]]||Germany||Night fighter||1936||Retired||{{nts|15000}} ca.||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Junkers Ju 388]]||Germany||Night fighter||1943||Retired||{{nts|100}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[KAI KF-21 Boramae]]||South Korea, Indonesia||||2021||Prototype||{{nts|6+}}|| |- |[[Kasyanenko KPI-5]]||Russia||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawanishi N1K Kyofu]]||Japan||Floatplane fighter||1942||Retired||{{nts|97}}|| |- |[[Kawanishi N1K-J Shiden]]||Japan||Interceptor||1942||Retired||{{nts|1435}}|| |- |[[Kawanishi K-11]]||Japan||Carrier fighter||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Kawasaki KDA-3]]||Japan||||1928||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki KDA-5 Army Type 92]]||Japan||||1930||Retired||{{nts|385}}|| |- |[[Kawasaki Ki-5]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Kawasaki Ki-10]]||Japan||||1935||Retired||{{nts|588}}|| |- |[[Kawasaki Ki-28]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawasaki Ki-45]]||Japan||Interceptor||1941||Retired||{{nts|1691}}|| |- |[[Kawasaki Ki-60]]||Japan||||1941||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki Ki-61]]||Japan||||1941||Retired||{{nts|3159}}|| |- |[[Kawasaki Ki-64]]||Japan||Interceptor||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawasaki Ki-96]]||Japan||||1943||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki Ki-100]]||Japan||||1945||Retired||{{nts|395}}|| |- |[[Kawasaki Ki-102|Kawasaki Ki-102 & Ki-108]]||Japan||||1944||Retired||{{nts|238}}|| |- |[[Kochyerigin DI-6]]||USSR||||1934||Retired||{{nts|222}}|| |- |[[Kondor D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.VII]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Koolhoven F.K.55]]||Netherlands||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Koolhoven F.K.58]]||Netherlands||||1938||Retired||{{nts|18}}|| |- |[[Kyushu J7W]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Laville DI-4]]||USSR||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin-Gorbunov-Gudkov LaGG-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Lavochkin-Gorbunov-Gudkov LaGG-3]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|6258}}|| |- |[[Lavochkin La-5]]||USSR||||1942||Retired||{{nts|9920}}|| |- |[[Lavochkin La-7]]||USSR||||1944||Retired||{{nts|5753}}|| |- |[[Lavochkin La-9]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|1559}}|| |- |[[Lavochkin La-11]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|1182}}|| |- |[[Lavochkin La-15]]||USSR||||1948||Retired||{{nts|235}}|| |- |[[Lavochkin La-126]]||USSR||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-150]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Lavochkin La-152]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-156]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lavochkin La-160]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-168]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-176]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-190]]||USSR||||1951||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-200]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-250]]||USSR||||1956||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Letov Š-3]]||Czechoslovakia||||1922||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Letov Š-4]]||Czechoslovakia||||1922||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Letov Š-7]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-12]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-13]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-14]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-20]]||Czechoslovakia||||1925||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[Letov Š-22]]||Czechoslovakia||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-31]]||Czechoslovakia||||1929||Retired||{{nts|32}}|| |- |[[Letov Š-231]]||Czechoslovakia||||1933||Retired||{{nts|25}}|| |- |[[Levasseur PL.5]]||France||Carrier fighter||1924||Retired||{{nts|24}}|| |- |[[Levasseur PL.6]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Levy-Biche LB.2|Levy-Biche LB.2 & LB.6]]||France||Shipboard fighter||1927||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[LFG Roland D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[LFG Roland D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|20}} ca.|| |- |[[LFG Roland D.VI]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|350}}|| |- |[[Lioré et Olivier LeO 7]]||France||Escort fighter||1922||Retired||{{nts|33}}|| |- |[[Liuchow Kwangsi Type 3]]||China||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lloyd 40.15]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lloyd 40.16]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed YP-24]]||US||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed P-38 Lightning]]||US||||1939||Retired||{{nts|10037}}|| |- |[[Lockheed XP-49]]||US||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed XP-58 Chain Lightning]]||US||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed P-80 Shooting Star]]||US||||1944||Retired||{{nts|1715}}|| |- |[[Lockheed XF-90]]||US||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lockheed F-94 Starfire|Lockheed F-94/F-97 Starfire]]||US||||1949||Retired||{{nts|855}}|| |- |[[Lockheed F-104 Starfighter]]||US||||1954||Retired||{{nts|2578}}||<ref group=note>Includes Aeritalia F-104S and Canadiar CF-104</ref> |- |[[Lockheed YF-12]]||US||||1963||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Lockheed Martin F-22 Raptor]]||US||Stealth fighter||1997||Operational||{{nts|195}}||<ref name=F-22_prog_chrono>[http://www.f22-raptor.com/about/chronology.html "Chronology of the F-22 Program."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307071916/http://www.f22-raptor.com/about/chronology.html|date=2008-03-07 }} ''F-22 Team web site''. Retrieved: 23 2009.</ref> |- |[[Lockheed Martin F-35 Lightning II]]||US||Stealth multirole fighter||2006||Operational||{{nts|1170}}+||{{as of|2025|5|lc=on}}<ref>{{cite web |title=F-35 Fast Facts |url=https://www.f35.com/f35/about/fast-facts.html |website=F-35.com |access-date=3 October 2023}}</ref> |- |[[Lockheed XFV]]||US||VTOL fighter||1953||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loening M-8]]||US||||1918||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Loening PA-1]]||US||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loening PW-2]]||US||||1918||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Lohner 10.20 Spuckerl]]||Austria-Hungary||||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lohner Type AA]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lohner Type A/Dr.I]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 43]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 45]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 46]]||France||||1934||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Loire 210]]||France||||1935||Retired||{{nts|21}}|| |- |[[Loire 250]]||France||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire-Nieuport 161|Loire-Nieuport LN.160, 161 & SNCAO 161]]||France||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Loring C-1]]||Spain||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG E.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D 10]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.II]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.IV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.V]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Macchi M.C.200]]||Italy||||1937||Retired||{{nts|1153}}|| |- |[[Macchi M.C.201]]||Italy||||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Macchi M.C.202]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|1200}}|| |- |[[Macchi M.C.205]]||Italy||||1942||Retired||{{nts|262}}|| |- |[[Macchi M.5]]||Italy||Flying-boat fighter||1917||Retired||{{nts|244}}|| |- |[[Macchi M.6]]||Italy||Flying-boat fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Macchi M.7]]||Italy||Flying-boat fighter||1918||Retired||{{nts|110}}+|| |- |[[Macchi M.14]]||Italy||||1918||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Macchi M.26]]||Italy||Flying-boat fighter||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Macchi M.41|Macchi M.41 & M.41bis]]||Italy||Flying-boat fighter||1927||Retired||{{nts|42}}|| |- |[[Macchi M.71]]||Italy||Flying-boat fighter||1930||Retired||{{nts|12}} ca.|| |- |[[Mann Egerton Type H]]||UK||Shipboard fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mann & Grimmer M.1]] ''Two-seat fighter''||UK||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Marchetti MVT|Marchetti MVT/SIAI S.50]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Marinens Flyvebaatfabrikk M.F.9]]||Norway||||1925||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Mark D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Martin-Baker MB 2]]||UK||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martin-Baker MB 3]]||UK||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martin-Baker MB 5]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martinsyde F.1]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Martinsyde Buzzard]]||UK||||1918||Retired||{{nts|370}}+|| |- |[[Martinsyde G.100]]||UK||Fighter-bomber||1916||Retired||{{nts|271}}|| |- |[[MÁVAG Héja]]||Hungary||||1940||Retired||{{nts|204}}|| |- |[[McDonnell XP-67]]||US||Interceptor||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[McDonnell XF-85 Goblin]]||US||Parasite fighter||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[McDonnell XF-88]]||US||Escort fighter||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[McDonnell F-101 Voodoo]]||US||Fighter-bomber||1954||Retired||{{nts|807}}|| |- |[[McDonnell Douglas F-15 Eagle]]||style=white-space:nowrap|US||Fighter/Interceptor||1972||Operational||{{nts|1196}}|| |- |[[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle]]||US||Fighter-bomber||1986||Operational||{{nts|418}}|| |- |[[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]]||US||Carrier fighter-bomber||1978||Operational||{{nts|1480}}|| |- |[[McDonnell FH Phantom]]||US||Carrier fighter||1945||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[McDonnell F2H Banshee]]||US||Carrier fighter-bomber||1947||Retired||{{nts|895}}|| |- |[[McDonnell F3H Demon]]||US||Carrier interceptor||1951||Retired||{{nts|519}}|| |- |[[McDonnell Douglas F4H/F-110/F-4 Phantom II]]||US||Carrier fighter-bomber||1958||Operational||{{nts|5195}}|| |- |[[Messerschmitt Bf 109]]||Germany||||1935||Retired||{{nts|33984}}|| |- |[[Messerschmitt Bf 110]]||Germany||Heavy fighter||1936||Retired||{{nts|6170}}|| |- |[[Messerschmitt Me 163]]||Germany||Interceptor rocket||1941||Retired||{{nts|370}}|| |- |[[Messerschmitt Me 209 (1943)]]||Germany||||1943||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Messerschmitt Me 210]]||Germany||Heavy fighter||1939||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Messerschmitt Me 262|Messerschmitt Me 262/Avia S-92]]||Germany||Fighter-bomber jet||1941||Retired||{{nts|1430}}|| |- |[[Messerschmitt Me 263]]||Germany||Interceptor rocket||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Messerschmitt Me 309]]||Germany||||1942||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Messerschmitt Me 310]]||Germany||Heavy fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Messerschmitt Me 328]]||Germany||Parasite fighter||1944||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Messerschmitt Me 410]]||Germany||Heavy fighter||1942||Retired||{{nts|1200}} ca.|| |- |[[Mikhelson/Korvin MK-1 Rybka]]||USSR||Floatplane fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-210]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-211]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1|-|10}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-220]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-221]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-222]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-224]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-225]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-230]]||USSR||||1942||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-231]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-250]]||USSR||Mixed power||1945||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-270|Mikoyan-Gurevich I-70 & 270]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-320]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-370|Mikoyan-Gurevich I-370/I-1/I-2]]||USSR||||1955||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-3|Mikoyan-Gurevich I-380/I-3]]||USSR||||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-75]]||USSR||||1958||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|103}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-3]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|3172}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich DIS|Mikoyan-Gurevich MiG-5/DIS]]||USSR||Escort fighter||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-3|Mikoyan-Gurevich MiG-7]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-9]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|598}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-15]]||USSR||||1947||Operational||{{nts|18000}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-17]]||USSR||||1950||Retired||{{nts|10603}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-19]]||USSR||||1953||Retired||{{nts|2172}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-21]]||USSR||Fighter-interceptor||1955||Operational||{{nts|11496}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-21PD]]||USSR||VTOL fighter||1966||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-23PD]]||USSR||VTOL fighter||1967||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-23]]||USSR||Fighter-bomber||1967||Operational||{{nts|5047}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-25]]||USSR||Interceptor||1964||Retired||{{nts|1190}}|| |- |[[Mikoyan MiG-29]]||USSR||Fighter||1977||Operational||{{nts|1600+}}||<ref group=note>includes [[Mikoyan MiG-29K]], [[Mikoyan MiG-29M]]</ref><ref>[http://www.migavia.ru/eng/military_e/index_mil_e.html "Products:MilitaryPrograms."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120180632/http://www.migavia.ru/eng/military_e/index_mil_e.html|date=2010-11-20 }}''migavia.ru/eng''.Retrieved:23 2009.</ref> |- |[[Mikoyan MiG-31]]||USSR||Interceptor||1975||Operational||{{nts|519}}|| |- |[[Mikoyan MiG-35]]||Russia||Multirole fighter||2007||Operational||{{nts|10}}||<ref name="AF_Tech_MiG-35">{{cite news|url=http://www.airforce-technology.com/projects/mig35/|title=MiG-35 Fulcrum-F Multirole Fighter - Airforce Technology|newspaper=Airforce Technology |access-date=14 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917195033/http://www.airforce-technology.com/projects/MiG35/|archive-date=17 September 2017}}</ref> |- |[[Mikoyan-Gurevich SM-12]]||USSR||||1957||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich Ye-150 family|Mikoyan-Gurevich Ye-150 & Ye-152]]||USSR||||1959||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich Ye-8]]||USSR||||1962||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan Project 1.44]]||Russia||||2000||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Miles M.20]]||UK||||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Miles M.35 Libellula]]||UK||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Miles Master Fighter]]||UK||||1940||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[Militär-Apparat MA-7]]||Switzerland||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF]]||Japan||||1921||Retired||{{nts|138}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF2]]||Japan||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF9]]||Japan||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF10]]||Japan||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Mitsubishi A5M]]||Japan||||1935||Retired||{{nts|1094}}|| |- |[[Mitsubishi A6M Zero]]||Japan||||1939||Retired||{{nts|10939}}|| |- |[[Mitsubishi A7M]]||Japan||||1944||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Mitsubishi F-2]]||Japan, US||Multirole fighter||1995||Operational||{{nts|98}}|| |- |[[Mitsubishi F-X]]||Japan, US||Stealth fighter||2020||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[Mitsubishi G6M]] ||Japan||Heavy fighter||1940||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Mitsubishi J2M]]||Japan||||1942||Retired||{{nts|621}}|| |- |[[Mitsubishi J8M|Mitsubishi J8M/Ki-200]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Mitsubishi Ka-8]]||Japan||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Mitsubishi Ki-18]]||Japan||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-33]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-46-III KAI]]||Japan||Heavy fighter (conversion)||1944||Retired||{{nts|200}} ca.|| |- |[[Mitsubishi Ki-83]]||Japan||Heavy fighter||1944||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-109]]||Japan||Heavy day/night fighter||1942||Retired||{{nts|24}}||<ref group=note name="First flight"/> |- |[[Morane-Saulnier L|Morane-Saulnier L/Pfalz E.III]]||France||||1914||Retired||{{nts|600}}||<ref group=note>The Morane-Saulnier L became first fighter when fitted with fixed machine gun</ref> |- |[[Morane-Saulnier N]]||France||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Morane-Saulnier I]]||France||||1916||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Morane-Saulnier V]]||France||||1916||Retired||{{nts|30}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier AC]]||France||||1916||Retired||{{nts|32}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier AF]]||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier AI]]||France||||1917||Retired||{{nts|1210}}|| |- |[[Morane-Saulnier AN series]]||France||||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.121]]||France||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.225]]||France||||1932||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.325]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.405]]||France||||1935||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.406]]||France||||1935||Retired||{{nts|1094}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.410]]||France||||1940||Retired||{{nts|74}}|| |- |[[Mosca-Bystritsky MBbis]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Moskalyev SAM-13]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima A2N]]||Japan||||1929||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Nakajima A4N]]||Japan||||1934||Retired||{{nts|221}}|| |- |[[Nakajima A6M2-N]]||Japan||Floatplane fighter||1941||Retired||{{nts|327}}|| |- |[[Nakajima Army Type 91 fighter]]||Japan||||1928||Retired||{{nts|450}}|| |- |[[Nakajima C6N-1S]]||Japan||Night fighter||1943||Prototype||{{nts|6}}||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[Nakajima J1N]]||Japan||Night fighter||1941||Retired||{{nts|479}}|| |- |[[Nakajima J5N]]||Japan||Interceptor||1944||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Nakajima Ki-8]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Nakajima Ki-11]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Nakajima Ki-12 & PE]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nakajima Ki-27]]||Japan||||1936||Retired||{{nts|3368}}|| |- |[[Nakajima Ki-43 Hayabusa]]||Japan||||1938||Retired||{{nts|5919}}|| |- |[[Nakajima Ki-44 Shoki]]||Japan||||1940||Retired||{{nts|1225}}|| |- |[[Nakajima Ki-58]]||Japan||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|3}}||<ref group=note name="First flight">Date of first flight is for original non-fighter variant</ref> |- |[[Nakajima Ki-84 Hayate]]||Japan||||1943||Retired||{{nts|3514}}|| |- |[[Nakajima Ki-87]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima Ki-116]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima Kikka]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nakajima NAF-1]]||Japan||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Nakajima NAF-2]]||Japan||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Nanchang J-12]]||China||||1970||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Nanchang Q-5]]||China||||1970||Operational||{{nts|1300}}|| |- |[[Nielsen & Winther Type AA]]||Denmark||||1917||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Nieuport 10]]||France||||1914||Retired||{{nts|300}} ca.|| |- |[[Nieuport 11]]||France||||1915||Retired||{{nts|900}} ca.||<ref name="Kowalski, 2003">Kowalski, 2003</ref> |- |[[Nieuport 16]]||France||||1916||Retired||{{nts|300}} ca.||<ref name="Kowalski, 2003"/> |- |[[Nieuport 17, 21 & 23]]||France||||1916||Retired||{{nts|4000}} ca.|| |- |[[Nieuport 17bis|Nieuport 17bis & 23bis]]||France||||1917||Retired||{{nts|101}} ca.|| |- |[[Nieuport 24|Nieuport 24 & 24bis]]||France||||1917||Retired||{{nts|700}} ca.|| |- |[[Nieuport 27|Nieuport 25 & 27]]||France||||1917||Retired||{{nts|1000}} ca.|| |- |[[Nieuport 28]]||France||||1917||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 29]]||France||||1918||Retired||{{nts|1571}} ca.|| |- |[[Nieuport Nie 31RH]]||France||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 32RH]]||France||Shipboard fighter||1919||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 37]]||France||High-altitude fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 40]]||France||High-altitude fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 42]]||France||||1924||Retired||{{nts|31}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 43]]||France||Floatplane fighter||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 48, 48bis & 481]]||France||Lightweight Jockey fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 52]]||France||||1927||Retired||{{nts|135}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 62]]||France||||1928||Retired||{{nts|322}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 622]]||France||||1930||Retired||{{nts|314}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 626]]||France||||1932||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 628]]||France||High-altitude fighter||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 629]]||France||||1932||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 72]]||France||||1928||Retired||{{nts|8}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 82]]||France||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 120|Nieuport-Delage NiD 120 - NiD 125]]||France||||1932||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Nieuport Nighthawk|Nieuport Nighthawk\Gloster Nighthawk]]||UK||||1919||Retired||{{nts|70}}|| |- |[[Nikitin-Shevchenko IS]]||USSR||Polymorphic fighter||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[North American NA-50 & P-64]]||US||||1939||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[North American P-51 Mustang]]||US||||1940||Retired||{{nts|16766}}|| |- |[[North American P-82/F-82 Twin Mustang]]||US||||1945||Retired||{{nts|270}}|| |- |[[North American/Canadair/CAC F-86 Sabre]]|||US||||1947||Retired||{{nts|9860}}|| |- |[[North American F-86D Sabre]]|||US||||1949||Retired||{{nts|2847}}|| |- |[[North American FJ-1 Fury]]||US||||1946||Retired||{{nts|31}}|| |- |[[North American FJ-2/-3 Fury]]||US||||1951||Retired||{{nts|741}}|| |- |[[North American FJ-4 Fury]]||US||||1954||Retired||{{nts|374}}|| |- |[[North American YF-93]]||US||||1950||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[North American F-100 Super Sabre]]||US||||1953||Retired||{{nts|2294}}|| |- |[[North American F-107]]||US||||1956||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Northrop XFT]]||US||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Northrop XP-56 Black Bullet]]||US||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Northrop P-61 Black Widow]]||US||||1942||Retired||{{nts|742}}|| |- |[[Northrop XP-79]]||US||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Northrop F-89 Scorpion]]||US||||1948||Retired||{{nts|1050}}|| |- |[[Northrop F-5]]||US||||1959||Operational||{{nts|2246}}|| |- |[[Northrop YF-17]]||US||||1974||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Northrop F-20 Tigershark]]||US||||1982||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Northrop YF-23]]||US||||1990||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[NVI F.K.31]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|17}}|| |- |[[Oeffag D.III]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|526}} ca.|| |- |[[Orenco B]]||US||||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Orenco D]]||US||||1919||Retired||{{nts|54}}|| |- |[[Packard-Le Peré LUSAC-11 & LUSAC-21]]||US||||1918||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Panavia Tornado]]||Germany, Italy, UK||Multirole||1974||Operational||{{nts|990}}|| |- |[[Parnall Pipit]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Parnall Plover]]||UK||||1922||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Parnall Puffin]]||UK||Amphibious fighter||1920||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Parnall Scout]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pashinin I-21]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Pemberton-Billing P.B.9]]||UK||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pemberton-Billing Nighthawk]]||UK||Zeppelin interceptor||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Petlyakov Pe-3]]||USSR||Night fighter||1941||Retired||{{nts|360}}|| |- |[[Petlyakov VI-100]]||USSR||High-altitude fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pfalz D.III]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|1010}}|| |- |[[Pfalz D.IV]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pfalz D.VI]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Pfalz D.VII]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|15}}+|| |- |[[Pfalz D.VIII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[Pfalz D.XII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|800}}|| |- |[[Pfalz D.XIII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Pfalz D.XIV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|3}}+|| |- |[[Pfalz D.XV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Pfalz Dr.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Pfalz Dr.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pfalz E.I]]||France, Germany||||1915||Retired||{{nts|45}}|| |- |[[Pfalz E.II]]||France, Germany||||1915||Retired||{{nts|130}}|| |- |[[Pfalz E.IV]]||France, Germany||||1916||Retired||{{nts|46}}|| |- |[[Pfalz E.V]]||France, Germany||||1916||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Phönix 20.14]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix 20.15]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix 20.16]]||Austria-Hungary||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.22]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.23]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.24]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.25]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix D.I]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix D.II]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix D.III]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Piaggio P.2]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Piaggio P.119]]||Italy||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Polikarpov DI-1]]||USSR||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Polikarpov I-1]]||USSR||||1923||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Polikarpov I-3]]||USSR||||1928||Retired||{{nts|389}}|| |- |[[Polikarpov I-5]]||USSR||||1930||Retired||{{nts|803}}|| |- |[[Polikarpov I-6]]||USSR||||1930||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov I-15]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|671}}|| |- |[[Polikarpov I-15bis]]||USSR||||1937||Retired||{{nts|2408}}|| |- |[[Polikarpov I-152]]||USSR||||1938||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Polikarpov I-153]]||USSR||||1938||Retired||{{nts|3437}}|| |- |[[Polikarpov I-16]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|8644}}|| |- |[[Polikarpov I-17]]||USSR||||1934||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Polikarpov I-180]]||USSR||||1938||Prototype||{{nts|13}}|| |- |[[Polikarpov I-185]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Polikarpov I-190]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov ITP]]||USSR||||1942||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov TIS]]||USSR||Heavy fighter||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pomilio FVL-8]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Pomilio Gamma]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pomilio PD]]||Italy||||1917||Retired||{{nts|431}}|| |- |[[Ponnier M-1]]||France||||1915||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Port Victoria P.V.1]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.2 & P.V.2bis]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.5|Port Victoria P.V.5 & P.V.5A]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Port Victoria P.V.7]]||UK||Lightweight fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.8]]||UK||Lightweight fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.9]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez XI]]||France||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 23]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 26]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 31]]||France||Night fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 630]]||France||||1936||Retired||{{nts|1360}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Prajadhipok (aircraft)|Prajadhipok]]||Siam||||1929||Prototype||{{nts|1}}||<!--country name changed long after this aircraft so Thailand NOT appropriate here--> |- |[[Praga E-44]]||Czechoslovakia||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Praga E-45]]||Czechoslovakia||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PWS-1|PWS-1 & 1bis]]||Poland||Two-seat fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PWS-10]]||Poland||||1930||Retired||{{nts|80}}|| |- |[[PZL P.1]]||Poland||||1929||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL P.6]]||Poland||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PZL P.7]]||Poland||||1930||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[PZL P.8]]||Poland||||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL P.11]]||Poland||||1931||Retired||{{nts|325}}|| |- |[[PZL P.24]]||Poland||||1933||Retired||{{nts|192}} ca.|| |- |[[PZL.38 Wilk]]||Poland||Heavy fighter||1938||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL.50 Jastrząb]]||Poland||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Qaher-313]]||Iran||Stealth fighter||2017||In Development||{{nts|1}}||Developed into a UAV |- |[[Reggiane Re.2000]]||Italy||||1939||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Reggiane Re.2001]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|252}}|| |- |[[Reggiane Re.2002]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|225}}|| |- |[[Reggiane Re.2004]]||Italy||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Reggiane Re.2005]]||Italy||||1942||Retired||{{nts|48}}|| |- |[[Renard Epervier]]||Belgium||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Renard R.36, R.37 & R.38]]||Belgium||||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[R.E.P. C.1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Republic P-43 Lancer]]||US||||1940||Retired||{{nts|272}}|| |- |[[Republic P-47 Thunderbolt]]||US||||1941||Retired||{{nts|15686}}|| |- |[[Republic XP-72]]||US||||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Republic F-84 Thunderjet]]||US||||1946||Retired||{{nts|7524}}|| |- |[[Republic XF-96/F-84F Thunderstreak]]||US||||1950||Retired||{{nts|3428}}|| |- |[[Republic XF-91 Thunderceptor]]||US||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Republic F-105 Thunderchief]]||US||||1955||Retired||{{nts|833}}|| |- |[[Rex D (1917)]]|||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Rikugun Ki-93]]||Japan||Heavy fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Rockwell XFV-12]]||US||||1977||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note>Unsuccessful tethered trials in 1978</ref> |- |[[Rogožarski IK-3]]||Yugoslavia||||1938||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Romano R-110]]||France||Heavy fighter||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Roussel R.30]]||France||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory B.E.2]]||UK||Night fighter||1915||Retired||{{nts|3500}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory B.E.12]]||UK||Zeppelin interceptor||1915||Retired||{{nts|601}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory F.E.2]]||UK||||1914||Retired||{{nts|1939}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory F.E.8]]||UK||||1915||Retired||{{nts|295}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory N.E.1]] ''night fighter''||UK||||1917||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.2]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}||<!--used operationally--> |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.4]]||UK||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.4a]]||UK||||1915||Prototype||{{nts|4}}||<!--unrelated to SE4 hence 2nd entry--><!--used operationally--> |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.5 & 5a]]||UK||||1916||Retired||{{nts|5205}}|| |- |[[Rumpler 6B]] '' ''||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|88}}|| |- |[[Rumpler D.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|6}}+|| |- |[[Ryan FR Fireball]]||US||Carrier mixed-propulsion fighter||1944||Retired||{{nts|66}}|| |- |[[Ryan XF2R Dark Shark]]||US||Carrier mixed-propulsion fighter||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Saab 21]]||Sweden||Fighter-bomber||1943||Retired||{{nts|298}}|| |- |[[Saab 21R]]||Sweden||Fighter-bomber jet||1947||Retired||{{nts|64}}|| |- |[[Saab 29 Tunnan]]||Sweden||Fighter||1948||Retired||{{nts|661}}|| |- |[[Saab 32 Lansen|Saab J32B Lansen]]||Sweden||Fighter||1952||Retired||{{nts|450}}|| |- |[[Saab 35 Draken]]||Sweden||Fighter-interceptor||1955||Retired||{{nts|644}}|| |- |[[Saab 37 Viggen]]||Sweden||Multirole fighter||1967||Retired||{{nts|329}}|| |- |[[Saab JAS 39 Gripen]]||Sweden||Multirole fighter||1988||Operational||{{nts|271}}+|| |- |[[Salmson-Béchereau SB-5]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Saunders A.10]]||UK||||1929||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Saunders-Roe SR.A/1]]||UK||Flying-boat jet fighter||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Saunders-Roe SR.53]]||UK||Interceptor with mixed propulsion||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.88]]||Italy||Heavy fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.91]]||Italy||Fighter-bomber ||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.92]]||Italy||Fighter-bomber||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.II]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.III]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.IV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SEA IV]]||France||||1918||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[SET XV]]||Romania||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Seversky AP-9]]||US||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Seversky P-35]]||US||||1935||Retired||{{nts|136}}|| |- |[[Seversky XP-41]]||US||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Shchetinin (Grigorovich) M-11 & M-12]]||Russia||Flying-boat fighter||1916||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Shenyang J-5]]||China||||1956||Retired||{{nts|1952}}|| |- |[[Shenyang J-6]]||China||||1958||Operational||{{nts|5202}}|| |- |[[Shenyang J-8 & J-8II]]||China||||1969||Operational||{{nts|390}}|| |- |[[Shenyang J-11]]||China||Air superiority fighter||1998||Operational||{{nts|440}}|| |- |[[Shenyang J-15]]||China||Carrier multirole fighter||2009||Operational||{{nts|50}}|| |- |[[Shenyang J-16]]||China||Multirole strike fighter||2011||Operational||{{nts|245}}+|| |- |[[Shenyang J-35]]||China||Planned Carrier fighter||2012||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Shenyang J-50]]||China||Stealth fighter||2024||Prototype||{{nts|1}}||<ref>{{cite web|url=https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a63360888/china-sixth-gen-fighters/|title=Two New Chinese Sixth-Gen Fighter Jets Have Emerged in a Direct Challenge to U.S. Air Superiority|work = Popular Mechanics|date=7 January 2025}}</ref> |- |[[Short Gurnard]]||UK||Shipboard fighter||1929||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SIAI S.52]]||Italy||||1924||Retired||{{nts|2}}|| |- |[[SIAI S.58]]||Italy||Flying-boat fighter||1924||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[SIAI S.67]]||Italy||Flying-boat fighter||1930||Retired||{{nts|3}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|95}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.II]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.III]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|80}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.IV]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|123}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.V]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Siemens-Schuckert DDr.I]]||Germany||Twin-engine fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Siemens-Schuckert E.I, E.II & E.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Sikorsky S-16]]||Russia||||1915||Retired||{{nts|30}} ca.|| |- |[[Sikorsky S-18]]||Russia||Escort fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sikorsky S-20]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[SNCAC (Centre) NC.1080]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAN (Nord) N.2200]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAO (Ouest) CAO.200]]||France||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASO (Sud Aviation) Vautour II]]||France||Interceptor||1952||Retired||{{nts|71}}|| |- |[[SNCASE Baroudeur]] ||France||Lightweight fighter||1953||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) Aquilon]]||UK, France||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|101}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) SE.100]]||France||Heavy fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) Durandal]]||France||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SNCASO (Sud-Ouest) Espadon]]||France||Interceptor||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASO (Sud-Ouest) Trident]]||France||Interceptor||1953||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Sopwith Baby]]||UK||Floatplane fighter||1915||Retired||{{nts|286}}|| |- |[[Sopwith Bulldog]]||UK||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Buffalo]]||UK||Fighter-reconnaissance||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Camel]]||UK||||1916||Retired||{{nts|5490}}|| |- |[[Sopwith Dolphin]]||UK||||1917||Retired||{{nts|2072}}|| |- |[[Sopwith Dragon]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|200}} ca.|| |- |[[Sopwith Gunbus]]||UK||||1914||Retired||{{nts|23}}|| |- |[[Sopwith 3F.2 Hippo]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Hispano-Suiza Triplane]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith 1½ Strutter]]||UK||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|5939}}|| |- |[[Sopwith L.R.T.Tr.]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sopwith Pup]]||UK||||1916||Retired||{{nts|1770}}|| |- |[[Sopwith Schneider]]||UK||||1914||Retired||{{nts|136}} ca.|| |- |[[Sopwith Snail]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Snapper]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sopwith Snark]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sopwith Snipe]]||UK||||1917||Retired||{{nts|2097}}|| |- |[[Sopwith Swallow]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sopwith Triplane]]||UK||||1916||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[SPAD S.A|SPAD S.A-1, 2, 3, 4 & SG]]||France||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|99}}|| |- |[[SPAD S.VII]]||France||||1916||Retired||{{nts|6000}}+|| |- |[[SPAD S.XI Cn2]] ||France||Night fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Davilla, 1997, pp.494-497</ref> |- |[[SPAD S.XII]]||France||Cannon fighter||1917||Retired||{{nts|20}}||<ref group=note>as many as 300 SPAD 12 airframes built but not completed</ref> |- |[[SPAD S.XIII]]||France||||1917||Retired||{{nts|8472}}|| |- |[[SPAD S.XIV]]||France||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[SPAD S.XV]]||France||||1917||Prototype||{{nts|5}}||<ref>Davilla, 1997, p.514-515</ref> |- |[[SPAD S.XVII]]||France||||1918||Retired||{{nts|20}}||<ref>Davilla, 1997, p.521</ref> |- |[[SPAD S.XX]]||France||||1918||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[SPAD S.XXI]]||France||||1918||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Davilla 526">Davilla, 1997, p.526</ref> |- |[[SPAD S.XXII]]||France||||1919||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Davilla 526"/> |- |[[SPAD S.XXIV]]||France||Shipboard fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Davilla, 1997, p.528</ref> |- |[[Spijker V.3|Spijker/Spijker-Trompenburg V.3]]||Netherlands||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Standard E-1]]||US||||1917||Retired||{{nts|168}}|| |- |[[Sturtevant B]]||US||Speed scout/pursuit||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-1 & Su-3]]||USSR||High-altitude fighter||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sukhoi Su-5]]||USSR||Mixed power||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-7 (1944)]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-9 (1946)]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-11 (1947)]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-15 (1949)]]||USSR||Interceptor||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-7]]||USSR||fighter-bomber||1955||Retired||{{nts|1847}}|| |- |[[Sukhoi Su-9]]||USSR||Interceptor||1957||Retired||{{nts|1100}}|| |- |[[Sukhoi Su-11]]||USSR||Interceptor||1958||Retired||{{nts|108}}|| |- |[[Sukhoi Su-15]]||USSR||Interceptor||1962||Retired||{{nts|1290}}|| |- |[[Sukhoi Su-17, 20 & 22]]||USSR||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|2867}}|| |- |[[Sukhoi Su-27]]||USSR||Multirole fighter||1977||Operational||{{nts|680}}|| |- |[[Sukhoi Su-30]]||Russia|| Multirole fighter||1989||Operational||{{nts|630}}+|| |- |[[Sukhoi Su-32/Su-34]]||Russia||Strike fighter||1990||Operational||{{nts|15}}|| |- |[[Sukhoi Su-33]]||Russia||Carrier multirole fighter||1987||Operational||{{nts|24}}|| |- |[[Sukhoi Su-27M/Su-35]]||Russia||||1988||Operational||{{nts|18}}|| |- |[[Sukhoi Su-37]]||Russia||Technology demonstrator||1996||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sukhoi Su-47]]||Russia||Experimental fighter ||1997||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-57]]||Russia||Stealth multirole fighter||2010||Operational||{{nts|21}}|| <ref>{{cite web |url=https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |title=Совершил первый полет последний Су-57,&nbsp;— источник |website=News.rambler.ru |date=25 December 2017 |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235421/https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |archive-date=26 December 2017 |url-status=live}}</ref><ref> {{cite web|url=https://bmpd.livejournal.com/4635723.html|title=ВКС России получили четыре новых серийных истребителя Су-57|website=bmpd.livejournal.com|date=28 December 2022}}</ref> |- |[[Sukhoi Su-30MKI]]||India, Russia||Multirole air superiority fighter||2000||Operational||{{nts|272}}|| |- |[[Sukhoi T-3]]||USSR||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sukhoi P-1]]||USSR||Interceptor||1957||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 224 F.7/30]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 508]]||UK||||1951||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Supermarine 510]]||UK||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 525]]||UK||||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 528]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 529]]||UK||||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 535]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine Attacker]]||UK||Carrier jet fighter||1946||Retired||{{nts|185}}|| |- |[[Supermarine Scimitar]]||UK||Carrier strike fighter||1956||Retired||{{nts|76}}|| |- |[[Supermarine Seafang]]||UK||Carrier fighter||1946||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Supermarine Seafire]]||UK||Carrier fighter||1941||Retired||{{nts|2334}}|| |- |[[Supermarine Sea King]]||UK||Flying-boat fighter||1920||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Supermarine Spitfire]]||UK||||1936||Retired||{{nts|20351}}|| |- |[[Supermarine Spiteful]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|19}}|| |- |[[Supermarine Swift]]||UK||||1948||Retired||{{nts|197}}|| |- |[[Svenska Aero Jaktfalken I & II]]||Sweden||||1929||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[Tachikawa Ki-106]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[TAI Hürjet]]||Turkey||Light combat||2017||Prototype||{{nts|2}}||<ref>https://www.tusas.com/en/products/new-projects/original-development/hurjet HÜRJET ADVANCED JET TRAINER AND LIGHT ATTACK AIRCRAFT</ref><ref>{{cite web |url=https://www.armyrecognition.com/news/aerospace-news/2024/tuerkiyes-huerjet-prototype-of-light-attack-jet-completes-first-flight-with-key-design-modifications |title=Türkiye's Hürjet Prototype of Light Attack Jet Completes First Flight with Key Design Modifications |publisher=Army Recognition |date=13 November 2024 |access-date=3 May 2025}}</ref> |- |[[TAI TF Kaan]]||Turkey||Stealth multirole fighter||2024||Prototype||{{nts|3}}||<ref>{{cite web | url=https://www.milliyet.com.tr/ekonomi/milli-muharip-ucakin-kapisi-ortakliga-acik-6884398 | title=Milli Muharip Uçak'ın kapısı ortaklığa açık | date=8 January 2023 }}</ref> |- |[[Tairov Ta-1]]||USSR||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Tairov Ta-3]]||USSR||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Tebaldi-Zari]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tereshchenko No 7]]||Russia||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-1]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-2]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-3]]||US||||1919||Retired||{{nts|260}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-9]]||US||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas-Morse XP-13]]||US||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas Morse TM-23]]||US||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thulin K]]||Sweden||||1917||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[TNCA Series C Microplano]]||Mexico||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[TNCA Serie E|TNCA Series E Tololoche]]||Mexico||||1924||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Tokorozawa Koshiki-2]]||Japan||||1922||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Tomasevic I-110]]||USSR||Heavy fighter||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-5/I-4]]||USSR||||1927||Retired||{{nts|369}}|| |- |[[Tupolev ANT-13/I-8]]||USSR||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-21]]||USSR||||1933||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Tupolev ANT-23/I-12]]||USSR||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-29]]||USSR||Cannon fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-31/I-14]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Tupolev ANT-46/DI-8]]||USSR||Heavy cannon fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev Tu-1]]||USSR||Night fighter||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev Tu-28/Tu-128]]||USSR||Interceptor||1961||Retired||{{nts|188}}|| |- |[[VEF I-16]]||Latvia||||1940||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[VFW VAK 191B]]||West Germany||VTOL fighter||1971||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[VL Humu]]||Finland||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[VL Mörkö-Morane]]||Finland||||1943||Retired||{{nts|41}}|| |- |[[VL Myrsky]]||Finland||||1941||Retired||{{nts|51}}|| |- |[[VL Pyörremyrsky]]||Finland||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.1]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.2]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.3]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.5]]||UK||||1914||Retired||{{nts|224}}|| |- |[[Vickers E.F.B.7]]||UK||Twin-engine fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.8]]||UK||Twin-engine fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.9]]||UK||||1915||Retired||{{nts|119}}|| |- |[[Vickers F.B.11]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.12]]||UK||||1916||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Vickers F.B.16]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers F.B.19]]||UK||||1916||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[Vickers F.B.24]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers F.B.25]]||UK||Night fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.S.1]]||UK||||1915||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers Jockey]]||UK||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 123 & 141]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 143 Bolivian Scout]]||UK||||1929||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Vickers Type 161]]||UK||Interceptor||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 177]]||UK||Carrier fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 432]]||UK||High altitude interceptor||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Vampire]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Vickers Venom]]||UK||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Vireo]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers II]]||France||Carrier fighter||1925||Retired||{{nts|32}}|| |- |[[Villiers V]]||France||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers VIII]]||France||Carrier fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers XXIV]]||France||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought VE-7S & VE-7SF]]||US||Shipboard fighter||1917||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Vought VE-8]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Vought VE-9]]||US||||1922||Retired||{{nts|41}}|| |- |[[Vought V-80]]||US||||1933||Retired||{{nts|5}}||<!--fighter converted from O2U--> |- |[[Vought V-141/V-143]]||US||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought FU]]||US||||1926||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Vought XF2U]]||US||Two-seat fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought XF3U]]||US||Two-seat fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought F4U/FG/F3A Corsair]]||US||fighter-bomber||1940||Retired||{{nts|12571}}|| |- |[[Vought XF5U]]||US||||1947||Prototype||{{nts|2}}||<ref group=note>Hopped off ground during taxi run, did not achieve sustained flight.</ref> |- |[[Vought F6U Pirate]]||US||Carrier fighter||1946||Prototype||{{nts|33}}|| |- |[[Vought F7U Cutlass]]||US||Carrier fighter||1948||Retired||{{nts|320}}|| |- |[[Vought F8U/F-8 Crusader]]||US||Carrier fighter||1955||Retired||{{nts|1261}}|| |- |[[Vought XF8U-3 Crusader III]]||US||||1958||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Vultee XP-54]]||US||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Vultee P-66 Vanguard]]||US||||1939||Retired||{{nts|146}}|| |- |[[Waco CSO-A/240A]]||US||||1927||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Waco CTO-A]]||US||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Weiss Manfréd WM-23 Ezüst Nyíl]]||Hungary||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland C.O.W. Gun Fighter]]||UK||Cannon fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland F.7/30]]||UK||Day & night fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland Interceptor]]||UK||Interceptor||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland N.1B]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Westland Wagtail]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Westland Weasel]]||UK||Fighter-reconnaissance||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Westland Welkin]]||UK||High-altitude interceptor||1942||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Westland Westbury]]||UK||Heavy fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Westland Whirlwind (fighter)|Westland Whirlwind]]||UK||Heavy fighter||1938||Retired||{{nts|116}}|| |- |[[Westland Wizard]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland Wyvern]]||UK||Torpedo/strike fighter||1946||Retired||{{nts|127}}|| |- |[[Weymann W-1]]||France||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 3]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 7|Wibault 7 & Vickers Wibault]]||France||||1924||Retired||{{nts|168}}|| |- |[[Wibault 8 Simoun]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 9]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 12, 121 & 122 Sirocco]]||France||||1926||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wibault 130|Wibault 130 Trombe & 170 Tornade]]||France||Lightweight fighter||1928||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wibault 210]]||France||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 313]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wight Baby]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wight Quadruplane]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[WKF D.I]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[WKF Dr.I]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wright XF3W]]||US||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Xian JH-7]]||China||Fighter-bomber||1988||Operational||{{nts|192}}|| |- |[[Yakovlev I-29]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Yakovlev Yak-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|8700}}|| |- |[[Yakovlev I-30/Yak-3]]||USSR||||1941||Retired||{{nts|4848}}|| |- |[[Yakovlev Yak-7]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|6399}}|| |- |[[Yakovlev Yak-9]]||USSR||||1942||Retired||{{nts|16769}}|| |- |[[Yakovlev Yak-15]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|280}}|| |- |[[Yakovlev Yak-17]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|430}}|| |- |[[Yakovlev Yak-19]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-23]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|310}}|| |- |[[Yakovlev Yak-25 (1947)]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Yakovlev Yak-25]]||USSR||Interceptor||1952||Retired||{{nts|638}}|| |- |[[Yakovlev Yak-27V/K]]||USSR||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|3}}+|| |- |[[Yakovlev Yak-28P]]||USSR||Interceptor||1960||Retired||{{nts|435}}|| |- |[[Yakovlev Yak-30 (1948)]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-36]]||USSR||VTOL fighter||1963||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Yakovlev Yak-38]]||USSR||Carrier VTOL fighter||1971||Retired||{{nts|231}}|| |- |[[Yakovlev Yak-41/141]]||USSR||||1987||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-50 (1949)]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Yatsenko I-28]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Yokosuka D4Y2-S]]||Japan||Night fighter||1940||Retired||{{nts|16}}+||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[Yokosuka P1Y2 Kyokko]]||Japan||Night fighter||1943||Retired||{{nts|96}}|| |- |[[Zeppelin-Lindau (Dornier) D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|7}}||<ref>Grosz, 1998</ref><ref group= note>Additional 50 Dornier D.I aircraft ~50% complete when production halted due to armistice</ref> |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:فوجي سواريون]] qrdm8vtpbre87xvariyxur3tg2d8uh7 370265 370264 2026-04-06T06:36:16Z Ibne maryam 17680 370265 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|header_align={{large|Fighter aircraft}}}} جنگي جهاز (Fighter Aircraft) فوجي جهاز آهن جيڪي بنيادي طور تي هوا کان هوا ۾ جنگ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. اها عام طور تي هوائي حملي لاءِ مختلف [[جنگي هٿيار|هٿيار]] ۽ [[ميزائيل|ميزائل]] کڻندا آهن ۽ هوائي حدن تي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. جڏهن ته اهي جهاز فضائي جنگ لاءِ آهن ۽ انهن ۾ مخصوص ڪردار جهڙوڪ زميني حملي وارا جهاز، بمبار ۽ تربيت ڏيندڙ جهاز شامل نه آهن، جيتوڻيڪ ڪردارن ۽ ڊيزائن ۾ ڪجهه اوورليپ آهي. ملٽي رول جنگي جهاز مختلف ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندا آهن ۽ ڪيترن ئي قسمن ۾ اچن ٿا. هڪ فائٽر جيٽ جي اهم ڪارڪردگي واري خاصيتن ۾ ان جي فائر پاور کان سواء ان جي تيز رفتار ۽ چالبازي شامل آهن. جنگي جهازن کي ٽيڪنالاجي جي سطح ۽ ترقي جي بنياد تي، هڪ کان پنج نسلن ۾ ورهايو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}</ref> جنگي جهازن کي اڪثر ڪري هڪ مخصوص نالي سان جي ڪنوينشن ذريعي نامزد ڪيو ويندو آهي جيڪي اصل ملڪ جي بنياد تي هوندا آهن. نالا عام طور تي هڪ اکر جي اڳياڙي تي مشتمل هوندو آهي جنهن جي پٺيان هڪ انگ هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه نالا اهڙا به آهن جيڪي هن رواج جي پيروي نٿا ڪن. ==فهرست== {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" !نالو !ملڪ !گنجائش !سال !قسم | |- |[[ACAZ C.2]]||Belgium||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Adamoli-Cattani fighter]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AD Scout]]||UK||Zeppelin interceptor||1915||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[AEG D.I, D.II & D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[AEG Dr.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aerfer Ariete]]||Italy||||1958||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aerfer Sagittario 2]]||Italy||Lightweight fighter||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aero Ae 02]]||Czechoslovakia||||1920||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero Ae 04]]||Czechoslovakia||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.18]]||Czechoslovakia||||1923||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Aero A.19]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.20]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.102]]||Czechoslovakia||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aeromarine PG-1]]||US||Fighter-bomber||1922||Prototype||{{nts|1}}||<!--pursuit ground attack--> |- |[[Aeronautica Umbra Trojani AUT.18]]||Italy||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AIDC F-CK-1 Ching-kuo]]||Taiwan||fighter-bomber||1989||Operational||{{nts|130}}|| |- |[[Airco DH.1]]||UK||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|170}} ca.|| |- |[[Airco DH.2]]||UK||||1915||Retired||{{nts|453}}|| |- |[[Airco DH.5]]||UK||||1916||Retired||{{nts|552}}|| |- |[[Albatros D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Albatros D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|291}}|| |- |[[Albatros D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|1340}}|| |- |[[Albatros D.IV]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.V & D.Va]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|2500}}|| |- |[[Albatros D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.VII]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.X]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.XI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Albatros D.XII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros Dr.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros Dr.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros L 65]]||Germany||Fighter-reconnaissance ||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Albatros L 77v]]||Germany||Fighter-reconnaissance||1928||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Albatros L 84]]||Germany||Two-seat fighter||1931||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Albatros W.4]]||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|118}}|| |- |[[Albree Pigeon-Fraser Pursuit]]||US||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Alcock Scout]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Alekseyev I-211 & 215]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Alter A.1]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ambrosini SAI.107 & 207]]||Italy||Lightweight fighter||1940||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Ambrosini SAI.403]]||Italy||Lightweight fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ambrosini SS.4]]||Italy||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Amiot 110]]||France||Lightweight Jockey fighter||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Anatra Anadis]]||Russia||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 114]]||France||Night fighter||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Les Mureaux 3|ANF Les Mureaux 130/Les Mureaux 3 & 4]]||France||Fighter-reconnaissance||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 170]]||France||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 180]]||France||Two-seat fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 190]]||France||Lightweight fighter||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ansaldo A.1 Balilla]]||Italy||||1917||Retired||{{nts|307}}|| |- |[[Ansaldo ISVA]]||Italy||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Ansaldo SVA]]||Italy||Fighter-reconnaissance||1917||Retired||{{nts|1245}}|| |- |[[Arado SD I]]||Germany||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Arado SD II]]||Germany||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado SD III]]||Germany||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado SSD I]]||Germany||Floatplane fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado Ar 64]]||Germany||||1930||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Arado Ar 65]]||Germany||||1931||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Arado Ar 67]]||Germany||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado Ar 68]]||Germany||||1934||Retired||{{nts|511}}|| |- |[[Arado Ar 76]]||Germany||Lightweight fighter||1934||Retired||{{nts|189}}|| |- |[[Arado Ar 80]]||Germany||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Arado Ar 197]]||Germany||Carrier fighter||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Arado Ar 240]]||Germany||Heavy fighter||1940||Prototype||{{nts|14}}|| |- |[[Arado Ar 440]]||Germany||Heavy fighter||1942||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Ara]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Armadillo]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Armstrong Whitworth A.W.16]]||UK||||1930||Retired||{{nts|18}}|| |- |[[Armstrong Whitworth F.K.6]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Armstrong Whitworth F.K.10|Armstrong Whitworth F.K.9 & 10]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Siskin]]||UK||||1919||Retired||{{nts|272}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Starling]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Armstrong Whitworth AW.35 Scimitar]]||UK||||1935||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Army Arsenal Model 3]]||Japan||||1927||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Japanese Aircraft">Mikesh, 1990</ref> |- |[[Arsenal-Delanne 10]]||France||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arsenal VG-33|Arsenal VG-30 - 39]]||France||Lightweight fighter||1938||Retired||{{nts|40}}+|| |- |[[Arsenal VB 10]]||France||Interceptor||1945||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Arsenal VG 90]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Atlas Cheetah]]||South Africa||Fighter-bomber||1986||Operational||{{nts|70}}|| |- |[[Austin-Ball A.F.B.1]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Austin Osprey]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Austin Greyhound]]||UK||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Avia BH-3]]||Czechoslovakia||||1921||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Avia BH-4]]||Czechoslovakia||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-6]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-7]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-8]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-17]]||Czechoslovakia||||1924||Retired||{{nts|24}}|| |- |[[Avia BH-19]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-21]]||Czechoslovakia||||1925||Retired||{{nts|184}}|| |- |[[Avia BH-23]]||Czechoslovakia||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-33]]||Czechoslovakia||||1927||Retired||{{nts|110}}|| |- |[[Avia B-34]]||Czechoslovakia||||1932||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Avia B-534]]||Czechoslovakia||||1933||Retired||{{nts|566}}|| |- |[[Avia B-634]]||Czechoslovakia||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia B-35]]||Czechoslovakia||||1938||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Avia B-135]]||Czechoslovakia||||1939||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Avia S-199]]||Czechoslovakia||||1947||Retired||{{nts|603}}|| |- |[[Aviatik (Berg) D.I]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|700}} ca.|| |- |[[Aviatik (Berg) D.II]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[Aviatik D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aviatik D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviatik D.VII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviméta 88]]||France||Night fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviotehas PN-3]]||Estonia||Fighter-reconnaissance||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS I]]||Hungary||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS II]]||Hungary||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS III]]||Hungary||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[AVIS IV]]||Hungary||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 504]]||UK||Bomber/trainer/fighter/Zeppelin interceptor||1913||Retired||{{nts|11,303}}|| |- |[[Avro 523 Pike]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 527]]||UK||Fighter-reconnaissance||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 530]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 531 Spider]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 566 Avenger]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 584 Avocet]]||UK||Fleet fighter||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro Canada CF-100 Canuck]]||Canada||All-weather interceptor||1950||Retired||{{nts|692}}|| |- |[[Bachem Ba 349]]||Germany||VTO rocket interceptor||1945||Prototype||{{nts|36}}|| |- |[[BAJ IV]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[BAT Bantam]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|15}}|| |- |[[BAT Basilisk]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Baykar Bayraktar Kızılelma]]||Turkey||Unmanned fighter||2023||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Beardmore W.B.2]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Beardmore W.B.III]]||UK||Shipboard fighter||1917||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Beardmore W.B.IV]]||UK||Shipboard fighter|||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Beardmore W.B.V]]||UK||Shipboard fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Beardmore W.B.XXVI]]||UK||Two-seat fighter||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bell YFM-1 Airacuda]]||US||Interceptor||1937||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Bell XFL Airabonita]]||US||Carrier fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bell P-39 Airacobra]]||US||||1938||Retired||{{nts|9584}}|| |- |[[Bell P-59 Airacomet]]||US||||1942||Retired||{{nts|66}}|| |- |[[Bell P-63 Kingcobra]]||US||||1942||Retired||{{nts|3303}}|| |- |[[Bell XP-77]]||US||Lightweight fighter||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bell XP-83]]||US||Escort fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Berkmans Speed Scout]]||US||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bereznyak-Isayev BI-1]]||USSR||Interceptor rocket||1942||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Berliner-Joyce XFJ]]||US||Carrier fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Berliner-Joyce F2J]]||US||Carrier fighter||1933||Retired||{{nts|39}}|| |- |[[Berliner-Joyce XF3J]]||US||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Berliner-Joyce P-16]]||US||||1930||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 10]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 12]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 14]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 15]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 20]]||France||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard H.52]]||France||Floatplane fighter||1933||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bernard 74 & 75]]||France||||1931||Prototype||{{nts|2}}||<!--plus 1 racer designated 72 & 73--> |- |[[Bernard H 110]]||France||Floatplane fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 260]]||France||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bisnovat SK-2]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blackburn F.3]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note>Abandoned after problems during taxiing</ref> |- |[[Blackburn Firebrand]]||UK||Torpedo fighter||1942||Retired||{{nts|193}}|| |- |[[Blackburn Firecrest]]||UK||Strike fighter||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Blackburn Lincock]]||UK||Lightweight fighter||1928||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Blackburn Roc]]||UK||Turret fighter||1938||Retired||{{nts|136}}|| |- |[[Blackburn Skua]]||UK||Fighter/dive bomber||1937||Retired||{{nts|192}}|| |- |[[Blackburn Triplane]]||UK||Zeppelin interceptor||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blackburn Turcock]]||UK||Interceptor/fleet fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot 118]]||France||Flying-boat fighter||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.41]]||France||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.51]]||France||||1924||Retired||{{nts|54}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.60]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.61]]||France||||1923||Retired||{{nts|380}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.70]]||France||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.71]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.72]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.81]]||France||||1923||Retired||{{nts|87}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.91]]||France||Lightweight Jockey fighter||1927||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.510]]||France||||1933||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.710]]||France||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bloch MB.150-157]]||France||||1937||Retired||{{nts|663}}|| |- |[[Blohm & Voss BV 40]]||Germany||Interceptor glider||1944||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Blohm & Voss BV 155]]||Germany||High-altitude interceptor||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing FB]]||US||Carrier fighter||1923||Retired||{{nts|44}}|| |- |[[Boeing F2B]]||US||Carrier fighter||1926||Retired||{{nts|33}}|| |- |[[Boeing F3B]]||US||Carrier fighter||1928||Retired||{{nts|74}}|| |- |[[Boeing F4B]]||US||Carrier fighter||1928||Retired||{{nts|187}}|| |- |[[Boeing XF5B]]||US||Carrier fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF6B]]||US||Fighter-bomber||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF7B]]||US||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF8B]]||US||Carrier fighter||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing PW-9]]||US||||1923||Retired||{{nts|114}}|| |- |[[Boeing XP-4]]||US||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-7]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-8]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-9]]||US||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing P-12]]||US||||1929||Retired||{{nts|366}}|| |- |[[Boeing XP-15]]||US||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing P-26 Peashooter]]||US||||1932||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[Boeing P-29]]||US||||1934||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing Model 100]]||US||||1929||Retired||{{nts|9}}|| |- |[[Boeing Model 218]]||US||||1929||Retired||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing Model 256]]||US||||1932||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Boeing Model 267]]||US||||1933||Retired||{{nts|9}}|| |- |[[Boeing F/A-18E/F Super Hornet]]||US||Carrier fighter-bomber||1995||Operational||{{nts|608}}|| |- |[[Boeing X-32]]||US||||2000||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bolkhovitinov I-1]]||USSR||Fighter-bomber||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Borel-Boccacio Type 3000]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}||<!--http://www.aviastar.org/air/france/borel_c-2.php--> |- |[[Borel C.A.P. 2]]||France||High-altitude fighter||1920||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Borovkov-Florov I-207]]||USSR||||1937||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Boulton & Paul Bobolink]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boulton Paul Defiant]]||UK||Turret fighter||1937||Retired||{{nts|1064}}|| |- |[[Boulton & Paul Partridge]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Breda Ba.27]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Breguet BUC/BLC]]||France||Escort fighter ||1915||Prototype||{{nts|32}} ca.|| |- |[[Breguet LE]] ''Laboratoire Eiffel''||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Breguet Taon]]||France||Strike fighter||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Breguet 17]]||France||Night fighter||1918||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Brewster F2A Buffalo]]||US||Carrier fighter||1937||Retired||{{nts|509}}|| |- |[[Bristol Badger]]||UK||Fighter-reconnaissance||1919||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Bristol Bagshot]]||UK||Heavy fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Beaufighter]]||UK||Strike fighter||1939||Retired||{{nts|5928}}|| |- |[[Bristol Blenheim]]||UK||Night fighter||1935||Retired||{{nts|4422}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Bristol Bulldog]]||UK||||1928||Retired||{{nts|443}}|| |- |[[Bristol Bullfinch]]||UK||||1922||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Bristol Bullpup]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol F.2 Fighter]]||UK||Two-seat fighter||1916||Retired||{{nts|5329}}|| |- |[[Bristol Jupiter Fighter]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|3}}||<!--23 more built as trainers--> |- |[[Bristol M.1 Bullet]]||UK||||1916||Retired||{{nts|130}}|| |- |[[Bristol Scout]]||UK||||1914||Retired||{{nts|374}}|| |- |[[Bristol Scout F]] ||UK||||1918||Prototype||{{nts|3}}||<!--new design unrelated to previous Scout--> |- |[[Bristol T.T.A.]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bristol Type 101]]||UK||Two-seat fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 123]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 133]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 146]]||UK||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[British Aerospace Sea Harrier]] ||UK||Carrier V/STOL fighter||1978||Retired||{{nts|98}}|| |- |[[Burgess HT-B/HT-2]] ||US||||1917||Retired||{{nts|8}}|| |- |[[Buscaylet-Bechereau BB.2]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Buscaylet-de Monge 5/2]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}||<!--Flight Magazine Jan 4 1923 pp.5-6 & http://www.aviastar.org/air/france/buscaylet_5-2.php--> |- |[[CAC Boomerang]]||Australia||||1942||Retired||{{nts|250}}|| |- |[[CAC CA-15 Kangaroo]]||Australia||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[CAC Wirraway]] ||Australia||Emergency fighter/trainer||1935<!--date for North American NA-16, Wirraway was an NA-16-2K (a 2-seat fighter) built under licence-->||Retired||{{nts|755}}|| |- |[[Canadian Car and Foundry FDB-1]]||Canada||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.20]]||Italy||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.70 & 71]] ||Italy||Night fighter||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.114]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|36}}|| |- |[[Caproni Ca.165]]||Italy||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.301]]||Italy||||1934||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.331]]||Italy||Night fighter||1942||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.335]]||Italy||Fighter-bomber||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni CH.1]]||Italy||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.4]]||Italy||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.5]]||Italy||||1939||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.6]]||Italy||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron O]]||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron C.714]]||France||Lightweight fighter||1936||Retired||{{nts|90}} ca.|| |- |[[Caudron R.11]]||France||Escort fighter||1916||Retired||{{nts|270}} ca.|| |- |[[Caudron R.12]]||France||Escort fighter||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caudron R.14]]||France||Escort fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron-Renault CR.760]]||France||Lightweight fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron-Renault CR.770]]||France||Lightweight fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Chengdu FC-1 Xiaolong/PAC JF-17 Thunder]]||China, Pakistan||Lightweight fighter-bomber||2003||Operational||{{nts|180}}+||<ref>Joint venture led by Chengdu per [http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/jf-17.htm Global Security.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111211190209/http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/jf-17.htm|date=2011-12-11 }} accessed Jan 11 2012 - note 1st flight in China, NOT Pakistan</ref><!--Chengdu is SENIOR PARTNER and is NOT to be removed!--><ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2016/12/confirmed-pakistan-air-force-now-operates-70-jf-17-fighter-jets/|title=Confirmed: Pakistan Air Force Now Operates 70 JF-17 Fighter Jets|work=The Diplomat|access-date=13 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214063528/https://thediplomat.com/2016/12/confirmed-pakistan-air-force-now-operates-70-jf-17-fighter-jets/|archive-date=14 December 2016}}</ref><!--Operational units and prototypes i.e. why 70+--> |- |[[Chengdu J-7]]||China||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|2400}}+|| |- |[[Chengdu J-10]]||China||Lightweight fighter-bomber||1998||Operational||{{nts|400}}+|| |- |[[Chengdu J-20]]||China||Stealth fighter||2011||Operational||{{nts|300+}}||<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/article/2077732/chinas-j-20-stealth-fighter-flies-fighting-forces-says-state-media|title=China's J-20 stealth fighter joins the People's Liberation Army air force|work = South China Morning Post|date=10 March 2017}}</ref><ref name="250907-sp-300">{{Cite web |last=Satam |first=Parth |date=2025-09-17 |title=China's 300th J-20 Spotted at Changchun Air Show |url=https://theaviationist.com/2025/09/17/china-300th-j-20/ |access-date=2025-09-18 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> |- |[[Chengdu J-36]]||China||Stealth fighter||2024||Prototype||{{nts|1}}||<ref>{{cite web|url=https://newatlas.com/military/chinese-stealth-fighter-planes-sixth-gen|title=China unveils new sixth-generation stealth fighter jets|work = New Atlas|date=2024-12-28}}</ref> |- |[[Christmas Bullet]]||US||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Chu XP-0]]||China||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Comte AC-1]]||Switzerland||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Consolidated PB-2/P-30]] ||US||Two-seat fighter||1934||Retired||{{nts|60}}|| |- |[[Consolidated Vultee XP-81]] ||US||Escort fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Convair XF-92]]||US||Interceptor||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Convair F-102 Delta Dagger]] ||US||Interceptor||1953||Retired||{{nts|1000}}|| |- |[[Convair F-106 Delta Dart]] ||US||Interceptor||1956||Retired||{{nts|342}}|| |- |[[Convair XFY Pogo]] ||US||VTOL fighter||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Convair F2Y Sea Dart]] ||US||Flying-boat jet fighter||1953||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Courtois-Suffit Lescop CSL-1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss 18]]||US||||1918||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss HA]] ||US||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|3}}<!--3 fighters & 3 mailplanes built-->|| |- |[[Curtiss TS-1 and F4C-1]]||US||Carrier fighter||1922||Retired||{{nts|46}}|| |- |[[Curtiss BF2C Goshawk]] ||US||Carrier fighter-bomber||1933||Retired||{{nts|166}}|| |- |[[Curtiss F6C Hawk]]||US||Carrier fighter||1923||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Curtiss F7C Seahawk]]||US||Carrier fighter||1927||Retired||{{nts|17}}|| |- |[[Curtiss F8C Falcon/Helldiver]] ||US||Carrier fighter-bomber||1928||Retired||{{nts|153}}|| |- |[[Curtiss F9C Sparrowhawk]] ||US||Parasite fighter||1931||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Curtiss XF10C Helldiver]] ||US||Fighter-bomber||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss F11C Goshawk]]||US||Carrier fighter||1932||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Curtiss F12C]] ||US||Carrier fighter-bomber||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF13C]]||US||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF14C]]||US||Carrier fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF15C]] ||US||Carrier fighter||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Curtiss PW-8]]||US||||1923||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Curtiss P-1 Hawk]]||US||||1925||Retired||{{nts|146}}|| |- |[[Curtiss P-2 Hawk]]||US||||1925||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss P-3 Hawk]]/XP-21||US||||1928||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Curtiss P-5 Superhawk]]||US||||1928||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss P-6 Hawk]]||US||||1927||Retired||{{nts|70}}|| |- |[[Curtiss XP-10]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss YP-20]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XP-31 Swift]]||US||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss P-36 Hawk]]||US||||1935||Retired||{{nts|1115}}|| |- |[[Curtiss XP-37]]||US||||1939||Prototype||{{nts|14}}|| |- |[[Curtiss P-40 Warhawk]]||US||||1938||Retired||{{nts|13738}}|| |- |[[Curtiss XP-46]]||US||||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Curtiss XP-53 & P-60]]||US||||1941||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss XP-62]]||US||Interceptor||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss-Wright CW-21]] ||US||Lightweight fighter||1938||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[Curtiss-Wright XP-55 Ascender]]||US||||1943||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Curtiss-Wright XF-87 Blackhawk]]||US||All-weather interceptor||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Daimler D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Daimler L11]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Daimler L14]]||Germany||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Balzac V]]||France||VTOL fighter||1962||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Étendard II]]||France||||1956||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Étendard IV]]||France||Strike fighter||1958||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Dassault Étendard VI]]||France||Fighter-bomber||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dassault Mirage III]]||France||Interceptor||1956||Retired||{{nts|1422}}|| |- |[[Dassault Mirage IIIV]] ||France||VTOL fighter||1965||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dassault Mirage 5 & 50]]||France||Fighter-bomber||1967||Retired||{{nts|582}}|| |- |[[Dassault Mirage 2000]]||France||Lightweight fighter-bomber||1978||Operational||{{nts|601}}<!--# includes 2000N/2000D-->||<ref group=note name=non-fighter/> |- |[[Dassault Mirage 4000]]||France||Interceptor/fighter-bomber||1979||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Mirage F1]]||France||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|720}}|| |- |[[Dassault Mirage F2]]||France||Fighter-bomber||1966||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Mirage G]]||France||||1967||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Dassault Mystère]]||France||Fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|166}}|| |- |[[Dassault Mystère IV]]||France||Fighter-bomber||1952||Retired||{{nts|411}}|| |- |[[Dassault Ouragan]]||France||Fighter-bomber||1949||Retired||{{nts|362}}|| |- |[[Dassault Rafale]]||France||Multirole fighter||1986||Operational||{{nts|316}}||<ref name= "rafale deliveries">[https://www.senat.fr/rap/a08-102-5/a08-102-516.html "Projet de loi de finances pour 2010: Défense – Equipement des forces"] (in French) ''Sénat de France,'' 2009.</ref> |- |[[Fokker D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|144}}|| |- |[[Gudkov GU-82]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Guizhou JL-9]]||China||||2003||Operational||{{nts|12}}+|| |- |[[Häfeli DH-4]]||Switzerland||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Helwan HA-300]]||Egypt||||1964||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Dassault Super Mystère]]||France||Fighter-bomber||1955||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Dassault-Breguet Super Étendard]]||France||Strike fighter||1974||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Dayton-Wright XPS-1]]||US||||1923||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[de Bruyère C.1]] ||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Bruce, 1995</ref> |- |[[de Havilland Dormouse]]||UK||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Havilland DH.77]]||UK||Interceptor||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Havilland Hornet/Sea Hornet]]||UK||Heavy fighter||1944||Retired||{{nts|383}}|| |- |[[de Havilland Mosquito]]||UK||Fighter-bomber/night fighter||1941||Retired||{{nts|7781}}||<ref group=note name=non-fighter>Production total includes non-fighter variants</ref> |- |[[de Havilland Sea Venom]]||UK||Carrier fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|349}}|| |- |[[de Havilland DH.110 Sea Vixen]]||UK||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|145}}|| |- |[[de Havilland Vampire/Sea Vampire]]||UK||||1943||Retired||{{nts|3268}}|| |- |[[de Havilland Venom]]||UK||Fighter-bomber||1949||Retired||{{nts|1431}}|| |- |[[De Marçay 2]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[De Marçay 4]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Monge M-101]]||France, Netherlands||Two-seat fighter||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Descamps 27]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.1]]||France||||1922||Retired||{{nts|225}}|| |- |[[Dewoitine D.8]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.9]]||France||||1924||Retired||{{nts|157}}|| |- |[[Dewoitine D.12]]||France||||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dewoitine D.15]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.19]]||France||||1925||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Dewoitine D.21 & D.53]]||France||||1925||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Dewoitine D.25]] ||France||Two-seat fighter||1926||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Dewoitine D.27]]||France||||1928||Retired||{{nts|93}}|| |- |[[Dewoitine D.371]]||France||||1931||Retired||{{nts|87}}|| |- |[[Dewoitine D.500 & D.501]]||France||||1932||Retired||{{nts|259}}|| |- |[[Dewoitine D.510]]||France||||1934||Retired||{{nts|120}}|| |- |[[Dewoitine D.503/D.511]]||France||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.513 & 514]]||France||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dewoitine D.520]]||France||||1938||Retired||{{nts|900}}|| |- |[[Dewoitine D.535]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.560 & D.570]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[DFW Floh]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Díaz Type C]]||Spain||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dobi-III]]||Lithuania||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Doflug D-3802]]||Switzerland||||1944||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Doflug D-3803]]||Switzerland||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dornier Do H]]||Germany||||1922||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Dornier Do 10]]||Germany||Two-seat fighter||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dornier Do 17]]||Germany||Night fighter||1934||Retired||{{nts|2139}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 215]]||Germany||Night fighter||1938||Retired||{{nts|105}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 217]] ||Germany||Night fighter||1938||Retired||{{nts|1925}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 335]]||Germany||Heavy fighter||1943||Retired||{{nts|37}}|| |- |[[Douglas P-70 Havoc]]||US||Night fighter||1939||Retired||{{nts|7478}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Douglas XA-26A]]||US||Night fighter||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Douglas XFD]]||US||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Douglas F3D Skyknight]]||US||Carrier night fighter||1948||Retired||{{nts|265}}|| |- |[[Douglas F4D Skyray]]||US||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|422}}|| |- |[[Douglas F5D Skylancer]]||US||Carrier fighter||1956||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Ducrot SLD]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dufaux avions-canon]]||Switzerland||Cannon fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dufaux C.1]]||Switzerland||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Eberhart XFG & XF2G]]||US||Carrier fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[EFW N-20]]||Switzerland||||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ENAER Pantera]]||Chile||Fighter-bomber||1988||Operational||{{nts|15}}|| |- |[[Engels MI]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Engineering Division PW-1]]<!--fighter variant of Verville VCP-->||US||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Engineering Division TP-1]] ||US||Two-seat fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[English Electric Lightning]]||UK||Interceptor||1954||Retired||{{nts|337}}|| |- |[[Euler D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Euler D.II]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Euler Dr 1]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Dr 2]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Dr 3]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Gelber Hund]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Euler Vierdecker]] ||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Euler Versuchszweisitzer]]||Germany||Two-seat fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Eurofighter Typhoon]]||UK, Germany, Italy, Spain||Fighter-bomber||1994||Operational||{{nts|571}}|| |- |[[F/A-XX program|F/A-XX ]]||US||Stealth multirole fighter||2012||In Development|||| |- |[[Fairey F.2]] ||UK||Long-range fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fairey Fantôme]]||UK||||1935||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Fairey Fleetwing]]||UK||Fleet fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fairey Flycatcher]]||UK||||1922||Retired||{{nts|196}}|| |- |[[Fairey Firefly]] ||UK||Fleet fighter||1941||Retired||{{nts|1,702}}|| |- |[[Fairey Firefly II]]||UK||||1929||Retired||{{nts|91}}|| |- |[[Fairey Fox]] ||UK||Fighter-reconnaissance||1929||Retired||{{nts|112}} ca.|| |- |[[Fairey Fulmar]] ||UK||Fleet fighter||1940||Retired||{{nts|600}}|| |- |[[Fairey Hamble Baby]] ||UK||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Fairey Pintail]] ||UK||Floatplane fighter||1921||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Farman HF.30]] ||France||Two-seat fighter||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Farman F.31]] ||France||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FBA Ca2 Avion-Canon]]||France||Cannon fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FFA P-16]]||Switzerland||||1955||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[FFVS 22]]||Sweden||||1942||Retired||{{nts|198}}|| |- |[[FMA I.Ae. 27 Pulqui I]]||Argentina||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FMA I.Ae. 30 Ñancú]]||Argentina||Escort fighter||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FMA I.Ae. 33 Pulqui II]]||Argentina||||1950||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Fiat CR.1|Fiat CR.1/CR.2/CR.5/CR.10]]||Italy||||1924||Retired||{{nts|251}}|| |- |[[Fiat CR.20]]||Italy||||1926||Retired||{{nts|735}}|| |- |[[Fiat CR.25]] ||Italy||Heavy fighter||1937||Retired||{{nts|10}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Fiat CR.30]]||Italy||||1932||Retired||{{nts|176}}|| |- |[[Fiat CR.32/CR.33/CR.40/CR.41]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|1306|-|1332}}|| |- |[[Fiat CR.42 Falco]]||Italy||||1938||Retired||{{nts|1817}}|| |- |[[Fiat G.50 Freccia]]||Italy||||1937||Retired||{{nts|791}}|| |- |[[Fiat G.55/G.56/G.59]] Centauro||Italy||||1942||Retired||{{nts|349}}|| |- |[[Fiat G.91]] ||Italy||Strike fighter||1956||Retired||{{nts|770}}|| |- |[[Fisher P-75 Eagle]]||US||Heavy fighter||1943||Prototype||{{nts|13}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 57]]||Germany||Fighter-bomber||1936||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 159]]||Germany||||1935||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 187]] ||Germany||Heavy fighter||1937||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 190]]||Germany||Fighter-bomber||1939||Retired||{{nts|20000}}+|| |- |[[Focke-Wulf Ta 152]]||Germany||High-altitude interceptor||1944||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Focke-Wulf Ta 154]] ||Germany||Night fighter||1943||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Fokker D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|177}}|| |- |[[Fokker D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|210}}|| |- |[[Fokker D.IV]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|44}}|| |- |[[Fokker D.V]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|216}}|| |- |[[Fokker D.VI]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|59}}|| |- |[[Fokker D.VII & V.34 & 36]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|3300}}|| |- |[[Fokker D.IX/PW-6]]||Netherlands||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.X]]||Netherlands||||1918||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Fokker D.XI/PW-7]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[Fokker D.XII]]||Netherlands||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.XIII]]||Netherlands||||1924||Retired||{{nts|53}}|| |- |[[Fokker D.XIV]]||Netherlands||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.XVI]]||Netherlands||||1929||Retired||{{nts|22}}|| |- |[[Fokker D.XVII]]||Netherlands||||1931||Prototype||{{nts|11}}|| |- |[[Fokker D.XXI]]||Netherlands||||1936||Retired||{{nts|148}}|| |- |[[Fokker D.XXIII]]||Netherlands||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker DC.I]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Fokker Dr.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|320}}|| |- |[[Fokker E.I]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|54}}|| |- |[[Fokker E.II]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Fokker E.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|249}}|| |- |[[Fokker E.IV]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Fokker E.V/D.VIII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|381}} ca.|| |- |[[Fokker G.I]]||Netherlands||||1937||Retired||{{nts|63}}|| |- |[[Fokker K.I]] ||Germany||Heavy fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker M.16/B.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Fokker PW-5]]||Netherlands||||1921||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Fokker V.1]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.2]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.3]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.4]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.6]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--inline enlarged Dr.I--> |- |[[Fokker V.7]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Fokker V.8]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.17|Fokker V.17, V.20, V.23 & V.25]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Fokker V.27|Fokker V.27 & V.37]] ||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Folland Gnat]]||UK||Lightweight fighter||1955||Retired||{{nts|449}}|| |- |[[Folland Midge]]||UK||Lightweight fighter||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.43]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.46]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.54]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}} ca.|| |- |[[FVM J 23]]||Sweden||||1923||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[FVM J 24]]||Sweden||||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gabardini G.8]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Gabardini G.9]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Galvin HC]]||France||Floatplane fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Geest Fighter]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[General Aviation XFA]]||US||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]]||US||Multirole fighter||1974||Operational||{{nts|4500}}|| |- |[[General Dynamics F-16XL]]||US||Strike fighter||1982||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[General Dynamics/Grumman F-111B]]||US||Interceptor||1965||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Germania DB]]||Germany||Two-seat fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Germania JM]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster E.1/44]]||UK||Jet||1948||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gloster F.5/34]]||UK||||1937||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster F.9/37]]||UK||||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Gambet]]||UK, Japan||||1927||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[Gloster Gamecock]]||UK||||1925||Retired||{{nts|98}}|| |- |[[Gloster Gauntlet]]||UK||||1933||Retired||{{nts|246}}|| |- |[[Gloster Gladiator|Gloster Gladiator & Sea Gladiator]]||UK||||1934||Retired||{{nts|747}}|| |- |[[Gloster Gnatsnapper]]||UK||Carrier fighter||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Goldfinch]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster Gorcock]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gloster Grebe]]||UK||||1923||Retired||{{nts|133}}|| |- |[[Gloster Grouse]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster Guan]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Javelin]]||UK||All-weather interceptor||1951||Retired||{{nts|436}}|| |- |[[Gloster Sparrowhawk|Gloster Mars, Nightjar & Sparrowhawk]]||UK||||1921||Retired||{{nts|91}}|| |- |[[Gloster Meteor]]||UK||Jet||1943||Retired||{{nts|3947}}|| |- |[[Goodyear F2G Corsair]]||US||||1945||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[Gorbunov 105]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre Type A]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.2|Gourdou-Leseurre Type B, GL.2/21/22/23/24]]||France||||1918||Retired||{{nts|136}}+|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.30 series]]||France||||1920||Retired||{{nts|500}}+|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.30|Gourdou-Leseurre GL.40, 410 & 450]]||France||||1932||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.50]]||France||||1922||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.482]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-1]]||USSR||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-2|Grigorovich I-2 & I-2bis]]||USSR||||1924||Retired||{{nts|211}}|| |- |[[Grigorovich DI-3]]||USSR||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-Z]]||USSR||||1931||Retired||{{nts|73}}|| |- |[[Grigorovich IP-1]]||USSR||Cannon fighter||1935||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Grigorovich IP-4]]||USSR||Cannon fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman FF/G-5/G-23 Goblin]]||US||Carrier fighter||1931||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Grumman F2F]]||US||Carrier fighter||1933||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Grumman F3F]]||US||Carrier fighter||1935||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[Grumman F4F Wildcat]]||US||Carrier fighter||1937||Retired||{{nts|7885}}||<ref group=note>Includes FM & FM-2</ref> |- |[[Grumman XF5F Skyrocket]]||US||Carrier interceptor||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman F6F Hellcat]]||US||Carrier fighter||1942||Retired||{{nts|12275}}|| |- |[[Grumman F7F Tigercat]]||US||Carrier heavy fighter||1943||Retired||{{nts|364}}|| |- |[[Grumman F8F Bearcat]]||US||Carrier fighter-bomber||1944||Retired||{{nts|1266}}|| |- |[[Grumman F9F Panther]]||US||Carrier fighter-bomber||1947||Retired||{{nts|1382}}|| |- |[[Grumman F-9 Cougar]]||US||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|1392}}|| |- |[[Grumman XF10F Jaguar]]||US||Carrier fighter||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman F-11 Tiger]]||US||Carrier fighter||1954||Retired||{{nts|200}}|| |- |[[Grumman F-14 Tomcat]]||US||Carrier interceptor||1970||Operational||{{nts|712}}||<!--Still used by Iran--> |- |[[Grumman XP-50]]||US||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman GG]]||US||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman SF/G-6]]||US||Carrier fighter||1932||Retired||{{nts|35}}|| |- |[[Gudkov GU-1]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[HAL Ajeet]]||India/UK||Lightweight fighter||1976||Retired||{{nts|89}}|| |- |[[HAL HF-24 Marut]]||India||Fighter-bomber||1961||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[HAL Tejas|HAL Tejas Mk1/Mk1A]]||India||Lightweight multirole fighter||2001||Operational||{{nts|51}}|| |- |[[HAL Tejas Mk2]]||India||Multirole fighter||2019||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[HAL TEDBF]]||India||Carrier multirole fighter||2020||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[Infoglobal I-22 Sikatan]]||Indonesia||stealth multirole fighter||2022||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[HAL AMCA]]||India||Stealth Multirole Fighter||2019||In Development||{{nts|0}}||<ref>{{cite web|url= http://ibnlive.in.com/news/india-to-build-its-own-stealth-fighter-jet/173785-3.html|title=India to build own stealth fighter|work= IBN Live|access-date=14 November 2014|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20150318011225/http://ibnlive.in.com/news/india-to-build-its-own-stealth-fighter-jet/173785-3.html|archive-date=18 March 2015}}</ref> |- |[[Halberstadt D.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Halberstadt D.II|Halberstadt D.II - D.V]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Hall XFH]]||US||Carrier fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Handley Page Type S]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hannover CL.II]]||Germany||Escort fighter||1917||Retired||{{nts|439}}|| |- |[[Hanriot HD.1]]||France||||1916||Retired||{{nts|1200}}|| |- |[[Hanriot HD.2]]||France||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|140}} ca.|| |- |[[Hanriot HD.3]]||France||||1917||Retired||{{nts|90}} ca.|| |- |[[Hanriot HD.5]]||France||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.6]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.7]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.8]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.12]]||France||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.15]]||France||High-altitude fighter||1922||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Hanriot HD.20]]||France||Shipboard fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.26]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.31]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.33]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.110|Hanriot H.110 & H.115]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAC NC-600|Hanriot H.220, H.220-2 & SNCAC NC-600]]||France||Heavy fighter||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg CC]]||Germany||Flying boat fighter||1916||Retired||{{nts|73}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg D.I]]||Austria-Hungary||||1916||Retired||{{nts|122}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg KDW]]||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|60}} ca.|| |- |[[Hansa-Brandenburg KF]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg L.14]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg L.16]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.11]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.12]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|181}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.16]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.17]]||Germany||Flying-boat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.18]]||Germany||Flying-boat fighter||1917||Retired||{{nts|48}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.19]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.25]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.27]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.29|Hansa-Brandenburg W.29/W.33]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Retired||{{nts|78}}+|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.32]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Demon]]||UK||||1931||Retired||{{nts|290}}|| |- |[[Hawker F.20/27]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Fury]]||UK||||1931||Retired||{{nts|275}}|| |- |[[Hawker Fury (monoplane)]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hawker Hart Fighter]]||UK||||1931||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Hawker Hawfinch]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Heron]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hoopoe]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hornbill]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hotspur]]||UK||Turret fighter||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hunter]]||UK||Fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|1972}}|| |- |[[Hawker Hurricane|Hawker Hurricane & Sea Hurricane]]||UK||Fighter-bomber||1935||Retired||{{nts|14533}}|| |- |[[Hawker Siddeley P.1127|Hawker Siddeley Kestrel FGA.1]]||UK||V/STOL Fighter-bomber||1964||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Hawker Nimrod]]||UK||Carrier fighter||1931||Retired||{{nts|92}}|| |- |[[Hawker Osprey]]||UK||Fleet fighter/reconnaissance||1930||Retired||{{nts|124}}|| |- |[[Hawker P.1081]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker P.V.3]]||UK||Day & night fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Sea Fury]]||UK||Carrier fighter||1945||Retired||{{nts|860}}|| |- |[[Hawker Sea Hawk]]||UK||Carrier jet fighter||1947||Retired||{{nts|542}}|| |- |[[Hawker Tempest]]||UK||||1942||Retired||{{nts|1702}}|| |- |[[Hawker Tornado]]||UK||||1939||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Hawker Typhoon]]||UK||Fighter-bomber||1940||Retired||{{nts|3317}}|| |- |[[Hawker Woodcock|Hawker Woodcock/Danecock/Dankok]]||UK||||1923||Retired||{{nts|64}}|| |- |[[Heinkel HD 23]]||Germany||||1926||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Heinkel HD 37]]||Germany||||1928||Retired||{{nts|134}}|| |- |[[Heinkel HD 38]]||Germany||||1928||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Heinkel HD 43]]||Germany||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Heinkel He 49]]||Germany||||1932||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Heinkel He 51]]||Germany||||1933||Retired||{{nts|700}}|| |- |[[Heinkel He 74]]||Germany||Lightweight fighter||1933||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Heinkel He 100|Heinkel He 100/He 113]]||Germany||||1938||Prototype||{{nts|25}}|| |- |[[Heinkel He 112]]||Germany||||1935||Retired||{{nts|104}}|| |- |[[Heinkel He 162]] ''Volksjäger''||Germany||||1944||Retired||{{nts|170}}|| |- |[[Heinkel He 219]]||Germany||Night fighter||1942||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[Heinkel He 280]]||Germany||||1940||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Heinrich Pursuit]]||US||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Henschel Hs 124]]||Germany||Heavy fighter||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[HESA Azarakhsh]]||Iran||Strike fighter||1997||Operational||{{nts|11}}|| |- |[[HESA Saeqeh]]||Iran||Fighter||2004||Operational||{{nts|24}}|| |- |[[HESA Kowsar]]||Iran||Fighter||2018||Operational||{{nts|4}}|| |- |[[Hispano Aviación HA-1112]]||Spain, Germany||||1951||Retired||{{nts|239}}|| |- |[[Hispano Barrón]]||Spain||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Horten Ho 229]]||Germany||Fighter-bomber jet flying wing||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hughes D-2]]||US||fighter-bomber||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAI Kfir]]||Israel||Fighter-bomber||1973||Operational||{{nts|220}}|| |- |[[IAI Lavi]]||Israel||||1986||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[IAI Nammer]]||Israel||||1991||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAI Nesher|IAI Nesher/Dagger]]||Israel||||1971||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[IAR CV 11|IAR-11]]||Romania||||1930||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[IAR-12]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-13]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-14]]||Romania||||1933||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[IAR-15]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[IAR-16]]||Romania||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-80]]||Romania||||1939||Retired||{{nts|346}}|| |- |[[Ikarus IK-2]]||Yugoslavia||||1935||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Ikarus S-49]]||Yugoslavia||||1949||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Ilyushin I-21|Ilyushin I-21/TsKB-32]]||USSR||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Ilyushin Il-1]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ilyushin Il-2I]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[IMAM Ro.41]]||Italy||||1934||Retired||{{nts|753}}|| |- |[[IMAM Ro.44]]||Italy||Floatplane fighter||1936||Retired||{{nts|35}}|| |- |[[IMAM Ro.51]]||Italy||||1937||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[IMAM Ro.57]]||Italy||Interceptor/ground attack||1939||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[IMAM Ro.58]]||Italy||fighter-bomber||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL C.24]]||Finland||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL C.VI.25]]||Finland||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL Haukka]]||Finland||||1927||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Junkers CL.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|51}}|| |- |[[Junkers EF 126]]||Germany||||1947||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Junkers J 2]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Junkers J 7]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Junkers D.I|Junkers J 9/D.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[Junkers T.22]]||Germany||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Junkers K 47]]||Germany||||1929||Retired||{{nts|23}}|| |- |[[Junkers Ju 88]]||Germany||Night fighter||1936||Retired||{{nts|15000}} ca.||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Junkers Ju 388]]||Germany||Night fighter||1943||Retired||{{nts|100}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[KAI KF-21 Boramae]]||South Korea, Indonesia||||2021||Prototype||{{nts|6+}}|| |- |[[Kasyanenko KPI-5]]||Russia||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawanishi N1K Kyofu]]||Japan||Floatplane fighter||1942||Retired||{{nts|97}}|| |- |[[Kawanishi N1K-J Shiden]]||Japan||Interceptor||1942||Retired||{{nts|1435}}|| |- |[[Kawanishi K-11]]||Japan||Carrier fighter||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Kawasaki KDA-3]]||Japan||||1928||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki KDA-5 Army Type 92]]||Japan||||1930||Retired||{{nts|385}}|| |- |[[Kawasaki Ki-5]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Kawasaki Ki-10]]||Japan||||1935||Retired||{{nts|588}}|| |- |[[Kawasaki Ki-28]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawasaki Ki-45]]||Japan||Interceptor||1941||Retired||{{nts|1691}}|| |- |[[Kawasaki Ki-60]]||Japan||||1941||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki Ki-61]]||Japan||||1941||Retired||{{nts|3159}}|| |- |[[Kawasaki Ki-64]]||Japan||Interceptor||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawasaki Ki-96]]||Japan||||1943||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki Ki-100]]||Japan||||1945||Retired||{{nts|395}}|| |- |[[Kawasaki Ki-102|Kawasaki Ki-102 & Ki-108]]||Japan||||1944||Retired||{{nts|238}}|| |- |[[Kochyerigin DI-6]]||USSR||||1934||Retired||{{nts|222}}|| |- |[[Kondor D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.VII]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Koolhoven F.K.55]]||Netherlands||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Koolhoven F.K.58]]||Netherlands||||1938||Retired||{{nts|18}}|| |- |[[Kyushu J7W]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Laville DI-4]]||USSR||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin-Gorbunov-Gudkov LaGG-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Lavochkin-Gorbunov-Gudkov LaGG-3]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|6258}}|| |- |[[Lavochkin La-5]]||USSR||||1942||Retired||{{nts|9920}}|| |- |[[Lavochkin La-7]]||USSR||||1944||Retired||{{nts|5753}}|| |- |[[Lavochkin La-9]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|1559}}|| |- |[[Lavochkin La-11]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|1182}}|| |- |[[Lavochkin La-15]]||USSR||||1948||Retired||{{nts|235}}|| |- |[[Lavochkin La-126]]||USSR||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-150]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Lavochkin La-152]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-156]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lavochkin La-160]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-168]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-176]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-190]]||USSR||||1951||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-200]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-250]]||USSR||||1956||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Letov Š-3]]||Czechoslovakia||||1922||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Letov Š-4]]||Czechoslovakia||||1922||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Letov Š-7]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-12]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-13]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-14]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-20]]||Czechoslovakia||||1925||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[Letov Š-22]]||Czechoslovakia||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-31]]||Czechoslovakia||||1929||Retired||{{nts|32}}|| |- |[[Letov Š-231]]||Czechoslovakia||||1933||Retired||{{nts|25}}|| |- |[[Levasseur PL.5]]||France||Carrier fighter||1924||Retired||{{nts|24}}|| |- |[[Levasseur PL.6]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Levy-Biche LB.2|Levy-Biche LB.2 & LB.6]]||France||Shipboard fighter||1927||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[LFG Roland D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[LFG Roland D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|20}} ca.|| |- |[[LFG Roland D.VI]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|350}}|| |- |[[Lioré et Olivier LeO 7]]||France||Escort fighter||1922||Retired||{{nts|33}}|| |- |[[Liuchow Kwangsi Type 3]]||China||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lloyd 40.15]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lloyd 40.16]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed YP-24]]||US||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed P-38 Lightning]]||US||||1939||Retired||{{nts|10037}}|| |- |[[Lockheed XP-49]]||US||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed XP-58 Chain Lightning]]||US||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed P-80 Shooting Star]]||US||||1944||Retired||{{nts|1715}}|| |- |[[Lockheed XF-90]]||US||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lockheed F-94 Starfire|Lockheed F-94/F-97 Starfire]]||US||||1949||Retired||{{nts|855}}|| |- |[[Lockheed F-104 Starfighter]]||US||||1954||Retired||{{nts|2578}}||<ref group=note>Includes Aeritalia F-104S and Canadiar CF-104</ref> |- |[[Lockheed YF-12]]||US||||1963||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Lockheed Martin F-22 Raptor]]||US||Stealth fighter||1997||Operational||{{nts|195}}||<ref name=F-22_prog_chrono>[http://www.f22-raptor.com/about/chronology.html "Chronology of the F-22 Program."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307071916/http://www.f22-raptor.com/about/chronology.html|date=2008-03-07 }} ''F-22 Team web site''. Retrieved: 23 2009.</ref> |- |[[Lockheed Martin F-35 Lightning II]]||US||Stealth multirole fighter||2006||Operational||{{nts|1170}}+||{{as of|2025|5|lc=on}}<ref>{{cite web |title=F-35 Fast Facts |url=https://www.f35.com/f35/about/fast-facts.html |website=F-35.com |access-date=3 October 2023}}</ref> |- |[[Lockheed XFV]]||US||VTOL fighter||1953||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loening M-8]]||US||||1918||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Loening PA-1]]||US||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loening PW-2]]||US||||1918||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Lohner 10.20 Spuckerl]]||Austria-Hungary||||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lohner Type AA]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lohner Type A/Dr.I]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 43]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 45]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 46]]||France||||1934||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Loire 210]]||France||||1935||Retired||{{nts|21}}|| |- |[[Loire 250]]||France||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire-Nieuport 161|Loire-Nieuport LN.160, 161 & SNCAO 161]]||France||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Loring C-1]]||Spain||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG E.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D 10]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.II]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.IV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.V]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Macchi M.C.200]]||Italy||||1937||Retired||{{nts|1153}}|| |- |[[Macchi M.C.201]]||Italy||||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Macchi M.C.202]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|1200}}|| |- |[[Macchi M.C.205]]||Italy||||1942||Retired||{{nts|262}}|| |- |[[Macchi M.5]]||Italy||Flying-boat fighter||1917||Retired||{{nts|244}}|| |- |[[Macchi M.6]]||Italy||Flying-boat fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Macchi M.7]]||Italy||Flying-boat fighter||1918||Retired||{{nts|110}}+|| |- |[[Macchi M.14]]||Italy||||1918||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Macchi M.26]]||Italy||Flying-boat fighter||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Macchi M.41|Macchi M.41 & M.41bis]]||Italy||Flying-boat fighter||1927||Retired||{{nts|42}}|| |- |[[Macchi M.71]]||Italy||Flying-boat fighter||1930||Retired||{{nts|12}} ca.|| |- |[[Mann Egerton Type H]]||UK||Shipboard fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mann & Grimmer M.1]] ''Two-seat fighter''||UK||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Marchetti MVT|Marchetti MVT/SIAI S.50]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Marinens Flyvebaatfabrikk M.F.9]]||Norway||||1925||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Mark D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Martin-Baker MB 2]]||UK||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martin-Baker MB 3]]||UK||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martin-Baker MB 5]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martinsyde F.1]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Martinsyde Buzzard]]||UK||||1918||Retired||{{nts|370}}+|| |- |[[Martinsyde G.100]]||UK||Fighter-bomber||1916||Retired||{{nts|271}}|| |- |[[MÁVAG Héja]]||Hungary||||1940||Retired||{{nts|204}}|| |- |[[McDonnell XP-67]]||US||Interceptor||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[McDonnell XF-85 Goblin]]||US||Parasite fighter||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[McDonnell XF-88]]||US||Escort fighter||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[McDonnell F-101 Voodoo]]||US||Fighter-bomber||1954||Retired||{{nts|807}}|| |- |[[McDonnell Douglas F-15 Eagle]]||style=white-space:nowrap|US||Fighter/Interceptor||1972||Operational||{{nts|1196}}|| |- |[[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle]]||US||Fighter-bomber||1986||Operational||{{nts|418}}|| |- |[[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]]||US||Carrier fighter-bomber||1978||Operational||{{nts|1480}}|| |- |[[McDonnell FH Phantom]]||US||Carrier fighter||1945||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[McDonnell F2H Banshee]]||US||Carrier fighter-bomber||1947||Retired||{{nts|895}}|| |- |[[McDonnell F3H Demon]]||US||Carrier interceptor||1951||Retired||{{nts|519}}|| |- |[[McDonnell Douglas F4H/F-110/F-4 Phantom II]]||US||Carrier fighter-bomber||1958||Operational||{{nts|5195}}|| |- |[[Messerschmitt Bf 109]]||Germany||||1935||Retired||{{nts|33984}}|| |- |[[Messerschmitt Bf 110]]||Germany||Heavy fighter||1936||Retired||{{nts|6170}}|| |- |[[Messerschmitt Me 163]]||Germany||Interceptor rocket||1941||Retired||{{nts|370}}|| |- |[[Messerschmitt Me 209 (1943)]]||Germany||||1943||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Messerschmitt Me 210]]||Germany||Heavy fighter||1939||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Messerschmitt Me 262|Messerschmitt Me 262/Avia S-92]]||Germany||Fighter-bomber jet||1941||Retired||{{nts|1430}}|| |- |[[Messerschmitt Me 263]]||Germany||Interceptor rocket||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Messerschmitt Me 309]]||Germany||||1942||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Messerschmitt Me 310]]||Germany||Heavy fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Messerschmitt Me 328]]||Germany||Parasite fighter||1944||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Messerschmitt Me 410]]||Germany||Heavy fighter||1942||Retired||{{nts|1200}} ca.|| |- |[[Mikhelson/Korvin MK-1 Rybka]]||USSR||Floatplane fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-210]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-211]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1|-|10}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-220]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-221]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-222]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-224]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-225]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-230]]||USSR||||1942||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-231]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-250]]||USSR||Mixed power||1945||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-270|Mikoyan-Gurevich I-70 & 270]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-320]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-370|Mikoyan-Gurevich I-370/I-1/I-2]]||USSR||||1955||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-3|Mikoyan-Gurevich I-380/I-3]]||USSR||||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-75]]||USSR||||1958||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|103}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-3]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|3172}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich DIS|Mikoyan-Gurevich MiG-5/DIS]]||USSR||Escort fighter||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-3|Mikoyan-Gurevich MiG-7]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-9]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|598}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-15]]||USSR||||1947||Operational||{{nts|18000}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-17]]||USSR||||1950||Retired||{{nts|10603}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-19]]||USSR||||1953||Retired||{{nts|2172}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-21]]||USSR||Fighter-interceptor||1955||Operational||{{nts|11496}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-21PD]]||USSR||VTOL fighter||1966||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-23PD]]||USSR||VTOL fighter||1967||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-23]]||USSR||Fighter-bomber||1967||Operational||{{nts|5047}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-25]]||USSR||Interceptor||1964||Retired||{{nts|1190}}|| |- |[[Mikoyan MiG-29]]||USSR||Fighter||1977||Operational||{{nts|1600+}}||<ref group="note">includes [[Mikoyan MiG-29K]], [[Mikoyan MiG-29M]]</ref><ref>[http://www.migavia.ru/eng/military_e/index_mil_e.html "Products:MilitaryPrograms."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120180632/http://www.migavia.ru/eng/military_e/index_mil_e.html|date=2010-11-20 }}''migavia.ru/eng''.Retrieved:23 2009.</ref> |- |[[Mikoyan MiG-31]]||USSR||Interceptor||1975||Operational||{{nts|519}}|| |- |[[Mikoyan MiG-35]]||Russia||Multirole fighter||2007||Operational||{{nts|10}}||<ref name="AF_Tech_MiG-35">{{cite news|url=http://www.airforce-technology.com/projects/mig35/|title=MiG-35 Fulcrum-F Multirole Fighter - Airforce Technology|newspaper=Airforce Technology |access-date=14 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917195033/http://www.airforce-technology.com/projects/MiG35/|archive-date=17 September 2017}}</ref> |- |[[Mikoyan-Gurevich SM-12]]||USSR||||1957||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich Ye-150 family|Mikoyan-Gurevich Ye-150 & Ye-152]]||USSR||||1959||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich Ye-8]]||USSR||||1962||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan Project 1.44]]||Russia||||2000||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Miles M.20]]||UK||||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Miles M.35 Libellula]]||UK||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Miles Master Fighter]]||UK||||1940||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[Militär-Apparat MA-7]]||Switzerland||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF]]||Japan||||1921||Retired||{{nts|138}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF2]]||Japan||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF9]]||Japan||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF10]]||Japan||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Mitsubishi A5M]]||Japan||||1935||Retired||{{nts|1094}}|| |- |[[Mitsubishi A6M Zero]]||Japan||||1939||Retired||{{nts|10939}}|| |- |[[Mitsubishi A7M]]||Japan||||1944||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Mitsubishi F-2]]||Japan, US||Multirole fighter||1995||Operational||{{nts|98}}|| |- |[[Mitsubishi F-X]]||Japan, US||Stealth fighter||2020||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[Mitsubishi G6M]] ||Japan||Heavy fighter||1940||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Mitsubishi J2M]]||Japan||||1942||Retired||{{nts|621}}|| |- |[[Mitsubishi J8M|Mitsubishi J8M/Ki-200]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Mitsubishi Ka-8]]||Japan||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Mitsubishi Ki-18]]||Japan||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-33]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-46-III KAI]]||Japan||Heavy fighter (conversion)||1944||Retired||{{nts|200}} ca.|| |- |[[Mitsubishi Ki-83]]||Japan||Heavy fighter||1944||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-109]]||Japan||Heavy day/night fighter||1942||Retired||{{nts|24}}||<ref group=note name="First flight"/> |- |[[Morane-Saulnier L|Morane-Saulnier L/Pfalz E.III]]||France||||1914||Retired||{{nts|600}}||<ref group=note>The Morane-Saulnier L became first fighter when fitted with fixed machine gun</ref> |- |[[Morane-Saulnier N]]||France||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Morane-Saulnier I]]||France||||1916||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Morane-Saulnier V]]||France||||1916||Retired||{{nts|30}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier AC]]||France||||1916||Retired||{{nts|32}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier AF]]||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier AI]]||France||||1917||Retired||{{nts|1210}}|| |- |[[Morane-Saulnier AN series]]||France||||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.121]]||France||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.225]]||France||||1932||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.325]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.405]]||France||||1935||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.406]]||France||||1935||Retired||{{nts|1094}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.410]]||France||||1940||Retired||{{nts|74}}|| |- |[[Mosca-Bystritsky MBbis]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Moskalyev SAM-13]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima A2N]]||Japan||||1929||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Nakajima A4N]]||Japan||||1934||Retired||{{nts|221}}|| |- |[[Nakajima A6M2-N]]||Japan||Floatplane fighter||1941||Retired||{{nts|327}}|| |- |[[Nakajima Army Type 91 fighter]]||Japan||||1928||Retired||{{nts|450}}|| |- |[[Nakajima C6N-1S]]||Japan||Night fighter||1943||Prototype||{{nts|6}}||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[Nakajima J1N]]||Japan||Night fighter||1941||Retired||{{nts|479}}|| |- |[[Nakajima J5N]]||Japan||Interceptor||1944||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Nakajima Ki-8]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Nakajima Ki-11]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Nakajima Ki-12 & PE]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nakajima Ki-27]]||Japan||||1936||Retired||{{nts|3368}}|| |- |[[Nakajima Ki-43 Hayabusa]]||Japan||||1938||Retired||{{nts|5919}}|| |- |[[Nakajima Ki-44 Shoki]]||Japan||||1940||Retired||{{nts|1225}}|| |- |[[Nakajima Ki-58]]||Japan||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|3}}||<ref group=note name="First flight">Date of first flight is for original non-fighter variant</ref> |- |[[Nakajima Ki-84 Hayate]]||Japan||||1943||Retired||{{nts|3514}}|| |- |[[Nakajima Ki-87]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima Ki-116]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima Kikka]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nakajima NAF-1]]||Japan||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Nakajima NAF-2]]||Japan||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Nanchang J-12]]||China||||1970||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Nanchang Q-5]]||China||||1970||Operational||{{nts|1300}}|| |- |[[Nielsen & Winther Type AA]]||Denmark||||1917||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Nieuport 10]]||France||||1914||Retired||{{nts|300}} ca.|| |- |[[Nieuport 11]]||France||||1915||Retired||{{nts|900}} ca.||<ref name="Kowalski, 2003">Kowalski, 2003</ref> |- |[[Nieuport 16]]||France||||1916||Retired||{{nts|300}} ca.||<ref name="Kowalski, 2003"/> |- |[[Nieuport 17, 21 & 23]]||France||||1916||Retired||{{nts|4000}} ca.|| |- |[[Nieuport 17bis|Nieuport 17bis & 23bis]]||France||||1917||Retired||{{nts|101}} ca.|| |- |[[Nieuport 24|Nieuport 24 & 24bis]]||France||||1917||Retired||{{nts|700}} ca.|| |- |[[Nieuport 27|Nieuport 25 & 27]]||France||||1917||Retired||{{nts|1000}} ca.|| |- |[[Nieuport 28]]||France||||1917||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 29]]||France||||1918||Retired||{{nts|1571}} ca.|| |- |[[Nieuport Nie 31RH]]||France||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 32RH]]||France||Shipboard fighter||1919||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 37]]||France||High-altitude fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 40]]||France||High-altitude fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 42]]||France||||1924||Retired||{{nts|31}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 43]]||France||Floatplane fighter||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 48, 48bis & 481]]||France||Lightweight Jockey fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 52]]||France||||1927||Retired||{{nts|135}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 62]]||France||||1928||Retired||{{nts|322}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 622]]||France||||1930||Retired||{{nts|314}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 626]]||France||||1932||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 628]]||France||High-altitude fighter||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 629]]||France||||1932||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 72]]||France||||1928||Retired||{{nts|8}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 82]]||France||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 120|Nieuport-Delage NiD 120 - NiD 125]]||France||||1932||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Nieuport Nighthawk|Nieuport Nighthawk\Gloster Nighthawk]]||UK||||1919||Retired||{{nts|70}}|| |- |[[Nikitin-Shevchenko IS]]||USSR||Polymorphic fighter||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[North American NA-50 & P-64]]||US||||1939||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[North American P-51 Mustang]]||US||||1940||Retired||{{nts|16766}}|| |- |[[North American P-82/F-82 Twin Mustang]]||US||||1945||Retired||{{nts|270}}|| |- |[[North American/Canadair/CAC F-86 Sabre]]|||US||||1947||Retired||{{nts|9860}}|| |- |[[North American F-86D Sabre]]|||US||||1949||Retired||{{nts|2847}}|| |- |[[North American FJ-1 Fury]]||US||||1946||Retired||{{nts|31}}|| |- |[[North American FJ-2/-3 Fury]]||US||||1951||Retired||{{nts|741}}|| |- |[[North American FJ-4 Fury]]||US||||1954||Retired||{{nts|374}}|| |- |[[North American YF-93]]||US||||1950||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[North American F-100 Super Sabre]]||US||||1953||Retired||{{nts|2294}}|| |- |[[North American F-107]]||US||||1956||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Northrop XFT]]||US||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Northrop XP-56 Black Bullet]]||US||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Northrop P-61 Black Widow]]||US||||1942||Retired||{{nts|742}}|| |- |[[Northrop XP-79]]||US||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Northrop F-89 Scorpion]]||US||||1948||Retired||{{nts|1050}}|| |- |[[Northrop F-5]]||US||||1959||Operational||{{nts|2246}}|| |- |[[Northrop YF-17]]||US||||1974||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Northrop F-20 Tigershark]]||US||||1982||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Northrop YF-23]]||US||||1990||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[NVI F.K.31]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|17}}|| |- |[[Oeffag D.III]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|526}} ca.|| |- |[[Orenco B]]||US||||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Orenco D]]||US||||1919||Retired||{{nts|54}}|| |- |[[Packard-Le Peré LUSAC-11 & LUSAC-21]]||US||||1918||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Panavia Tornado]]||Germany, Italy, UK||Multirole||1974||Operational||{{nts|990}}|| |- |[[Parnall Pipit]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Parnall Plover]]||UK||||1922||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Parnall Puffin]]||UK||Amphibious fighter||1920||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Parnall Scout]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pashinin I-21]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Pemberton-Billing P.B.9]]||UK||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pemberton-Billing Nighthawk]]||UK||Zeppelin interceptor||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Petlyakov Pe-3]]||USSR||Night fighter||1941||Retired||{{nts|360}}|| |- |[[Petlyakov VI-100]]||USSR||High-altitude fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pfalz D.III]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|1010}}|| |- |[[Pfalz D.IV]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pfalz D.VI]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Pfalz D.VII]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|15}}+|| |- |[[Pfalz D.VIII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[Pfalz D.XII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|800}}|| |- |[[Pfalz D.XIII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Pfalz D.XIV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|3}}+|| |- |[[Pfalz D.XV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Pfalz Dr.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Pfalz Dr.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pfalz E.I]]||France, Germany||||1915||Retired||{{nts|45}}|| |- |[[Pfalz E.II]]||France, Germany||||1915||Retired||{{nts|130}}|| |- |[[Pfalz E.IV]]||France, Germany||||1916||Retired||{{nts|46}}|| |- |[[Pfalz E.V]]||France, Germany||||1916||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Phönix 20.14]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix 20.15]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix 20.16]]||Austria-Hungary||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.22]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.23]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.24]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.25]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix D.I]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix D.II]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix D.III]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Piaggio P.2]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Piaggio P.119]]||Italy||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Polikarpov DI-1]]||USSR||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Polikarpov I-1]]||USSR||||1923||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Polikarpov I-3]]||USSR||||1928||Retired||{{nts|389}}|| |- |[[Polikarpov I-5]]||USSR||||1930||Retired||{{nts|803}}|| |- |[[Polikarpov I-6]]||USSR||||1930||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov I-15]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|671}}|| |- |[[Polikarpov I-15bis]]||USSR||||1937||Retired||{{nts|2408}}|| |- |[[Polikarpov I-152]]||USSR||||1938||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Polikarpov I-153]]||USSR||||1938||Retired||{{nts|3437}}|| |- |[[Polikarpov I-16]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|8644}}|| |- |[[Polikarpov I-17]]||USSR||||1934||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Polikarpov I-180]]||USSR||||1938||Prototype||{{nts|13}}|| |- |[[Polikarpov I-185]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Polikarpov I-190]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov ITP]]||USSR||||1942||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov TIS]]||USSR||Heavy fighter||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pomilio FVL-8]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Pomilio Gamma]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pomilio PD]]||Italy||||1917||Retired||{{nts|431}}|| |- |[[Ponnier M-1]]||France||||1915||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Port Victoria P.V.1]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.2 & P.V.2bis]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.5|Port Victoria P.V.5 & P.V.5A]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Port Victoria P.V.7]]||UK||Lightweight fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.8]]||UK||Lightweight fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.9]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez XI]]||France||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 23]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 26]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 31]]||France||Night fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 630]]||France||||1936||Retired||{{nts|1360}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Prajadhipok (aircraft)|Prajadhipok]]||Siam||||1929||Prototype||{{nts|1}}||<!--country name changed long after this aircraft so Thailand NOT appropriate here--> |- |[[Praga E-44]]||Czechoslovakia||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Praga E-45]]||Czechoslovakia||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PWS-1|PWS-1 & 1bis]]||Poland||Two-seat fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PWS-10]]||Poland||||1930||Retired||{{nts|80}}|| |- |[[PZL P.1]]||Poland||||1929||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL P.6]]||Poland||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PZL P.7]]||Poland||||1930||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[PZL P.8]]||Poland||||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL P.11]]||Poland||||1931||Retired||{{nts|325}}|| |- |[[PZL P.24]]||Poland||||1933||Retired||{{nts|192}} ca.|| |- |[[PZL.38 Wilk]]||Poland||Heavy fighter||1938||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL.50 Jastrząb]]||Poland||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Qaher-313]]||Iran||Stealth fighter||2017||In Development||{{nts|1}}||Developed into a UAV |- |[[Reggiane Re.2000]]||Italy||||1939||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Reggiane Re.2001]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|252}}|| |- |[[Reggiane Re.2002]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|225}}|| |- |[[Reggiane Re.2004]]||Italy||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Reggiane Re.2005]]||Italy||||1942||Retired||{{nts|48}}|| |- |[[Renard Epervier]]||Belgium||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Renard R.36, R.37 & R.38]]||Belgium||||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[R.E.P. C.1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Republic P-43 Lancer]]||US||||1940||Retired||{{nts|272}}|| |- |[[Republic P-47 Thunderbolt]]||US||||1941||Retired||{{nts|15686}}|| |- |[[Republic XP-72]]||US||||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Republic F-84 Thunderjet]]||US||||1946||Retired||{{nts|7524}}|| |- |[[Republic XF-96/F-84F Thunderstreak]]||US||||1950||Retired||{{nts|3428}}|| |- |[[Republic XF-91 Thunderceptor]]||US||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Republic F-105 Thunderchief]]||US||||1955||Retired||{{nts|833}}|| |- |[[Rex D (1917)]]|||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Rikugun Ki-93]]||Japan||Heavy fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Rockwell XFV-12]]||US||||1977||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note>Unsuccessful tethered trials in 1978</ref> |- |[[Rogožarski IK-3]]||Yugoslavia||||1938||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Romano R-110]]||France||Heavy fighter||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Roussel R.30]]||France||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory B.E.2]]||UK||Night fighter||1915||Retired||{{nts|3500}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory B.E.12]]||UK||Zeppelin interceptor||1915||Retired||{{nts|601}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory F.E.2]]||UK||||1914||Retired||{{nts|1939}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory F.E.8]]||UK||||1915||Retired||{{nts|295}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory N.E.1]] ''night fighter''||UK||||1917||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.2]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}||<!--used operationally--> |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.4]]||UK||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.4a]]||UK||||1915||Prototype||{{nts|4}}||<!--unrelated to SE4 hence 2nd entry--><!--used operationally--> |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.5 & 5a]]||UK||||1916||Retired||{{nts|5205}}|| |- |[[Rumpler 6B]] '' ''||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|88}}|| |- |[[Rumpler D.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|6}}+|| |- |[[Ryan FR Fireball]]||US||Carrier mixed-propulsion fighter||1944||Retired||{{nts|66}}|| |- |[[Ryan XF2R Dark Shark]]||US||Carrier mixed-propulsion fighter||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Saab 21]]||Sweden||Fighter-bomber||1943||Retired||{{nts|298}}|| |- |[[Saab 21R]]||Sweden||Fighter-bomber jet||1947||Retired||{{nts|64}}|| |- |[[Saab 29 Tunnan]]||Sweden||Fighter||1948||Retired||{{nts|661}}|| |- |[[Saab 32 Lansen|Saab J32B Lansen]]||Sweden||Fighter||1952||Retired||{{nts|450}}|| |- |[[Saab 35 Draken]]||Sweden||Fighter-interceptor||1955||Retired||{{nts|644}}|| |- |[[Saab 37 Viggen]]||Sweden||Multirole fighter||1967||Retired||{{nts|329}}|| |- |[[Saab JAS 39 Gripen]]||Sweden||Multirole fighter||1988||Operational||{{nts|271}}+|| |- |[[Salmson-Béchereau SB-5]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Saunders A.10]]||UK||||1929||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Saunders-Roe SR.A/1]]||UK||Flying-boat jet fighter||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Saunders-Roe SR.53]]||UK||Interceptor with mixed propulsion||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.88]]||Italy||Heavy fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.91]]||Italy||Fighter-bomber ||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.92]]||Italy||Fighter-bomber||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.II]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.III]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.IV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SEA IV]]||France||||1918||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[SET XV]]||Romania||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Seversky AP-9]]||US||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Seversky P-35]]||US||||1935||Retired||{{nts|136}}|| |- |[[Seversky XP-41]]||US||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Shchetinin (Grigorovich) M-11 & M-12]]||Russia||Flying-boat fighter||1916||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Shenyang J-5]]||China||||1956||Retired||{{nts|1952}}|| |- |[[Shenyang J-6]]||China||||1958||Operational||{{nts|5202}}|| |- |[[Shenyang J-8 & J-8II]]||China||||1969||Operational||{{nts|390}}|| |- |[[Shenyang J-11]]||China||Air superiority fighter||1998||Operational||{{nts|440}}|| |- |[[Shenyang J-15]]||China||Carrier multirole fighter||2009||Operational||{{nts|50}}|| |- |[[Shenyang J-16]]||China||Multirole strike fighter||2011||Operational||{{nts|245}}+|| |- |[[Shenyang J-35]]||China||Planned Carrier fighter||2012||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Shenyang J-50]]||China||Stealth fighter||2024||Prototype||{{nts|1}}||<ref>{{cite web|url=https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a63360888/china-sixth-gen-fighters/|title=Two New Chinese Sixth-Gen Fighter Jets Have Emerged in a Direct Challenge to U.S. Air Superiority|work = Popular Mechanics|date=7 January 2025}}</ref> |- |[[Short Gurnard]]||UK||Shipboard fighter||1929||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SIAI S.52]]||Italy||||1924||Retired||{{nts|2}}|| |- |[[SIAI S.58]]||Italy||Flying-boat fighter||1924||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[SIAI S.67]]||Italy||Flying-boat fighter||1930||Retired||{{nts|3}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|95}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.II]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.III]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|80}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.IV]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|123}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.V]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Siemens-Schuckert DDr.I]]||Germany||Twin-engine fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Siemens-Schuckert E.I, E.II & E.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Sikorsky S-16]]||Russia||||1915||Retired||{{nts|30}} ca.|| |- |[[Sikorsky S-18]]||Russia||Escort fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sikorsky S-20]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[SNCAC (Centre) NC.1080]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAN (Nord) N.2200]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAO (Ouest) CAO.200]]||France||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASO (Sud Aviation) Vautour II]]||France||Interceptor||1952||Retired||{{nts|71}}|| |- |[[SNCASE Baroudeur]] ||France||Lightweight fighter||1953||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) Aquilon]]||UK, France||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|101}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) SE.100]]||France||Heavy fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) Durandal]]||France||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SNCASO (Sud-Ouest) Espadon]]||France||Interceptor||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASO (Sud-Ouest) Trident]]||France||Interceptor||1953||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Sopwith Baby]]||UK||Floatplane fighter||1915||Retired||{{nts|286}}|| |- |[[Sopwith Bulldog]]||UK||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Buffalo]]||UK||Fighter-reconnaissance||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Camel]]||UK||||1916||Retired||{{nts|5490}}|| |- |[[Sopwith Dolphin]]||UK||||1917||Retired||{{nts|2072}}|| |- |[[Sopwith Dragon]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|200}} ca.|| |- |[[Sopwith Gunbus]]||UK||||1914||Retired||{{nts|23}}|| |- |[[Sopwith 3F.2 Hippo]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Hispano-Suiza Triplane]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith 1½ Strutter]]||UK||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|5939}}|| |- |[[Sopwith L.R.T.Tr.]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sopwith Pup]]||UK||||1916||Retired||{{nts|1770}}|| |- |[[Sopwith Schneider]]||UK||||1914||Retired||{{nts|136}} ca.|| |- |[[Sopwith Snail]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Snapper]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sopwith Snark]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sopwith Snipe]]||UK||||1917||Retired||{{nts|2097}}|| |- |[[Sopwith Swallow]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sopwith Triplane]]||UK||||1916||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[SPAD S.A|SPAD S.A-1, 2, 3, 4 & SG]]||France||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|99}}|| |- |[[SPAD S.VII]]||France||||1916||Retired||{{nts|6000}}+|| |- |[[SPAD S.XI Cn2]] ||France||Night fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Davilla, 1997, pp.494-497</ref> |- |[[SPAD S.XII]]||France||Cannon fighter||1917||Retired||{{nts|20}}||<ref group=note>as many as 300 SPAD 12 airframes built but not completed</ref> |- |[[SPAD S.XIII]]||France||||1917||Retired||{{nts|8472}}|| |- |[[SPAD S.XIV]]||France||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[SPAD S.XV]]||France||||1917||Prototype||{{nts|5}}||<ref>Davilla, 1997, p.514-515</ref> |- |[[SPAD S.XVII]]||France||||1918||Retired||{{nts|20}}||<ref>Davilla, 1997, p.521</ref> |- |[[SPAD S.XX]]||France||||1918||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[SPAD S.XXI]]||France||||1918||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Davilla 526">Davilla, 1997, p.526</ref> |- |[[SPAD S.XXII]]||France||||1919||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Davilla 526"/> |- |[[SPAD S.XXIV]]||France||Shipboard fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Davilla, 1997, p.528</ref> |- |[[Spijker V.3|Spijker/Spijker-Trompenburg V.3]]||Netherlands||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Standard E-1]]||US||||1917||Retired||{{nts|168}}|| |- |[[Sturtevant B]]||US||Speed scout/pursuit||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-1 & Su-3]]||USSR||High-altitude fighter||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sukhoi Su-5]]||USSR||Mixed power||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-7 (1944)]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-9 (1946)]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-11 (1947)]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-15 (1949)]]||USSR||Interceptor||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-7]]||USSR||fighter-bomber||1955||Retired||{{nts|1847}}|| |- |[[Sukhoi Su-9]]||USSR||Interceptor||1957||Retired||{{nts|1100}}|| |- |[[Sukhoi Su-11]]||USSR||Interceptor||1958||Retired||{{nts|108}}|| |- |[[Sukhoi Su-15]]||USSR||Interceptor||1962||Retired||{{nts|1290}}|| |- |[[Sukhoi Su-17, 20 & 22]]||USSR||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|2867}}|| |- |[[Sukhoi Su-27]]||USSR||Multirole fighter||1977||Operational||{{nts|680}}|| |- |[[Sukhoi Su-30]]||Russia|| Multirole fighter||1989||Operational||{{nts|630}}+|| |- |[[Sukhoi Su-32/Su-34]]||Russia||Strike fighter||1990||Operational||{{nts|15}}|| |- |[[Sukhoi Su-33]]||Russia||Carrier multirole fighter||1987||Operational||{{nts|24}}|| |- |[[Sukhoi Su-27M/Su-35]]||Russia||||1988||Operational||{{nts|18}}|| |- |[[Sukhoi Su-37]]||Russia||Technology demonstrator||1996||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sukhoi Su-47]]||Russia||Experimental fighter ||1997||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-57]]||Russia||Stealth multirole fighter||2010||Operational||{{nts|21}}|| <ref>{{cite web |url=https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |title=Совершил первый полет последний Су-57,&nbsp;— источник |website=News.rambler.ru |date=25 December 2017 |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235421/https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |archive-date=26 December 2017 |url-status=live}}</ref><ref> {{cite web|url=https://bmpd.livejournal.com/4635723.html|title=ВКС России получили четыре новых серийных истребителя Су-57|website=bmpd.livejournal.com|date=28 December 2022}}</ref> |- |[[Sukhoi Su-30MKI]]||India, Russia||Multirole air superiority fighter||2000||Operational||{{nts|272}}|| |- |[[Sukhoi T-3]]||USSR||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sukhoi P-1]]||USSR||Interceptor||1957||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 224 F.7/30]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 508]]||UK||||1951||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Supermarine 510]]||UK||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 525]]||UK||||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 528]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 529]]||UK||||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 535]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine Attacker]]||UK||Carrier jet fighter||1946||Retired||{{nts|185}}|| |- |[[Supermarine Scimitar]]||UK||Carrier strike fighter||1956||Retired||{{nts|76}}|| |- |[[Supermarine Seafang]]||UK||Carrier fighter||1946||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Supermarine Seafire]]||UK||Carrier fighter||1941||Retired||{{nts|2334}}|| |- |[[Supermarine Sea King]]||UK||Flying-boat fighter||1920||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Supermarine Spitfire]]||UK||||1936||Retired||{{nts|20351}}|| |- |[[Supermarine Spiteful]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|19}}|| |- |[[Supermarine Swift]]||UK||||1948||Retired||{{nts|197}}|| |- |[[Svenska Aero Jaktfalken I & II]]||Sweden||||1929||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[Tachikawa Ki-106]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[TAI Hürjet]]||Turkey||Light combat||2017||Prototype||{{nts|2}}||<ref>https://www.tusas.com/en/products/new-projects/original-development/hurjet HÜRJET ADVANCED JET TRAINER AND LIGHT ATTACK AIRCRAFT</ref><ref>{{cite web |url=https://www.armyrecognition.com/news/aerospace-news/2024/tuerkiyes-huerjet-prototype-of-light-attack-jet-completes-first-flight-with-key-design-modifications |title=Türkiye's Hürjet Prototype of Light Attack Jet Completes First Flight with Key Design Modifications |publisher=Army Recognition |date=13 November 2024 |access-date=3 May 2025}}</ref> |- |[[TAI TF Kaan]]||Turkey||Stealth multirole fighter||2024||Prototype||{{nts|3}}||<ref>{{cite web | url=https://www.milliyet.com.tr/ekonomi/milli-muharip-ucakin-kapisi-ortakliga-acik-6884398 | title=Milli Muharip Uçak'ın kapısı ortaklığa açık | date=8 January 2023 }}</ref> |- |[[Tairov Ta-1]]||USSR||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Tairov Ta-3]]||USSR||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Tebaldi-Zari]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tereshchenko No 7]]||Russia||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-1]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-2]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-3]]||US||||1919||Retired||{{nts|260}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-9]]||US||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas-Morse XP-13]]||US||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas Morse TM-23]]||US||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thulin K]]||Sweden||||1917||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[TNCA Series C Microplano]]||Mexico||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[TNCA Serie E|TNCA Series E Tololoche]]||Mexico||||1924||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Tokorozawa Koshiki-2]]||Japan||||1922||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Tomasevic I-110]]||USSR||Heavy fighter||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-5/I-4]]||USSR||||1927||Retired||{{nts|369}}|| |- |[[Tupolev ANT-13/I-8]]||USSR||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-21]]||USSR||||1933||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Tupolev ANT-23/I-12]]||USSR||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-29]]||USSR||Cannon fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-31/I-14]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Tupolev ANT-46/DI-8]]||USSR||Heavy cannon fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev Tu-1]]||USSR||Night fighter||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev Tu-28/Tu-128]]||USSR||Interceptor||1961||Retired||{{nts|188}}|| |- |[[VEF I-16]]||Latvia||||1940||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[VFW VAK 191B]]||West Germany||VTOL fighter||1971||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[VL Humu]]||Finland||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[VL Mörkö-Morane]]||Finland||||1943||Retired||{{nts|41}}|| |- |[[VL Myrsky]]||Finland||||1941||Retired||{{nts|51}}|| |- |[[VL Pyörremyrsky]]||Finland||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.1]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.2]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.3]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.5]]||UK||||1914||Retired||{{nts|224}}|| |- |[[Vickers E.F.B.7]]||UK||Twin-engine fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.8]]||UK||Twin-engine fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.9]]||UK||||1915||Retired||{{nts|119}}|| |- |[[Vickers F.B.11]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.12]]||UK||||1916||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Vickers F.B.16]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers F.B.19]]||UK||||1916||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[Vickers F.B.24]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers F.B.25]]||UK||Night fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.S.1]]||UK||||1915||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers Jockey]]||UK||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 123 & 141]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 143 Bolivian Scout]]||UK||||1929||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Vickers Type 161]]||UK||Interceptor||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 177]]||UK||Carrier fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 432]]||UK||High altitude interceptor||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Vampire]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Vickers Venom]]||UK||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Vireo]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers II]]||France||Carrier fighter||1925||Retired||{{nts|32}}|| |- |[[Villiers V]]||France||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers VIII]]||France||Carrier fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers XXIV]]||France||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought VE-7S & VE-7SF]]||US||Shipboard fighter||1917||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Vought VE-8]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Vought VE-9]]||US||||1922||Retired||{{nts|41}}|| |- |[[Vought V-80]]||US||||1933||Retired||{{nts|5}}||<!--fighter converted from O2U--> |- |[[Vought V-141/V-143]]||US||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought FU]]||US||||1926||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Vought XF2U]]||US||Two-seat fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought XF3U]]||US||Two-seat fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought F4U/FG/F3A Corsair]]||US||fighter-bomber||1940||Retired||{{nts|12571}}|| |- |[[Vought XF5U]]||US||||1947||Prototype||{{nts|2}}||<ref group=note>Hopped off ground during taxi run, did not achieve sustained flight.</ref> |- |[[Vought F6U Pirate]]||US||Carrier fighter||1946||Prototype||{{nts|33}}|| |- |[[Vought F7U Cutlass]]||US||Carrier fighter||1948||Retired||{{nts|320}}|| |- |[[Vought F8U/F-8 Crusader]]||US||Carrier fighter||1955||Retired||{{nts|1261}}|| |- |[[Vought XF8U-3 Crusader III]]||US||||1958||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Vultee XP-54]]||US||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Vultee P-66 Vanguard]]||US||||1939||Retired||{{nts|146}}|| |- |[[Waco CSO-A/240A]]||US||||1927||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Waco CTO-A]]||US||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Weiss Manfréd WM-23 Ezüst Nyíl]]||Hungary||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland C.O.W. Gun Fighter]]||UK||Cannon fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland F.7/30]]||UK||Day & night fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland Interceptor]]||UK||Interceptor||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland N.1B]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Westland Wagtail]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Westland Weasel]]||UK||Fighter-reconnaissance||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Westland Welkin]]||UK||High-altitude interceptor||1942||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Westland Westbury]]||UK||Heavy fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Westland Whirlwind (fighter)|Westland Whirlwind]]||UK||Heavy fighter||1938||Retired||{{nts|116}}|| |- |[[Westland Wizard]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland Wyvern]]||UK||Torpedo/strike fighter||1946||Retired||{{nts|127}}|| |- |[[Weymann W-1]]||France||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 3]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 7|Wibault 7 & Vickers Wibault]]||France||||1924||Retired||{{nts|168}}|| |- |[[Wibault 8 Simoun]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 9]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 12, 121 & 122 Sirocco]]||France||||1926||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wibault 130|Wibault 130 Trombe & 170 Tornade]]||France||Lightweight fighter||1928||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wibault 210]]||France||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 313]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wight Baby]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wight Quadruplane]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[WKF D.I]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[WKF Dr.I]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wright XF3W]]||US||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Xian JH-7]]||China||Fighter-bomber||1988||Operational||{{nts|192}}|| |- |[[Yakovlev I-29]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Yakovlev Yak-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|8700}}|| |- |[[Yakovlev I-30/Yak-3]]||USSR||||1941||Retired||{{nts|4848}}|| |- |[[Yakovlev Yak-7]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|6399}}|| |- |[[Yakovlev Yak-9]]||USSR||||1942||Retired||{{nts|16769}}|| |- |[[Yakovlev Yak-15]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|280}}|| |- |[[Yakovlev Yak-17]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|430}}|| |- |[[Yakovlev Yak-19]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-23]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|310}}|| |- |[[Yakovlev Yak-25 (1947)]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Yakovlev Yak-25]]||USSR||Interceptor||1952||Retired||{{nts|638}}|| |- |[[Yakovlev Yak-27V/K]]||USSR||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|3}}+|| |- |[[Yakovlev Yak-28P]]||USSR||Interceptor||1960||Retired||{{nts|435}}|| |- |[[Yakovlev Yak-30 (1948)]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-36]]||USSR||VTOL fighter||1963||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Yakovlev Yak-38]]||USSR||Carrier VTOL fighter||1971||Retired||{{nts|231}}|| |- |[[Yakovlev Yak-41/141]]||USSR||||1987||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-50 (1949)]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Yatsenko I-28]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Yokosuka D4Y2-S]]||Japan||Night fighter||1940||Retired||{{nts|16}}+||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[Yokosuka P1Y2 Kyokko]]||Japan||Night fighter||1943||Retired||{{nts|96}}|| |- |[[Zeppelin-Lindau (Dornier) D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|7}}||<ref>Grosz, 1998</ref><ref group= note>Additional 50 Dornier D.I aircraft ~50% complete when production halted due to armistice</ref> |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:فوجي سواريون]] mnm1bojl0tgjrrz2o1j50xt3a8sue8x 370266 370265 2026-04-06T06:50:54Z Ibne maryam 17680 370266 wikitext text/x-wiki {{Multiple image|header_align={{large|Fighter aircraft}}}} جنگي جهاز (Fighter Aircraft) فوجي جهاز آهن جيڪي بنيادي طور تي هوا کان هوا ۾ جنگ لاءِ ٺاهيا ويندا آهن. اها عام طور تي هوائي حملي لاءِ مختلف [[جنگي هٿيار|هٿيار]] ۽ [[ميزائيل|ميزائل]] کڻندا آهن ۽ هوائي حدن تي برتري حاصل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندا آهن. جڏهن ته اهي جهاز فضائي جنگ لاءِ آهن ۽ انهن ۾ مخصوص ڪردار جهڙوڪ زميني حملي وارا جهاز، بمبار ۽ تربيت ڏيندڙ جهاز شامل نه آهن، جيتوڻيڪ ڪردارن ۽ ڊيزائن ۾ ڪجهه اوورليپ آهي. ملٽي رول جنگي جهاز مختلف ڪردارن لاءِ استعمال ٿيندا آهن ۽ ڪيترن ئي قسمن ۾ اچن ٿا. هڪ فائٽر جيٽ جي اهم ڪارڪردگي واري خاصيتن ۾ ان جي فائر پاور کان سواء ان جي تيز رفتار ۽ چالبازي شامل آهن. جنگي جهازن کي ٽيڪنالاجي جي سطح ۽ ترقي جي بنياد تي، هڪ کان پنج نسلن ۾ ورهايو ويو آهي. <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=1 June 2024}}</ref> جنگي جهازن کي اڪثر ڪري هڪ مخصوص نالي سان جي ڪنوينشن ذريعي نامزد ڪيو ويندو آهي جيڪي اصل ملڪ جي بنياد تي هوندا آهن. نالا عام طور تي هڪ اکر جي اڳياڙي تي مشتمل هوندو آهي جنهن جي پٺيان هڪ انگ هوندو آهي، جيتوڻيڪ ڪجهه نالا اهڙا به آهن جيڪي هن رواج جي پيروي نٿا ڪن. ==فهرست== {| border="1" cellpadding="4" cellspacing="0" style="border:1px solid #aaa; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#ECECEC" !نالو !ملڪ !گنجائش !سال !قسم | |- |[[ACAZ C.2]]||Belgium||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Adamoli-Cattani fighter]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AD Scout]]||UK||Zeppelin interceptor||1915||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[General Dynamics F-16 Fighting Falcon]]||US||Multirole fighter||1974||Operational||{{nts|4500}}|| |- |[[Chengdu FC-1 Xiaolong/PAC JF-17 Thunder]]||China, Pakistan||Lightweight fighter-bomber||2003||Operational||{{nts|180}}+||<ref>Joint venture led by Chengdu per [http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/jf-17.htm Global Security.org] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111211190209/http://www.globalsecurity.org/military/world/pakistan/jf-17.htm|date=2011-12-11 }} accessed Jan 11 2012 - note 1st flight in China, NOT Pakistan</ref><!--Chengdu is SENIOR PARTNER and is NOT to be removed!--><ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2016/12/confirmed-pakistan-air-force-now-operates-70-jf-17-fighter-jets/|title=Confirmed: Pakistan Air Force Now Operates 70 JF-17 Fighter Jets|work=The Diplomat|access-date=13 December 2016|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161214063528/https://thediplomat.com/2016/12/confirmed-pakistan-air-force-now-operates-70-jf-17-fighter-jets/|archive-date=14 December 2016}}</ref><!--Operational units and prototypes i.e. why 70+--> |- |[[Chengdu J-7]]||China||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|2400}}+|| |- |[[Chengdu J-10]]||China||Lightweight fighter-bomber||1998||Operational||{{nts|400}}+|| |- |[[Chengdu J-20]]||China||Stealth fighter||2011||Operational||{{nts|300+}}||<ref>{{cite web|url=https://www.scmp.com/news/china/article/2077732/chinas-j-20-stealth-fighter-flies-fighting-forces-says-state-media|title=China's J-20 stealth fighter joins the People's Liberation Army air force|work = South China Morning Post|date=10 March 2017}}</ref><ref name="250907-sp-300">{{Cite web |last=Satam |first=Parth |date=2025-09-17 |title=China's 300th J-20 Spotted at Changchun Air Show |url=https://theaviationist.com/2025/09/17/china-300th-j-20/ |access-date=2025-09-18 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> |- |[[Chengdu J-36]]||China||Stealth fighter||2024||Prototype||{{nts|1}}||<ref>{{cite |- |[[General Dynamics F-16XL]]||US||Strike fighter||1982||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[General Dynamics/Grumman F-111B]]||US||Interceptor||1965||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[AEG D.I, D.II & D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[AEG Dr.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aerfer Ariete]]||Italy||||1958||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aerfer Sagittario 2]]||Italy||Lightweight fighter||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aero Ae 02]]||Czechoslovakia||||1920||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero Ae 04]]||Czechoslovakia||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.18]]||Czechoslovakia||||1923||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Aero A.19]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.20]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aero A.102]]||Czechoslovakia||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aeromarine PG-1]]||US||Fighter-bomber||1922||Prototype||{{nts|1}}||<!--pursuit ground attack--> |- |[[Aeronautica Umbra Trojani AUT.18]]||Italy||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AIDC F-CK-1 Ching-kuo]]||Taiwan||fighter-bomber||1989||Operational||{{nts|130}}|| |- |[[Airco DH.1]]||UK||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|170}} ca.|| |- |[[Airco DH.2]]||UK||||1915||Retired||{{nts|453}}|| |- |[[Airco DH.5]]||UK||||1916||Retired||{{nts|552}}|| |- |[[Albatros D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Albatros D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|291}}|| |- |[[Albatros D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|1340}}|| |- |[[Albatros D.IV]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.V & D.Va]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|2500}}|| |- |[[Albatros D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.VII]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.X]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros D.XI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Albatros D.XII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros Dr.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros Dr.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Albatros L 65]]||Germany||Fighter-reconnaissance ||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Albatros L 77v]]||Germany||Fighter-reconnaissance||1928||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Albatros L 84]]||Germany||Two-seat fighter||1931||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Albatros W.4]]||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|118}}|| |- |[[Albree Pigeon-Fraser Pursuit]]||US||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Alcock Scout]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Alekseyev I-211 & 215]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Alter A.1]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ambrosini SAI.107 & 207]]||Italy||Lightweight fighter||1940||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Ambrosini SAI.403]]||Italy||Lightweight fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ambrosini SS.4]]||Italy||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Amiot 110]]||France||Lightweight Jockey fighter||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Anatra Anadis]]||Russia||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 114]]||France||Night fighter||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Les Mureaux 3|ANF Les Mureaux 130/Les Mureaux 3 & 4]]||France||Fighter-reconnaissance||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 170]]||France||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 180]]||France||Two-seat fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ANF Les Mureaux 190]]||France||Lightweight fighter||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ansaldo A.1 Balilla]]||Italy||||1917||Retired||{{nts|307}}|| |- |[[Ansaldo ISVA]]||Italy||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Ansaldo SVA]]||Italy||Fighter-reconnaissance||1917||Retired||{{nts|1245}}|| |- |[[Arado SD I]]||Germany||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Arado SD II]]||Germany||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado SD III]]||Germany||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado SSD I]]||Germany||Floatplane fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado Ar 64]]||Germany||||1930||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Arado Ar 65]]||Germany||||1931||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Arado Ar 67]]||Germany||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arado Ar 68]]||Germany||||1934||Retired||{{nts|511}}|| |- |[[Arado Ar 76]]||Germany||Lightweight fighter||1934||Retired||{{nts|189}}|| |- |[[Arado Ar 80]]||Germany||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Arado Ar 197]]||Germany||Carrier fighter||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Arado Ar 240]]||Germany||Heavy fighter||1940||Prototype||{{nts|14}}|| |- |[[Arado Ar 440]]||Germany||Heavy fighter||1942||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Ara]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Armadillo]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Armstrong Whitworth A.W.16]]||UK||||1930||Retired||{{nts|18}}|| |- |[[Armstrong Whitworth F.K.6]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Armstrong Whitworth F.K.10|Armstrong Whitworth F.K.9 & 10]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Siskin]]||UK||||1919||Retired||{{nts|272}}|| |- |[[Armstrong Whitworth Starling]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Armstrong Whitworth AW.35 Scimitar]]||UK||||1935||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Army Arsenal Model 3]]||Japan||||1927||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Japanese Aircraft">Mikesh, 1990</ref> |- |[[Arsenal-Delanne 10]]||France||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Arsenal VG-33|Arsenal VG-30 - 39]]||France||Lightweight fighter||1938||Retired||{{nts|40}}+|| |- |[[Arsenal VB 10]]||France||Interceptor||1945||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Arsenal VG 90]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Atlas Cheetah]]||South Africa||Fighter-bomber||1986||Operational||{{nts|70}}|| |- |[[Austin-Ball A.F.B.1]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Austin Osprey]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Austin Greyhound]]||UK||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Avia BH-3]]||Czechoslovakia||||1921||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Avia BH-4]]||Czechoslovakia||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-6]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-7]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-8]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia BH-17]]||Czechoslovakia||||1924||Retired||{{nts|24}}|| |- |[[Avia BH-19]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-21]]||Czechoslovakia||||1925||Retired||{{nts|184}}|| |- |[[Avia BH-23]]||Czechoslovakia||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avia BH-33]]||Czechoslovakia||||1927||Retired||{{nts|110}}|| |- |[[Avia B-34]]||Czechoslovakia||||1932||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Avia B-534]]||Czechoslovakia||||1933||Retired||{{nts|566}}|| |- |[[Avia B-634]]||Czechoslovakia||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avia B-35]]||Czechoslovakia||||1938||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Avia B-135]]||Czechoslovakia||||1939||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Avia S-199]]||Czechoslovakia||||1947||Retired||{{nts|603}}|| |- |[[Aviatik (Berg) D.I]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|700}} ca.|| |- |[[Aviatik (Berg) D.II]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[Aviatik D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Aviatik D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviatik D.VII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviméta 88]]||France||Night fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Aviotehas PN-3]]||Estonia||Fighter-reconnaissance||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS I]]||Hungary||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS II]]||Hungary||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[AVIS III]]||Hungary||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[AVIS IV]]||Hungary||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 504]]||UK||Bomber/trainer/fighter/Zeppelin interceptor||1913||Retired||{{nts|11,303}}|| |- |[[Avro 523 Pike]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 527]]||UK||Fighter-reconnaissance||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 530]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 531 Spider]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro 566 Avenger]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Avro 584 Avocet]]||UK||Fleet fighter||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Avro Canada CF-100 Canuck]]||Canada||All-weather interceptor||1950||Retired||{{nts|692}}|| |- |[[Bachem Ba 349]]||Germany||VTO rocket interceptor||1945||Prototype||{{nts|36}}|| |- |[[BAJ IV]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[BAT Bantam]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|15}}|| |- |[[BAT Basilisk]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Baykar Bayraktar Kızılelma]]||Turkey||Unmanned fighter||2023||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Beardmore W.B.2]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Beardmore W.B.III]]||UK||Shipboard fighter||1917||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Beardmore W.B.IV]]||UK||Shipboard fighter|||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Beardmore W.B.V]]||UK||Shipboard fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Beardmore W.B.XXVI]]||UK||Two-seat fighter||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bell YFM-1 Airacuda]]||US||Interceptor||1937||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Bell XFL Airabonita]]||US||Carrier fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bell P-39 Airacobra]]||US||||1938||Retired||{{nts|9584}}|| |- |[[Bell P-59 Airacomet]]||US||||1942||Retired||{{nts|66}}|| |- |[[Bell P-63 Kingcobra]]||US||||1942||Retired||{{nts|3303}}|| |- |[[Bell XP-77]]||US||Lightweight fighter||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bell XP-83]]||US||Escort fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Berkmans Speed Scout]]||US||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bereznyak-Isayev BI-1]]||USSR||Interceptor rocket||1942||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Berliner-Joyce XFJ]]||US||Carrier fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Berliner-Joyce F2J]]||US||Carrier fighter||1933||Retired||{{nts|39}}|| |- |[[Berliner-Joyce XF3J]]||US||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Berliner-Joyce P-16]]||US||||1930||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 10]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 12]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard SIMB AB 14]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 15]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 20]]||France||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard H.52]]||France||Floatplane fighter||1933||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bernard 74 & 75]]||France||||1931||Prototype||{{nts|2}}||<!--plus 1 racer designated 72 & 73--> |- |[[Bernard H 110]]||France||Floatplane fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bernard 260]]||France||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bisnovat SK-2]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blackburn F.3]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note>Abandoned after problems during taxiing</ref> |- |[[Blackburn Firebrand]]||UK||Torpedo fighter||1942||Retired||{{nts|193}}|| |- |[[Blackburn Firecrest]]||UK||Strike fighter||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Blackburn Lincock]]||UK||Lightweight fighter||1928||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Blackburn Roc]]||UK||Turret fighter||1938||Retired||{{nts|136}}|| |- |[[Blackburn Skua]]||UK||Fighter/dive bomber||1937||Retired||{{nts|192}}|| |- |[[Blackburn Triplane]]||UK||Zeppelin interceptor||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blackburn Turcock]]||UK||Interceptor/fleet fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot 118]]||France||Flying-boat fighter||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.41]]||France||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.51]]||France||||1924||Retired||{{nts|54}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.60]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.61]]||France||||1923||Retired||{{nts|380}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.70]]||France||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.71]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.72]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.81]]||France||||1923||Retired||{{nts|87}}+|| |- |[[Blériot-SPAD S.91]]||France||Lightweight Jockey fighter||1927||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.510]]||France||||1933||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Blériot-SPAD S.710]]||France||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bloch MB.150-157]]||France||||1937||Retired||{{nts|663}}|| |- |[[Blohm & Voss BV 40]]||Germany||Interceptor glider||1944||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Blohm & Voss BV 155]]||Germany||High-altitude interceptor||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing FB]]||US||Carrier fighter||1923||Retired||{{nts|44}}|| |- |[[Boeing F2B]]||US||Carrier fighter||1926||Retired||{{nts|33}}|| |- |[[Boeing F3B]]||US||Carrier fighter||1928||Retired||{{nts|74}}|| |- |[[Boeing F4B]]||US||Carrier fighter||1928||Retired||{{nts|187}}|| |- |[[Boeing XF5B]]||US||Carrier fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF6B]]||US||Fighter-bomber||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF7B]]||US||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XF8B]]||US||Carrier fighter||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing PW-9]]||US||||1923||Retired||{{nts|114}}|| |- |[[Boeing XP-4]]||US||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-7]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-8]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing XP-9]]||US||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing P-12]]||US||||1929||Retired||{{nts|366}}|| |- |[[Boeing XP-15]]||US||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing P-26 Peashooter]]||US||||1932||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[Boeing P-29]]||US||||1934||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Boeing Model 100]]||US||||1929||Retired||{{nts|9}}|| |- |[[Boeing Model 218]]||US||||1929||Retired||{{nts|1}}|| |- |[[Boeing Model 256]]||US||||1932||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Boeing Model 267]]||US||||1933||Retired||{{nts|9}}|| |- |[[Boeing F/A-18E/F Super Hornet]]||US||Carrier fighter-bomber||1995||Operational||{{nts|608}}|| |- |[[Boeing X-32]]||US||||2000||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bolkhovitinov I-1]]||USSR||Fighter-bomber||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Borel-Boccacio Type 3000]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}||<!--http://www.aviastar.org/air/france/borel_c-2.php--> |- |[[Borel C.A.P. 2]]||France||High-altitude fighter||1920||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Borovkov-Florov I-207]]||USSR||||1937||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Boulton & Paul Bobolink]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Boulton Paul Defiant]]||UK||Turret fighter||1937||Retired||{{nts|1064}}|| |- |[[Boulton & Paul Partridge]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Breda Ba.27]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Breguet BUC/BLC]]||France||Escort fighter ||1915||Prototype||{{nts|32}} ca.|| |- |[[Breguet LE]] ''Laboratoire Eiffel''||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Breguet Taon]]||France||Strike fighter||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Breguet 17]]||France||Night fighter||1918||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Brewster F2A Buffalo]]||US||Carrier fighter||1937||Retired||{{nts|509}}|| |- |[[Bristol Badger]]||UK||Fighter-reconnaissance||1919||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Bristol Bagshot]]||UK||Heavy fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Beaufighter]]||UK||Strike fighter||1939||Retired||{{nts|5928}}|| |- |[[Bristol Blenheim]]||UK||Night fighter||1935||Retired||{{nts|4422}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Bristol Bulldog]]||UK||||1928||Retired||{{nts|443}}|| |- |[[Bristol Bullfinch]]||UK||||1922||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Bristol Bullpup]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol F.2 Fighter]]||UK||Two-seat fighter||1916||Retired||{{nts|5329}}|| |- |[[Bristol Jupiter Fighter]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|3}}||<!--23 more built as trainers--> |- |[[Bristol M.1 Bullet]]||UK||||1916||Retired||{{nts|130}}|| |- |[[Bristol Scout]]||UK||||1914||Retired||{{nts|374}}|| |- |[[Bristol Scout F]] ||UK||||1918||Prototype||{{nts|3}}||<!--new design unrelated to previous Scout--> |- |[[Bristol T.T.A.]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Bristol Type 101]]||UK||Two-seat fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 123]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 133]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Bristol Type 146]]||UK||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[British Aerospace Sea Harrier]] ||UK||Carrier V/STOL fighter||1978||Retired||{{nts|98}}|| |- |[[Burgess HT-B/HT-2]] ||US||||1917||Retired||{{nts|8}}|| |- |[[Buscaylet-Bechereau BB.2]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Buscaylet-de Monge 5/2]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}||<!--Flight Magazine Jan 4 1923 pp.5-6 & http://www.aviastar.org/air/france/buscaylet_5-2.php--> |- |[[CAC Boomerang]]||Australia||||1942||Retired||{{nts|250}}|| |- |[[CAC CA-15 Kangaroo]]||Australia||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[CAC Wirraway]] ||Australia||Emergency fighter/trainer||1935<!--date for North American NA-16, Wirraway was an NA-16-2K (a 2-seat fighter) built under licence-->||Retired||{{nts|755}}|| |- |[[Canadian Car and Foundry FDB-1]]||Canada||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.20]]||Italy||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.70 & 71]] ||Italy||Night fighter||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.114]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|36}}|| |- |[[Caproni Ca.165]]||Italy||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Ca.301]]||Italy||||1934||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.331]]||Italy||Night fighter||1942||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caproni Ca.335]]||Italy||Fighter-bomber||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni CH.1]]||Italy||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.4]]||Italy||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.5]]||Italy||||1939||Retired||{{nts|14}}|| |- |[[Caproni Vizzola F.6]]||Italy||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron O]]||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron C.714]]||France||Lightweight fighter||1936||Retired||{{nts|90}} ca.|| |- |[[Caudron R.11]]||France||Escort fighter||1916||Retired||{{nts|270}} ca.|| |- |[[Caudron R.12]]||France||Escort fighter||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Caudron R.14]]||France||Escort fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron-Renault CR.760]]||France||Lightweight fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Caudron-Renault CR.770]]||France||Lightweight fighter||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Christmas Bullet]]||US||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Chu XP-0]]||China||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Comte AC-1]]||Switzerland||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Consolidated PB-2/P-30]] ||US||Two-seat fighter||1934||Retired||{{nts|60}}|| |- |[[Consolidated Vultee XP-81]] ||US||Escort fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Convair XF-92]]||US||Interceptor||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Convair F-102 Delta Dagger]] ||US||Interceptor||1953||Retired||{{nts|1000}}|| |- |[[Convair F-106 Delta Dart]] ||US||Interceptor||1956||Retired||{{nts|342}}|| |- |[[Convair XFY Pogo]] ||US||VTOL fighter||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Convair F2Y Sea Dart]] ||US||Flying-boat jet fighter||1953||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Courtois-Suffit Lescop CSL-1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss 18]]||US||||1918||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss HA]] ||US||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|3}}<!--3 fighters & 3 mailplanes built-->|| |- |[[Curtiss TS-1 and F4C-1]]||US||Carrier fighter||1922||Retired||{{nts|46}}|| |- |[[Curtiss BF2C Goshawk]] ||US||Carrier fighter-bomber||1933||Retired||{{nts|166}}|| |- |[[Curtiss F6C Hawk]]||US||Carrier fighter||1923||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Curtiss F7C Seahawk]]||US||Carrier fighter||1927||Retired||{{nts|17}}|| |- |[[Curtiss F8C Falcon/Helldiver]] ||US||Carrier fighter-bomber||1928||Retired||{{nts|153}}|| |- |[[Curtiss F9C Sparrowhawk]] ||US||Parasite fighter||1931||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Curtiss XF10C Helldiver]] ||US||Fighter-bomber||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss F11C Goshawk]]||US||Carrier fighter||1932||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Curtiss F12C]] ||US||Carrier fighter-bomber||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF13C]]||US||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF14C]]||US||Carrier fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XF15C]] ||US||Carrier fighter||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Curtiss PW-8]]||US||||1923||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Curtiss P-1 Hawk]]||US||||1925||Retired||{{nts|146}}|| |- |[[Curtiss P-2 Hawk]]||US||||1925||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss P-3 Hawk]]/XP-21||US||||1928||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Curtiss P-5 Superhawk]]||US||||1928||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss P-6 Hawk]]||US||||1927||Retired||{{nts|70}}|| |- |[[Curtiss XP-10]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss YP-20]]||US||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss XP-31 Swift]]||US||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss P-36 Hawk]]||US||||1935||Retired||{{nts|1115}}|| |- |[[Curtiss XP-37]]||US||||1939||Prototype||{{nts|14}}|| |- |[[Curtiss P-40 Warhawk]]||US||||1938||Retired||{{nts|13738}}|| |- |[[Curtiss XP-46]]||US||||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Curtiss XP-53 & P-60]]||US||||1941||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Curtiss XP-62]]||US||Interceptor||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Curtiss-Wright CW-21]] ||US||Lightweight fighter||1938||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[Curtiss-Wright XP-55 Ascender]]||US||||1943||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Curtiss-Wright XF-87 Blackhawk]]||US||All-weather interceptor||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Daimler D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Daimler L11]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Daimler L14]]||Germany||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Balzac V]]||France||VTOL fighter||1962||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Étendard II]]||France||||1956||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Étendard IV]]||France||Strike fighter||1958||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Dassault Étendard VI]]||France||Fighter-bomber||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dassault Mirage III]]||France||Interceptor||1956||Retired||{{nts|1422}}|| |- |[[Dassault Mirage IIIV]] ||France||VTOL fighter||1965||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dassault Mirage 5 & 50]]||France||Fighter-bomber||1967||Retired||{{nts|582}}|| |- |[[Dassault Mirage 2000]]||France||Lightweight fighter-bomber||1978||Operational||{{nts|601}}<!--# includes 2000N/2000D-->||<ref group=note name=non-fighter/> |- |[[Dassault Mirage 4000]]||France||Interceptor/fighter-bomber||1979||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Mirage F1]]||France||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|720}}|| |- |[[Dassault Mirage F2]]||France||Fighter-bomber||1966||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dassault Mirage G]]||France||||1967||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Dassault Mystère]]||France||Fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|166}}|| |- |[[Dassault Mystère IV]]||France||Fighter-bomber||1952||Retired||{{nts|411}}|| |- |[[Dassault Ouragan]]||France||Fighter-bomber||1949||Retired||{{nts|362}}|| |- |[[Dassault Rafale]]||France||Multirole fighter||1986||Operational||{{nts|316}}||<ref name= "rafale deliveries">[https://www.senat.fr/rap/a08-102-5/a08-102-516.html "Projet de loi de finances pour 2010: Défense – Equipement des forces"] (in French) ''Sénat de France,'' 2009.</ref> |- |[[Fokker D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|144}}|| |- |[[Gudkov GU-82]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Guizhou JL-9]]||China||||2003||Operational||{{nts|12}}+|| |- |[[Häfeli DH-4]]||Switzerland||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Helwan HA-300]]||Egypt||||1964||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Dassault Super Mystère]]||France||Fighter-bomber||1955||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Dassault-Breguet Super Étendard]]||France||Strike fighter||1974||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Dayton-Wright XPS-1]]||US||||1923||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[de Bruyère C.1]] ||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Bruce, 1995</ref> |- |[[de Havilland Dormouse]]||UK||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Havilland DH.77]]||UK||Interceptor||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Havilland Hornet/Sea Hornet]]||UK||Heavy fighter||1944||Retired||{{nts|383}}|| |- |[[de Havilland Mosquito]]||UK||Fighter-bomber/night fighter||1941||Retired||{{nts|7781}}||<ref group=note name=non-fighter>Production total includes non-fighter variants</ref> |- |[[de Havilland Sea Venom]]||UK||Carrier fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|349}}|| |- |[[de Havilland DH.110 Sea Vixen]]||UK||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|145}}|| |- |[[de Havilland Vampire/Sea Vampire]]||UK||||1943||Retired||{{nts|3268}}|| |- |[[de Havilland Venom]]||UK||Fighter-bomber||1949||Retired||{{nts|1431}}|| |- |[[De Marçay 2]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[De Marçay 4]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[de Monge M-101]]||France, Netherlands||Two-seat fighter||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Descamps 27]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.1]]||France||||1922||Retired||{{nts|225}}|| |- |[[Dewoitine D.8]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.9]]||France||||1924||Retired||{{nts|157}}|| |- |[[Dewoitine D.12]]||France||||1925||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dewoitine D.15]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.19]]||France||||1925||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Dewoitine D.21 & D.53]]||France||||1925||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Dewoitine D.25]] ||France||Two-seat fighter||1926||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[Dewoitine D.27]]||France||||1928||Retired||{{nts|93}}|| |- |[[Dewoitine D.371]]||France||||1931||Retired||{{nts|87}}|| |- |[[Dewoitine D.500 & D.501]]||France||||1932||Retired||{{nts|259}}|| |- |[[Dewoitine D.510]]||France||||1934||Retired||{{nts|120}}|| |- |[[Dewoitine D.503/D.511]]||France||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.513 & 514]]||France||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dewoitine D.520]]||France||||1938||Retired||{{nts|900}}|| |- |[[Dewoitine D.535]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dewoitine D.560 & D.570]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[DFW Floh]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Díaz Type C]]||Spain||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dobi-III]]||Lithuania||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Doflug D-3802]]||Switzerland||||1944||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Doflug D-3803]]||Switzerland||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dornier Do H]]||Germany||||1922||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Dornier Do 10]]||Germany||Two-seat fighter||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Dornier Do 17]]||Germany||Night fighter||1934||Retired||{{nts|2139}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 215]]||Germany||Night fighter||1938||Retired||{{nts|105}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 217]] ||Germany||Night fighter||1938||Retired||{{nts|1925}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Dornier Do 335]]||Germany||Heavy fighter||1943||Retired||{{nts|37}}|| |- |[[Douglas P-70 Havoc]]||US||Night fighter||1939||Retired||{{nts|7478}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Douglas XA-26A]]||US||Night fighter||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Douglas XFD]]||US||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Douglas F3D Skyknight]]||US||Carrier night fighter||1948||Retired||{{nts|265}}|| |- |[[Douglas F4D Skyray]]||US||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|422}}|| |- |[[Douglas F5D Skylancer]]||US||Carrier fighter||1956||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Ducrot SLD]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dufaux avions-canon]]||Switzerland||Cannon fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Dufaux C.1]]||Switzerland||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Eberhart XFG & XF2G]]||US||Carrier fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[EFW N-20]]||Switzerland||||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[ENAER Pantera]]||Chile||Fighter-bomber||1988||Operational||{{nts|15}}|| |- |[[Engels MI]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Engineering Division PW-1]]<!--fighter variant of Verville VCP-->||US||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Engineering Division TP-1]] ||US||Two-seat fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[English Electric Lightning]]||UK||Interceptor||1954||Retired||{{nts|337}}|| |- |[[Euler D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Euler D.II]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Euler Dr 1]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Dr 2]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Dr 3]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--not Idflieg designation--> |- |[[Euler Gelber Hund]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Euler Vierdecker]] ||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Euler Versuchszweisitzer]]||Germany||Two-seat fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Eurofighter Typhoon]]||UK, Germany, Italy, Spain||Fighter-bomber||1994||Operational||{{nts|571}}|| |- |[[F/A-XX program|F/A-XX ]]||US||Stealth multirole fighter||2012||In Development|||| |- |[[Fairey F.2]] ||UK||Long-range fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fairey Fantôme]]||UK||||1935||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Fairey Fleetwing]]||UK||Fleet fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fairey Flycatcher]]||UK||||1922||Retired||{{nts|196}}|| |- |[[Fairey Firefly]] ||UK||Fleet fighter||1941||Retired||{{nts|1,702}}|| |- |[[Fairey Firefly II]]||UK||||1929||Retired||{{nts|91}}|| |- |[[Fairey Fox]] ||UK||Fighter-reconnaissance||1929||Retired||{{nts|112}} ca.|| |- |[[Fairey Fulmar]] ||UK||Fleet fighter||1940||Retired||{{nts|600}}|| |- |[[Fairey Hamble Baby]] ||UK||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Fairey Pintail]] ||UK||Floatplane fighter||1921||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Farman HF.30]] ||France||Two-seat fighter||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Farman F.31]] ||France||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FBA Ca2 Avion-Canon]]||France||Cannon fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FFA P-16]]||Switzerland||||1955||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[FFVS 22]]||Sweden||||1942||Retired||{{nts|198}}|| |- |[[FMA I.Ae. 27 Pulqui I]]||Argentina||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FMA I.Ae. 30 Ñancú]]||Argentina||Escort fighter||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[FMA I.Ae. 33 Pulqui II]]||Argentina||||1950||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Fiat CR.1|Fiat CR.1/CR.2/CR.5/CR.10]]||Italy||||1924||Retired||{{nts|251}}|| |- |[[Fiat CR.20]]||Italy||||1926||Retired||{{nts|735}}|| |- |[[Fiat CR.25]] ||Italy||Heavy fighter||1937||Retired||{{nts|10}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Fiat CR.30]]||Italy||||1932||Retired||{{nts|176}}|| |- |[[Fiat CR.32/CR.33/CR.40/CR.41]]||Italy||||1933||Retired||{{nts|1306|-|1332}}|| |- |[[Fiat CR.42 Falco]]||Italy||||1938||Retired||{{nts|1817}}|| |- |[[Fiat G.50 Freccia]]||Italy||||1937||Retired||{{nts|791}}|| |- |[[Fiat G.55/G.56/G.59]] Centauro||Italy||||1942||Retired||{{nts|349}}|| |- |[[Fiat G.91]] ||Italy||Strike fighter||1956||Retired||{{nts|770}}|| |- |[[Fisher P-75 Eagle]]||US||Heavy fighter||1943||Prototype||{{nts|13}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 57]]||Germany||Fighter-bomber||1936||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 159]]||Germany||||1935||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 187]] ||Germany||Heavy fighter||1937||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Focke-Wulf Fw 190]]||Germany||Fighter-bomber||1939||Retired||{{nts|20000}}+|| |- |[[Focke-Wulf Ta 152]]||Germany||High-altitude interceptor||1944||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Focke-Wulf Ta 154]] ||Germany||Night fighter||1943||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Fokker D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|177}}|| |- |[[Fokker D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|210}}|| |- |[[Fokker D.IV]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|44}}|| |- |[[Fokker D.V]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|216}}|| |- |[[Fokker D.VI]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|59}}|| |- |[[Fokker D.VII & V.34 & 36]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|3300}}|| |- |[[Fokker D.IX/PW-6]]||Netherlands||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.X]]||Netherlands||||1918||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Fokker D.XI/PW-7]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[Fokker D.XII]]||Netherlands||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.XIII]]||Netherlands||||1924||Retired||{{nts|53}}|| |- |[[Fokker D.XIV]]||Netherlands||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker D.XVI]]||Netherlands||||1929||Retired||{{nts|22}}|| |- |[[Fokker D.XVII]]||Netherlands||||1931||Prototype||{{nts|11}}|| |- |[[Fokker D.XXI]]||Netherlands||||1936||Retired||{{nts|148}}|| |- |[[Fokker D.XXIII]]||Netherlands||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker DC.I]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Fokker Dr.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|320}}|| |- |[[Fokker E.I]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|54}}|| |- |[[Fokker E.II]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Fokker E.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|249}}|| |- |[[Fokker E.IV]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Fokker E.V/D.VIII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|381}} ca.|| |- |[[Fokker G.I]]||Netherlands||||1937||Retired||{{nts|63}}|| |- |[[Fokker K.I]] ||Germany||Heavy fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker M.16/B.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Fokker PW-5]]||Netherlands||||1921||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Fokker V.1]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.2]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.3]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.4]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.6]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}||<!--inline enlarged Dr.I--> |- |[[Fokker V.7]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Fokker V.8]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Fokker V.17|Fokker V.17, V.20, V.23 & V.25]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Fokker V.27|Fokker V.27 & V.37]] ||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Folland Gnat]]||UK||Lightweight fighter||1955||Retired||{{nts|449}}|| |- |[[Folland Midge]]||UK||Lightweight fighter||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.43]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.46]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Friedrichshafen FF.54]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}} ca.|| |- |[[FVM J 23]]||Sweden||||1923||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[FVM J 24]]||Sweden||||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gabardini G.8]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Gabardini G.9]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Galvin HC]]||France||Floatplane fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Geest Fighter]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[General Aviation XFA]]||US||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Germania DB]]||Germany||Two-seat fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Germania JM]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster E.1/44]]||UK||Jet||1948||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gloster F.5/34]]||UK||||1937||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster F.9/37]]||UK||||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Gambet]]||UK, Japan||||1927||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[Gloster Gamecock]]||UK||||1925||Retired||{{nts|98}}|| |- |[[Gloster Gauntlet]]||UK||||1933||Retired||{{nts|246}}|| |- |[[Gloster Gladiator|Gloster Gladiator & Sea Gladiator]]||UK||||1934||Retired||{{nts|747}}|| |- |[[Gloster Gnatsnapper]]||UK||Carrier fighter||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Goldfinch]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster Gorcock]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gloster Grebe]]||UK||||1923||Retired||{{nts|133}}|| |- |[[Gloster Grouse]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gloster Guan]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gloster Javelin]]||UK||All-weather interceptor||1951||Retired||{{nts|436}}|| |- |[[Gloster Sparrowhawk|Gloster Mars, Nightjar & Sparrowhawk]]||UK||||1921||Retired||{{nts|91}}|| |- |[[Gloster Meteor]]||UK||Jet||1943||Retired||{{nts|3947}}|| |- |[[Goodyear F2G Corsair]]||US||||1945||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[Gorbunov 105]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre Type A]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.2|Gourdou-Leseurre Type B, GL.2/21/22/23/24]]||France||||1918||Retired||{{nts|136}}+|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.30 series]]||France||||1920||Retired||{{nts|500}}+|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.30|Gourdou-Leseurre GL.40, 410 & 450]]||France||||1932||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.50]]||France||||1922||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Gourdou-Leseurre GL.482]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-1]]||USSR||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-2|Grigorovich I-2 & I-2bis]]||USSR||||1924||Retired||{{nts|211}}|| |- |[[Grigorovich DI-3]]||USSR||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grigorovich I-Z]]||USSR||||1931||Retired||{{nts|73}}|| |- |[[Grigorovich IP-1]]||USSR||Cannon fighter||1935||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Grigorovich IP-4]]||USSR||Cannon fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman FF/G-5/G-23 Goblin]]||US||Carrier fighter||1931||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Grumman F2F]]||US||Carrier fighter||1933||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Grumman F3F]]||US||Carrier fighter||1935||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[Grumman F4F Wildcat]]||US||Carrier fighter||1937||Retired||{{nts|7885}}||<ref group=note>Includes FM & FM-2</ref> |- |[[Grumman XF5F Skyrocket]]||US||Carrier interceptor||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman F6F Hellcat]]||US||Carrier fighter||1942||Retired||{{nts|12275}}|| |- |[[Grumman F7F Tigercat]]||US||Carrier heavy fighter||1943||Retired||{{nts|364}}|| |- |[[Grumman F8F Bearcat]]||US||Carrier fighter-bomber||1944||Retired||{{nts|1266}}|| |- |[[Grumman F9F Panther]]||US||Carrier fighter-bomber||1947||Retired||{{nts|1382}}|| |- |[[Grumman F-9 Cougar]]||US||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|1392}}|| |- |[[Grumman XF10F Jaguar]]||US||Carrier fighter||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman F-11 Tiger]]||US||Carrier fighter||1954||Retired||{{nts|200}}|| |- |[[Grumman F-14 Tomcat]]||US||Carrier interceptor||1970||Operational||{{nts|712}}||<!--Still used by Iran--> |- |[[Grumman XP-50]]||US||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman GG]]||US||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Grumman FF|Grumman SF/G-6]]||US||Carrier fighter||1932||Retired||{{nts|35}}|| |- |[[Gudkov GU-1]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[HAL Ajeet]]||India/UK||Lightweight fighter||1976||Retired||{{nts|89}}|| |- |[[HAL HF-24 Marut]]||India||Fighter-bomber||1961||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[HAL Tejas|HAL Tejas Mk1/Mk1A]]||India||Lightweight multirole fighter||2001||Operational||{{nts|51}}|| |- |[[HAL Tejas Mk2]]||India||Multirole fighter||2019||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[HAL TEDBF]]||India||Carrier multirole fighter||2020||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[Infoglobal I-22 Sikatan]]||Indonesia||stealth multirole fighter||2022||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[HAL AMCA]]||India||Stealth Multirole Fighter||2019||In Development||{{nts|0}}||<ref>{{cite web|url= http://ibnlive.in.com/news/india-to-build-its-own-stealth-fighter-jet/173785-3.html|title=India to build own stealth fighter|work= IBN Live|access-date=14 November 2014|url-status= dead|archive-url= https://web.archive.org/web/20150318011225/http://ibnlive.in.com/news/india-to-build-its-own-stealth-fighter-jet/173785-3.html|archive-date=18 March 2015}}</ref> |- |[[Halberstadt D.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Halberstadt D.II|Halberstadt D.II - D.V]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|85}}|| |- |[[Hall XFH]]||US||Carrier fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Handley Page Type S]]||UK||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hannover CL.II]]||Germany||Escort fighter||1917||Retired||{{nts|439}}|| |- |[[Hanriot HD.1]]||France||||1916||Retired||{{nts|1200}}|| |- |[[Hanriot HD.2]]||France||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|140}} ca.|| |- |[[Hanriot HD.3]]||France||||1917||Retired||{{nts|90}} ca.|| |- |[[Hanriot HD.5]]||France||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.6]]||France||Two-seat fighter||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.7]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.8]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.12]]||France||||1921||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot HD.15]]||France||High-altitude fighter||1922||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Hanriot HD.20]]||France||Shipboard fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.26]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.31]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.33]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hanriot H.110|Hanriot H.110 & H.115]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAC NC-600|Hanriot H.220, H.220-2 & SNCAC NC-600]]||France||Heavy fighter||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg CC]]||Germany||Flying boat fighter||1916||Retired||{{nts|73}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg D.I]]||Austria-Hungary||||1916||Retired||{{nts|122}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg KDW]]||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|60}} ca.|| |- |[[Hansa-Brandenburg KF]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg L.14]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg L.16]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.11]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.12]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|181}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.16]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.17]]||Germany||Flying-boat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.18]]||Germany||Flying-boat fighter||1917||Retired||{{nts|48}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.19]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.25]]||Germany||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.27]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.29|Hansa-Brandenburg W.29/W.33]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Retired||{{nts|78}}+|| |- |[[Hansa-Brandenburg W.32]]||Germany||Floatplane fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Demon]]||UK||||1931||Retired||{{nts|290}}|| |- |[[Hawker F.20/27]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Fury]]||UK||||1931||Retired||{{nts|275}}|| |- |[[Hawker Fury (monoplane)]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hawker Hart Fighter]]||UK||||1931||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Hawker Hawfinch]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Heron]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hoopoe]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hornbill]]||UK||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hotspur]]||UK||Turret fighter||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Hunter]]||UK||Fighter-bomber||1951||Retired||{{nts|1972}}|| |- |[[Hawker Hurricane|Hawker Hurricane & Sea Hurricane]]||UK||Fighter-bomber||1935||Retired||{{nts|14533}}|| |- |[[Hawker Siddeley P.1127|Hawker Siddeley Kestrel FGA.1]]||UK||V/STOL Fighter-bomber||1964||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Hawker Nimrod]]||UK||Carrier fighter||1931||Retired||{{nts|92}}|| |- |[[Hawker Osprey]]||UK||Fleet fighter/reconnaissance||1930||Retired||{{nts|124}}|| |- |[[Hawker P.1081]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker P.V.3]]||UK||Day & night fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Hawker Sea Fury]]||UK||Carrier fighter||1945||Retired||{{nts|860}}|| |- |[[Hawker Sea Hawk]]||UK||Carrier jet fighter||1947||Retired||{{nts|542}}|| |- |[[Hawker Tempest]]||UK||||1942||Retired||{{nts|1702}}|| |- |[[Hawker Tornado]]||UK||||1939||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Hawker Typhoon]]||UK||Fighter-bomber||1940||Retired||{{nts|3317}}|| |- |[[Hawker Woodcock|Hawker Woodcock/Danecock/Dankok]]||UK||||1923||Retired||{{nts|64}}|| |- |[[Heinkel HD 23]]||Germany||||1926||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Heinkel HD 37]]||Germany||||1928||Retired||{{nts|134}}|| |- |[[Heinkel HD 38]]||Germany||||1928||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Heinkel HD 43]]||Germany||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Heinkel He 49]]||Germany||||1932||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Heinkel He 51]]||Germany||||1933||Retired||{{nts|700}}|| |- |[[Heinkel He 74]]||Germany||Lightweight fighter||1933||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Heinkel He 100|Heinkel He 100/He 113]]||Germany||||1938||Prototype||{{nts|25}}|| |- |[[Heinkel He 112]]||Germany||||1935||Retired||{{nts|104}}|| |- |[[Heinkel He 162]] ''Volksjäger''||Germany||||1944||Retired||{{nts|170}}|| |- |[[Heinkel He 219]]||Germany||Night fighter||1942||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[Heinkel He 280]]||Germany||||1940||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Heinrich Pursuit]]||US||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Henschel Hs 124]]||Germany||Heavy fighter||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[HESA Azarakhsh]]||Iran||Strike fighter||1997||Operational||{{nts|11}}|| |- |[[HESA Saeqeh]]||Iran||Fighter||2004||Operational||{{nts|24}}|| |- |[[HESA Kowsar]]||Iran||Fighter||2018||Operational||{{nts|4}}|| |- |[[Hispano Aviación HA-1112]]||Spain, Germany||||1951||Retired||{{nts|239}}|| |- |[[Hispano Barrón]]||Spain||||1919||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Horten Ho 229]]||Germany||Fighter-bomber jet flying wing||1944||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Hughes D-2]]||US||fighter-bomber||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAI Kfir]]||Israel||Fighter-bomber||1973||Operational||{{nts|220}}|| |- |[[IAI Lavi]]||Israel||||1986||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[IAI Nammer]]||Israel||||1991||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAI Nesher|IAI Nesher/Dagger]]||Israel||||1971||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[IAR CV 11|IAR-11]]||Romania||||1930||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[IAR-12]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-13]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-14]]||Romania||||1933||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[IAR-15]]||Romania||||1933||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[IAR-16]]||Romania||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IAR-80]]||Romania||||1939||Retired||{{nts|346}}|| |- |[[Ikarus IK-2]]||Yugoslavia||||1935||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Ikarus S-49]]||Yugoslavia||||1949||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Ilyushin I-21|Ilyushin I-21/TsKB-32]]||USSR||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Ilyushin Il-1]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Ilyushin Il-2I]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[IMAM Ro.41]]||Italy||||1934||Retired||{{nts|753}}|| |- |[[IMAM Ro.44]]||Italy||Floatplane fighter||1936||Retired||{{nts|35}}|| |- |[[IMAM Ro.51]]||Italy||||1937||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[IMAM Ro.57]]||Italy||Interceptor/ground attack||1939||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[IMAM Ro.58]]||Italy||fighter-bomber||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL C.24]]||Finland||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL C.VI.25]]||Finland||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[IVL Haukka]]||Finland||||1927||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Junkers CL.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|51}}|| |- |[[Junkers EF 126]]||Germany||||1947||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Junkers J 2]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Junkers J 7]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Junkers D.I|Junkers J 9/D.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[Junkers T.22]]||Germany||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Junkers K 47]]||Germany||||1929||Retired||{{nts|23}}|| |- |[[Junkers Ju 88]]||Germany||Night fighter||1936||Retired||{{nts|15000}} ca.||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Junkers Ju 388]]||Germany||Night fighter||1943||Retired||{{nts|100}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[KAI KF-21 Boramae]]||South Korea, Indonesia||||2021||Prototype||{{nts|6+}}|| |- |[[Kasyanenko KPI-5]]||Russia||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawanishi N1K Kyofu]]||Japan||Floatplane fighter||1942||Retired||{{nts|97}}|| |- |[[Kawanishi N1K-J Shiden]]||Japan||Interceptor||1942||Retired||{{nts|1435}}|| |- |[[Kawanishi K-11]]||Japan||Carrier fighter||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Kawasaki KDA-3]]||Japan||||1928||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki KDA-5 Army Type 92]]||Japan||||1930||Retired||{{nts|385}}|| |- |[[Kawasaki Ki-5]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Kawasaki Ki-10]]||Japan||||1935||Retired||{{nts|588}}|| |- |[[Kawasaki Ki-28]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawasaki Ki-45]]||Japan||Interceptor||1941||Retired||{{nts|1691}}|| |- |[[Kawasaki Ki-60]]||Japan||||1941||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki Ki-61]]||Japan||||1941||Retired||{{nts|3159}}|| |- |[[Kawasaki Ki-64]]||Japan||Interceptor||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kawasaki Ki-96]]||Japan||||1943||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Kawasaki Ki-100]]||Japan||||1945||Retired||{{nts|395}}|| |- |[[Kawasaki Ki-102|Kawasaki Ki-102 & Ki-108]]||Japan||||1944||Retired||{{nts|238}}|| |- |[[Kochyerigin DI-6]]||USSR||||1934||Retired||{{nts|222}}|| |- |[[Kondor D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Kondor D.VII]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Koolhoven F.K.55]]||Netherlands||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Koolhoven F.K.58]]||Netherlands||||1938||Retired||{{nts|18}}|| |- |[[Kyushu J7W]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Laville DI-4]]||USSR||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin-Gorbunov-Gudkov LaGG-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Lavochkin-Gorbunov-Gudkov LaGG-3]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|6258}}|| |- |[[Lavochkin La-5]]||USSR||||1942||Retired||{{nts|9920}}|| |- |[[Lavochkin La-7]]||USSR||||1944||Retired||{{nts|5753}}|| |- |[[Lavochkin La-9]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|1559}}|| |- |[[Lavochkin La-11]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|1182}}|| |- |[[Lavochkin La-15]]||USSR||||1948||Retired||{{nts|235}}|| |- |[[Lavochkin La-126]]||USSR||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-150]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Lavochkin La-152]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-156]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lavochkin La-160]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-168]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-176]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-190]]||USSR||||1951||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-200]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lavochkin La-250]]||USSR||||1956||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Letov Š-3]]||Czechoslovakia||||1922||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Letov Š-4]]||Czechoslovakia||||1922||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Letov Š-7]]||Czechoslovakia||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-12]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-13]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-14]]||Czechoslovakia||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-20]]||Czechoslovakia||||1925||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[Letov Š-22]]||Czechoslovakia||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Letov Š-31]]||Czechoslovakia||||1929||Retired||{{nts|32}}|| |- |[[Letov Š-231]]||Czechoslovakia||||1933||Retired||{{nts|25}}|| |- |[[Levasseur PL.5]]||France||Carrier fighter||1924||Retired||{{nts|24}}|| |- |[[Levasseur PL.6]]||France||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Levy-Biche LB.2|Levy-Biche LB.2 & LB.6]]||France||Shipboard fighter||1927||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[LFG Roland D.II]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[LFG Roland D.III]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|20}} ca.|| |- |[[LFG Roland D.VI]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|350}}|| |- |[[Lioré et Olivier LeO 7]]||France||Escort fighter||1922||Retired||{{nts|33}}|| |- |[[Liuchow Kwangsi Type 3]]||China||||1937||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lloyd 40.15]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lloyd 40.16]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed YP-24]]||US||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed P-38 Lightning]]||US||||1939||Retired||{{nts|10037}}|| |- |[[Lockheed XP-49]]||US||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed XP-58 Chain Lightning]]||US||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lockheed P-80 Shooting Star]]||US||||1944||Retired||{{nts|1715}}|| |- |[[Lockheed XF-90]]||US||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lockheed F-94 Starfire|Lockheed F-94/F-97 Starfire]]||US||||1949||Retired||{{nts|855}}|| |- |[[Lockheed F-104 Starfighter]]||US||||1954||Retired||{{nts|2578}}||<ref group=note>Includes Aeritalia F-104S and Canadiar CF-104</ref> |- |[[Lockheed YF-12]]||US||||1963||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Lockheed Martin F-22 Raptor]]||US||Stealth fighter||1997||Operational||{{nts|195}}||<ref name=F-22_prog_chrono>[http://www.f22-raptor.com/about/chronology.html "Chronology of the F-22 Program."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080307071916/http://www.f22-raptor.com/about/chronology.html|date=2008-03-07 }} ''F-22 Team web site''. Retrieved: 23 2009.</ref> |- |[[Lockheed Martin F-35 Lightning II]]||US||Stealth multirole fighter||2006||Operational||{{nts|1170}}+||{{as of|2025|5|lc=on}}<ref>{{cite web |title=F-35 Fast Facts |url=https://www.f35.com/f35/about/fast-facts.html |website=F-35.com |access-date=3 October 2023}}</ref> |- |[[Lockheed XFV]]||US||VTOL fighter||1953||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loening M-8]]||US||||1918||Retired||{{nts|55}}|| |- |[[Loening PA-1]]||US||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loening PW-2]]||US||||1918||Retired||{{nts|7}}|| |- |[[Lohner 10.20 Spuckerl]]||Austria-Hungary||||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Lohner Type AA]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Lohner Type A/Dr.I]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 43]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 45]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire 46]]||France||||1934||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Loire 210]]||France||||1935||Retired||{{nts|21}}|| |- |[[Loire 250]]||France||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Loire-Nieuport 161|Loire-Nieuport LN.160, 161 & SNCAO 161]]||France||||1935||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Loring C-1]]||Spain||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG E.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D 10]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.II]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.III]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.IV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.V]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[LVG D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Macchi M.C.200]]||Italy||||1937||Retired||{{nts|1153}}|| |- |[[Macchi M.C.201]]||Italy||||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Macchi M.C.202]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|1200}}|| |- |[[Macchi M.C.205]]||Italy||||1942||Retired||{{nts|262}}|| |- |[[Macchi M.5]]||Italy||Flying-boat fighter||1917||Retired||{{nts|244}}|| |- |[[Macchi M.6]]||Italy||Flying-boat fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Macchi M.7]]||Italy||Flying-boat fighter||1918||Retired||{{nts|110}}+|| |- |[[Macchi M.14]]||Italy||||1918||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Macchi M.26]]||Italy||Flying-boat fighter||1924||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Macchi M.41|Macchi M.41 & M.41bis]]||Italy||Flying-boat fighter||1927||Retired||{{nts|42}}|| |- |[[Macchi M.71]]||Italy||Flying-boat fighter||1930||Retired||{{nts|12}} ca.|| |- |[[Mann Egerton Type H]]||UK||Shipboard fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mann & Grimmer M.1]] ''Two-seat fighter''||UK||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Marchetti MVT|Marchetti MVT/SIAI S.50]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Marinens Flyvebaatfabrikk M.F.9]]||Norway||||1925||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Mark D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Martin-Baker MB 2]]||UK||||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martin-Baker MB 3]]||UK||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martin-Baker MB 5]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Martinsyde F.1]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Martinsyde Buzzard]]||UK||||1918||Retired||{{nts|370}}+|| |- |[[Martinsyde G.100]]||UK||Fighter-bomber||1916||Retired||{{nts|271}}|| |- |[[MÁVAG Héja]]||Hungary||||1940||Retired||{{nts|204}}|| |- |[[McDonnell XP-67]]||US||Interceptor||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[McDonnell XF-85 Goblin]]||US||Parasite fighter||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[McDonnell XF-88]]||US||Escort fighter||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[McDonnell F-101 Voodoo]]||US||Fighter-bomber||1954||Retired||{{nts|807}}|| |- |[[McDonnell Douglas F-15 Eagle]]||style=white-space:nowrap|US||Fighter/Interceptor||1972||Operational||{{nts|1196}}|| |- |[[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle]]||US||Fighter-bomber||1986||Operational||{{nts|418}}|| |- |[[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet]]||US||Carrier fighter-bomber||1978||Operational||{{nts|1480}}|| |- |[[McDonnell FH Phantom]]||US||Carrier fighter||1945||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[McDonnell F2H Banshee]]||US||Carrier fighter-bomber||1947||Retired||{{nts|895}}|| |- |[[McDonnell F3H Demon]]||US||Carrier interceptor||1951||Retired||{{nts|519}}|| |- |[[McDonnell Douglas F4H/F-110/F-4 Phantom II]]||US||Carrier fighter-bomber||1958||Operational||{{nts|5195}}|| |- |[[Messerschmitt Bf 109]]||Germany||||1935||Retired||{{nts|33984}}|| |- |[[Messerschmitt Bf 110]]||Germany||Heavy fighter||1936||Retired||{{nts|6170}}|| |- |[[Messerschmitt Me 163]]||Germany||Interceptor rocket||1941||Retired||{{nts|370}}|| |- |[[Messerschmitt Me 209 (1943)]]||Germany||||1943||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Messerschmitt Me 210]]||Germany||Heavy fighter||1939||Retired||{{nts|90}}|| |- |[[Messerschmitt Me 262|Messerschmitt Me 262/Avia S-92]]||Germany||Fighter-bomber jet||1941||Retired||{{nts|1430}}|| |- |[[Messerschmitt Me 263]]||Germany||Interceptor rocket||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Messerschmitt Me 309]]||Germany||||1942||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Messerschmitt Me 310]]||Germany||Heavy fighter||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Messerschmitt Me 328]]||Germany||Parasite fighter||1944||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Messerschmitt Me 410]]||Germany||Heavy fighter||1942||Retired||{{nts|1200}} ca.|| |- |[[Mikhelson/Korvin MK-1 Rybka]]||USSR||Floatplane fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-210]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-211]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1|-|10}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-220]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-221]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-222]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-224]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-225]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-230]]||USSR||||1942||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-231]]||USSR||||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-250]]||USSR||Mixed power||1945||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-270|Mikoyan-Gurevich I-70 & 270]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-320]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-370|Mikoyan-Gurevich I-370/I-1/I-2]]||USSR||||1955||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-3|Mikoyan-Gurevich I-380/I-3]]||USSR||||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich I-75]]||USSR||||1958||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|103}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-3]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|3172}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich DIS|Mikoyan-Gurevich MiG-5/DIS]]||USSR||Escort fighter||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-3|Mikoyan-Gurevich MiG-7]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-9]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|598}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-15]]||USSR||||1947||Operational||{{nts|18000}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-17]]||USSR||||1950||Retired||{{nts|10603}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-19]]||USSR||||1953||Retired||{{nts|2172}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-21]]||USSR||Fighter-interceptor||1955||Operational||{{nts|11496}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-21PD]]||USSR||VTOL fighter||1966||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-23PD]]||USSR||VTOL fighter||1967||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-23]]||USSR||Fighter-bomber||1967||Operational||{{nts|5047}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich MiG-25]]||USSR||Interceptor||1964||Retired||{{nts|1190}}|| |- |[[Mikoyan MiG-29]]||USSR||Fighter||1977||Operational||{{nts|1600+}}||<ref group="note">includes [[Mikoyan MiG-29K]], [[Mikoyan MiG-29M]]</ref><ref>[http://www.migavia.ru/eng/military_e/index_mil_e.html "Products:MilitaryPrograms."] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101120180632/http://www.migavia.ru/eng/military_e/index_mil_e.html|date=2010-11-20 }}''migavia.ru/eng''.Retrieved:23 2009.</ref> |- |[[Mikoyan MiG-31]]||USSR||Interceptor||1975||Operational||{{nts|519}}|| |- |[[Mikoyan MiG-35]]||Russia||Multirole fighter||2007||Operational||{{nts|10}}||<ref name="AF_Tech_MiG-35">{{cite news|url=http://www.airforce-technology.com/projects/mig35/|title=MiG-35 Fulcrum-F Multirole Fighter - Airforce Technology|newspaper=Airforce Technology |access-date=14 November 2014|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917195033/http://www.airforce-technology.com/projects/MiG35/|archive-date=17 September 2017}}</ref> |- |[[Mikoyan-Gurevich SM-12]]||USSR||||1957||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich Ye-150 family|Mikoyan-Gurevich Ye-150 & Ye-152]]||USSR||||1959||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Mikoyan-Gurevich Ye-8]]||USSR||||1962||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mikoyan Project 1.44]]||Russia||||2000||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Miles M.20]]||UK||||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Miles M.35 Libellula]]||UK||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Miles Master Fighter]]||UK||||1940||Retired||{{nts|26}}|| |- |[[Militär-Apparat MA-7]]||Switzerland||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF]]||Japan||||1921||Retired||{{nts|138}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF2]]||Japan||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF9]]||Japan||||1927||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi 1MF10]]||Japan||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Mitsubishi A5M]]||Japan||||1935||Retired||{{nts|1094}}|| |- |[[Mitsubishi A6M Zero]]||Japan||||1939||Retired||{{nts|10939}}|| |- |[[Mitsubishi A7M]]||Japan||||1944||Prototype||{{nts|8}}|| |- |[[Mitsubishi F-2]]||Japan, US||Multirole fighter||1995||Operational||{{nts|98}}|| |- |[[Mitsubishi F-X]]||Japan, US||Stealth fighter||2020||In Development||{{nts|0}}|| |- |[[Mitsubishi G6M]] ||Japan||Heavy fighter||1940||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Mitsubishi J2M]]||Japan||||1942||Retired||{{nts|621}}|| |- |[[Mitsubishi J8M|Mitsubishi J8M/Ki-200]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Mitsubishi Ka-8]]||Japan||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Mitsubishi Ki-18]]||Japan||||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-33]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-46-III KAI]]||Japan||Heavy fighter (conversion)||1944||Retired||{{nts|200}} ca.|| |- |[[Mitsubishi Ki-83]]||Japan||Heavy fighter||1944||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Mitsubishi Ki-109]]||Japan||Heavy day/night fighter||1942||Retired||{{nts|24}}||<ref group=note name="First flight"/> |- |[[Morane-Saulnier L|Morane-Saulnier L/Pfalz E.III]]||France||||1914||Retired||{{nts|600}}||<ref group=note>The Morane-Saulnier L became first fighter when fitted with fixed machine gun</ref> |- |[[Morane-Saulnier N]]||France||||1915||Retired||{{nts|49}}|| |- |[[Morane-Saulnier I]]||France||||1916||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Morane-Saulnier V]]||France||||1916||Retired||{{nts|30}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier AC]]||France||||1916||Retired||{{nts|32}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier AF]]||France||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier AI]]||France||||1917||Retired||{{nts|1210}}|| |- |[[Morane-Saulnier AN series]]||France||||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.121]]||France||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.225]]||France||||1932||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.325]]||France||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.405]]||France||||1935||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.406]]||France||||1935||Retired||{{nts|1094}} ca.|| |- |[[Morane-Saulnier M.S.410]]||France||||1940||Retired||{{nts|74}}|| |- |[[Mosca-Bystritsky MBbis]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Moskalyev SAM-13]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima A2N]]||Japan||||1929||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[Nakajima A4N]]||Japan||||1934||Retired||{{nts|221}}|| |- |[[Nakajima A6M2-N]]||Japan||Floatplane fighter||1941||Retired||{{nts|327}}|| |- |[[Nakajima Army Type 91 fighter]]||Japan||||1928||Retired||{{nts|450}}|| |- |[[Nakajima C6N-1S]]||Japan||Night fighter||1943||Prototype||{{nts|6}}||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[Nakajima J1N]]||Japan||Night fighter||1941||Retired||{{nts|479}}|| |- |[[Nakajima J5N]]||Japan||Interceptor||1944||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Nakajima Ki-8]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Nakajima Ki-11]]||Japan||||1934||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Nakajima Ki-12 & PE]]||Japan||||1936||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nakajima Ki-27]]||Japan||||1936||Retired||{{nts|3368}}|| |- |[[Nakajima Ki-43 Hayabusa]]||Japan||||1938||Retired||{{nts|5919}}|| |- |[[Nakajima Ki-44 Shoki]]||Japan||||1940||Retired||{{nts|1225}}|| |- |[[Nakajima Ki-58]]||Japan||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|3}}||<ref group=note name="First flight">Date of first flight is for original non-fighter variant</ref> |- |[[Nakajima Ki-84 Hayate]]||Japan||||1943||Retired||{{nts|3514}}|| |- |[[Nakajima Ki-87]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima Ki-116]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nakajima Kikka]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nakajima NAF-1]]||Japan||Carrier fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Nakajima NAF-2]]||Japan||Carrier fighter||1934||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Nanchang J-12]]||China||||1970||Prototype||{{nts|9}}|| |- |[[Nanchang Q-5]]||China||||1970||Operational||{{nts|1300}}|| |- |[[Nielsen & Winther Type AA]]||Denmark||||1917||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Nieuport 10]]||France||||1914||Retired||{{nts|300}} ca.|| |- |[[Nieuport 11]]||France||||1915||Retired||{{nts|900}} ca.||<ref name="Kowalski, 2003">Kowalski, 2003</ref> |- |[[Nieuport 16]]||France||||1916||Retired||{{nts|300}} ca.||<ref name="Kowalski, 2003"/> |- |[[Nieuport 17, 21 & 23]]||France||||1916||Retired||{{nts|4000}} ca.|| |- |[[Nieuport 17bis|Nieuport 17bis & 23bis]]||France||||1917||Retired||{{nts|101}} ca.|| |- |[[Nieuport 24|Nieuport 24 & 24bis]]||France||||1917||Retired||{{nts|700}} ca.|| |- |[[Nieuport 27|Nieuport 25 & 27]]||France||||1917||Retired||{{nts|1000}} ca.|| |- |[[Nieuport 28]]||France||||1917||Retired||{{nts|300}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 29]]||France||||1918||Retired||{{nts|1571}} ca.|| |- |[[Nieuport Nie 31RH]]||France||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 32RH]]||France||Shipboard fighter||1919||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 37]]||France||High-altitude fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 40]]||France||High-altitude fighter||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 42]]||France||||1924||Retired||{{nts|31}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 43]]||France||Floatplane fighter||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 48, 48bis & 481]]||France||Lightweight Jockey fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 52]]||France||||1927||Retired||{{nts|135}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 62]]||France||||1928||Retired||{{nts|322}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 622]]||France||||1930||Retired||{{nts|314}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 626]]||France||||1932||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 628]]||France||High-altitude fighter||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 629]]||France||||1932||Retired||{{nts|50}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 72]]||France||||1928||Retired||{{nts|8}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 82]]||France||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Nieuport-Delage NiD 120|Nieuport-Delage NiD 120 - NiD 125]]||France||||1932||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Nieuport Nighthawk|Nieuport Nighthawk\Gloster Nighthawk]]||UK||||1919||Retired||{{nts|70}}|| |- |[[Nikitin-Shevchenko IS]]||USSR||Polymorphic fighter||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[North American NA-50 & P-64]]||US||||1939||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[North American P-51 Mustang]]||US||||1940||Retired||{{nts|16766}}|| |- |[[North American P-82/F-82 Twin Mustang]]||US||||1945||Retired||{{nts|270}}|| |- |[[North American/Canadair/CAC F-86 Sabre]]|||US||||1947||Retired||{{nts|9860}}|| |- |[[North American F-86D Sabre]]|||US||||1949||Retired||{{nts|2847}}|| |- |[[North American FJ-1 Fury]]||US||||1946||Retired||{{nts|31}}|| |- |[[North American FJ-2/-3 Fury]]||US||||1951||Retired||{{nts|741}}|| |- |[[North American FJ-4 Fury]]||US||||1954||Retired||{{nts|374}}|| |- |[[North American YF-93]]||US||||1950||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[North American F-100 Super Sabre]]||US||||1953||Retired||{{nts|2294}}|| |- |[[North American F-107]]||US||||1956||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Northrop XFT]]||US||||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Northrop XP-56 Black Bullet]]||US||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Northrop P-61 Black Widow]]||US||||1942||Retired||{{nts|742}}|| |- |[[Northrop XP-79]]||US||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Northrop F-89 Scorpion]]||US||||1948||Retired||{{nts|1050}}|| |- |[[Northrop F-5]]||US||||1959||Operational||{{nts|2246}}|| |- |[[Northrop YF-17]]||US||||1974||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Northrop F-20 Tigershark]]||US||||1982||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Northrop YF-23]]||US||||1990||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[NVI F.K.31]]||Netherlands||||1923||Retired||{{nts|17}}|| |- |[[Oeffag D.III]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|526}} ca.|| |- |[[Orenco B]]||US||||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Orenco D]]||US||||1919||Retired||{{nts|54}}|| |- |[[Packard-Le Peré LUSAC-11 & LUSAC-21]]||US||||1918||Retired||{{nts|30}}|| |- |[[Panavia Tornado]]||Germany, Italy, UK||Multirole||1974||Operational||{{nts|990}}|| |- |[[Parnall Pipit]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Parnall Plover]]||UK||||1922||Retired||{{nts|13}}|| |- |[[Parnall Puffin]]||UK||Amphibious fighter||1920||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Parnall Scout]]||UK||Zeppelin interceptor||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pashinin I-21]]||USSR||||1940||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Pemberton-Billing P.B.9]]||UK||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pemberton-Billing Nighthawk]]||UK||Zeppelin interceptor||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Petlyakov Pe-3]]||USSR||Night fighter||1941||Retired||{{nts|360}}|| |- |[[Petlyakov VI-100]]||USSR||High-altitude fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pfalz D.III]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|1010}}|| |- |[[Pfalz D.IV]]||Germany||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Pfalz D.VI]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Pfalz D.VII]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|15}}+|| |- |[[Pfalz D.VIII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[Pfalz D.XII]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|800}}|| |- |[[Pfalz D.XIII]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}+|| |- |[[Pfalz D.XIV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|3}}+|| |- |[[Pfalz D.XV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Pfalz Dr.I]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|10}}|| |- |[[Pfalz Dr.II]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pfalz E.I]]||France, Germany||||1915||Retired||{{nts|45}}|| |- |[[Pfalz E.II]]||France, Germany||||1915||Retired||{{nts|130}}|| |- |[[Pfalz E.IV]]||France, Germany||||1916||Retired||{{nts|46}}|| |- |[[Pfalz E.V]]||France, Germany||||1916||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Phönix 20.14]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix 20.15]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix 20.16]]||Austria-Hungary||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.22]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.23]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.24]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix 20.25]]||Austria-Hungary||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Phönix D.I]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix D.II]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Phönix D.III]]||Austria-Hungary||||1917||Retired||{{nts|158}}|| |- |[[Piaggio P.2]]||Italy||||1923||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Piaggio P.119]]||Italy||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Polikarpov DI-1]]||USSR||Two-seat fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Polikarpov I-1]]||USSR||||1923||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Polikarpov I-3]]||USSR||||1928||Retired||{{nts|389}}|| |- |[[Polikarpov I-5]]||USSR||||1930||Retired||{{nts|803}}|| |- |[[Polikarpov I-6]]||USSR||||1930||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov I-15]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|671}}|| |- |[[Polikarpov I-15bis]]||USSR||||1937||Retired||{{nts|2408}}|| |- |[[Polikarpov I-152]]||USSR||||1938||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Polikarpov I-153]]||USSR||||1938||Retired||{{nts|3437}}|| |- |[[Polikarpov I-16]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|8644}}|| |- |[[Polikarpov I-17]]||USSR||||1934||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Polikarpov I-180]]||USSR||||1938||Prototype||{{nts|13}}|| |- |[[Polikarpov I-185]]||USSR||||1941||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Polikarpov I-190]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov ITP]]||USSR||||1942||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Polikarpov TIS]]||USSR||Heavy fighter||1941||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pomilio FVL-8]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Pomilio Gamma]]||Italy||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Pomilio PD]]||Italy||||1917||Retired||{{nts|431}}|| |- |[[Ponnier M-1]]||France||||1915||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Port Victoria P.V.1]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.2 & P.V.2bis]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.5|Port Victoria P.V.5 & P.V.5A]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Port Victoria P.V.7]]||UK||Lightweight fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.8]]||UK||Lightweight fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Port Victoria P.V.9]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez XI]]||France||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 23]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 26]]||France||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 31]]||France||Night fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Potez 630]]||France||||1936||Retired||{{nts|1360}}||<ref group=note name=non-fighter /> |- |[[Prajadhipok (aircraft)|Prajadhipok]]||Siam||||1929||Prototype||{{nts|1}}||<!--country name changed long after this aircraft so Thailand NOT appropriate here--> |- |[[Praga E-44]]||Czechoslovakia||||1932||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Praga E-45]]||Czechoslovakia||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PWS-1|PWS-1 & 1bis]]||Poland||Two-seat fighter||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PWS-10]]||Poland||||1930||Retired||{{nts|80}}|| |- |[[PZL P.1]]||Poland||||1929||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL P.6]]||Poland||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[PZL P.7]]||Poland||||1930||Retired||{{nts|151}}|| |- |[[PZL P.8]]||Poland||||1931||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL P.11]]||Poland||||1931||Retired||{{nts|325}}|| |- |[[PZL P.24]]||Poland||||1933||Retired||{{nts|192}} ca.|| |- |[[PZL.38 Wilk]]||Poland||Heavy fighter||1938||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[PZL.50 Jastrząb]]||Poland||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Qaher-313]]||Iran||Stealth fighter||2017||In Development||{{nts|1}}||Developed into a UAV |- |[[Reggiane Re.2000]]||Italy||||1939||Retired||{{nts|180}}|| |- |[[Reggiane Re.2001]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|252}}|| |- |[[Reggiane Re.2002]]||Italy||||1940||Retired||{{nts|225}}|| |- |[[Reggiane Re.2004]]||Italy||||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Reggiane Re.2005]]||Italy||||1942||Retired||{{nts|48}}|| |- |[[Renard Epervier]]||Belgium||||1928||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Renard R.36, R.37 & R.38]]||Belgium||||1937||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[R.E.P. C.1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Republic P-43 Lancer]]||US||||1940||Retired||{{nts|272}}|| |- |[[Republic P-47 Thunderbolt]]||US||||1941||Retired||{{nts|15686}}|| |- |[[Republic XP-72]]||US||||1944||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Republic F-84 Thunderjet]]||US||||1946||Retired||{{nts|7524}}|| |- |[[Republic XF-96/F-84F Thunderstreak]]||US||||1950||Retired||{{nts|3428}}|| |- |[[Republic XF-91 Thunderceptor]]||US||||1949||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Republic F-105 Thunderchief]]||US||||1955||Retired||{{nts|833}}|| |- |[[Rex D (1917)]]|||Germany||||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Rikugun Ki-93]]||Japan||Heavy fighter||1945||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Rockwell XFV-12]]||US||||1977||Prototype||{{nts|1}}||<ref group=note>Unsuccessful tethered trials in 1978</ref> |- |[[Rogožarski IK-3]]||Yugoslavia||||1938||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Romano R-110]]||France||Heavy fighter||1938||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Roussel R.30]]||France||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory B.E.2]]||UK||Night fighter||1915||Retired||{{nts|3500}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory B.E.12]]||UK||Zeppelin interceptor||1915||Retired||{{nts|601}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory F.E.2]]||UK||||1914||Retired||{{nts|1939}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory F.E.8]]||UK||||1915||Retired||{{nts|295}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory N.E.1]] ''night fighter''||UK||||1917||Prototype||{{nts|6}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.2]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}||<!--used operationally--> |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.4]]||UK||||1914||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.4a]]||UK||||1915||Prototype||{{nts|4}}||<!--unrelated to SE4 hence 2nd entry--><!--used operationally--> |- |[[Royal Aircraft Factory S.E.5 & 5a]]||UK||||1916||Retired||{{nts|5205}}|| |- |[[Rumpler 6B]] '' ''||Germany||Floatplane fighter||1916||Retired||{{nts|88}}|| |- |[[Rumpler D.I]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|6}}+|| |- |[[Ryan FR Fireball]]||US||Carrier mixed-propulsion fighter||1944||Retired||{{nts|66}}|| |- |[[Ryan XF2R Dark Shark]]||US||Carrier mixed-propulsion fighter||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Saab 21]]||Sweden||Fighter-bomber||1943||Retired||{{nts|298}}|| |- |[[Saab 21R]]||Sweden||Fighter-bomber jet||1947||Retired||{{nts|64}}|| |- |[[Saab 29 Tunnan]]||Sweden||Fighter||1948||Retired||{{nts|661}}|| |- |[[Saab 32 Lansen|Saab J32B Lansen]]||Sweden||Fighter||1952||Retired||{{nts|450}}|| |- |[[Saab 35 Draken]]||Sweden||Fighter-interceptor||1955||Retired||{{nts|644}}|| |- |[[Saab 37 Viggen]]||Sweden||Multirole fighter||1967||Retired||{{nts|329}}|| |- |[[Saab JAS 39 Gripen]]||Sweden||Multirole fighter||1988||Operational||{{nts|271}}+|| |- |[[Salmson-Béchereau SB-5]]||France||||1925||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Saunders A.10]]||UK||||1929||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Saunders-Roe SR.A/1]]||UK||Flying-boat jet fighter||1947||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Saunders-Roe SR.53]]||UK||Interceptor with mixed propulsion||1957||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.88]]||Italy||Heavy fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.91]]||Italy||Fighter-bomber ||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Savoia-Marchetti SM.92]]||Italy||Fighter-bomber||1943||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.I]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.II]]||Germany||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.III]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Schütte-Lanz D.IV]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SEA IV]]||France||||1918||Retired||{{nts|117}}|| |- |[[SET XV]]||Romania||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Seversky AP-9]]||US||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Seversky P-35]]||US||||1935||Retired||{{nts|136}}|| |- |[[Seversky XP-41]]||US||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Shchetinin (Grigorovich) M-11 & M-12]]||Russia||Flying-boat fighter||1916||Retired||{{nts|61}}|| |- |[[Shenyang J-5]]||China||||1956||Retired||{{nts|1952}}|| |- |[[Shenyang J-6]]||China||||1958||Operational||{{nts|5202}}|| |- |[[Shenyang J-8 & J-8II]]||China||||1969||Operational||{{nts|390}}|| |- |[[Shenyang J-11]]||China||Air superiority fighter||1998||Operational||{{nts|440}}|| |- |[[Shenyang J-15]]||China||Carrier multirole fighter||2009||Operational||{{nts|50}}|| |- |[[Shenyang J-16]]||China||Multirole strike fighter||2011||Operational||{{nts|245}}+|| |- |[[Shenyang J-35]]||China||Planned Carrier fighter||2012||Prototype||{{nts|2}}+|| |- |[[Shenyang J-50]]||China||Stealth fighter||2024||Prototype||{{nts|1}}||<ref>{{cite web|url=https://www.popularmechanics.com/military/aviation/a63360888/china-sixth-gen-fighters/|title=Two New Chinese Sixth-Gen Fighter Jets Have Emerged in a Direct Challenge to U.S. Air Superiority|work = Popular Mechanics|date=7 January 2025}}</ref> |- |[[Short Gurnard]]||UK||Shipboard fighter||1929||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SIAI S.52]]||Italy||||1924||Retired||{{nts|2}}|| |- |[[SIAI S.58]]||Italy||Flying-boat fighter||1924||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[SIAI S.67]]||Italy||Flying-boat fighter||1930||Retired||{{nts|3}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.I]]||Germany||||1916||Retired||{{nts|95}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.II]]||Germany||||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.III]]||Germany||||1917||Retired||{{nts|80}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.IV]]||Germany||||1918||Retired||{{nts|123}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.V]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Siemens-Schuckert D.VI]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Siemens-Schuckert DDr.I]]||Germany||Twin-engine fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Siemens-Schuckert E.I, E.II & E.III]]||Germany||||1915||Retired||{{nts|28}}|| |- |[[Sikorsky S-16]]||Russia||||1915||Retired||{{nts|30}} ca.|| |- |[[Sikorsky S-18]]||Russia||Escort fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sikorsky S-20]]||Russia||||1916||Retired||{{nts|5}}|| |- |[[SNCAC (Centre) NC.1080]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAN (Nord) N.2200]]||France||Carrier fighter||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCAO (Ouest) CAO.200]]||France||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASO (Sud Aviation) Vautour II]]||France||Interceptor||1952||Retired||{{nts|71}}|| |- |[[SNCASE Baroudeur]] ||France||Lightweight fighter||1953||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) Aquilon]]||UK, France||Carrier fighter||1951||Retired||{{nts|101}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) SE.100]]||France||Heavy fighter||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASE (Sud-Est) Durandal]]||France||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[SNCASO (Sud-Ouest) Espadon]]||France||Interceptor||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[SNCASO (Sud-Ouest) Trident]]||France||Interceptor||1953||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Sopwith Baby]]||UK||Floatplane fighter||1915||Retired||{{nts|286}}|| |- |[[Sopwith Bulldog]]||UK||Two-seat fighter||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Buffalo]]||UK||Fighter-reconnaissance||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Camel]]||UK||||1916||Retired||{{nts|5490}}|| |- |[[Sopwith Dolphin]]||UK||||1917||Retired||{{nts|2072}}|| |- |[[Sopwith Dragon]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|200}} ca.|| |- |[[Sopwith Gunbus]]||UK||||1914||Retired||{{nts|23}}|| |- |[[Sopwith 3F.2 Hippo]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Hispano-Suiza Triplane]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith 1½ Strutter]]||UK||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|5939}}|| |- |[[Sopwith L.R.T.Tr.]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sopwith Pup]]||UK||||1916||Retired||{{nts|1770}}|| |- |[[Sopwith Schneider]]||UK||||1914||Retired||{{nts|136}} ca.|| |- |[[Sopwith Snail]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sopwith Snapper]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sopwith Snark]]||UK||||1919||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sopwith Snipe]]||UK||||1917||Retired||{{nts|2097}}|| |- |[[Sopwith Swallow]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sopwith Triplane]]||UK||||1916||Retired||{{nts|147}}|| |- |[[SPAD S.A|SPAD S.A-1, 2, 3, 4 & SG]]||France||Two-seat fighter||1915||Retired||{{nts|99}}|| |- |[[SPAD S.VII]]||France||||1916||Retired||{{nts|6000}}+|| |- |[[SPAD S.XI Cn2]] ||France||Night fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Davilla, 1997, pp.494-497</ref> |- |[[SPAD S.XII]]||France||Cannon fighter||1917||Retired||{{nts|20}}||<ref group=note>as many as 300 SPAD 12 airframes built but not completed</ref> |- |[[SPAD S.XIII]]||France||||1917||Retired||{{nts|8472}}|| |- |[[SPAD S.XIV]]||France||Floatplane fighter||1917||Retired||{{nts|40}}|| |- |[[SPAD S.XV]]||France||||1917||Prototype||{{nts|5}}||<ref>Davilla, 1997, p.514-515</ref> |- |[[SPAD S.XVII]]||France||||1918||Retired||{{nts|20}}||<ref>Davilla, 1997, p.521</ref> |- |[[SPAD S.XX]]||France||||1918||Retired||{{nts|100}}|| |- |[[SPAD S.XXI]]||France||||1918||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Davilla 526">Davilla, 1997, p.526</ref> |- |[[SPAD S.XXII]]||France||||1919||Prototype||{{nts|1}}||<ref name="Davilla 526"/> |- |[[SPAD S.XXIV]]||France||Shipboard fighter||1918||Prototype||{{nts|1}}||<ref>Davilla, 1997, p.528</ref> |- |[[Spijker V.3|Spijker/Spijker-Trompenburg V.3]]||Netherlands||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Standard E-1]]||US||||1917||Retired||{{nts|168}}|| |- |[[Sturtevant B]]||US||Speed scout/pursuit||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-1 & Su-3]]||USSR||High-altitude fighter||1940||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sukhoi Su-5]]||USSR||Mixed power||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-7 (1944)]]||USSR||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-9 (1946)]]||USSR||||1946||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-11 (1947)]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-15 (1949)]]||USSR||Interceptor||1949||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-7]]||USSR||fighter-bomber||1955||Retired||{{nts|1847}}|| |- |[[Sukhoi Su-9]]||USSR||Interceptor||1957||Retired||{{nts|1100}}|| |- |[[Sukhoi Su-11]]||USSR||Interceptor||1958||Retired||{{nts|108}}|| |- |[[Sukhoi Su-15]]||USSR||Interceptor||1962||Retired||{{nts|1290}}|| |- |[[Sukhoi Su-17, 20 & 22]]||USSR||Fighter-bomber||1966||Operational||{{nts|2867}}|| |- |[[Sukhoi Su-27]]||USSR||Multirole fighter||1977||Operational||{{nts|680}}|| |- |[[Sukhoi Su-30]]||Russia|| Multirole fighter||1989||Operational||{{nts|630}}+|| |- |[[Sukhoi Su-32/Su-34]]||Russia||Strike fighter||1990||Operational||{{nts|15}}|| |- |[[Sukhoi Su-33]]||Russia||Carrier multirole fighter||1987||Operational||{{nts|24}}|| |- |[[Sukhoi Su-27M/Su-35]]||Russia||||1988||Operational||{{nts|18}}|| |- |[[Sukhoi Su-37]]||Russia||Technology demonstrator||1996||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Sukhoi Su-47]]||Russia||Experimental fighter ||1997||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Sukhoi Su-57]]||Russia||Stealth multirole fighter||2010||Operational||{{nts|21}}|| <ref>{{cite web |url=https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |title=Совершил первый полет последний Су-57,&nbsp;— источник |website=News.rambler.ru |date=25 December 2017 |access-date=6 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235421/https://news.rambler.ru/troops/38764567-sovershil-pervyy-polet-posledniy-su-57-istochnik/ |archive-date=26 December 2017 |url-status=live}}</ref><ref> {{cite web|url=https://bmpd.livejournal.com/4635723.html|title=ВКС России получили четыре новых серийных истребителя Су-57|website=bmpd.livejournal.com|date=28 December 2022}}</ref> |- |[[Sukhoi Su-30MKI]]||India, Russia||Multirole air superiority fighter||2000||Operational||{{nts|272}}|| |- |[[Sukhoi T-3]]||USSR||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Sukhoi P-1]]||USSR||Interceptor||1957||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 224 F.7/30]]||UK||||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 508]]||UK||||1951||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Supermarine 510]]||UK||||1948||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 525]]||UK||||1954||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 528]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 529]]||UK||||1952||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine 535]]||UK||||1950||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Supermarine Attacker]]||UK||Carrier jet fighter||1946||Retired||{{nts|185}}|| |- |[[Supermarine Scimitar]]||UK||Carrier strike fighter||1956||Retired||{{nts|76}}|| |- |[[Supermarine Seafang]]||UK||Carrier fighter||1946||Prototype||{{nts|18}}|| |- |[[Supermarine Seafire]]||UK||Carrier fighter||1941||Retired||{{nts|2334}}|| |- |[[Supermarine Sea King]]||UK||Flying-boat fighter||1920||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Supermarine Spitfire]]||UK||||1936||Retired||{{nts|20351}}|| |- |[[Supermarine Spiteful]]||UK||||1944||Prototype||{{nts|19}}|| |- |[[Supermarine Swift]]||UK||||1948||Retired||{{nts|197}}|| |- |[[Svenska Aero Jaktfalken I & II]]||Sweden||||1929||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[Tachikawa Ki-106]]||Japan||||1945||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[TAI Hürjet]]||Turkey||Light combat||2017||Prototype||{{nts|2}}||<ref>https://www.tusas.com/en/products/new-projects/original-development/hurjet HÜRJET ADVANCED JET TRAINER AND LIGHT ATTACK AIRCRAFT</ref><ref>{{cite web |url=https://www.armyrecognition.com/news/aerospace-news/2024/tuerkiyes-huerjet-prototype-of-light-attack-jet-completes-first-flight-with-key-design-modifications |title=Türkiye's Hürjet Prototype of Light Attack Jet Completes First Flight with Key Design Modifications |publisher=Army Recognition |date=13 November 2024 |access-date=3 May 2025}}</ref> |- |[[TAI TF Kaan]]||Turkey||Stealth multirole fighter||2024||Prototype||{{nts|3}}||<ref>{{cite web | url=https://www.milliyet.com.tr/ekonomi/milli-muharip-ucakin-kapisi-ortakliga-acik-6884398 | title=Milli Muharip Uçak'ın kapısı ortaklığa açık | date=8 January 2023 }}</ref> |- |[[Tairov Ta-1]]||USSR||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Tairov Ta-3]]||USSR||Escort fighter||1939||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Tebaldi-Zari]]||Italy||||1919||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tereshchenko No 7]]||Russia||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-1]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-2]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-3]]||US||||1919||Retired||{{nts|260}}|| |- |[[Thomas-Morse MB-9]]||US||||1922||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas-Morse XP-13]]||US||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thomas Morse TM-23]]||US||||1924||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Thulin K]]||Sweden||||1917||Retired||{{nts|19}}|| |- |[[TNCA Series C Microplano]]||Mexico||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[TNCA Serie E|TNCA Series E Tololoche]]||Mexico||||1924||Retired||{{nts|4}}|| |- |[[Tokorozawa Koshiki-2]]||Japan||||1922||Prototype||{{nts|2}}||<ref name="Japanese Aircraft" /> |- |[[Tomasevic I-110]]||USSR||Heavy fighter||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-5/I-4]]||USSR||||1927||Retired||{{nts|369}}|| |- |[[Tupolev ANT-13/I-8]]||USSR||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-21]]||USSR||||1933||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Tupolev ANT-23/I-12]]||USSR||||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-29]]||USSR||Cannon fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev ANT-31/I-14]]||USSR||||1933||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Tupolev ANT-46/DI-8]]||USSR||Heavy cannon fighter||1935||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev Tu-1]]||USSR||Night fighter||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Tupolev Tu-28/Tu-128]]||USSR||Interceptor||1961||Retired||{{nts|188}}|| |- |[[VEF I-16]]||Latvia||||1940||Prototype||{{nts|10}}|| |- |[[VFW VAK 191B]]||West Germany||VTOL fighter||1971||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[VL Humu]]||Finland||||1944||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[VL Mörkö-Morane]]||Finland||||1943||Retired||{{nts|41}}|| |- |[[VL Myrsky]]||Finland||||1941||Retired||{{nts|51}}|| |- |[[VL Pyörremyrsky]]||Finland||||1945||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.1]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.2]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.3]]||UK||||1913||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.5]]||UK||||1914||Retired||{{nts|224}}|| |- |[[Vickers E.F.B.7]]||UK||Twin-engine fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.F.B.8]]||UK||Twin-engine fighter||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.9]]||UK||||1915||Retired||{{nts|119}}|| |- |[[Vickers F.B.11]]||UK||Escort fighter||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers F.B.12]]||UK||||1916||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Vickers F.B.16]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers F.B.19]]||UK||||1916||Retired||{{nts|62}}|| |- |[[Vickers F.B.24]]||UK||Two-seat fighter||1917||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers F.B.25]]||UK||Night fighter||1917||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers E.S.1]]||UK||||1915||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Vickers Jockey]]||UK||||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 123 & 141]]||UK||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 143 Bolivian Scout]]||UK||||1929||Retired||{{nts|6}}|| |- |[[Vickers Type 161]]||UK||Interceptor||1931||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 177]]||UK||Carrier fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Type 432]]||UK||High altitude interceptor||1942||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Vampire]]||UK||||1917||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Vickers Venom]]||UK||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vickers Vireo]]||UK||||1928||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers II]]||France||Carrier fighter||1925||Retired||{{nts|32}}|| |- |[[Villiers V]]||France||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers VIII]]||France||Carrier fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Villiers XXIV]]||France||Night fighter||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought VE-7S & VE-7SF]]||US||Shipboard fighter||1917||Retired||{{nts|12}}|| |- |[[Vought VE-8]]||US||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Vought VE-9]]||US||||1922||Retired||{{nts|41}}|| |- |[[Vought V-80]]||US||||1933||Retired||{{nts|5}}||<!--fighter converted from O2U--> |- |[[Vought V-141/V-143]]||US||||1936||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought FU]]||US||||1926||Retired||{{nts|20}}|| |- |[[Vought XF2U]]||US||Two-seat fighter||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought XF3U]]||US||Two-seat fighter||1933||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Vought F4U/FG/F3A Corsair]]||US||fighter-bomber||1940||Retired||{{nts|12571}}|| |- |[[Vought XF5U]]||US||||1947||Prototype||{{nts|2}}||<ref group=note>Hopped off ground during taxi run, did not achieve sustained flight.</ref> |- |[[Vought F6U Pirate]]||US||Carrier fighter||1946||Prototype||{{nts|33}}|| |- |[[Vought F7U Cutlass]]||US||Carrier fighter||1948||Retired||{{nts|320}}|| |- |[[Vought F8U/F-8 Crusader]]||US||Carrier fighter||1955||Retired||{{nts|1261}}|| |- |[[Vought XF8U-3 Crusader III]]||US||||1958||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Vultee XP-54]]||US||||1943||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Vultee P-66 Vanguard]]||US||||1939||Retired||{{nts|146}}|| |- |[[Waco CSO-A/240A]]||US||||1927||Retired||{{nts|11}}|| |- |[[Waco CTO-A]]||US||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Weiss Manfréd WM-23 Ezüst Nyíl]]||Hungary||||1941||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland C.O.W. Gun Fighter]]||UK||Cannon fighter||1930||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland F.7/30]]||UK||Day & night fighter||1934||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland Interceptor]]||UK||Interceptor||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland N.1B]]||UK||Floatplane fighter||1917||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Westland Wagtail]]||UK||||1918||Prototype||{{nts|5}}|| |- |[[Westland Weasel]]||UK||Fighter-reconnaissance||1918||Prototype||{{nts|4}}|| |- |[[Westland Welkin]]||UK||High-altitude interceptor||1942||Retired||{{nts|75}}|| |- |[[Westland Westbury]]||UK||Heavy fighter||1926||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Westland Whirlwind (fighter)|Westland Whirlwind]]||UK||Heavy fighter||1938||Retired||{{nts|116}}|| |- |[[Westland Wizard]]||UK||||1927||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Westland Wyvern]]||UK||Torpedo/strike fighter||1946||Retired||{{nts|127}}|| |- |[[Weymann W-1]]||France||||1915||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 1]]||France||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 3]]||France||||1923||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 7|Wibault 7 & Vickers Wibault]]||France||||1924||Retired||{{nts|168}}|| |- |[[Wibault 8 Simoun]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 9]]||France||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 12, 121 & 122 Sirocco]]||France||||1926||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wibault 130|Wibault 130 Trombe & 170 Tornade]]||France||Lightweight fighter||1928||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wibault 210]]||France||||1929||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wibault 313]]||France||||1932||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wight Baby]]||UK||Floatplane fighter||1916||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Wight Quadruplane]]||UK||||1916||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[WKF D.I]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[WKF Dr.I]]||Austria-Hungary||||1918||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Wright XF3W]]||US||||1926||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Xian JH-7]]||China||Fighter-bomber||1988||Operational||{{nts|192}}|| |- |[[Yakovlev I-29]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Yakovlev Yak-1]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|8700}}|| |- |[[Yakovlev I-30/Yak-3]]||USSR||||1941||Retired||{{nts|4848}}|| |- |[[Yakovlev Yak-7]]||USSR||||1940||Retired||{{nts|6399}}|| |- |[[Yakovlev Yak-9]]||USSR||||1942||Retired||{{nts|16769}}|| |- |[[Yakovlev Yak-15]]||USSR||||1946||Retired||{{nts|280}}|| |- |[[Yakovlev Yak-17]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|430}}|| |- |[[Yakovlev Yak-19]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-23]]||USSR||||1947||Retired||{{nts|310}}|| |- |[[Yakovlev Yak-25 (1947)]]||USSR||||1947||Prototype||{{nts|1}}|| |- |[[Yakovlev Yak-25]]||USSR||Interceptor||1952||Retired||{{nts|638}}|| |- |[[Yakovlev Yak-27V/K]]||USSR||Interceptor||1956||Prototype||{{nts|3}}+|| |- |[[Yakovlev Yak-28P]]||USSR||Interceptor||1960||Retired||{{nts|435}}|| |- |[[Yakovlev Yak-30 (1948)]]||USSR||||1948||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-36]]||USSR||VTOL fighter||1963||Prototype||{{nts|12}}|| |- |[[Yakovlev Yak-38]]||USSR||Carrier VTOL fighter||1971||Retired||{{nts|231}}|| |- |[[Yakovlev Yak-41/141]]||USSR||||1987||Prototype||{{nts|2}}|| |- |[[Yakovlev Yak-50 (1949)]]||USSR||||1949||Prototype||{{nts|3}}|| |- |[[Yatsenko I-28]]||USSR||||1939||Prototype||{{nts|7}}|| |- |[[Yokosuka D4Y2-S]]||Japan||Night fighter||1940||Retired||{{nts|16}}+||<ref group=note name="First flight" /> |- |[[Yokosuka P1Y2 Kyokko]]||Japan||Night fighter||1943||Retired||{{nts|96}}|| |- |[[Zeppelin-Lindau (Dornier) D.I]]||Germany||||1918||Prototype||{{nts|7}}||<ref>Grosz, 1998</ref><ref group= note>Additional 50 Dornier D.I aircraft ~50% complete when production halted due to armistice</ref> |} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:فوجي سواريون]] 2evlkc9hu3imuzw8f4vq5yiqhmizjl9 0 94679 370268 2026-04-06T07:02:21Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ چين جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي. اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ پاڪستان ايئر فورس (PAF)... 370268 wikitext text/x-wiki '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ چين جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي. اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ پاڪستان ايئر فورس (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي ايف-16 جيٽ جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". 644wclcjasbwva5luuj41eam06xyu7l 370269 370268 2026-04-06T07:03:03Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فوجي سواريون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370269 wikitext text/x-wiki '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ چين جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي. اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ پاڪستان ايئر فورس (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي ايف-16 جيٽ جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". [[زمرو:فوجي سواريون]] egcho1tuxlr7xn4aqjvdrnnjpv8rzmp 370270 370269 2026-04-06T07:03:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370270 wikitext text/x-wiki '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ چين جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي. اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ پاڪستان ايئر فورس (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي ايف-16 جيٽ جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] joawzrumcwa9ukzfa6w5kzf4wyxd2an 370271 370270 2026-04-06T07:04:50Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڪستان ايئر فورس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370271 wikitext text/x-wiki '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ چين جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي. اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ پاڪستان ايئر فورس (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي ايف-16 جيٽ جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] 5cvs60e67kq60dpq6mcwtvtohlkvztc 370272 370271 2026-04-06T07:05:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 370272 wikitext text/x-wiki '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ چين جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي. اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ پاڪستان ايئر فورس (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي ايف-16 جيٽ جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] ki1fga3n617qvcrmktebzgdevveowyx 370274 370272 2026-04-06T07:13:49Z Ibne maryam 17680 370274 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = [[Pakistan Air Force]] JF-17 Block 1 | type = [[Multirole combat aircraft|Multirole Combat Aircraft]] | national_origin = [[Pakistan]] / [[China]] | manufacturer = [[Pakistan Aeronautical Complex]] / [[Chengdu Aircraft Industry Group]] | first_flight = 25 August 2003 | introduction = 12 March 2007 | retired = <!-- retired--> | status = In service | primary_user = [[Pakistan Air Force]] | more_users = {{ubl |[[Myanmar Air Force]] |[[Nigerian Air Force]] |[[Azerbaijani Air Forces]] }} | produced = In China: June 2007&nbsp;– present<br />In Pakistan: January 2008&nbsp;– present | number_built = 182 (plus 6 prototypes) | developed_from = }} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ چين جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي. اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ پاڪستان ايئر فورس (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي ايف-16 جيٽ جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". The '''CAC/PAC JF-17 Thunder''', also known as '''FC-1 ''Xiaolong''''',{{efn|{{lang-zh|s=枭龙|p=Xiāo Lóng|l=Fierce Dragon}}}} is a Sino-Pakistani single-engine [[light combat aircraft|lightweight]] [[Supersonic aircraft|supersonic]] [[multirole combat aircraft|multirole combat aircraft]] developed jointly by the [[Pakistan Aeronautical Complex]] (PAC) and the [[Chengdu Aircraft Corporation]] (CAC) of [[China]].<ref name="auto1">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> It is a [[fourth-generation fighter]], designed and developed as a replacement for the [[Jet fighter generations#Third|third-generation]] [[Nanchang Q-5#Export variants|A-5C]], [[Chengdu J-7|F-7P/PG]], [[Mirage III]], and [[Mirage 5]] combat aircraft in the [[Pakistan Air Force|Pakistan Air Force (PAF)]].<ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> The JF-17 can be used for multiple roles, including [[Interceptor aircraft|interception]], [[ground-attack aircraft|ground attack]], anti-ship, and [[aerial reconnaissance]]. The Pakistani designation "JF-17" stands for "Joint Fighter-17", with the "Joint Fighter" denoting the joint Pakistani-Chinese development of the aircraft and the "-17" denoting that, in the PAF's vision, it is the successor to the [[F-16]]. The Chinese designation "FC-1" stands for "Fighter China-1". The JF-17 can deploy diverse [[Aircraft ordnance|ordnance]], including [[Air-to-air missile|air-to-air]], [[air-to-surface missile|air-to-surface]], and [[anti-ship missiles]]; guided and unguided bombs; and a 23-mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23-2]] twin-barrel [[autocannon]]. Powered by the Chinese [[Guizhou WS-13]] or Russian [[Klimov RD-93]] (JF-17 Blocks 1 and 2) or [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] (JF-17 Block 3) afterburning [[turbofan]] engine, it has a top speed of [[Mach number|Mach]] 1.6.<ref name="diplomat 2019-03">{{Cite magazine |last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> The JF-17 is the backbone and workhorse of the PAF, complementing the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16 Fighting Falcon]] at approximately half the cost,<ref>{{cite web|title= China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url= http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher= International Relations and Security Network (ISN)|access-date= 4 September 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date= 2 October 2015|url-status= live}}</ref> with the Block II variant costing $25 million.<ref name="diplomat 2019-03" /> The JF-17 was inducted in the PAF in 2007 [[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|[[Pakistan Air Force]] JF-17 armed with [[PL-5]] infrared homing air-to-air missile]] Fifty-eight per cent of the JF-17 airframe, including its front fuselage, wings, and vertical stabiliser, is produced in Pakistan, whereas forty-two per cent is produced in China, with the final assembly and serial production taking place in Pakistan.<ref>https://www.japantimes.co.jp/news/2026/02/03/asia-pacific/politics/pakistan-china-developed-jets/</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> In 2015, Pakistan produced 16 JF-17s.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> {{as of|2016}}, PAC has the capacity to produce 20 JF-17s annually. By April 2017, PAC had manufactured 70 Block 1 aircraft<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref><ref name="quwa.org">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> and 33 Block 2 aircraft for the PAF.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> By 2016, PAF JF-17s had accumulated over 19,000 hours of operational flight.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> In 2017, PAC/CAC began developing a dual-seat variant known as the JF-17B for enhanced operational capability, conversion training, and lead-in fighter training.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1254985/paf-eyes-induction-of-jf-17b-fighter-jet-by-april-2017|title=PAF eyes induction of JF-17B fighter jet by April 2017|first=Mateen | last = Haider|work=dawn.com|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505140954/http://www.dawn.com/news/1254985/paf-eyes-induction-of-jf-17b-fighter-jet-by-april-2017|archive-date=5 May 2016|url-status=live|date=28 April 2016}}</ref> The JF-17B Block 2 variant went into serial production at PAC in 2018 and 26 aircraft were delivered to the PAF by December 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In December 2020, PAC began serial production of a more advanced Block 3 version of the aircraft with an [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, a more powerful Russian Klimov RD-93MA engine, a larger and more advanced wide-angle [[Head-up display|Head-Up Display]] (HUD), [[electronic countermeasure]]s, an additional hardpoint, and enhanced weapons capability.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> The PAF JF-17s have seen military action, both air-to-air and air-to-ground, including bombing terrorist positions in [[North Waziristan]] near the Pakistan-[[Afghanistan]] border during anti-terror operations in 2014 and 2017, using both guided and unguided munitions,<ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA"/> shooting down an intruding Iranian military drone near the Pakistan-[[Iran]] border in [[Balochistan]] in 2017,<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> in [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|Operation Swift Retort]] during the [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes]] and aerial skirmish between [[India]] and Pakistan,<ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> and during [[Operation Marg Bar Sarmachar]] in 2024 in which Pakistan launched a series of air and artillery strikes inside Iran's [[Sistan and Baluchestan province]] targeting [[Insurgency in Balochistan|Baloch separatist]] groups. In [[Afghanistan-Pakistan skirmishes (2024-present)|March]] and [[2024 Pakistani airstrikes in Afghanistan|December 2024]], PAF JF-17s were used in cross-border airstrikes against [[Pakistani Taliban]] hideouts inside Afghanistan.<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation |access-date=26 January 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> [[Nigerian Air Force]] (NAF) JF-17s have seen military action in anti-terrorism and anti-insurgency operations in Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[Myanmar Air Force]] has also frequently deployed its JF-17 fleet against various insurgent groups.<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Anthony |date=11 January 2023 |title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war |url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/ |access-date=26 January 2025 |website=Asia Times |language=en-US}}</ref> During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF deployed JF-17s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==Development== ===Background=== The JF-17 was designed and developed primarily to meet the PAF requirement for an affordable,<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]] |title=Pakistan expands fighter force |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |date=22 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |archive-date=5 November 2011 }}</ref> unsanctionable, fourth-generation, lightweight, multi-role combat aircraft as a replacement for its large fleet of third-generation [[Nanchang Q-5|Nanchang A-5C]] [[bomber]]s, [[Chengdu J-7|Chengdu F-7P/PG]] [[Interceptor aircraft|interceptor]]s, [[Dassault Mirage III|Mirage III]] multi-role combat aircraft, and [[Dassault Mirage 5|Mirage 5]] [[Attack aircraft|strike aircraft]], with a cost of {{US$|500&nbsp;million|link=yes}}, divided equally between Pakistan and China.<ref name="fighter-planes.com">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> The aircraft was also intended to have export potential as a cost-effective and competitive alternative to more expensive Western fighters.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}}<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The development of this aircraft was headed by [[Yang Wei (aircraft designer)|Yang Wei]], considered to be China's "ace designer",<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> who also designed the [[Chengdu J-20]]. By 1989, because of economic sanctions by the US, Pakistan had abandoned [[Project Sabre II]], a design study involving US aircraft manufacturer [[Grumman]] and China, and had decided to redesign and upgrade the Chengdu F-7.<ref name="Pakistan considers new fighter plan">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan |work=[[Flight International]] |date=14–20 March 1990 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II |access-date=18 October 2009 |archive-date=21 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II }}</ref> In 1988, China and Grumman carried out a nine-month preliminary design study of the Super 7, an upgrade of the Chengdu F-7.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |date=26 November 1988 |work=Flight International |access-date=15 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> Grumman left the project when sanctions were placed on China following the political fallout from the 1989 [[Tiananmen Square protests of 1989|Tiananmen Square protests]]. After Grumman left the Chengdu Super 7 project, the project was abandoned and, in its place, the Fighter China-1 (FC-1) project was launched in 1991.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> In 1995, Pakistan and China signed a [[memorandum of understanding]] (MoU) for joint design and development of a new fighter, and over the next few years worked out the project details.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> In June 1995, [[Mikoyan]] had joined the project to provide "design support", this also involved the secondment of several engineers by CAC.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter |work=[[Flight International]] |date=21 June 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> ===Launch of FC-1 project=== {{Expand section|1=China's role and contributions in Fighter China-1 (FC-1) project|section=1|date=July 2021|small=no}} [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|A PAF JF-17 Block 1 in [[İzmir]], Turkey for the 2011 Izmir Air Show]] In October 1995, Pakistan was reportedly to select a Western company by the end of the year to provide and integrate the FC-1's avionics, which was expected to go into production by 1999. The avionics were said to include radar, [[Inertial navigation system]], [[Head-up display]], and [[Multi-function display]]s. Competing bids came from [[Thomson-CSF]] with a variant of the [[Radar Doppler Multitarget|Radar Doppler Multitarget (RDY)]], [[SAGEM]] with a similar avionics package to those used in the [[Project ROSE|ROSE upgrade project]], and [[Marconi Electronic Systems]] with its Blue Hawk radar. FIAR's (now [[SELEX Galileo]]) Grifo S7 radar was expected to be selected due to the company's ties with the PAF.<ref name="18 October 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision |work=[[Flight International]] |date=18 October 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> In February 1998, Pakistan and China signed a [[letter of intent]] covering airframe development. Russia's [[Klimov]] offered a variant of the RD-33 turbofan engine to power the fighter.<ref name="04/03/98 flightglobal.com">{{citation |title= China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work | work = [[Flight International]] |date= 4 March 1998 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |access-date= 28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |url-status= live | archive-date=25 July 2014}}</ref> In April 1999, South Africa's [[Denel]] offered to arm the Super 7 with the T-darter [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) air-to-air missile (AAM), rather than the previously reported [[R-Darter (missile)|R-Darter]].<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |title=Denel proposes advanced Darter derivatives |last=Lewis |first=Paul |date=28 April 1999 |work=Flight International |access-date=31 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> Previously in 1987, [[Pratt & Whitney]] offered the Super-7 project three engine options; [[Pratt & Whitney J52|PW1212]], [[General Electric F404|F404]], and [[Pratt & Whitney J52|PW1216]], with local manufacturing in either China or Pakistan. Rolls-Royce offered its RB199-127/128 turbofan engine; this plan was scrapped in 1989.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> In June 1999, the contract to jointly develop and produce the Chengdu FC-1/Super 7 was signed. After GEC-Marconi had abandoned the bidding to supply an integrated avionics suite, FIAR and Thomson-CSF proposed a number of avionics suites based on the Grifo S7 and RC400 radars respectively, despite previously hoping to use the PAF's Super 7 to launch its new Blue Hawk radar.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work |work=[[Flight International]] |date=14 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref><ref name="23 June 1999 flightglobal.com">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid |work=[[Flight International]] |date=23 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref> Because of sanctions placed on Pakistan after the country's 1998 nuclear weapons tests, design work progressed very slowly over the next 18 months, preventing delivery of the Western avionics to the PAF. In early 2001, the PAF decided to decouple the [[airframe]] from the avionics, enabling design work on the aircraft to continue. As the airframe was developed, any new avionics requirements by the PAF could be more easily integrated into the airframe.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> Prototype production began in September 2002; a full-size mock-up of the FC-1/Super 7 was displayed at Airshow China in November 2002.<ref name="12/11/02 flightglobal.com">{{citation |title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed |work=[[Flight International]] |date= 12 November 2002 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |access-date=21 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |url-status=live | archive-date=21 October 2014}}</ref> The first batch of [[Klimov RD-93]] turbofan engines that would power the prototypes was also delivered in 2002.<ref name="Janes"/> According to a [[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]] (CATIC) official, the JF-17's low cost is due to some of the on-board systems having been adapted from those of the [[Chengdu J-10]]. The official said, "This transfer of technology{{mdash}}transposing the aircraft systems from the J-10 to the JF-17{{mdash}}is what makes the JF-17 so cost-effective".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price |url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |date=23 November 2010 |work=AviationWeek.com |publisher=Viadeo |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |archive-date=11 January 2016 }}</ref><ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The use of [[computer-aided design]] software shortened the design phase of the JF-17.<ref>{{cite web|last=Fisher |first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes"/> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune"/> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari" />{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==Design== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==Operational history== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8"/> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2" /> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9" /> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==Variants== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto" /> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5" /> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==Operators== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> == Accidents and incidents == Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==Specifications (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{AVIC aircraft}} {{PAC aircraft}} {{PRC fighters}} {{Chinese Military Aircraft}} {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[Category:Pakistani military aircraft]] [[Category:Chengdu aircraft|JF-017]] [[Category:Pakistan Aeronautical Complex aircraft|JF-017]] [[Category:2000s international fighter aircraft]] [[Category:Single-engined jet aircraft]] [[Category:China–Pakistan military relations]] [[Category:Mid-wing aircraft]] [[Category:Aircraft first flown in 2003]] [[Category:Supersonic aircraft]] [[Category:Fourth-generation jet fighters]] [[Category:Aircraft with retractable tricycle landing gear]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] 4i321dsg0hxhajhu4vq1fhobzd56uqe 370275 370274 2026-04-06T07:18:13Z Ibne maryam 17680 370275 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = [[Pakistan Air Force]] JF-17 Block 1 | type = [[Multirole combat aircraft|Multirole Combat Aircraft]] | national_origin = [[Pakistan]] / [[China]] | manufacturer = [[Pakistan Aeronautical Complex]] / [[Chengdu Aircraft Industry Group]] | first_flight = 25 August 2003 | introduction = 12 March 2007 | retired = <!-- retired--> | status = In service | primary_user = [[Pakistan Air Force]] | more_users = {{ubl |[[Myanmar Air Force]] |[[Nigerian Air Force]] |[[Azerbaijani Air Forces]] }} | produced = In China: June 2007&nbsp;– present<br />In Pakistan: January 2008&nbsp;– present | number_built = 182 (plus 6 prototypes) | developed_from = }} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". The JF-17 can deploy diverse [[Aircraft ordnance|ordnance]], including [[Air-to-air missile|air-to-air]], [[air-to-surface missile|air-to-surface]], and [[anti-ship missiles]]; guided and unguided bombs; and a 23-mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23-2]] twin-barrel [[autocannon]]. Powered by the Chinese [[Guizhou WS-13]] or Russian [[Klimov RD-93]] (JF-17 Blocks 1 and 2) or [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] (JF-17 Block 3) afterburning [[turbofan]] engine, it has a top speed of [[Mach number|Mach]] 1.6.<ref name="diplomat 2019-03">{{Cite magazine |last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> The JF-17 is the backbone and workhorse of the PAF, complementing the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16 Fighting Falcon]] at approximately half the cost,<ref>{{cite web|title= China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url= http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher= International Relations and Security Network (ISN)|access-date= 4 September 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date= 2 October 2015|url-status= live}}</ref> with the Block II variant costing $25 million.<ref name="diplomat 2019-03" /> The JF-17 was inducted in the PAF in 2007 [[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|[[Pakistan Air Force]] JF-17 armed with [[PL-5]] infrared homing air-to-air missile]] Fifty-eight per cent of the JF-17 airframe, including its front fuselage, wings, and vertical stabiliser, is produced in Pakistan, whereas forty-two per cent is produced in China, with the final assembly and serial production taking place in Pakistan.<ref>https://www.japantimes.co.jp/news/2026/02/03/asia-pacific/politics/pakistan-china-developed-jets/</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> In 2015, Pakistan produced 16 JF-17s.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> {{as of|2016}}, PAC has the capacity to produce 20 JF-17s annually. By April 2017, PAC had manufactured 70 Block 1 aircraft<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref><ref name="quwa.org">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> and 33 Block 2 aircraft for the PAF.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> By 2016, PAF JF-17s had accumulated over 19,000 hours of operational flight.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> In 2017, PAC/CAC began developing a dual-seat variant known as the JF-17B for enhanced operational capability, conversion training, and lead-in fighter training.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1254985/paf-eyes-induction-of-jf-17b-fighter-jet-by-april-2017|title=PAF eyes induction of JF-17B fighter jet by April 2017|first=Mateen | last = Haider|work=dawn.com|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505140954/http://www.dawn.com/news/1254985/paf-eyes-induction-of-jf-17b-fighter-jet-by-april-2017|archive-date=5 May 2016|url-status=live|date=28 April 2016}}</ref> The JF-17B Block 2 variant went into serial production at PAC in 2018 and 26 aircraft were delivered to the PAF by December 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In December 2020, PAC began serial production of a more advanced Block 3 version of the aircraft with an [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, a more powerful Russian Klimov RD-93MA engine, a larger and more advanced wide-angle [[Head-up display|Head-Up Display]] (HUD), [[electronic countermeasure]]s, an additional hardpoint, and enhanced weapons capability.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> The PAF JF-17s have seen military action, both air-to-air and air-to-ground, including bombing terrorist positions in [[North Waziristan]] near the Pakistan-[[Afghanistan]] border during anti-terror operations in 2014 and 2017, using both guided and unguided munitions,<ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA"/> shooting down an intruding Iranian military drone near the Pakistan-[[Iran]] border in [[Balochistan]] in 2017,<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> in [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|Operation Swift Retort]] during the [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes]] and aerial skirmish between [[India]] and Pakistan,<ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> and during [[Operation Marg Bar Sarmachar]] in 2024 in which Pakistan launched a series of air and artillery strikes inside Iran's [[Sistan and Baluchestan province]] targeting [[Insurgency in Balochistan|Baloch separatist]] groups. In [[Afghanistan-Pakistan skirmishes (2024-present)|March]] and [[2024 Pakistani airstrikes in Afghanistan|December 2024]], PAF JF-17s were used in cross-border airstrikes against [[Pakistani Taliban]] hideouts inside Afghanistan.<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation |access-date=26 January 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> [[Nigerian Air Force]] (NAF) JF-17s have seen military action in anti-terrorism and anti-insurgency operations in Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[Myanmar Air Force]] has also frequently deployed its JF-17 fleet against various insurgent groups.<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Anthony |date=11 January 2023 |title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war |url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/ |access-date=26 January 2025 |website=Asia Times |language=en-US}}</ref> During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF deployed JF-17s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==Development== ===Background=== The JF-17 was designed and developed primarily to meet the PAF requirement for an affordable,<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]] |title=Pakistan expands fighter force |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |date=22 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |archive-date=5 November 2011 }}</ref> unsanctionable, fourth-generation, lightweight, multi-role combat aircraft as a replacement for its large fleet of third-generation [[Nanchang Q-5|Nanchang A-5C]] [[bomber]]s, [[Chengdu J-7|Chengdu F-7P/PG]] [[Interceptor aircraft|interceptor]]s, [[Dassault Mirage III|Mirage III]] multi-role combat aircraft, and [[Dassault Mirage 5|Mirage 5]] [[Attack aircraft|strike aircraft]], with a cost of {{US$|500&nbsp;million|link=yes}}, divided equally between Pakistan and China.<ref name="fighter-planes.com">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> The aircraft was also intended to have export potential as a cost-effective and competitive alternative to more expensive Western fighters.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}}<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The development of this aircraft was headed by [[Yang Wei (aircraft designer)|Yang Wei]], considered to be China's "ace designer",<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> who also designed the [[Chengdu J-20]]. By 1989, because of economic sanctions by the US, Pakistan had abandoned [[Project Sabre II]], a design study involving US aircraft manufacturer [[Grumman]] and China, and had decided to redesign and upgrade the Chengdu F-7.<ref name="Pakistan considers new fighter plan">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan |work=[[Flight International]] |date=14–20 March 1990 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II |access-date=18 October 2009 |archive-date=21 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II }}</ref> In 1988, China and Grumman carried out a nine-month preliminary design study of the Super 7, an upgrade of the Chengdu F-7.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |date=26 November 1988 |work=Flight International |access-date=15 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> Grumman left the project when sanctions were placed on China following the political fallout from the 1989 [[Tiananmen Square protests of 1989|Tiananmen Square protests]]. After Grumman left the Chengdu Super 7 project, the project was abandoned and, in its place, the Fighter China-1 (FC-1) project was launched in 1991.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> In 1995, Pakistan and China signed a [[memorandum of understanding]] (MoU) for joint design and development of a new fighter, and over the next few years worked out the project details.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> In June 1995, [[Mikoyan]] had joined the project to provide "design support", this also involved the secondment of several engineers by CAC.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter |work=[[Flight International]] |date=21 June 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> ===Launch of FC-1 project=== {{Expand section|1=China's role and contributions in Fighter China-1 (FC-1) project|section=1|date=July 2021|small=no}} [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|A PAF JF-17 Block 1 in [[İzmir]], Turkey for the 2011 Izmir Air Show]] In October 1995, Pakistan was reportedly to select a Western company by the end of the year to provide and integrate the FC-1's avionics, which was expected to go into production by 1999. The avionics were said to include radar, [[Inertial navigation system]], [[Head-up display]], and [[Multi-function display]]s. Competing bids came from [[Thomson-CSF]] with a variant of the [[Radar Doppler Multitarget|Radar Doppler Multitarget (RDY)]], [[SAGEM]] with a similar avionics package to those used in the [[Project ROSE|ROSE upgrade project]], and [[Marconi Electronic Systems]] with its Blue Hawk radar. FIAR's (now [[SELEX Galileo]]) Grifo S7 radar was expected to be selected due to the company's ties with the PAF.<ref name="18 October 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision |work=[[Flight International]] |date=18 October 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> In February 1998, Pakistan and China signed a [[letter of intent]] covering airframe development. Russia's [[Klimov]] offered a variant of the RD-33 turbofan engine to power the fighter.<ref name="04/03/98 flightglobal.com">{{citation |title= China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work | work = [[Flight International]] |date= 4 March 1998 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |access-date= 28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |url-status= live | archive-date=25 July 2014}}</ref> In April 1999, South Africa's [[Denel]] offered to arm the Super 7 with the T-darter [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) air-to-air missile (AAM), rather than the previously reported [[R-Darter (missile)|R-Darter]].<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |title=Denel proposes advanced Darter derivatives |last=Lewis |first=Paul |date=28 April 1999 |work=Flight International |access-date=31 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> Previously in 1987, [[Pratt & Whitney]] offered the Super-7 project three engine options; [[Pratt & Whitney J52|PW1212]], [[General Electric F404|F404]], and [[Pratt & Whitney J52|PW1216]], with local manufacturing in either China or Pakistan. Rolls-Royce offered its RB199-127/128 turbofan engine; this plan was scrapped in 1989.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> In June 1999, the contract to jointly develop and produce the Chengdu FC-1/Super 7 was signed. After GEC-Marconi had abandoned the bidding to supply an integrated avionics suite, FIAR and Thomson-CSF proposed a number of avionics suites based on the Grifo S7 and RC400 radars respectively, despite previously hoping to use the PAF's Super 7 to launch its new Blue Hawk radar.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work |work=[[Flight International]] |date=14 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref><ref name="23 June 1999 flightglobal.com">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid |work=[[Flight International]] |date=23 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref> Because of sanctions placed on Pakistan after the country's 1998 nuclear weapons tests, design work progressed very slowly over the next 18 months, preventing delivery of the Western avionics to the PAF. In early 2001, the PAF decided to decouple the [[airframe]] from the avionics, enabling design work on the aircraft to continue. As the airframe was developed, any new avionics requirements by the PAF could be more easily integrated into the airframe.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> Prototype production began in September 2002; a full-size mock-up of the FC-1/Super 7 was displayed at Airshow China in November 2002.<ref name="12/11/02 flightglobal.com">{{citation |title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed |work=[[Flight International]] |date= 12 November 2002 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |access-date=21 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |url-status=live | archive-date=21 October 2014}}</ref> The first batch of [[Klimov RD-93]] turbofan engines that would power the prototypes was also delivered in 2002.<ref name="Janes"/> According to a [[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]] (CATIC) official, the JF-17's low cost is due to some of the on-board systems having been adapted from those of the [[Chengdu J-10]]. The official said, "This transfer of technology{{mdash}}transposing the aircraft systems from the J-10 to the JF-17{{mdash}}is what makes the JF-17 so cost-effective".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price |url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |date=23 November 2010 |work=AviationWeek.com |publisher=Viadeo |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |archive-date=11 January 2016 }}</ref><ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The use of [[computer-aided design]] software shortened the design phase of the JF-17.<ref>{{cite web|last=Fisher |first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes"/> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune"/> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari" />{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==Design== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==Operational history== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8"/> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2" /> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==Variants== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto" /> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5" /> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==Operators== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> == Accidents and incidents == Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==Specifications (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{AVIC aircraft}} {{PAC aircraft}} {{PRC fighters}} {{Chinese Military Aircraft}} {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[Category:Pakistani military aircraft]] [[Category:Chengdu aircraft|JF-017]] [[Category:Pakistan Aeronautical Complex aircraft|JF-017]] [[Category:2000s international fighter aircraft]] [[Category:Single-engined jet aircraft]] [[Category:China–Pakistan military relations]] [[Category:Mid-wing aircraft]] [[Category:Aircraft first flown in 2003]] [[Category:Supersonic aircraft]] [[Category:Fourth-generation jet fighters]] [[Category:Aircraft with retractable tricycle landing gear]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] ftrlr18kj6lthc83haeb1ubjhb5inqv 370282 370275 2026-04-06T08:07:59Z Memon2025 21315 370282 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = جي ايف-17 ٿنڊر JF-17 Thunder | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 | type = سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز | national_origin = | manufacturer = | first_flight = | introduction = | retired = | status = | primary_user = | more_users = | produced = | number_built = | developed_from = |other_name=ايف سي-1 شياؤ لونگ FC-1 Xiaolong|subdivision_type=پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 چين پاڪستان پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس. چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن.|subdivision_type1=A|subdivision_type2=B|subdivision_type3=C|subdivision_type4=D|subdivision_name4=E|subdivision_type5=F|subdivision_name5=National Origin Country: [[Pakistan]] / [[China]] Number Built: 182 (plus 6 prototypes) First flight: 25 August 2003 Introduction: 12 March 2007 Manufacturer: [[Pakistan Aeronautical Complex]] / [[Chengdu Aircraft Industry Group]] Produced: In China: June 2007&nbsp;– present<br />In Pakistan: January 2008&nbsp;– present Status: In service Primary User: [[Pakistan Air Force]] Other User: {{ubl |[[Myanmar Air Force]] |[[Nigerian Air Force]] |[[Azerbaijani Air Forces]] }} Country Interested: Bangladesh , Indonesia, Saudi Arabia|subdivision_type6=G|subdivision_name6=H|established_title=A|established_date=A|established_title1=B|established_date1=B|established_title2=C|established_date2=C|established_title3=D|established_date3=D|established_title4=E|established_date4=E|established_title5=F|established_date5=F|established_title6=G|established_date6=G|established_title7=H|established_date7=H|extinct_title=I|extinct_date=National Origin Country: [[Pakistan]] / [[China]] Number Built: 182 (plus 6 prototypes) First flight: 25 August 2003 Introduction: 12 March 2007 Manufacturer: [[Pakistan Aeronautical Complex]] / [[Chengdu Aircraft Industry Group]] Produced: In China: June 2007&nbsp;– present<br />In Pakistan: January 2008&nbsp;– present Status: In service Primary User: [[Pakistan Air Force]] Other User: {{ubl |[[Myanmar Air Force]] |[[Nigerian Air Force]] |[[Azerbaijani Air Forces]] }} Country Interested: Bangladesh , Indonesia, Saudi Arabia}} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". جي ايف-17 ٿنڊر مختلف قسم جا هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو, جنهن ۾ هوا کان هوا، هوا کان مٿاڇري ۽ اينٽي شپ ميزائل شامل آهن. گائيڊڊ ۽ ان گائيڊڊ بم. ۽ 23-ايم ايم جي ايس ايڇ-23-2 ٽوئن بيرل آٽو ڪينن. چيني گيزو ڊبليو ايس-13 يا روسي ڪليموف آر ڊي-93 (جي ايف-17 بلاڪ 1 ۽ 2) يا ڪليموف آر ڊي-93 ايم اي (جي ايف-17 بلاڪ 3) آفٽر برننگ ٽربو فين انجن ذريعي طاقتور. ان جي وڌ ۾ وڌ رفتار مچ 1.6 آهي. جي ايف-17 پاڪستان ايئر فورس پي اي ايف جي ريڙهه ۽ ڪم جو هارس آهي. تقريبن اڌ قيمت تي ايف-16 فائٽنگ فالڪن کي پورو ڪري ٿو. بلاڪ II قسم جي قيمت 25 ملين آمريڪي ڊالر آهي. جي ايف-17 کي 2007 ۾ پي اي ايف ۾ شامل ڪيو ويو هو. JF-17 can deploy diverse [[Aircraft ordnance|ordnance]], including [[Air-to-air missile|air-to-air]], [[air-to-surface missile|air-to-surface]], and [[anti-ship missiles]]; guided and unguided bombs; and a 23-mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23-2]] twin-barrel [[autocannon]]. Powered by the Chinese [[Guizhou WS-13]] or Russian [[Klimov RD-93]] (JF-17 Blocks 1 and 2) or [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] (JF-17 Block 3) afterburning [[turbofan]] engine, it has a top speed of [[Mach number|Mach]] 1.6.<ref name="diplomat 2019-03">{{Cite magazine |last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> The JF-17 is the backbone and workhorse of the PAF, complementing the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16 Fighting Falcon]] at approximately half the cost,<ref>{{cite web|title= China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url= http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher= International Relations and Security Network (ISN)|access-date= 4 September 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date= 2 October 2015|url-status= live}}</ref> with the Block II variant costing $25 million.<ref name="diplomat 2019-03" /> The JF-17 was inducted in the PAF in 2007 [[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|[[Pakistan Air Force]] JF-17 armed with [[PL-5]] infrared homing air-to-air missile]] Fifty-eight per cent of the JF-17 airframe, including its front fuselage, wings, and vertical stabiliser, is produced in Pakistan, whereas forty-two per cent is produced in China, with the final assembly and serial production taking place in Pakistan.<ref>https://www.japantimes.co.jp/news/2026/02/03/asia-pacific/politics/pakistan-china-developed-jets/</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> In 2015, Pakistan produced 16 JF-17s.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> {{as of|2016}}, PAC has the capacity to produce 20 JF-17s annually. By April 2017, PAC had manufactured 70 Block 1 aircraft<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref><ref name="quwa.org">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> and 33 Block 2 aircraft for the PAF.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> By 2016, PAF JF-17s had accumulated over 19,000 hours of operational flight.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> In 2017, PAC/CAC began developing a dual-seat variant known as the JF-17B for enhanced operational capability, conversion training, and lead-in fighter training.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1254985/paf-eyes-induction-of-jf-17b-fighter-jet-by-april-2017|title=PAF eyes induction of JF-17B fighter jet by April 2017|first=Mateen | last = Haider|work=dawn.com|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505140954/http://www.dawn.com/news/1254985/paf-eyes-induction-of-jf-17b-fighter-jet-by-april-2017|archive-date=5 May 2016|url-status=live|date=28 April 2016}}</ref> The JF-17B Block 2 variant went into serial production at PAC in 2018 and 26 aircraft were delivered to the PAF by December 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In December 2020, PAC began serial production of a more advanced Block 3 version of the aircraft with an [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, a more powerful Russian Klimov RD-93MA engine, a larger and more advanced wide-angle [[Head-up display|Head-Up Display]] (HUD), [[electronic countermeasure]]s, an additional hardpoint, and enhanced weapons capability.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> The PAF JF-17s have seen military action, both air-to-air and air-to-ground, including bombing terrorist positions in [[North Waziristan]] near the Pakistan-[[Afghanistan]] border during anti-terror operations in 2014 and 2017, using both guided and unguided munitions,<ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA"/> shooting down an intruding Iranian military drone near the Pakistan-[[Iran]] border in [[Balochistan]] in 2017,<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> in [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|Operation Swift Retort]] during the [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes]] and aerial skirmish between [[India]] and Pakistan,<ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> and during [[Operation Marg Bar Sarmachar]] in 2024 in which Pakistan launched a series of air and artillery strikes inside Iran's [[Sistan and Baluchestan province]] targeting [[Insurgency in Balochistan|Baloch separatist]] groups. In [[Afghanistan-Pakistan skirmishes (2024-present)|March]] and [[2024 Pakistani airstrikes in Afghanistan|December 2024]], PAF JF-17s were used in cross-border airstrikes against [[Pakistani Taliban]] hideouts inside Afghanistan.<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation |access-date=26 January 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> [[Nigerian Air Force]] (NAF) JF-17s have seen military action in anti-terrorism and anti-insurgency operations in Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[Myanmar Air Force]] has also frequently deployed its JF-17 fleet against various insurgent groups.<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Anthony |date=11 January 2023 |title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war |url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/ |access-date=26 January 2025 |website=Asia Times |language=en-US}}</ref> During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF deployed JF-17s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==Development== ===Background=== The JF-17 was designed and developed primarily to meet the PAF requirement for an affordable,<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]] |title=Pakistan expands fighter force |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |date=22 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |archive-date=5 November 2011 }}</ref> unsanctionable, fourth-generation, lightweight, multi-role combat aircraft as a replacement for its large fleet of third-generation [[Nanchang Q-5|Nanchang A-5C]] [[bomber]]s, [[Chengdu J-7|Chengdu F-7P/PG]] [[Interceptor aircraft|interceptor]]s, [[Dassault Mirage III|Mirage III]] multi-role combat aircraft, and [[Dassault Mirage 5|Mirage 5]] [[Attack aircraft|strike aircraft]], with a cost of {{US$|500&nbsp;million|link=yes}}, divided equally between Pakistan and China.<ref name="fighter-planes.com">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> The aircraft was also intended to have export potential as a cost-effective and competitive alternative to more expensive Western fighters.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}}<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The development of this aircraft was headed by [[Yang Wei (aircraft designer)|Yang Wei]], considered to be China's "ace designer",<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> who also designed the [[Chengdu J-20]]. By 1989, because of economic sanctions by the US, Pakistan had abandoned [[Project Sabre II]], a design study involving US aircraft manufacturer [[Grumman]] and China, and had decided to redesign and upgrade the Chengdu F-7.<ref name="Pakistan considers new fighter plan">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan |work=[[Flight International]] |date=14–20 March 1990 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II |access-date=18 October 2009 |archive-date=21 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II }}</ref> In 1988, China and Grumman carried out a nine-month preliminary design study of the Super 7, an upgrade of the Chengdu F-7.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |date=26 November 1988 |work=Flight International |access-date=15 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> Grumman left the project when sanctions were placed on China following the political fallout from the 1989 [[Tiananmen Square protests of 1989|Tiananmen Square protests]]. After Grumman left the Chengdu Super 7 project, the project was abandoned and, in its place, the Fighter China-1 (FC-1) project was launched in 1991.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> In 1995, Pakistan and China signed a [[memorandum of understanding]] (MoU) for joint design and development of a new fighter, and over the next few years worked out the project details.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> In June 1995, [[Mikoyan]] had joined the project to provide "design support", this also involved the secondment of several engineers by CAC.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter |work=[[Flight International]] |date=21 June 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> ===Launch of FC-1 project=== {{Expand section|1=China's role and contributions in Fighter China-1 (FC-1) project|section=1|date=July 2021|small=no}} [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|A PAF JF-17 Block 1 in [[İzmir]], Turkey for the 2011 Izmir Air Show]] In October 1995, Pakistan was reportedly to select a Western company by the end of the year to provide and integrate the FC-1's avionics, which was expected to go into production by 1999. The avionics were said to include radar, [[Inertial navigation system]], [[Head-up display]], and [[Multi-function display]]s. Competing bids came from [[Thomson-CSF]] with a variant of the [[Radar Doppler Multitarget|Radar Doppler Multitarget (RDY)]], [[SAGEM]] with a similar avionics package to those used in the [[Project ROSE|ROSE upgrade project]], and [[Marconi Electronic Systems]] with its Blue Hawk radar. FIAR's (now [[SELEX Galileo]]) Grifo S7 radar was expected to be selected due to the company's ties with the PAF.<ref name="18 October 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision |work=[[Flight International]] |date=18 October 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> In February 1998, Pakistan and China signed a [[letter of intent]] covering airframe development. Russia's [[Klimov]] offered a variant of the RD-33 turbofan engine to power the fighter.<ref name="04/03/98 flightglobal.com">{{citation |title= China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work | work = [[Flight International]] |date= 4 March 1998 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |access-date= 28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |url-status= live | archive-date=25 July 2014}}</ref> In April 1999, South Africa's [[Denel]] offered to arm the Super 7 with the T-darter [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) air-to-air missile (AAM), rather than the previously reported [[R-Darter (missile)|R-Darter]].<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |title=Denel proposes advanced Darter derivatives |last=Lewis |first=Paul |date=28 April 1999 |work=Flight International |access-date=31 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> Previously in 1987, [[Pratt & Whitney]] offered the Super-7 project three engine options; [[Pratt & Whitney J52|PW1212]], [[General Electric F404|F404]], and [[Pratt & Whitney J52|PW1216]], with local manufacturing in either China or Pakistan. Rolls-Royce offered its RB199-127/128 turbofan engine; this plan was scrapped in 1989.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> In June 1999, the contract to jointly develop and produce the Chengdu FC-1/Super 7 was signed. After GEC-Marconi had abandoned the bidding to supply an integrated avionics suite, FIAR and Thomson-CSF proposed a number of avionics suites based on the Grifo S7 and RC400 radars respectively, despite previously hoping to use the PAF's Super 7 to launch its new Blue Hawk radar.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work |work=[[Flight International]] |date=14 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref><ref name="23 June 1999 flightglobal.com">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid |work=[[Flight International]] |date=23 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref> Because of sanctions placed on Pakistan after the country's 1998 nuclear weapons tests, design work progressed very slowly over the next 18 months, preventing delivery of the Western avionics to the PAF. In early 2001, the PAF decided to decouple the [[airframe]] from the avionics, enabling design work on the aircraft to continue. As the airframe was developed, any new avionics requirements by the PAF could be more easily integrated into the airframe.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> Prototype production began in September 2002; a full-size mock-up of the FC-1/Super 7 was displayed at Airshow China in November 2002.<ref name="12/11/02 flightglobal.com">{{citation |title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed |work=[[Flight International]] |date= 12 November 2002 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |access-date=21 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |url-status=live | archive-date=21 October 2014}}</ref> The first batch of [[Klimov RD-93]] turbofan engines that would power the prototypes was also delivered in 2002.<ref name="Janes"/> According to a [[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]] (CATIC) official, the JF-17's low cost is due to some of the on-board systems having been adapted from those of the [[Chengdu J-10]]. The official said, "This transfer of technology{{mdash}}transposing the aircraft systems from the J-10 to the JF-17{{mdash}}is what makes the JF-17 so cost-effective".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price |url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |date=23 November 2010 |work=AviationWeek.com |publisher=Viadeo |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |archive-date=11 January 2016 }}</ref><ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The use of [[computer-aided design]] software shortened the design phase of the JF-17.<ref>{{cite web|last=Fisher |first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes"/> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune"/> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari" />{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==Design== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==Operational history== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8"/> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2" /> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==Variants== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto" /> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5" /> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==Operators== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> == Accidents and incidents == Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==Specifications (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{AVIC aircraft}} {{PAC aircraft}} {{PRC fighters}} {{Chinese Military Aircraft}} {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[Category:Pakistani military aircraft]] [[Category:Chengdu aircraft|JF-017]] [[Category:Pakistan Aeronautical Complex aircraft|JF-017]] [[Category:2000s international fighter aircraft]] [[Category:Single-engined jet aircraft]] [[Category:China–Pakistan military relations]] [[Category:Mid-wing aircraft]] [[Category:Aircraft first flown in 2003]] [[Category:Supersonic aircraft]] [[Category:Fourth-generation jet fighters]] [[Category:Aircraft with retractable tricycle landing gear]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] 0hvftlvyafk48slo2fjk9749ycyi7eb 370283 370282 2026-04-06T08:24:04Z Memon2025 21315 370283 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = جي ايف-17 ٿنڊر<br> JF-17 Thunder | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 | type = سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز | national_origin = | manufacturer = | first_flight = | introduction = | retired = | status = | primary_user = | more_users = | produced = | number_built = | developed_from = |other_name=ايف سي-1 شياؤ لونگ<br> FC-1 Xiaolong|subdivision_type=قومي اصل ملڪ|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=پيداوار|subdivision_type3=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type4=تعارف|subdivision_name4=12 مارچ 2007|subdivision_type5=پهرين پرواز|subdivision_name5=25 آگسٽ 2003 National Origin Country: [[Pakistan]] / [[China]] Number Built: 182 (plus 6 prototypes) First flight: 25 August 2003 Introduction: 12 March 2007 Manufacturer: [[Pakistan Aeronautical Complex]] / [[Chengdu Aircraft Industry Group]] Produced: In China: June 2007&nbsp;– present<br />In Pakistan: January 2008&nbsp;– present Status: In service Primary User: [[Pakistan Air Force]] Other User: {{ubl |[[Myanmar Air Force]] |[[Nigerian Air Force]] |[[Azerbaijani Air Forces]] }} Country Interested: Bangladesh , Indonesia, Saudi Arabia|subdivision_type6=حالت تعمير ٿيل تعداد: 182 (اضافي 6 پروٽوٽائپ) پهرين پرواز: 25 آگسٽ 2003 تعارف: 12 مارچ 2007 پيداوار: چين ۾: جون 2007– موجوده<br />پاڪستان ۾: جنوري 2008– موجوده حالت: سروس ۾ بنيادي استعمال ڪندڙ: [[پاڪستان ايئر فورس]] ٻيو استعمال ڪندڙ: {{ubl |[[ميانمار ايئر فورس]] |[[نائيجيريا ايئر فورس]] |[[آذربائيجاني ايئر فورسز]] }} دلچسپي رکندڙ ملڪ: بنگلاديش، انڊونيشيا، سعودي عرب|subdivision_name6=سروس ۾|established_title=بنيادي استعمال ڪندڙ|established_date=[[پاڪستان ايئر فورس]]|established_title1=ٻيو استعمال ڪندڙ|established_date1={{ubl |[[ميانمار ايئر فورس]] |[[نائيجيريا ايئر فورس]] |[[آذربائيجاني ايئر فورسز]] }}|established_title2=دلچسپي رکندڙ ملڪ|established_date2=[[بنگلاديش]]، [[انڊونيشيا]]، [[سعودي عرب]]|established_title3=D|established_date3=D|established_title4=E|established_date4=E|established_title5=F|established_date5=F|established_title6=G|established_date6=G|established_title7=H|established_date7=H|extinct_title=I|extinct_date=National Origin Country: [[Pakistan]] / [[China]] Number Built: 182 (plus 6 prototypes) First flight: 25 August 2003 Introduction: 12 March 2007 Manufacturer: [[Pakistan Aeronautical Complex]] / [[Chengdu Aircraft Industry Group]] Produced: In China: June 2007&nbsp;– present<br />In Pakistan: January 2008&nbsp;– present Status: In service Primary User: [[Pakistan Air Force]] Other User: {{ubl |[[Myanmar Air Force]] |[[Nigerian Air Force]] |[[Azerbaijani Air Forces]] }} Country Interested: Bangladesh , Indonesia, Saudi Arabia|subdivision_name=[[پاڪستان]] / [[چين]]|subdivision_name1=[[پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس]] / [[چينگدو ايئر ڪرافٽ انڊسٽري گروپ]]|subdivision_name2=چين ۾: جون 2007– موجوده<br />پاڪستان ۾: جنوري 2008– موجوده|subdivision_name3=182 (اضافي 6 پروٽوٽائپ)}} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". جي ايف-17 ٿنڊر مختلف قسم جا هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو, جنهن ۾ هوا کان هوا، هوا کان مٿاڇري ۽ اينٽي شپ ميزائل شامل آهن. گائيڊڊ ۽ ان گائيڊڊ بم. ۽ 23-ايم ايم جي ايس ايڇ-23-2 ٽوئن بيرل آٽو ڪينن. چيني گيزو ڊبليو ايس-13 يا روسي ڪليموف آر ڊي-93 (جي ايف-17 بلاڪ 1 ۽ 2) يا ڪليموف آر ڊي-93 ايم اي (جي ايف-17 بلاڪ 3) آفٽر برننگ ٽربو فين انجن ذريعي طاقتور. ان جي وڌ ۾ وڌ رفتار مچ 1.6 آهي. جي ايف-17 پاڪستان ايئر فورس پي اي ايف جي ريڙهه ۽ ڪم جو هارس آهي. تقريبن اڌ قيمت تي ايف-16 فائٽنگ فالڪن کي پورو ڪري ٿو. بلاڪ II قسم جي قيمت 25 ملين آمريڪي ڊالر آهي. جي ايف-17 کي 2007 ۾ پي اي ايف ۾ شامل ڪيو ويو هو. JF-17 can deploy diverse [[Aircraft ordnance|ordnance]], including [[Air-to-air missile|air-to-air]], [[air-to-surface missile|air-to-surface]], and [[anti-ship missiles]]; guided and unguided bombs; and a 23-mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23-2]] twin-barrel [[autocannon]]. Powered by the Chinese [[Guizhou WS-13]] or Russian [[Klimov RD-93]] (JF-17 Blocks 1 and 2) or [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] (JF-17 Block 3) afterburning [[turbofan]] engine, it has a top speed of [[Mach number|Mach]] 1.6.<ref name="diplomat 2019-03">{{Cite magazine |last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> The JF-17 is the backbone and workhorse of the PAF, complementing the [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16 Fighting Falcon]] at approximately half the cost,<ref>{{cite web|title= China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url= http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher= International Relations and Security Network (ISN)|access-date= 4 September 2015|archive-url= https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date= 2 October 2015|url-status= live}}</ref> with the Block II variant costing $25 million.<ref name="diplomat 2019-03" /> The JF-17 was inducted in the PAF in 2007 [[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|[[Pakistan Air Force]] JF-17 armed with [[PL-5]] infrared homing air-to-air missile]] Fifty-eight per cent of the JF-17 airframe, including its front fuselage, wings, and vertical stabiliser, is produced in Pakistan, whereas forty-two per cent is produced in China, with the final assembly and serial production taking place in Pakistan.<ref>https://www.japantimes.co.jp/news/2026/02/03/asia-pacific/politics/pakistan-china-developed-jets/</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> In 2015, Pakistan produced 16 JF-17s.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> {{as of|2016}}, PAC has the capacity to produce 20 JF-17s annually. By April 2017, PAC had manufactured 70 Block 1 aircraft<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref><ref name="quwa.org">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> and 33 Block 2 aircraft for the PAF.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> By 2016, PAF JF-17s had accumulated over 19,000 hours of operational flight.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> In 2017, PAC/CAC began developing a dual-seat variant known as the JF-17B for enhanced operational capability, conversion training, and lead-in fighter training.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1254985/paf-eyes-induction-of-jf-17b-fighter-jet-by-april-2017|title=PAF eyes induction of JF-17B fighter jet by April 2017|first=Mateen | last = Haider|work=dawn.com|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505140954/http://www.dawn.com/news/1254985/paf-eyes-induction-of-jf-17b-fighter-jet-by-april-2017|archive-date=5 May 2016|url-status=live|date=28 April 2016}}</ref> The JF-17B Block 2 variant went into serial production at PAC in 2018 and 26 aircraft were delivered to the PAF by December 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In December 2020, PAC began serial production of a more advanced Block 3 version of the aircraft with an [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, a more powerful Russian Klimov RD-93MA engine, a larger and more advanced wide-angle [[Head-up display|Head-Up Display]] (HUD), [[electronic countermeasure]]s, an additional hardpoint, and enhanced weapons capability.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> The PAF JF-17s have seen military action, both air-to-air and air-to-ground, including bombing terrorist positions in [[North Waziristan]] near the Pakistan-[[Afghanistan]] border during anti-terror operations in 2014 and 2017, using both guided and unguided munitions,<ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA"/> shooting down an intruding Iranian military drone near the Pakistan-[[Iran]] border in [[Balochistan]] in 2017,<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> in [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|Operation Swift Retort]] during the [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes]] and aerial skirmish between [[India]] and Pakistan,<ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> and during [[Operation Marg Bar Sarmachar]] in 2024 in which Pakistan launched a series of air and artillery strikes inside Iran's [[Sistan and Baluchestan province]] targeting [[Insurgency in Balochistan|Baloch separatist]] groups. In [[Afghanistan-Pakistan skirmishes (2024-present)|March]] and [[2024 Pakistani airstrikes in Afghanistan|December 2024]], PAF JF-17s were used in cross-border airstrikes against [[Pakistani Taliban]] hideouts inside Afghanistan.<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation |access-date=26 January 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> [[Nigerian Air Force]] (NAF) JF-17s have seen military action in anti-terrorism and anti-insurgency operations in Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[Myanmar Air Force]] has also frequently deployed its JF-17 fleet against various insurgent groups.<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Anthony |date=11 January 2023 |title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war |url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/ |access-date=26 January 2025 |website=Asia Times |language=en-US}}</ref> During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF deployed JF-17s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==Development== ===Background=== The JF-17 was designed and developed primarily to meet the PAF requirement for an affordable,<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]] |title=Pakistan expands fighter force |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |date=22 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |archive-date=5 November 2011 }}</ref> unsanctionable, fourth-generation, lightweight, multi-role combat aircraft as a replacement for its large fleet of third-generation [[Nanchang Q-5|Nanchang A-5C]] [[bomber]]s, [[Chengdu J-7|Chengdu F-7P/PG]] [[Interceptor aircraft|interceptor]]s, [[Dassault Mirage III|Mirage III]] multi-role combat aircraft, and [[Dassault Mirage 5|Mirage 5]] [[Attack aircraft|strike aircraft]], with a cost of {{US$|500&nbsp;million|link=yes}}, divided equally between Pakistan and China.<ref name="fighter-planes.com">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> The aircraft was also intended to have export potential as a cost-effective and competitive alternative to more expensive Western fighters.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}}<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The development of this aircraft was headed by [[Yang Wei (aircraft designer)|Yang Wei]], considered to be China's "ace designer",<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> who also designed the [[Chengdu J-20]]. By 1989, because of economic sanctions by the US, Pakistan had abandoned [[Project Sabre II]], a design study involving US aircraft manufacturer [[Grumman]] and China, and had decided to redesign and upgrade the Chengdu F-7.<ref name="Pakistan considers new fighter plan">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan |work=[[Flight International]] |date=14–20 March 1990 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II |access-date=18 October 2009 |archive-date=21 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II }}</ref> In 1988, China and Grumman carried out a nine-month preliminary design study of the Super 7, an upgrade of the Chengdu F-7.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |date=26 November 1988 |work=Flight International |access-date=15 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> Grumman left the project when sanctions were placed on China following the political fallout from the 1989 [[Tiananmen Square protests of 1989|Tiananmen Square protests]]. After Grumman left the Chengdu Super 7 project, the project was abandoned and, in its place, the Fighter China-1 (FC-1) project was launched in 1991.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> In 1995, Pakistan and China signed a [[memorandum of understanding]] (MoU) for joint design and development of a new fighter, and over the next few years worked out the project details.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> In June 1995, [[Mikoyan]] had joined the project to provide "design support", this also involved the secondment of several engineers by CAC.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter |work=[[Flight International]] |date=21 June 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> ===Launch of FC-1 project=== {{Expand section|1=China's role and contributions in Fighter China-1 (FC-1) project|section=1|date=July 2021|small=no}} [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|A PAF JF-17 Block 1 in [[İzmir]], Turkey for the 2011 Izmir Air Show]] In October 1995, Pakistan was reportedly to select a Western company by the end of the year to provide and integrate the FC-1's avionics, which was expected to go into production by 1999. The avionics were said to include radar, [[Inertial navigation system]], [[Head-up display]], and [[Multi-function display]]s. Competing bids came from [[Thomson-CSF]] with a variant of the [[Radar Doppler Multitarget|Radar Doppler Multitarget (RDY)]], [[SAGEM]] with a similar avionics package to those used in the [[Project ROSE|ROSE upgrade project]], and [[Marconi Electronic Systems]] with its Blue Hawk radar. FIAR's (now [[SELEX Galileo]]) Grifo S7 radar was expected to be selected due to the company's ties with the PAF.<ref name="18 October 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision |work=[[Flight International]] |date=18 October 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> In February 1998, Pakistan and China signed a [[letter of intent]] covering airframe development. Russia's [[Klimov]] offered a variant of the RD-33 turbofan engine to power the fighter.<ref name="04/03/98 flightglobal.com">{{citation |title= China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work | work = [[Flight International]] |date= 4 March 1998 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |access-date= 28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |url-status= live | archive-date=25 July 2014}}</ref> In April 1999, South Africa's [[Denel]] offered to arm the Super 7 with the T-darter [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) air-to-air missile (AAM), rather than the previously reported [[R-Darter (missile)|R-Darter]].<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |title=Denel proposes advanced Darter derivatives |last=Lewis |first=Paul |date=28 April 1999 |work=Flight International |access-date=31 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> Previously in 1987, [[Pratt & Whitney]] offered the Super-7 project three engine options; [[Pratt & Whitney J52|PW1212]], [[General Electric F404|F404]], and [[Pratt & Whitney J52|PW1216]], with local manufacturing in either China or Pakistan. Rolls-Royce offered its RB199-127/128 turbofan engine; this plan was scrapped in 1989.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> In June 1999, the contract to jointly develop and produce the Chengdu FC-1/Super 7 was signed. After GEC-Marconi had abandoned the bidding to supply an integrated avionics suite, FIAR and Thomson-CSF proposed a number of avionics suites based on the Grifo S7 and RC400 radars respectively, despite previously hoping to use the PAF's Super 7 to launch its new Blue Hawk radar.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work |work=[[Flight International]] |date=14 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref><ref name="23 June 1999 flightglobal.com">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid |work=[[Flight International]] |date=23 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref> Because of sanctions placed on Pakistan after the country's 1998 nuclear weapons tests, design work progressed very slowly over the next 18 months, preventing delivery of the Western avionics to the PAF. In early 2001, the PAF decided to decouple the [[airframe]] from the avionics, enabling design work on the aircraft to continue. As the airframe was developed, any new avionics requirements by the PAF could be more easily integrated into the airframe.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> Prototype production began in September 2002; a full-size mock-up of the FC-1/Super 7 was displayed at Airshow China in November 2002.<ref name="12/11/02 flightglobal.com">{{citation |title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed |work=[[Flight International]] |date= 12 November 2002 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |access-date=21 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |url-status=live | archive-date=21 October 2014}}</ref> The first batch of [[Klimov RD-93]] turbofan engines that would power the prototypes was also delivered in 2002.<ref name="Janes"/> According to a [[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]] (CATIC) official, the JF-17's low cost is due to some of the on-board systems having been adapted from those of the [[Chengdu J-10]]. The official said, "This transfer of technology{{mdash}}transposing the aircraft systems from the J-10 to the JF-17{{mdash}}is what makes the JF-17 so cost-effective".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price |url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |date=23 November 2010 |work=AviationWeek.com |publisher=Viadeo |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |archive-date=11 January 2016 }}</ref><ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The use of [[computer-aided design]] software shortened the design phase of the JF-17.<ref>{{cite web|last=Fisher |first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes"/> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune"/> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari" />{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==Design== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==Operational history== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8"/> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2" /> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==Variants== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto" /> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5" /> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==Operators== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> == Accidents and incidents == Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==Specifications (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{AVIC aircraft}} {{PAC aircraft}} {{PRC fighters}} {{Chinese Military Aircraft}} {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[Category:Pakistani military aircraft]] [[Category:Chengdu aircraft|JF-017]] [[Category:Pakistan Aeronautical Complex aircraft|JF-017]] [[Category:2000s international fighter aircraft]] [[Category:Single-engined jet aircraft]] [[Category:China–Pakistan military relations]] [[Category:Mid-wing aircraft]] [[Category:Aircraft first flown in 2003]] [[Category:Supersonic aircraft]] [[Category:Fourth-generation jet fighters]] [[Category:Aircraft with retractable tricycle landing gear]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] a3rsgv8jcqfus7annvk5c0bsf2bj524 370284 370283 2026-04-06T09:34:14Z Memon2025 21315 370284 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = جي ايف-17 ٿنڊر<br> JF-17 Thunder | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 | type = سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز | national_origin = | manufacturer = | first_flight = | introduction = | retired = | status = | primary_user = | more_users = | produced = | number_built = | developed_from = |other_name=ايف سي-1 شياؤ لونگ<br> FC-1 Xiaolong|subdivision_type=قومي اصل ملڪ|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=پيداوار|subdivision_type3=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type4=تعارف|subdivision_name4=12 مارچ 2007|subdivision_type5=پهرين پرواز|subdivision_name5=25 آگسٽ 2003|subdivision_type6=حالت|subdivision_name6=سروس ۾|established_title=بنيادي استعمال ڪندڙ|established_date=[[پاڪستان ايئر فورس]]|established_title1=ٻيو استعمال ڪندڙ|established_date1={{ubl |[[ميانمار ايئر فورس]] |[[نائيجيريا ايئر فورس]] |[[آذربائيجاني ايئر فورسز]] }}|established_title2=دلچسپي رکندڙ ملڪ|established_date2=[[بنگلاديش]]، [[انڊونيشيا]]، [[سعودي عرب]]|established_title3=|established_date3=|established_title4=|established_date4=|established_title5=|established_date5=|established_title6=|established_date6=|established_title7=|established_date7=|extinct_title=|extinct_date=|subdivision_name=[[پاڪستان]] / [[چين]]|subdivision_name1=[[پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس]] / [[چينگدو ايئر ڪرافٽ انڊسٽري گروپ]]|subdivision_name2=چين ۾: جون 2007<br />پاڪستان ۾: جنوري 2008|subdivision_name3=182 (اضافي 6 پروٽوٽائپ)}} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". جي ايف-17 ٿنڊر مختلف قسم جا هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو, جنهن ۾ هوا کان هوا، هوا کان مٿاڇري ۽ اينٽي شپ ميزائل شامل آهن. گائيڊڊ ۽ ان گائيڊڊ بم. ۽ 23-ايم ايم جي ايس ايڇ-23-2 ٽوئن بيرل آٽو ڪينن. چيني گيزو ڊبليو ايس-13 يا روسي ڪليموف آر ڊي-93 (جي ايف-17 بلاڪ 1 ۽ 2) يا ڪليموف آر ڊي-93 ايم اي (جي ايف-17 بلاڪ 3) آفٽر برننگ ٽربو فين انجن ذريعي طاقتور. ان جي وڌ ۾ وڌ رفتار ماخ 1.6 آهي.<ref name="diplomat 2019-032">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 پاڪستان ايئر فورس جي ريڙهه ۽ ڪم جو هارس آهي. تقريبن اڌ قيمت تي ايف-16 فائٽنگ فالڪن کي پورو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher=International Relations and Security Network (ISN)|access-date=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date=2 October 2015|url-status=live}}</ref> بلاڪ II قسم جي قيمت 25 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref name="diplomat 2019-033">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي 2007 ۾ پاڪستان ايئر فورس ۾ شامل ڪيو ويو هو.[[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|[[Pakistan Air Force]] JF-17 armed with [[PL-5]] infrared homing air-to-air missile]] Fifty-eight per cent of the JF-17 airframe, including its front fuselage, wings, and vertical stabiliser, is produced in Pakistan, whereas forty-two per cent is produced in China, with the final assembly and serial production taking place in Pakistan.<ref>https://www.japantimes.co.jp/news/2026/02/03/asia-pacific/politics/pakistan-china-developed-jets/</ref><ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> In 2015, Pakistan produced 16 JF-17s.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> {{as of|2016}}, PAC has the capacity to produce 20 JF-17s annually. By April 2017, PAC had manufactured 70 Block 1 aircraft<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref><ref name="quwa.org">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> and 33 Block 2 aircraft for the PAF.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> By 2016, PAF JF-17s had accumulated over 19,000 hours of operational flight.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> In 2017, PAC/CAC began developing a dual-seat variant known as the JF-17B for enhanced operational capability, conversion training, and lead-in fighter training.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1254985/paf-eyes-induction-of-jf-17b-fighter-jet-by-april-2017|title=PAF eyes induction of JF-17B fighter jet by April 2017|first=Mateen | last = Haider|work=dawn.com|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505140954/http://www.dawn.com/news/1254985/paf-eyes-induction-of-jf-17b-fighter-jet-by-april-2017|archive-date=5 May 2016|url-status=live|date=28 April 2016}}</ref> The JF-17B Block 2 variant went into serial production at PAC in 2018 and 26 aircraft were delivered to the PAF by December 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In December 2020, PAC began serial production of a more advanced Block 3 version of the aircraft with an [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, a more powerful Russian Klimov RD-93MA engine, a larger and more advanced wide-angle [[Head-up display|Head-Up Display]] (HUD), [[electronic countermeasure]]s, an additional hardpoint, and enhanced weapons capability.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> The PAF JF-17s have seen military action, both air-to-air and air-to-ground, including bombing terrorist positions in [[North Waziristan]] near the Pakistan-[[Afghanistan]] border during anti-terror operations in 2014 and 2017, using both guided and unguided munitions,<ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA"/> shooting down an intruding Iranian military drone near the Pakistan-[[Iran]] border in [[Balochistan]] in 2017,<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> in [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|Operation Swift Retort]] during the [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes]] and aerial skirmish between [[India]] and Pakistan,<ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> and during [[Operation Marg Bar Sarmachar]] in 2024 in which Pakistan launched a series of air and artillery strikes inside Iran's [[Sistan and Baluchestan province]] targeting [[Insurgency in Balochistan|Baloch separatist]] groups. In [[Afghanistan-Pakistan skirmishes (2024-present)|March]] and [[2024 Pakistani airstrikes in Afghanistan|December 2024]], PAF JF-17s were used in cross-border airstrikes against [[Pakistani Taliban]] hideouts inside Afghanistan.<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation |access-date=26 January 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> [[Nigerian Air Force]] (NAF) JF-17s have seen military action in anti-terrorism and anti-insurgency operations in Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[Myanmar Air Force]] has also frequently deployed its JF-17 fleet against various insurgent groups.<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Anthony |date=11 January 2023 |title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war |url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/ |access-date=26 January 2025 |website=Asia Times |language=en-US}}</ref> During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF deployed JF-17s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==Development== ===Background=== The JF-17 was designed and developed primarily to meet the PAF requirement for an affordable,<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]] |title=Pakistan expands fighter force |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |date=22 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |archive-date=5 November 2011 }}</ref> unsanctionable, fourth-generation, lightweight, multi-role combat aircraft as a replacement for its large fleet of third-generation [[Nanchang Q-5|Nanchang A-5C]] [[bomber]]s, [[Chengdu J-7|Chengdu F-7P/PG]] [[Interceptor aircraft|interceptor]]s, [[Dassault Mirage III|Mirage III]] multi-role combat aircraft, and [[Dassault Mirage 5|Mirage 5]] [[Attack aircraft|strike aircraft]], with a cost of {{US$|500&nbsp;million|link=yes}}, divided equally between Pakistan and China.<ref name="fighter-planes.com">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> The aircraft was also intended to have export potential as a cost-effective and competitive alternative to more expensive Western fighters.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}}<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The development of this aircraft was headed by [[Yang Wei (aircraft designer)|Yang Wei]], considered to be China's "ace designer",<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> who also designed the [[Chengdu J-20]]. By 1989, because of economic sanctions by the US, Pakistan had abandoned [[Project Sabre II]], a design study involving US aircraft manufacturer [[Grumman]] and China, and had decided to redesign and upgrade the Chengdu F-7.<ref name="Pakistan considers new fighter plan">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan |work=[[Flight International]] |date=14–20 March 1990 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II |access-date=18 October 2009 |archive-date=21 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II }}</ref> In 1988, China and Grumman carried out a nine-month preliminary design study of the Super 7, an upgrade of the Chengdu F-7.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |date=26 November 1988 |work=Flight International |access-date=15 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> Grumman left the project when sanctions were placed on China following the political fallout from the 1989 [[Tiananmen Square protests of 1989|Tiananmen Square protests]]. After Grumman left the Chengdu Super 7 project, the project was abandoned and, in its place, the Fighter China-1 (FC-1) project was launched in 1991.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> In 1995, Pakistan and China signed a [[memorandum of understanding]] (MoU) for joint design and development of a new fighter, and over the next few years worked out the project details.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> In June 1995, [[Mikoyan]] had joined the project to provide "design support", this also involved the secondment of several engineers by CAC.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter |work=[[Flight International]] |date=21 June 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> ===Launch of FC-1 project=== {{Expand section|1=China's role and contributions in Fighter China-1 (FC-1) project|section=1|date=July 2021|small=no}} [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|A PAF JF-17 Block 1 in [[İzmir]], Turkey for the 2011 Izmir Air Show]] In October 1995, Pakistan was reportedly to select a Western company by the end of the year to provide and integrate the FC-1's avionics, which was expected to go into production by 1999. The avionics were said to include radar, [[Inertial navigation system]], [[Head-up display]], and [[Multi-function display]]s. Competing bids came from [[Thomson-CSF]] with a variant of the [[Radar Doppler Multitarget|Radar Doppler Multitarget (RDY)]], [[SAGEM]] with a similar avionics package to those used in the [[Project ROSE|ROSE upgrade project]], and [[Marconi Electronic Systems]] with its Blue Hawk radar. FIAR's (now [[SELEX Galileo]]) Grifo S7 radar was expected to be selected due to the company's ties with the PAF.<ref name="18 October 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision |work=[[Flight International]] |date=18 October 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> In February 1998, Pakistan and China signed a [[letter of intent]] covering airframe development. Russia's [[Klimov]] offered a variant of the RD-33 turbofan engine to power the fighter.<ref name="04/03/98 flightglobal.com">{{citation |title= China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work | work = [[Flight International]] |date= 4 March 1998 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |access-date= 28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |url-status= live | archive-date=25 July 2014}}</ref> In April 1999, South Africa's [[Denel]] offered to arm the Super 7 with the T-darter [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) air-to-air missile (AAM), rather than the previously reported [[R-Darter (missile)|R-Darter]].<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |title=Denel proposes advanced Darter derivatives |last=Lewis |first=Paul |date=28 April 1999 |work=Flight International |access-date=31 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> Previously in 1987, [[Pratt & Whitney]] offered the Super-7 project three engine options; [[Pratt & Whitney J52|PW1212]], [[General Electric F404|F404]], and [[Pratt & Whitney J52|PW1216]], with local manufacturing in either China or Pakistan. Rolls-Royce offered its RB199-127/128 turbofan engine; this plan was scrapped in 1989.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> In June 1999, the contract to jointly develop and produce the Chengdu FC-1/Super 7 was signed. After GEC-Marconi had abandoned the bidding to supply an integrated avionics suite, FIAR and Thomson-CSF proposed a number of avionics suites based on the Grifo S7 and RC400 radars respectively, despite previously hoping to use the PAF's Super 7 to launch its new Blue Hawk radar.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work |work=[[Flight International]] |date=14 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref><ref name="23 June 1999 flightglobal.com">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid |work=[[Flight International]] |date=23 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref> Because of sanctions placed on Pakistan after the country's 1998 nuclear weapons tests, design work progressed very slowly over the next 18 months, preventing delivery of the Western avionics to the PAF. In early 2001, the PAF decided to decouple the [[airframe]] from the avionics, enabling design work on the aircraft to continue. As the airframe was developed, any new avionics requirements by the PAF could be more easily integrated into the airframe.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> Prototype production began in September 2002; a full-size mock-up of the FC-1/Super 7 was displayed at Airshow China in November 2002.<ref name="12/11/02 flightglobal.com">{{citation |title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed |work=[[Flight International]] |date= 12 November 2002 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |access-date=21 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |url-status=live | archive-date=21 October 2014}}</ref> The first batch of [[Klimov RD-93]] turbofan engines that would power the prototypes was also delivered in 2002.<ref name="Janes"/> According to a [[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]] (CATIC) official, the JF-17's low cost is due to some of the on-board systems having been adapted from those of the [[Chengdu J-10]]. The official said, "This transfer of technology{{mdash}}transposing the aircraft systems from the J-10 to the JF-17{{mdash}}is what makes the JF-17 so cost-effective".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price |url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |date=23 November 2010 |work=AviationWeek.com |publisher=Viadeo |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |archive-date=11 January 2016 }}</ref><ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The use of [[computer-aided design]] software shortened the design phase of the JF-17.<ref>{{cite web|last=Fisher |first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes"/> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune"/> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari" />{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==Design== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==Operational history== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8"/> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2" /> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==Variants== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto" /> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5" /> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==Operators== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> == Accidents and incidents == Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==Specifications (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{AVIC aircraft}} {{PAC aircraft}} {{PRC fighters}} {{Chinese Military Aircraft}} {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[Category:Pakistani military aircraft]] [[Category:Chengdu aircraft|JF-017]] [[Category:Pakistan Aeronautical Complex aircraft|JF-017]] [[Category:2000s international fighter aircraft]] [[Category:Single-engined jet aircraft]] [[Category:China–Pakistan military relations]] [[Category:Mid-wing aircraft]] [[Category:Aircraft first flown in 2003]] [[Category:Supersonic aircraft]] [[Category:Fourth-generation jet fighters]] [[Category:Aircraft with retractable tricycle landing gear]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] 40ze00ugbjxgjkdcc2lk5tbxzhdugtv 370285 370284 2026-04-06T10:02:04Z Memon2025 21315 370285 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = جي ايف-17 ٿنڊر<br> JF-17 Thunder | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 | type = سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز | national_origin = | manufacturer = | first_flight = | introduction = | retired = | status = | primary_user = | more_users = | produced = | number_built = | developed_from = |other_name=ايف سي-1 شياؤ لونگ<br> FC-1 Xiaolong|subdivision_type=قومي اصل ملڪ|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=پيداوار|subdivision_type3=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type4=تعارف|subdivision_name4=12 مارچ 2007|subdivision_type5=پهرين پرواز|subdivision_name5=25 آگسٽ 2003|subdivision_type6=حالت|subdivision_name6=سروس ۾|established_title=بنيادي استعمال ڪندڙ|established_date=[[پاڪستان ايئر فورس]]|established_title1=ٻيو استعمال ڪندڙ|established_date1={{ubl |[[ميانمار ايئر فورس]] |[[نائيجيريا ايئر فورس]] |[[آذربائيجاني ايئر فورسز]] }}|established_title2=دلچسپي رکندڙ ملڪ|established_date2=[[بنگلاديش]]، [[انڊونيشيا]]، [[سعودي عرب]]|established_title3=|established_date3=|established_title4=|established_date4=|established_title5=|established_date5=|established_title6=|established_date6=|established_title7=|established_date7=|extinct_title=|extinct_date=|subdivision_name=[[پاڪستان]] / [[چين]]|subdivision_name1=[[پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس]] / [[چينگدو ايئر ڪرافٽ انڊسٽري گروپ]]|subdivision_name2=چين ۾: جون 2007<br />پاڪستان ۾: جنوري 2008|subdivision_name3=182 (اضافي 6 پروٽوٽائپ)}} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". جي ايف-17 ٿنڊر مختلف قسم جا هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو, جنهن ۾ هوا کان هوا، هوا کان مٿاڇري ۽ اينٽي شپ ميزائل شامل آهن. گائيڊڊ ۽ ان گائيڊڊ بم. ۽ 23-ايم ايم جي ايس ايڇ-23-2 ٽوئن بيرل آٽو ڪينن. چيني گيزو ڊبليو ايس-13 يا روسي ڪليموف آر ڊي-93 (جي ايف-17 بلاڪ 1 ۽ 2) يا ڪليموف آر ڊي-93 ايم اي (جي ايف-17 بلاڪ 3) آفٽر برننگ ٽربو فين انجن ذريعي طاقتور. ان جي وڌ ۾ وڌ رفتار ماخ 1.6 آهي.<ref name="diplomat 2019-032">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 پاڪستان ايئر فورس جي ريڙهه ۽ ڪم جو هارس آهي. تقريبن اڌ قيمت تي ايف-16 فائٽنگ فالڪن کي پورو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher=International Relations and Security Network (ISN)|access-date=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date=2 October 2015|url-status=live}}</ref> بلاڪ II قسم جي قيمت 25 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref name="diplomat 2019-033">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي 2007 ۾ پاڪستان ايئر فورس ۾ شامل ڪيو ويو هو.[[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|انفراريڊ هومنگ - هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ - PL-5 ميزائل سان ليس - پاڪستان ايئر فورس جو JF-17 ]] JF-17 ايئر فريم جو 58 سيڪڙو، جنهن ۾ ان جو فرنٽ فيوزليج، ونگز ۽ عمودي اسٽيبلائيزر شامل آهن، پاڪستان ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته 42 سيڪڙو چين ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن جي آخري اسيمبلي ۽ سيريل پيداوار پاڪستان ۾ ٿيندي آهي.<ref name="ReferenceA2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> سال 2015ع ۾، پاڪستان 16 JF-17s پيدا ڪيا.<ref name="The Express Tribune2">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> سال 2016ع تائين، PAC وٽ هر سال 20 JF-17s پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آهي. اپريل 2017ع تائين، PAC PAF لاءِ 70 بلاڪ 1 جهاز ۽ 33 بلاڪ 2 جهاز تيار ڪيا هئا.<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="quwa.org2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> سال 2016ع تائين، PAF JF-17s <small>19,000</small> ڪلاڪن کان وڌيڪ آپريشنل پرواز گڏ ڪري چڪا هئا.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2017ع</small> ۾، پي اي سي/سي اي سي هڪ ٻٽي سيٽ واري قسم کي ترقي ڪرڻ شروع ڪيو جن کي بهتر آپريشنل صلاحيت، ڪنورشن ٽريننگ ۽ ليڊ ان فائٽر ٽريننگ لاءِ JF-17B جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref> ، . JF-17B بلاڪ 2 قسم 2018ع ۾ پي اي سي ۾ سيريل پيداوار ۾ داخل ٿيو ۽ ڊسمبر 2020ع تائين 26 جهاز پي اي ايف کي پهچايا ويا. ڊسمبر 2020ع ۾، پاڪستان ايئر فورس هڪ فعال اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (AESA) ريڊار، هڪ وڌيڪ طاقتور روسي ڪليموف RD-93MA انجن، هڪ وڏو ۽ وڌيڪ ترقي يافته وائڊ اينگل هيڊ اپ ڊسپلي (HUD)، اليڪٽرانڪ جوابي ماپ، هڪ اضافي هارڊ پوائنٽ، ۽ بهتر هٿيارن جي صلاحيت سان جهاز جي وڌيڪ ترقي يافته بلاڪ 3 ورزن جي سيريل پيداوار شروع ڪئي. پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 جهازن فوجي ڪارروائي ڪئي آهي، هوائي کان هوائي ۽ هوائي کان زمين تي، جنهن ۾ سال <small>2014</small>ع ۽ 2017ع ۾ دهشتگردي مخالف آپريشن دوران پاڪستان-افغانستان سرحد جي ويجهو اتر وزيرستان ۾ دهشتگردن جي جڳهن تي بمباري ڪرڻ، هدايت يافته ۽ غير هدايت يافته هٿيارن جو استعمال ڪرڻ، سال 2017ع ۾ بلوچستان ۾ پاڪستان-ايران سرحد جي ويجهو هڪ مداخلت ڪندڙ ايراني فوجي ڊرون کي ڪيرائڻ، سال 2019 ع ۾ جمو ۽ ڪشمير جي هوائي حملي ۽ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ هوائي جهڙپن دوران آپريشن سوئفٽ ريٽورٽ ۾ ۽ سال 2024ع ۾ آپريشن مارگ بر سرمچار دوران، جن ۾ پاڪستان ايران جي سيستان ۽ بلوچستان صوبي اندر بلوچ عليحدگي پسند گروپن کي نشانو بڻائي هوائي ۽ توپخاني جي حملي جو هڪ سلسلو شروع ڪيو. مارچ ۽ ڊسمبر 2024ع ۾، پي اي ايف جي ايف-17 جهازن کي افغانستان اندر پاڪستاني طالبان جي ٺڪاڻن خلاف سرحد پار هوائي حملي ۾ استعمال ڪيو ويو. نائيجيريا جي هوائي فوج (NAF) جي ايف-17 جهازن نائيجيريا ۾ دهشتگردي مخالف ۽ بغاوت مخالف آپريشن ۾ فوجي ڪارروائي ڏٺي آهي. ميانمار جي هوائي فوج پڻ مختلف باغي گروپن خلاف پنهنجي JF-17 جهازن کي بار بار تعينات ڪيو آهي. مئي 2025ع جي هندستان-پاڪستان تڪرار دوران، پي اي ايف JF-17 جهازن کي هوا کان هوا ۽ هوا کان زمين تي ٻنهي ڪردارن ۾ جنگ ۾ تعينات ڪيو. per cent of the JF-17 airframe, including its front fuselage, wings, and vertical stabiliser, is produced in Pakistan, whereas forty-two per cent is produced in China, with the final assembly and serial production taking place in Pakistan. In 2015, Pakistan produced 16 JF-17s. {{as of|2016}}, PAC has the capacity to produce 20 JF-17s annually. By April 2017, PAC had manufactured 70 Block 1 aircraft and 33 Block 2 aircraft for the PAF. By 2016, PAF JF-17s had accumulated over 19,000 hours of operational flight. In 2017, PAC/CAC began developing a dual-seat variant known as the JF-17B for enhanced operational capability, conversion training, and lead-in fighter training.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1254985/paf-eyes-induction-of-jf-17b-fighter-jet-by-april-2017|title=PAF eyes induction of JF-17B fighter jet by April 2017|first=Mateen | last = Haider|work=dawn.com|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160505140954/http://www.dawn.com/news/1254985/paf-eyes-induction-of-jf-17b-fighter-jet-by-april-2017|archive-date=5 May 2016|url-status=live|date=28 April 2016}}</ref> The JF-17B Block 2 variant went into serial production at PAC in 2018 and 26 aircraft were delivered to the PAF by December 2020.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In December 2020, PAC began serial production of a more advanced Block 3 version of the aircraft with an [[active electronically scanned array]] (AESA) radar, a more powerful Russian Klimov RD-93MA engine, a larger and more advanced wide-angle [[Head-up display|Head-Up Display]] (HUD), [[electronic countermeasure]]s, an additional hardpoint, and enhanced weapons capability.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> The PAF JF-17s have seen military action, both air-to-air and air-to-ground, including bombing terrorist positions in [[North Waziristan]] near the Pakistan-[[Afghanistan]] border during anti-terror operations in 2014 and 2017, using both guided and unguided munitions,<ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceA">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> shooting down an intruding Iranian military drone near the Pakistan-[[Iran]] border in [[Balochistan]] in 2017,<ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> in [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|Operation Swift Retort]] during the [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes]] and aerial skirmish between [[India]] and Pakistan,<ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> and during [[Operation Marg Bar Sarmachar]] in 2024 in which Pakistan launched a series of air and artillery strikes inside Iran's [[Sistan and Baluchestan province]] targeting [[Insurgency in Balochistan|Baloch separatist]] groups. In [[Afghanistan-Pakistan skirmishes (2024-present)|March]] and [[2024 Pakistani airstrikes in Afghanistan|December 2024]], PAF JF-17s were used in cross-border airstrikes against [[Pakistani Taliban]] hideouts inside Afghanistan.<ref>{{Cite web |last=Hussain |first=Abid |title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation |url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation |access-date=26 January 2025 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> [[Nigerian Air Force]] (NAF) JF-17s have seen military action in anti-terrorism and anti-insurgency operations in Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[Myanmar Air Force]] has also frequently deployed its JF-17 fleet against various insurgent groups.<ref>{{Cite web |last=Davis |first=Anthony |date=11 January 2023 |title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war |url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/ |access-date=26 January 2025 |website=Asia Times |language=en-US}}</ref> During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF deployed JF-17s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==Development== ===Background=== The JF-17 was designed and developed primarily to meet the PAF requirement for an affordable,<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]] |title=Pakistan expands fighter force |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |date=22 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |archive-date=5 November 2011 }}</ref> unsanctionable, fourth-generation, lightweight, multi-role combat aircraft as a replacement for its large fleet of third-generation [[Nanchang Q-5|Nanchang A-5C]] [[bomber]]s, [[Chengdu J-7|Chengdu F-7P/PG]] [[Interceptor aircraft|interceptor]]s, [[Dassault Mirage III|Mirage III]] multi-role combat aircraft, and [[Dassault Mirage 5|Mirage 5]] [[Attack aircraft|strike aircraft]], with a cost of {{US$|500&nbsp;million|link=yes}}, divided equally between Pakistan and China.<ref name="fighter-planes.com">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> The aircraft was also intended to have export potential as a cost-effective and competitive alternative to more expensive Western fighters.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}}<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The development of this aircraft was headed by [[Yang Wei (aircraft designer)|Yang Wei]], considered to be China's "ace designer",<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> who also designed the [[Chengdu J-20]]. By 1989, because of economic sanctions by the US, Pakistan had abandoned [[Project Sabre II]], a design study involving US aircraft manufacturer [[Grumman]] and China, and had decided to redesign and upgrade the Chengdu F-7.<ref name="Pakistan considers new fighter plan">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan |work=[[Flight International]] |date=14–20 March 1990 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II |access-date=18 October 2009 |archive-date=21 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II }}</ref> In 1988, China and Grumman carried out a nine-month preliminary design study of the Super 7, an upgrade of the Chengdu F-7.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |date=26 November 1988 |work=Flight International |access-date=15 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> Grumman left the project when sanctions were placed on China following the political fallout from the 1989 [[Tiananmen Square protests of 1989|Tiananmen Square protests]]. After Grumman left the Chengdu Super 7 project, the project was abandoned and, in its place, the Fighter China-1 (FC-1) project was launched in 1991.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> In 1995, Pakistan and China signed a [[memorandum of understanding]] (MoU) for joint design and development of a new fighter, and over the next few years worked out the project details.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> In June 1995, [[Mikoyan]] had joined the project to provide "design support", this also involved the secondment of several engineers by CAC.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter |work=[[Flight International]] |date=21 June 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> ===Launch of FC-1 project=== {{Expand section|1=China's role and contributions in Fighter China-1 (FC-1) project|section=1|date=July 2021|small=no}} [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|A PAF JF-17 Block 1 in [[İzmir]], Turkey for the 2011 Izmir Air Show]] In October 1995, Pakistan was reportedly to select a Western company by the end of the year to provide and integrate the FC-1's avionics, which was expected to go into production by 1999. The avionics were said to include radar, [[Inertial navigation system]], [[Head-up display]], and [[Multi-function display]]s. Competing bids came from [[Thomson-CSF]] with a variant of the [[Radar Doppler Multitarget|Radar Doppler Multitarget (RDY)]], [[SAGEM]] with a similar avionics package to those used in the [[Project ROSE|ROSE upgrade project]], and [[Marconi Electronic Systems]] with its Blue Hawk radar. FIAR's (now [[SELEX Galileo]]) Grifo S7 radar was expected to be selected due to the company's ties with the PAF.<ref name="18 October 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision |work=[[Flight International]] |date=18 October 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> In February 1998, Pakistan and China signed a [[letter of intent]] covering airframe development. Russia's [[Klimov]] offered a variant of the RD-33 turbofan engine to power the fighter.<ref name="04/03/98 flightglobal.com">{{citation |title= China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work | work = [[Flight International]] |date= 4 March 1998 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |access-date= 28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |url-status= live | archive-date=25 July 2014}}</ref> In April 1999, South Africa's [[Denel]] offered to arm the Super 7 with the T-darter [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) air-to-air missile (AAM), rather than the previously reported [[R-Darter (missile)|R-Darter]].<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |title=Denel proposes advanced Darter derivatives |last=Lewis |first=Paul |date=28 April 1999 |work=Flight International |access-date=31 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> Previously in 1987, [[Pratt & Whitney]] offered the Super-7 project three engine options; [[Pratt & Whitney J52|PW1212]], [[General Electric F404|F404]], and [[Pratt & Whitney J52|PW1216]], with local manufacturing in either China or Pakistan. Rolls-Royce offered its RB199-127/128 turbofan engine; this plan was scrapped in 1989.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> In June 1999, the contract to jointly develop and produce the Chengdu FC-1/Super 7 was signed. After GEC-Marconi had abandoned the bidding to supply an integrated avionics suite, FIAR and Thomson-CSF proposed a number of avionics suites based on the Grifo S7 and RC400 radars respectively, despite previously hoping to use the PAF's Super 7 to launch its new Blue Hawk radar.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work |work=[[Flight International]] |date=14 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref><ref name="23 June 1999 flightglobal.com">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid |work=[[Flight International]] |date=23 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref> Because of sanctions placed on Pakistan after the country's 1998 nuclear weapons tests, design work progressed very slowly over the next 18 months, preventing delivery of the Western avionics to the PAF. In early 2001, the PAF decided to decouple the [[airframe]] from the avionics, enabling design work on the aircraft to continue. As the airframe was developed, any new avionics requirements by the PAF could be more easily integrated into the airframe.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> Prototype production began in September 2002; a full-size mock-up of the FC-1/Super 7 was displayed at Airshow China in November 2002.<ref name="12/11/02 flightglobal.com">{{citation |title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed |work=[[Flight International]] |date= 12 November 2002 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |access-date=21 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |url-status=live | archive-date=21 October 2014}}</ref> The first batch of [[Klimov RD-93]] turbofan engines that would power the prototypes was also delivered in 2002.<ref name="Janes"/> According to a [[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]] (CATIC) official, the JF-17's low cost is due to some of the on-board systems having been adapted from those of the [[Chengdu J-10]]. The official said, "This transfer of technology{{mdash}}transposing the aircraft systems from the J-10 to the JF-17{{mdash}}is what makes the JF-17 so cost-effective".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price |url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |date=23 November 2010 |work=AviationWeek.com |publisher=Viadeo |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |archive-date=11 January 2016 }}</ref><ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The use of [[computer-aided design]] software shortened the design phase of the JF-17.<ref>{{cite web|last=Fisher |first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes"/> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari" />{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==Design== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==Operational history== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8"/> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2" /> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==Variants== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5" /> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==Operators== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> == Accidents and incidents == Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==Specifications (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{AVIC aircraft}} {{PAC aircraft}} {{PRC fighters}} {{Chinese Military Aircraft}} {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[Category:Pakistani military aircraft]] [[Category:Chengdu aircraft|JF-017]] [[Category:Pakistan Aeronautical Complex aircraft|JF-017]] [[Category:2000s international fighter aircraft]] [[Category:Single-engined jet aircraft]] [[Category:China–Pakistan military relations]] [[Category:Mid-wing aircraft]] [[Category:Aircraft first flown in 2003]] [[Category:Supersonic aircraft]] [[Category:Fourth-generation jet fighters]] [[Category:Aircraft with retractable tricycle landing gear]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] eqcfa5axkbag8g2caqe287n1zruze9j 370286 370285 2026-04-06T10:40:13Z Memon2025 21315 370286 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = جي ايف-17 ٿنڊر<br> JF-17 Thunder | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 | type = سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز | national_origin = | manufacturer = | first_flight = | introduction = | retired = | status = | primary_user = | more_users = | produced = | number_built = | developed_from = |other_name=ايف سي-1 شياؤ لونگ<br> FC-1 Xiaolong|subdivision_type=قومي اصل ملڪ|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=پيداوار|subdivision_type3=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type4=تعارف|subdivision_name4=12 مارچ 2007|subdivision_type5=پهرين پرواز|subdivision_name5=25 آگسٽ 2003|subdivision_type6=حالت|subdivision_name6=سروس ۾|established_title=بنيادي استعمال ڪندڙ|established_date=[[پاڪستان ايئر فورس]]|established_title1=ٻيو استعمال ڪندڙ|established_date1={{ubl |[[ميانمار ايئر فورس]] |[[نائيجيريا ايئر فورس]] |[[آذربائيجاني ايئر فورسز]] }}|established_title2=دلچسپي رکندڙ ملڪ|established_date2=[[بنگلاديش]]، [[انڊونيشيا]]، [[سعودي عرب]]|established_title3=|established_date3=|established_title4=|established_date4=|established_title5=|established_date5=|established_title6=|established_date6=|established_title7=|established_date7=|extinct_title=|extinct_date=|subdivision_name=[[پاڪستان]] / [[چين]]|subdivision_name1=[[پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس]] / [[چينگدو ايئر ڪرافٽ انڊسٽري گروپ]]|subdivision_name2=چين ۾: جون 2007<br />پاڪستان ۾: جنوري 2008|subdivision_name3=182 (اضافي 6 پروٽوٽائپ)}} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". جي ايف-17 ٿنڊر مختلف قسم جا هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو, جنهن ۾ هوا کان هوا، هوا کان مٿاڇري ۽ اينٽي شپ ميزائل شامل آهن. گائيڊڊ ۽ ان گائيڊڊ بم. ۽ 23-ايم ايم جي ايس ايڇ-23-2 ٽوئن بيرل آٽو ڪينن. چيني گيزو ڊبليو ايس-13 يا روسي ڪليموف آر ڊي-93 (جي ايف-17 بلاڪ 1 ۽ 2) يا ڪليموف آر ڊي-93 ايم اي (جي ايف-17 بلاڪ 3) آفٽر برننگ ٽربو فين انجن ذريعي طاقتور. ان جي وڌ ۾ وڌ رفتار ماخ 1.6 آهي.<ref name="diplomat 2019-032">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 پاڪستان ايئر فورس جي ريڙهه ۽ ڪم جو هارس آهي. تقريبن اڌ قيمت تي ايف-16 فائٽنگ فالڪن کي پورو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher=International Relations and Security Network (ISN)|access-date=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date=2 October 2015|url-status=live}}</ref> بلاڪ II قسم جي قيمت 25 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref name="diplomat 2019-033">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي 2007 ۾ پاڪستان ايئر فورس ۾ شامل ڪيو ويو هو.[[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|انفراريڊ هومنگ - هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ - PL-5 ميزائل سان ليس - پاڪستان ايئر فورس جو JF-17 ]] <small>'''JF-17'''</small> ايئر فريم جو <small>'''%58'''</small>، جنهن ۾ ان جو فرنٽ فيوزليج، ونگز ۽ عمودي اسٽيبلائيزر شامل آهن، پاڪستان ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته <small>'''42'''</small> سيڪڙو چين ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن جي آخري اسيمبلي ۽ سيريل پيداوار پاڪستان ۾ ٿيندي آهي.<ref name="ReferenceA2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> <small>2015ع</small> ۾، پاڪستان 16 JF-17s پيدا ڪيا.<ref name="The Express Tribune2">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، PAC وٽ هر سال 20 JF-17s پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آهي. اپريل <small>2017ع</small> تائين، PAC PAF لاءِ 70 بلاڪ 1 جهاز ۽ 33 بلاڪ 2 جهاز تيار ڪيا هئا.<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="quwa.org2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، پاڪستان ايئر فورس جا JF-17 ٿنڊر <small>'''19,000'''</small> کان وڌيڪ آپريشنل پرواز گڏ ڪري چڪا هئا.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2017ع</small> ۾، پي اي سي/سي اي سي هڪ ٻٽي سيٽ واري قسم کي ترقي ڪرڻ شروع ڪيو جن کي بهتر آپريشنل صلاحيت، ڪنورشن ٽريننگ ۽ ليڊ ان فائٽر ٽريننگ لاءِ <small>'''JF-17B'''</small> جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref> <small>JF-17B</small> بلاڪ 2 قسم <small>2018ع</small> ۾ پي اي سي ۾ سيريل پيداوار ۾ داخل ٿيو ۽ ڊسمبر <small>2020ع</small> تائين <small>'''26'''</small> جهاز پي اي ايف کي پهچايا ويا.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> ڊسمبر <small>2020ع</small> ۾، پاڪستان ايئر فورس هڪ فعال اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (<small>AESA</small>) ريڊار، هڪ وڌيڪ طاقتور روسي ڪليموف <small>RD-93MA</small> انجن، هڪ وڏو ۽ وڌيڪ ترقي يافته وائڊ اينگل هيڊ اپ ڊسپلي (<small>HUD</small>)، اليڪٽرانڪ جوابي ماپ، هڪ اضافي هارڊ پوائنٽ، ۽ بهتر هٿيارن جي صلاحيت سان جهاز جي وڌيڪ ترقي يافته بلاڪ 3 ورزن جي سيريل پيداوار شروع ڪئي.<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020|access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 جهازن فوجي ڪارروائي ڪئي آهي، هوائي کان هوائي ۽ هوائي کان زمين تي، جنهن ۾ سال <small>2014</small>ع ۽ <small>2017ع</small> ۾ دهشتگردي مخالف آپريشن دوران پاڪستان-افغانستان سرحد جي ويجهو اتر وزيرستان ۾ دهشتگردن جي جڳهن تي بمباري ڪرڻ، <ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="ReferenceA3">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> هدايت يافته ۽ غير هدايت يافته (guided) هٿيارن جو استعمال ڪرڻ، سال <small>2017ع</small> ۾ بلوچستان ۾ پاڪستان-ايران حد جي ويجهو هڪ مداخلت ڪندڙ ايراني فوجي ڊرون کي ڪيرائڻ، <ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> سال <small>2019ع</small> ۾ جمو ۽ ڪشمير جي هوائي حملي ۽ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ هوائي جهڙپن دوران آپريشن سوئفٽ ريٽورٽ ۾<ref name="auto82">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> ۽ <small>2024ع</small> ۾ آپريشن مارگ بر سرمچار دوران، جن ۾ پاڪستان ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] اندر بلوچ عليحدگي پسند گروپن کي نشانو بڻائي هوائي ۽ توپخاني جي حملي جو هڪ سلسلو شروع ڪيو. مارچ ۽ ڊسمبر <small>2024ع</small> ۾، پي اي ايف جي ايف-<small>'''17'''</small> جهازن کي [[افغانستان]] اندر پاڪستاني طالبان جي ٺڪاڻن خلاف سرحد پار هوائي حملي ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref>{{Cite web|last=Hussain|first=Abid|title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation|access-date=26 January 2025|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> [[نائيجيريا]] جي هوائي فوج (<small>NAF</small>) جي ايف-17 جهازن نائيجيريا ۾ دهشتگردي مخالف ۽ بغاوت مخالف آپريشن ۾ فوجي ڪارروائي ڏٺي آهي.<ref name="auto22">{{Cite news|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE|access-date=22 March 2023|archive-date=22 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|url-status=live|newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[ميانمار]] جي فوج پڻ مختلف باغي گروپن خلاف پنهنجي <small>JF-17</small> جهازن کي بار بار تعينات ڪيو آهي. <ref>{{Cite web|last=Davis|first=Anthony|date=11 January 2023|title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war|url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/|access-date=26 January 2025|website=Asia Times|language=en-US}}</ref> مئي <small>2025ع</small> جي هندستان-پاڪستان تڪرار دوران، پي اي ايف <small>JF-17</small> جهازن کي هوا کان هوا ۽ هوا کان زمين تي ٻنهي ڪردارن ۾ جنگ ۾ تعينات ڪيو.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==Development== ===Background=== The JF-17 was designed and developed primarily to meet the PAF requirement for an affordable,<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]] |title=Pakistan expands fighter force |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |date=22 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |archive-date=5 November 2011 }}</ref> unsanctionable, fourth-generation, lightweight, multi-role combat aircraft as a replacement for its large fleet of third-generation [[Nanchang Q-5|Nanchang A-5C]] [[bomber]]s, [[Chengdu J-7|Chengdu F-7P/PG]] [[Interceptor aircraft|interceptor]]s, [[Dassault Mirage III|Mirage III]] multi-role combat aircraft, and [[Dassault Mirage 5|Mirage 5]] [[Attack aircraft|strike aircraft]], with a cost of {{US$|500&nbsp;million|link=yes}}, divided equally between Pakistan and China.<ref name="fighter-planes.com">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> The aircraft was also intended to have export potential as a cost-effective and competitive alternative to more expensive Western fighters.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}}<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The development of this aircraft was headed by [[Yang Wei (aircraft designer)|Yang Wei]], considered to be China's "ace designer",<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> who also designed the [[Chengdu J-20]]. By 1989, because of economic sanctions by the US, Pakistan had abandoned [[Project Sabre II]], a design study involving US aircraft manufacturer [[Grumman]] and China, and had decided to redesign and upgrade the Chengdu F-7.<ref name="Pakistan considers new fighter plan">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan |work=[[Flight International]] |date=14–20 March 1990 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II |access-date=18 October 2009 |archive-date=21 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II }}</ref> In 1988, China and Grumman carried out a nine-month preliminary design study of the Super 7, an upgrade of the Chengdu F-7.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |date=26 November 1988 |work=Flight International |access-date=15 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> Grumman left the project when sanctions were placed on China following the political fallout from the 1989 [[Tiananmen Square protests of 1989|Tiananmen Square protests]]. After Grumman left the Chengdu Super 7 project, the project was abandoned and, in its place, the Fighter China-1 (FC-1) project was launched in 1991.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> In 1995, Pakistan and China signed a [[memorandum of understanding]] (MoU) for joint design and development of a new fighter, and over the next few years worked out the project details.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> In June 1995, [[Mikoyan]] had joined the project to provide "design support", this also involved the secondment of several engineers by CAC.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter |work=[[Flight International]] |date=21 June 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> ===Launch of FC-1 project=== {{Expand section|1=China's role and contributions in Fighter China-1 (FC-1) project|section=1|date=July 2021|small=no}} [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|A PAF JF-17 Block 1 in [[İzmir]], Turkey for the 2011 Izmir Air Show]] In October 1995, Pakistan was reportedly to select a Western company by the end of the year to provide and integrate the FC-1's avionics, which was expected to go into production by 1999. The avionics were said to include radar, [[Inertial navigation system]], [[Head-up display]], and [[Multi-function display]]s. Competing bids came from [[Thomson-CSF]] with a variant of the [[Radar Doppler Multitarget|Radar Doppler Multitarget (RDY)]], [[SAGEM]] with a similar avionics package to those used in the [[Project ROSE|ROSE upgrade project]], and [[Marconi Electronic Systems]] with its Blue Hawk radar. FIAR's (now [[SELEX Galileo]]) Grifo S7 radar was expected to be selected due to the company's ties with the PAF.<ref name="18 October 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision |work=[[Flight International]] |date=18 October 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> In February 1998, Pakistan and China signed a [[letter of intent]] covering airframe development. Russia's [[Klimov]] offered a variant of the RD-33 turbofan engine to power the fighter.<ref name="04/03/98 flightglobal.com">{{citation |title= China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work | work = [[Flight International]] |date= 4 March 1998 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |access-date= 28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |url-status= live | archive-date=25 July 2014}}</ref> In April 1999, South Africa's [[Denel]] offered to arm the Super 7 with the T-darter [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) air-to-air missile (AAM), rather than the previously reported [[R-Darter (missile)|R-Darter]].<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |title=Denel proposes advanced Darter derivatives |last=Lewis |first=Paul |date=28 April 1999 |work=Flight International |access-date=31 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> Previously in 1987, [[Pratt & Whitney]] offered the Super-7 project three engine options; [[Pratt & Whitney J52|PW1212]], [[General Electric F404|F404]], and [[Pratt & Whitney J52|PW1216]], with local manufacturing in either China or Pakistan. Rolls-Royce offered its RB199-127/128 turbofan engine; this plan was scrapped in 1989.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> In June 1999, the contract to jointly develop and produce the Chengdu FC-1/Super 7 was signed. After GEC-Marconi had abandoned the bidding to supply an integrated avionics suite, FIAR and Thomson-CSF proposed a number of avionics suites based on the Grifo S7 and RC400 radars respectively, despite previously hoping to use the PAF's Super 7 to launch its new Blue Hawk radar.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work |work=[[Flight International]] |date=14 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref><ref name="23 June 1999 flightglobal.com">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid |work=[[Flight International]] |date=23 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref> Because of sanctions placed on Pakistan after the country's 1998 nuclear weapons tests, design work progressed very slowly over the next 18 months, preventing delivery of the Western avionics to the PAF. In early 2001, the PAF decided to decouple the [[airframe]] from the avionics, enabling design work on the aircraft to continue. As the airframe was developed, any new avionics requirements by the PAF could be more easily integrated into the airframe.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> Prototype production began in September 2002; a full-size mock-up of the FC-1/Super 7 was displayed at Airshow China in November 2002.<ref name="12/11/02 flightglobal.com">{{citation |title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed |work=[[Flight International]] |date= 12 November 2002 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |access-date=21 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |url-status=live | archive-date=21 October 2014}}</ref> The first batch of [[Klimov RD-93]] turbofan engines that would power the prototypes was also delivered in 2002.<ref name="Janes"/> According to a [[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]] (CATIC) official, the JF-17's low cost is due to some of the on-board systems having been adapted from those of the [[Chengdu J-10]]. The official said, "This transfer of technology{{mdash}}transposing the aircraft systems from the J-10 to the JF-17{{mdash}}is what makes the JF-17 so cost-effective".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price |url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |date=23 November 2010 |work=AviationWeek.com |publisher=Viadeo |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |archive-date=11 January 2016 }}</ref><ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The use of [[computer-aided design]] software shortened the design phase of the JF-17.<ref>{{cite web|last=Fisher |first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes"/> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari" />{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==Design== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==Operational history== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==Variants== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==Operators== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> == Accidents and incidents == Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==Specifications (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{AVIC aircraft}} {{PAC aircraft}} {{PRC fighters}} {{Chinese Military Aircraft}} {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[Category:Pakistani military aircraft]] [[Category:Chengdu aircraft|JF-017]] [[Category:Pakistan Aeronautical Complex aircraft|JF-017]] [[Category:2000s international fighter aircraft]] [[Category:Single-engined jet aircraft]] [[Category:China–Pakistan military relations]] [[Category:Mid-wing aircraft]] [[Category:Aircraft first flown in 2003]] [[Category:Supersonic aircraft]] [[Category:Fourth-generation jet fighters]] [[Category:Aircraft with retractable tricycle landing gear]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] gp9ggrns7kazv697dhi1pqt3n81gihg 370287 370286 2026-04-06T10:43:24Z Memon2025 21315 370287 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = جي ايف-17 ٿنڊر<br> JF-17 Thunder | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 | type = سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز | national_origin = | manufacturer = | first_flight = | introduction = | retired = | status = | primary_user = | more_users = | produced = | number_built = | developed_from = |other_name=ايف سي-1 شياؤ لونگ<br> FC-1 Xiaolong|subdivision_type=قومي اصل ملڪ|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=پيداوار|subdivision_type3=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type4=تعارف|subdivision_name4=12 مارچ 2007|subdivision_type5=پهرين پرواز|subdivision_name5=25 آگسٽ 2003|subdivision_type6=حالت|subdivision_name6=سروس ۾|established_title=بنيادي استعمال ڪندڙ|established_date=[[پاڪستان ايئر فورس]]|established_title1=ٻيو استعمال ڪندڙ|established_date1={{ubl |[[ميانمار ايئر فورس]] |[[نائيجيريا ايئر فورس]] |[[آذربائيجاني ايئر فورسز]] }}|established_title2=دلچسپي رکندڙ ملڪ|established_date2=[[بنگلاديش]]، [[انڊونيشيا]]، [[سعودي عرب]]|established_title3=|established_date3=|established_title4=|established_date4=|established_title5=|established_date5=|established_title6=|established_date6=|established_title7=|established_date7=|extinct_title=|extinct_date=|subdivision_name=[[پاڪستان]] / [[چين]]|subdivision_name1=[[پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس]] / [[چينگدو ايئر ڪرافٽ انڊسٽري گروپ]]|subdivision_name2=چين ۾: جون 2007<br />پاڪستان ۾: جنوري 2008|subdivision_name3=182 (اضافي 6 پروٽوٽائپ)}} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". جي ايف-17 ٿنڊر مختلف قسم جا هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو, جنهن ۾ هوا کان هوا، هوا کان مٿاڇري ۽ اينٽي شپ ميزائل شامل آهن. گائيڊڊ ۽ ان گائيڊڊ بم. ۽ 23-ايم ايم جي ايس ايڇ-23-2 ٽوئن بيرل آٽو ڪينن. چيني گيزو ڊبليو ايس-13 يا روسي ڪليموف آر ڊي-93 (جي ايف-17 بلاڪ 1 ۽ 2) يا ڪليموف آر ڊي-93 ايم اي (جي ايف-17 بلاڪ 3) آفٽر برننگ ٽربو فين انجن ذريعي طاقتور. ان جي وڌ ۾ وڌ رفتار ماخ 1.6 آهي.<ref name="diplomat 2019-032">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 پاڪستان ايئر فورس جي ريڙهه ۽ ڪم جو هارس آهي. تقريبن اڌ قيمت تي ايف-16 فائٽنگ فالڪن کي پورو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher=International Relations and Security Network (ISN)|access-date=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date=2 October 2015|url-status=live}}</ref> بلاڪ II قسم جي قيمت 25 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref name="diplomat 2019-033">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي 2007 ۾ پاڪستان ايئر فورس ۾ شامل ڪيو ويو هو.[[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|انفراريڊ هومنگ - هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ - PL-5 ميزائل سان ليس - پاڪستان ايئر فورس جو JF-17 ]] <small>'''JF-17'''</small> ايئر فريم جو <small>'''%58'''</small>، جنهن ۾ ان جو فرنٽ فيوزليج، ونگز ۽ عمودي اسٽيبلائيزر شامل آهن، پاڪستان ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته <small>'''42'''</small> سيڪڙو چين ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن جي آخري اسيمبلي ۽ سيريل پيداوار پاڪستان ۾ ٿيندي آهي.<ref name="ReferenceA2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> <small>2015ع</small> ۾، پاڪستان 16 JF-17s پيدا ڪيا.<ref name="The Express Tribune2">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، PAC وٽ هر سال 20 JF-17s پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آهي. اپريل <small>2017ع</small> تائين، PAC PAF لاءِ 70 بلاڪ 1 جهاز ۽ 33 بلاڪ 2 جهاز تيار ڪيا هئا.<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="quwa.org2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، پاڪستان ايئر فورس جا JF-17 ٿنڊر <small>'''19,000'''</small> کان وڌيڪ آپريشنل پرواز گڏ ڪري چڪا هئا.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2017ع</small> ۾، پي اي سي/سي اي سي هڪ ٻٽي سيٽ واري قسم کي ترقي ڪرڻ شروع ڪيو جن کي بهتر آپريشنل صلاحيت، ڪنورشن ٽريننگ ۽ ليڊ ان فائٽر ٽريننگ لاءِ <small>'''JF-17B'''</small> جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref> <small>JF-17B</small> بلاڪ 2 قسم <small>2018ع</small> ۾ پي اي سي ۾ سيريل پيداوار ۾ داخل ٿيو ۽ ڊسمبر <small>2020ع</small> تائين <small>'''26'''</small> جهاز پي اي ايف کي پهچايا ويا.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> ڊسمبر <small>2020ع</small> ۾، پاڪستان ايئر فورس هڪ فعال اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (<small>AESA</small>) ريڊار، هڪ وڌيڪ طاقتور روسي ڪليموف <small>RD-93MA</small> انجن، هڪ وڏو ۽ وڌيڪ ترقي يافته وائڊ اينگل هيڊ اپ ڊسپلي (<small>HUD</small>)، اليڪٽرانڪ جوابي ماپ، هڪ اضافي هارڊ پوائنٽ، ۽ بهتر هٿيارن جي صلاحيت سان جهاز جي وڌيڪ ترقي يافته بلاڪ 3 ورزن جي سيريل پيداوار شروع ڪئي.<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020|access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 جهازن فوجي ڪارروائي ڪئي آهي، هوائي کان هوائي ۽ هوائي کان زمين تي، جنهن ۾ سال <small>2014</small>ع ۽ <small>2017ع</small> ۾ دهشتگردي مخالف آپريشن دوران پاڪستان-افغانستان سرحد جي ويجهو اتر وزيرستان ۾ دهشتگردن جي جڳهن تي بمباري ڪرڻ، <ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="ReferenceA3">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> هدايت يافته ۽ غير هدايت يافته (guided) هٿيارن جو استعمال ڪرڻ، سال <small>2017ع</small> ۾ بلوچستان ۾ پاڪستان-ايران حد جي ويجهو هڪ مداخلت ڪندڙ ايراني فوجي ڊرون کي ڪيرائڻ، <ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> سال <small>2019ع</small> ۾ جمو ۽ ڪشمير جي هوائي حملي ۽ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ هوائي جهڙپن دوران آپريشن سوئفٽ ريٽورٽ ۾<ref name="auto82">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> ۽ <small>2024ع</small> ۾ آپريشن مارگ بر سرمچار دوران، جن ۾ پاڪستان ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] اندر بلوچ عليحدگي پسند گروپن کي نشانو بڻائي هوائي ۽ توپخاني جي حملي جو هڪ سلسلو شروع ڪيو. مارچ ۽ ڊسمبر <small>2024ع</small> ۾، پي اي ايف جي ايف-<small>'''17'''</small> جهازن کي [[افغانستان]] اندر پاڪستاني طالبان جي ٺڪاڻن خلاف سرحد پار هوائي حملي ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref>{{Cite web|last=Hussain|first=Abid|title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation|access-date=26 January 2025|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> [[نائيجيريا]] جي هوائي فوج (<small>NAF</small>) جي ايف-17 جهازن نائيجيريا ۾ دهشتگردي مخالف ۽ بغاوت مخالف آپريشن ۾ فوجي ڪارروائي ڏٺي آهي.<ref name="auto22">{{Cite news|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE|access-date=22 March 2023|archive-date=22 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|url-status=live|newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[ميانمار]] جي فوج پڻ مختلف باغي گروپن خلاف پنهنجي <small>JF-17</small> جهازن کي بار بار تعينات ڪيو آهي. <ref>{{Cite web|last=Davis|first=Anthony|date=11 January 2023|title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war|url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/|access-date=26 January 2025|website=Asia Times|language=en-US}}</ref> مئي <small>2025ع</small> جي هندستان-پاڪستان تڪرار دوران، پي اي ايف <small>JF-17</small> جهازن کي هوا کان هوا ۽ هوا کان زمين تي ٻنهي ڪردارن ۾ جنگ ۾ تعينات ڪيو.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==Development== ===Background=== The JF-17 was designed and developed primarily to meet the PAF requirement for an affordable,<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]] |title=Pakistan expands fighter force |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |date=22 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |archive-date=5 November 2011 }}</ref> unsanctionable, fourth-generation, lightweight, multi-role combat aircraft as a replacement for its large fleet of third-generation [[Nanchang Q-5|Nanchang A-5C]] [[bomber]]s, [[Chengdu J-7|Chengdu F-7P/PG]] [[Interceptor aircraft|interceptor]]s, [[Dassault Mirage III|Mirage III]] multi-role combat aircraft, and [[Dassault Mirage 5|Mirage 5]] [[Attack aircraft|strike aircraft]], with a cost of {{US$|500&nbsp;million|link=yes}}, divided equally between Pakistan and China.<ref name="fighter-planes.com">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> The aircraft was also intended to have export potential as a cost-effective and competitive alternative to more expensive Western fighters.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}}<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The development of this aircraft was headed by [[Yang Wei (aircraft designer)|Yang Wei]], considered to be China's "ace designer",<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> who also designed the [[Chengdu J-20]]. By 1989, because of economic sanctions by the US, Pakistan had abandoned [[Project Sabre II]], a design study involving US aircraft manufacturer [[Grumman]] and China, and had decided to redesign and upgrade the Chengdu F-7.<ref name="Pakistan considers new fighter plan">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan |work=[[Flight International]] |date=14–20 March 1990 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II |access-date=18 October 2009 |archive-date=21 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II }}</ref> In 1988, China and Grumman carried out a nine-month preliminary design study of the Super 7, an upgrade of the Chengdu F-7.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |date=26 November 1988 |work=Flight International |access-date=15 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> Grumman left the project when sanctions were placed on China following the political fallout from the 1989 [[Tiananmen Square protests of 1989|Tiananmen Square protests]]. After Grumman left the Chengdu Super 7 project, the project was abandoned and, in its place, the Fighter China-1 (FC-1) project was launched in 1991.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> In 1995, Pakistan and China signed a [[memorandum of understanding]] (MoU) for joint design and development of a new fighter, and over the next few years worked out the project details.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> In June 1995, [[Mikoyan]] had joined the project to provide "design support", this also involved the secondment of several engineers by CAC.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter |work=[[Flight International]] |date=21 June 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> ===Launch of FC-1 project=== {{Expand section|1=China's role and contributions in Fighter China-1 (FC-1) project|section=1|date=July 2021|small=no}} [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|A PAF JF-17 Block 1 in [[İzmir]], Turkey for the 2011 Izmir Air Show]] In October 1995, Pakistan was reportedly to select a Western company by the end of the year to provide and integrate the FC-1's avionics, which was expected to go into production by 1999. The avionics were said to include radar, [[Inertial navigation system]], [[Head-up display]], and [[Multi-function display]]s. Competing bids came from [[Thomson-CSF]] with a variant of the [[Radar Doppler Multitarget|Radar Doppler Multitarget (RDY)]], [[SAGEM]] with a similar avionics package to those used in the [[Project ROSE|ROSE upgrade project]], and [[Marconi Electronic Systems]] with its Blue Hawk radar. FIAR's (now [[SELEX Galileo]]) Grifo S7 radar was expected to be selected due to the company's ties with the PAF.<ref name="18 October 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision |work=[[Flight International]] |date=18 October 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> In February 1998, Pakistan and China signed a [[letter of intent]] covering airframe development. Russia's [[Klimov]] offered a variant of the RD-33 turbofan engine to power the fighter.<ref name="04/03/98 flightglobal.com">{{citation |title= China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work | work = [[Flight International]] |date= 4 March 1998 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |access-date= 28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |url-status= live | archive-date=25 July 2014}}</ref> In April 1999, South Africa's [[Denel]] offered to arm the Super 7 with the T-darter [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) air-to-air missile (AAM), rather than the previously reported [[R-Darter (missile)|R-Darter]].<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |title=Denel proposes advanced Darter derivatives |last=Lewis |first=Paul |date=28 April 1999 |work=Flight International |access-date=31 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> Previously in 1987, [[Pratt & Whitney]] offered the Super-7 project three engine options; [[Pratt & Whitney J52|PW1212]], [[General Electric F404|F404]], and [[Pratt & Whitney J52|PW1216]], with local manufacturing in either China or Pakistan. Rolls-Royce offered its RB199-127/128 turbofan engine; this plan was scrapped in 1989.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> In June 1999, the contract to jointly develop and produce the Chengdu FC-1/Super 7 was signed. After GEC-Marconi had abandoned the bidding to supply an integrated avionics suite, FIAR and Thomson-CSF proposed a number of avionics suites based on the Grifo S7 and RC400 radars respectively, despite previously hoping to use the PAF's Super 7 to launch its new Blue Hawk radar.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work |work=[[Flight International]] |date=14 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref><ref name="23 June 1999 flightglobal.com">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid |work=[[Flight International]] |date=23 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref> Because of sanctions placed on Pakistan after the country's 1998 nuclear weapons tests, design work progressed very slowly over the next 18 months, preventing delivery of the Western avionics to the PAF. In early 2001, the PAF decided to decouple the [[airframe]] from the avionics, enabling design work on the aircraft to continue. As the airframe was developed, any new avionics requirements by the PAF could be more easily integrated into the airframe.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> Prototype production began in September 2002; a full-size mock-up of the FC-1/Super 7 was displayed at Airshow China in November 2002.<ref name="12/11/02 flightglobal.com">{{citation |title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed |work=[[Flight International]] |date= 12 November 2002 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |access-date=21 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |url-status=live | archive-date=21 October 2014}}</ref> The first batch of [[Klimov RD-93]] turbofan engines that would power the prototypes was also delivered in 2002.<ref name="Janes"/> According to a [[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]] (CATIC) official, the JF-17's low cost is due to some of the on-board systems having been adapted from those of the [[Chengdu J-10]]. The official said, "This transfer of technology{{mdash}}transposing the aircraft systems from the J-10 to the JF-17{{mdash}}is what makes the JF-17 so cost-effective".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price |url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |date=23 November 2010 |work=AviationWeek.com |publisher=Viadeo |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |archive-date=11 January 2016 }}</ref><ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The use of [[computer-aided design]] software shortened the design phase of the JF-17.<ref>{{cite web|last=Fisher |first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes"/> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari" />{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==Design== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==Operational history== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==Variants== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==Operators== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> == Accidents and incidents == Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==Specifications (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] 0vua3zqlovnn7fvyul8n9t53hqvpxi2 370288 370287 2026-04-06T11:06:49Z Memon2025 21315 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 370288 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = جي ايف-17 ٿنڊر<br> JF-17 Thunder | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 | type = سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز | national_origin = | manufacturer = | first_flight = | introduction = | retired = | status = | primary_user = | more_users = | produced = | number_built = | developed_from = |other_name=ايف سي-1 شياؤ لونگ<br> FC-1 Xiaolong|subdivision_type=قومي اصل ملڪ|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=پيداوار|subdivision_type3=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type4=تعارف|subdivision_name4=12 مارچ 2007|subdivision_type5=پهرين پرواز|subdivision_name5=25 آگسٽ 2003|subdivision_type6=حالت|subdivision_name6=سروس ۾|established_title=بنيادي استعمال ڪندڙ|established_date=[[پاڪستان ايئر فورس]]|established_title1=ٻيو استعمال ڪندڙ|established_date1={{ubl |[[ميانمار ايئر فورس]] |[[نائيجيريا ايئر فورس]] |[[آذربائيجاني ايئر فورسز]] }}|established_title2=دلچسپي رکندڙ ملڪ|established_date2=[[بنگلاديش]]، [[انڊونيشيا]]، [[سعودي عرب]]|established_title3=|established_date3=|established_title4=|established_date4=|established_title5=|established_date5=|established_title6=|established_date6=|established_title7=|established_date7=|extinct_title=|extinct_date=|subdivision_name=[[پاڪستان]] / [[چين]]|subdivision_name1=[[پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس]] / [[چينگدو ايئر ڪرافٽ انڊسٽري گروپ]]|subdivision_name2=چين ۾: جون 2007<br />پاڪستان ۾: جنوري 2008|subdivision_name3=182 (اضافي 6 پروٽوٽائپ)}} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". جي ايف-17 ٿنڊر مختلف قسم جا هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو, جنهن ۾ هوا کان هوا، هوا کان مٿاڇري ۽ اينٽي شپ ميزائل شامل آهن. گائيڊڊ ۽ ان گائيڊڊ بم. ۽ 23-ايم ايم جي ايس ايڇ-23-2 ٽوئن بيرل آٽو ڪينن. چيني گيزو ڊبليو ايس-13 يا روسي ڪليموف آر ڊي-93 (جي ايف-17 بلاڪ 1 ۽ 2) يا ڪليموف آر ڊي-93 ايم اي (جي ايف-17 بلاڪ 3) آفٽر برننگ ٽربو فين انجن ذريعي طاقتور. ان جي وڌ ۾ وڌ رفتار ماخ 1.6 آهي.<ref name="diplomat 2019-032">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 پاڪستان ايئر فورس جي ريڙهه ۽ ڪم جو هارس آهي. تقريبن اڌ قيمت تي ايف-16 فائٽنگ فالڪن کي پورو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher=International Relations and Security Network (ISN)|access-date=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date=2 October 2015|url-status=live}}</ref> بلاڪ II قسم جي قيمت 25 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref name="diplomat 2019-033">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي 2007 ۾ پاڪستان ايئر فورس ۾ شامل ڪيو ويو هو.[[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|انفراريڊ هومنگ - هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ - PL-5 ميزائل سان ليس - پاڪستان ايئر فورس جو JF-17 ]] <small>'''JF-17'''</small> ايئر فريم جو <small>'''%58'''</small>، جنهن ۾ ان جو فرنٽ فيوزليج، ونگز ۽ عمودي اسٽيبلائيزر شامل آهن، پاڪستان ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته <small>'''42'''</small> سيڪڙو چين ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن جي آخري اسيمبلي ۽ سيريل پيداوار پاڪستان ۾ ٿيندي آهي.<ref name="ReferenceA2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> <small>2015ع</small> ۾، پاڪستان 16 JF-17s پيدا ڪيا.<ref name="The Express Tribune2">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، PAC وٽ هر سال 20 JF-17s پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آهي. اپريل <small>2017ع</small> تائين، PAC PAF لاءِ 70 بلاڪ 1 جهاز ۽ 33 بلاڪ 2 جهاز تيار ڪيا هئا.<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="quwa.org2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، پاڪستان ايئر فورس جا JF-17 ٿنڊر <small>'''19,000'''</small> کان وڌيڪ آپريشنل پرواز گڏ ڪري چڪا هئا.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2017ع</small> ۾، پي اي سي/سي اي سي هڪ ٻٽي سيٽ واري قسم کي ترقي ڪرڻ شروع ڪيو جن کي بهتر آپريشنل صلاحيت، ڪنورشن ٽريننگ ۽ ليڊ ان فائٽر ٽريننگ لاءِ <small>'''JF-17B'''</small> جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref> <small>JF-17B</small> بلاڪ 2 قسم <small>2018ع</small> ۾ پي اي سي ۾ سيريل پيداوار ۾ داخل ٿيو ۽ ڊسمبر <small>2020ع</small> تائين <small>'''26'''</small> جهاز پي اي ايف کي پهچايا ويا.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> ڊسمبر <small>2020ع</small> ۾، پاڪستان ايئر فورس هڪ فعال اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (<small>AESA</small>) ريڊار، هڪ وڌيڪ طاقتور روسي ڪليموف <small>RD-93MA</small> انجن، هڪ وڏو ۽ وڌيڪ ترقي يافته وائڊ اينگل هيڊ اپ ڊسپلي (<small>HUD</small>)، اليڪٽرانڪ جوابي ماپ، هڪ اضافي هارڊ پوائنٽ، ۽ بهتر هٿيارن جي صلاحيت سان جهاز جي وڌيڪ ترقي يافته بلاڪ 3 ورزن جي سيريل پيداوار شروع ڪئي.<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020|access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 جهازن فوجي ڪارروائي ڪئي آهي، هوائي کان هوائي ۽ هوائي کان زمين تي، جنهن ۾ سال <small>2014</small>ع ۽ <small>2017ع</small> ۾ دهشتگردي مخالف آپريشن دوران پاڪستان-افغانستان سرحد جي ويجهو اتر وزيرستان ۾ دهشتگردن جي جڳهن تي بمباري ڪرڻ، <ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="ReferenceA3">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> هدايت يافته ۽ غير هدايت يافته (guided) هٿيارن جو استعمال ڪرڻ، سال <small>2017ع</small> ۾ بلوچستان ۾ پاڪستان-ايران حد جي ويجهو هڪ مداخلت ڪندڙ ايراني فوجي ڊرون کي ڪيرائڻ، <ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> سال <small>2019ع</small> ۾ جمو ۽ ڪشمير جي هوائي حملي ۽ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ هوائي جهڙپن دوران آپريشن سوئفٽ ريٽورٽ ۾<ref name="auto82">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> ۽ <small>2024ع</small> ۾ آپريشن مارگ بر سرمچار دوران، جن ۾ پاڪستان ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] اندر بلوچ عليحدگي پسند گروپن کي نشانو بڻائي هوائي ۽ توپخاني جي حملي جو هڪ سلسلو شروع ڪيو. مارچ ۽ ڊسمبر <small>2024ع</small> ۾، پي اي ايف جي ايف-<small>'''17'''</small> جهازن کي [[افغانستان]] اندر پاڪستاني طالبان جي ٺڪاڻن خلاف سرحد پار هوائي حملي ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref>{{Cite web|last=Hussain|first=Abid|title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation|access-date=26 January 2025|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> [[نائيجيريا]] جي هوائي فوج (<small>NAF</small>) جي ايف-17 جهازن نائيجيريا ۾ دهشتگردي مخالف ۽ بغاوت مخالف آپريشن ۾ فوجي ڪارروائي ڏٺي آهي.<ref name="auto22">{{Cite news|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE|access-date=22 March 2023|archive-date=22 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|url-status=live|newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[ميانمار]] جي فوج پڻ مختلف باغي گروپن خلاف پنهنجي <small>JF-17</small> جهازن کي بار بار تعينات ڪيو آهي. <ref>{{Cite web|last=Davis|first=Anthony|date=11 January 2023|title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war|url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/|access-date=26 January 2025|website=Asia Times|language=en-US}}</ref> مئي <small>2025ع</small> جي هندستان-پاڪستان تڪرار دوران، پي اي ايف <small>JF-17</small> جهازن کي هوا کان هوا ۽ هوا کان زمين تي ٻنهي ڪردارن ۾ جنگ ۾ تعينات ڪيو.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==Development== ===Background=== The JF-17 was designed and developed primarily to meet the PAF requirement for an affordable,<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]] |title=Pakistan expands fighter force |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |date=22 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |archive-date=5 November 2011 }}</ref> unsanctionable, fourth-generation, lightweight, multi-role combat aircraft as a replacement for its large fleet of third-generation [[Nanchang Q-5|Nanchang A-5C]] [[bomber]]s, [[Chengdu J-7|Chengdu F-7P/PG]] [[Interceptor aircraft|interceptor]]s, [[Dassault Mirage III|Mirage III]] multi-role combat aircraft, and [[Dassault Mirage 5|Mirage 5]] [[Attack aircraft|strike aircraft]], with a cost of {{US$|500&nbsp;million|link=yes}}, divided equally between Pakistan and China.<ref name="fighter-planes.com">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> The aircraft was also intended to have export potential as a cost-effective and competitive alternative to more expensive Western fighters.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}}<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The development of this aircraft was headed by [[Yang Wei (aircraft designer)|Yang Wei]], considered to be China's "ace designer",<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> who also designed the [[Chengdu J-20]]. By 1989, because of economic sanctions by the US, Pakistan had abandoned [[Project Sabre II]], a design study involving US aircraft manufacturer [[Grumman]] and China, and had decided to redesign and upgrade the Chengdu F-7.<ref name="Pakistan considers new fighter plan">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan |work=[[Flight International]] |date=14–20 March 1990 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II |access-date=18 October 2009 |archive-date=21 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II }}</ref> In 1988, China and Grumman carried out a nine-month preliminary design study of the Super 7, an upgrade of the Chengdu F-7.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |date=26 November 1988 |work=Flight International |access-date=15 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> Grumman left the project when sanctions were placed on China following the political fallout from the 1989 [[Tiananmen Square protests of 1989|Tiananmen Square protests]]. After Grumman left the Chengdu Super 7 project, the project was abandoned and, in its place, the Fighter China-1 (FC-1) project was launched in 1991.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> In 1995, Pakistan and China signed a [[memorandum of understanding]] (MoU) for joint design and development of a new fighter, and over the next few years worked out the project details.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> In June 1995, [[Mikoyan]] had joined the project to provide "design support", this also involved the secondment of several engineers by CAC.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter |work=[[Flight International]] |date=21 June 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> ===Launch of FC-1 project=== {{Expand section|1=China's role and contributions in Fighter China-1 (FC-1) project|section=1|date=July 2021|small=no}} [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|A PAF JF-17 Block 1 in [[İzmir]], Turkey for the 2011 Izmir Air Show]] In October 1995, Pakistan was reportedly to select a Western company by the end of the year to provide and integrate the FC-1's avionics, which was expected to go into production by 1999. The avionics were said to include radar, [[Inertial navigation system]], [[Head-up display]], and [[Multi-function display]]s. Competing bids came from [[Thomson-CSF]] with a variant of the [[Radar Doppler Multitarget|Radar Doppler Multitarget (RDY)]], [[SAGEM]] with a similar avionics package to those used in the [[Project ROSE|ROSE upgrade project]], and [[Marconi Electronic Systems]] with its Blue Hawk radar. FIAR's (now [[SELEX Galileo]]) Grifo S7 radar was expected to be selected due to the company's ties with the PAF.<ref name="18 October 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision |work=[[Flight International]] |date=18 October 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> In February 1998, Pakistan and China signed a [[letter of intent]] covering airframe development. Russia's [[Klimov]] offered a variant of the RD-33 turbofan engine to power the fighter.<ref name="04/03/98 flightglobal.com">{{citation |title= China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work | work = [[Flight International]] |date= 4 March 1998 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |access-date= 28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |url-status= live | archive-date=25 July 2014}}</ref> In April 1999, South Africa's [[Denel]] offered to arm the Super 7 with the T-darter [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) air-to-air missile (AAM), rather than the previously reported [[R-Darter (missile)|R-Darter]].<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |title=Denel proposes advanced Darter derivatives |last=Lewis |first=Paul |date=28 April 1999 |work=Flight International |access-date=31 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> Previously in 1987, [[Pratt & Whitney]] offered the Super-7 project three engine options; [[Pratt & Whitney J52|PW1212]], [[General Electric F404|F404]], and [[Pratt & Whitney J52|PW1216]], with local manufacturing in either China or Pakistan. Rolls-Royce offered its RB199-127/128 turbofan engine; this plan was scrapped in 1989.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> In June 1999, the contract to jointly develop and produce the Chengdu FC-1/Super 7 was signed. After GEC-Marconi had abandoned the bidding to supply an integrated avionics suite, FIAR and Thomson-CSF proposed a number of avionics suites based on the Grifo S7 and RC400 radars respectively, despite previously hoping to use the PAF's Super 7 to launch its new Blue Hawk radar.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work |work=[[Flight International]] |date=14 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref><ref name="23 June 1999 flightglobal.com">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid |work=[[Flight International]] |date=23 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref> Because of sanctions placed on Pakistan after the country's 1998 nuclear weapons tests, design work progressed very slowly over the next 18 months, preventing delivery of the Western avionics to the PAF. In early 2001, the PAF decided to decouple the [[airframe]] from the avionics, enabling design work on the aircraft to continue. As the airframe was developed, any new avionics requirements by the PAF could be more easily integrated into the airframe.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> Prototype production began in September 2002; a full-size mock-up of the FC-1/Super 7 was displayed at Airshow China in November 2002.<ref name="12/11/02 flightglobal.com">{{citation |title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed |work=[[Flight International]] |date= 12 November 2002 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |access-date=21 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |url-status=live | archive-date=21 October 2014}}</ref> The first batch of [[Klimov RD-93]] turbofan engines that would power the prototypes was also delivered in 2002.<ref name="Janes"/> According to a [[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]] (CATIC) official, the JF-17's low cost is due to some of the on-board systems having been adapted from those of the [[Chengdu J-10]]. The official said, "This transfer of technology{{mdash}}transposing the aircraft systems from the J-10 to the JF-17{{mdash}}is what makes the JF-17 so cost-effective".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price |url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |date=23 November 2010 |work=AviationWeek.com |publisher=Viadeo |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |archive-date=11 January 2016 }}</ref><ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The use of [[computer-aided design]] software shortened the design phase of the JF-17.<ref>{{cite web|last=Fisher |first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes"/> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari" />{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==Design== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==Operational history== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==Variants== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==Operators== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> == Accidents and incidents == Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==Specifications (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[زمرو:JF-17 ويڙهاڪ جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس]] [[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] [[زمرو:پاڪستان جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس پاران تيار ڪيل جنگي جهاز|JF-17]] [[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز|JF-17]] [[زمرو:بين الاقوامي ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:سنگل انجن وارو جيٽ جهاز]] [[زمرو:چين-پاڪستان فوجي لاڳاپا]] [[زمرو:وچين ونگ وارا هوائي جهاز]] [[زمرو:پهريون ڀيرو 2003 ۾ اڏامندڙ هوائي جهاز]] [[زمرو:سپر سونڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:چوٿين نسل جي جيٽ ويڙهاڪ جهاز]] [[زمرو:واپس وٺڻ واري ٽرائي سائيڪل لينڊنگ گيئر سان هوائي جهاز]] [[زمرو:جنگي هوائي جهاز]] [[زمرو:پهريون ڀيرو 2003 ۾ اڏامندڙ هوائي جهاز]] [[زمرو:چوٿين نسل جي جيٽ ويڙهاڪ جهاز]] 6bfshljswp28u1l0nrzlad897g0mvhv 370289 370288 2026-04-06T11:17:17Z Memon2025 21315 370289 wikitext text/x-wiki {{Short description|Sino-Pakistani multirole fighter aircraft}} {{Infobox settlement | name = جي ايف-17 ٿنڊر<br> JF-17 Thunder | image = File:Pakistan Air Force Chengdu JF-17 Gu.jpg | caption = پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 ٿنڊر بلاڪ 1 | type = سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز | national_origin = | manufacturer = | first_flight = | introduction = | retired = | status = | primary_user = | more_users = | produced = | number_built = | developed_from = |other_name=ايف سي-1 شياؤ لونگ<br> FC-1 Xiaolong|subdivision_type=قومي اصل ملڪ|subdivision_type1=ٺاهيندڙ|subdivision_type2=پيداوار|subdivision_type3=تعمير ٿيل تعداد|subdivision_type4=تعارف|subdivision_name4=12 مارچ 2007|subdivision_type5=پهرين پرواز|subdivision_name5=25 آگسٽ 2003|subdivision_type6=حالت|subdivision_name6=سروس ۾|established_title=بنيادي استعمال ڪندڙ|established_date=[[پاڪستان ايئر فورس]]|established_title1=ٻيو استعمال ڪندڙ|established_date1={{ubl |[[ميانمار ايئر فورس]] |[[نائيجيريا ايئر فورس]] |[[آذربائيجاني ايئر فورسز]] }}|established_title2=دلچسپي رکندڙ ملڪ|established_date2=[[بنگلاديش]]، [[انڊونيشيا]]، [[سعودي عرب]]|established_title3=|established_date3=|established_title4=|established_date4=|established_title5=|established_date5=|established_title6=|established_date6=|established_title7=|established_date7=|extinct_title=|extinct_date=|subdivision_name=[[پاڪستان]] / [[چين]]|subdivision_name1=[[پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس]] / [[چينگدو ايئر ڪرافٽ انڊسٽري گروپ]]|subdivision_name2=چين ۾: جون 2007<br />پاڪستان ۾: جنوري 2008|subdivision_name3=182 (اضافي 6 پروٽوٽائپ)}} '''جي ايف-17 ٿنڊر''' (JF-17 Thunder؛ اردو: جے ایف-۱۷ گرج) هڪ چين-پاڪستاني سنگل انجن وارو هلڪو وزن وارو سپرسونڪ ملٽي رول جنگي جهاز آهي جيڪو [[پاڪستان]] جي پاڪستان ايرووناٽيڪل ڪمپليڪس (PAC) ۽ [[چين]] جي چينگدو ايئر ڪرافٽ ڪارپوريشن (CAC) پاران گڏيل طور تي تيار ڪيو ويو آهي.<ref name="auto19">{{Cite web|url=https://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft|website=www.pac.org.pk|access-date=7 January 2020|archive-date=12 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200712224651/https://www.pac.org.pk/jf-17|url-status=live}}</ref> اهو چوٿين نسل جو فائٽر آهي ۽ [[پاڪستان ائيرفورس|پاڪستان ايئر فورس]] (PAF) ۾ ٽئين نسل جي اي-5 سي، ايف-7 پي/پي جي، ميراج III ۽ ميراج 5 جنگي جهاز جي متبادل طور تي ڊزائين ۽ تيار ڪيو ويو آهي. <ref name=":92">{{cite web|url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan|title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan|date=26 September 2024}}</ref> <ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1226734|title=Pakistan's tool of war: PAF's rolling thunder|first=Ali|last=Osman|date=17 December 2015|website=DAWN.COM|access-date=19 April 2021|archive-date=22 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210422003037/https://www.dawn.com/news/1226734|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي ڪيترن ئي ڪردارن لاءِ استعمال ڪري سگهجي ٿو. جنهن ۾ فضائي دفاع، زميني حملو، اينٽي شپ ۽ فضائي جاچ شامل آهن. پاڪستاني نالو "جي ايف-17" جو مطلب آهي "جوائنٽ فائٽر-17"، جن ۾ "جوائنٽ فائٽر" جهاز جي گڏيل پاڪستاني-چيني ترقي کي ظاهر ڪري ٿو ۽ "-17" جو مطلب آهي ته اهو آمريڪي [[ايف-16 جيٽ]] جو جانشين آهي. چيني نالي "ايف سي-1" جو مطلب آهي "فائٽر چائنا-1". جي ايف-17 ٿنڊر مختلف قسم جا هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو, جنهن ۾ هوا کان هوا، هوا کان مٿاڇري ۽ اينٽي شپ ميزائل شامل آهن. گائيڊڊ ۽ ان گائيڊڊ بم. ۽ 23-ايم ايم جي ايس ايڇ-23-2 ٽوئن بيرل آٽو ڪينن. چيني گيزو ڊبليو ايس-13 يا روسي ڪليموف آر ڊي-93 (جي ايف-17 بلاڪ 1 ۽ 2) يا ڪليموف آر ڊي-93 ايم اي (جي ايف-17 بلاڪ 3) آفٽر برننگ ٽربو فين انجن ذريعي طاقتور. ان جي وڌ ۾ وڌ رفتار ماخ 1.6 آهي.<ref name="diplomat 2019-032">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 پاڪستان ايئر فورس جي ريڙهه ۽ ڪم جو هارس آهي. تقريبن اڌ قيمت تي ايف-16 فائٽنگ فالڪن کي پورو ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|url=http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|publisher=International Relations and Security Network (ISN)|access-date=4 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002224809/http://www.isn.ethz.ch/Digital-Library/Articles/Detail/?id=192616|archive-date=2 October 2015|url-status=live}}</ref> بلاڪ II قسم جي قيمت 25 ملين آمريڪي ڊالر آهي.<ref name="diplomat 2019-033">{{Cite magazine|last=Gady|first=Franz-Stefan|title=Report: JF-17 'Thunder' Block III Fighter Jet Production Is Underway|url=https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|access-date=27 October 2020|magazine=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|language=en-US|archive-date=3 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803154317/https://thediplomat.com/2019/03/report-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jet-production-is-underway/|url-status=live}}</ref> جي ايف-17 کي 2007 ۾ پاڪستان ايئر فورس ۾ شامل ڪيو ويو هو.[[File:Pakistan JF-17 Thunder, Pakistan - Air Force JP7136023.jpg|thumb|انفراريڊ هومنگ - هوا کان هوا ۾ مار ڪندڙ - PL-5 ميزائل سان ليس - پاڪستان ايئر فورس جو JF-17 ]] <small>'''JF-17'''</small> ايئر فريم جو <small>'''%58'''</small>، جنهن ۾ ان جو فرنٽ فيوزليج، ونگز ۽ عمودي اسٽيبلائيزر شامل آهن، پاڪستان ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جڏهن ته <small>'''42'''</small> سيڪڙو چين ۾ تيار ڪيو ويندو آهي، جنهن جي آخري اسيمبلي ۽ سيريل پيداوار پاڪستان ۾ ٿيندي آهي.<ref name="ReferenceA2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> <small>2015ع</small> ۾، پاڪستان 16 JF-17s پيدا ڪيا.<ref name="The Express Tribune2">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، PAC وٽ هر سال 20 JF-17s پيدا ڪرڻ جي صلاحيت آهي. اپريل <small>2017ع</small> تائين، PAC PAF لاءِ 70 بلاڪ 1 جهاز ۽ 33 بلاڪ 2 جهاز تيار ڪيا هئا.<ref>{{cite news|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|url=https://www.dawn.com/news/1315117|access-date=30 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=16 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170220025305/http://www.dawn.com/news/1315117|archive-date=20 February 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="quwa.org2">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=Pakistan Aeronautical Complex delivered 70 JF-17S to the Pakistan Air Force|url=http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=7 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170609031529/http://quwa.org/2016/12/07/pakistan-aeronautical-complex-delivered-70-jf-17s-to-the-pakistan-air-force/|archive-date=9 June 2017|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-II production crosses 30 planes|url=http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=15 January 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507071327/http://quwa.org/2017/01/15/jf-17-block-ii-production-crosses-30-planes/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2016ع</small> تائين، پاڪستان ايئر فورس جا JF-17 ٿنڊر <small>'''19,000'''</small> کان وڌيڪ آپريشنل پرواز گڏ ڪري چڪا هئا.<ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Two-Seat Variant of China-Pakistan JF-17 Fighter Jet to Fly in 2016|url=https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=3 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170309060126/https://thediplomat.com/2016/05/two-seat-variant-of-china-pakistan-jf-17-fighter-jet-to-fly-in-2016|archive-date=9 March 2017|url-status=live}}</ref> سال <small>2017ع</small> ۾، پي اي سي/سي اي سي هڪ ٻٽي سيٽ واري قسم کي ترقي ڪرڻ شروع ڪيو جن کي بهتر آپريشنل صلاحيت، ڪنورشن ٽريننگ ۽ ليڊ ان فائٽر ٽريننگ لاءِ <small>'''JF-17B'''</small> جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref>{{cite web|url=http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|title=Pakistan, China jointly launch production of JF-17B fighter jets|date=28 April 2016|work=The Indian Express|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160501155526/http://indianexpress.com/article/world/world-news/pakistan-china-jointly-launch-production-of-jf-17b-fighter-jets-2774819/|archive-date=1 May 2016|url-status=live}}</ref> <small>JF-17B</small> بلاڪ 2 قسم <small>2018ع</small> ۾ پي اي سي ۾ سيريل پيداوار ۾ داخل ٿيو ۽ ڊسمبر <small>2020ع</small> تائين <small>'''26'''</small> جهاز پي اي ايف کي پهچايا ويا.<ref>{{Cite web|url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|title=PAC Kamra rolls out final 14 JF-17B fighters for Pakistan Air Force|website=Janes.com|access-date=7 March 2021|archive-date=11 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210111103242/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/pac-kamra-rolls-out-final-14-jf-17b-fighters-for-pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> ڊسمبر <small>2020ع</small> ۾، پاڪستان ايئر فورس هڪ فعال اليڪٽرانڪ طور تي اسڪين ٿيل ايري (<small>AESA</small>) ريڊار، هڪ وڌيڪ طاقتور روسي ڪليموف <small>RD-93MA</small> انجن، هڪ وڏو ۽ وڌيڪ ترقي يافته وائڊ اينگل هيڊ اپ ڊسپلي (<small>HUD</small>)، اليڪٽرانڪ جوابي ماپ، هڪ اضافي هارڊ پوائنٽ، ۽ بهتر هٿيارن جي صلاحيت سان جهاز جي وڌيڪ ترقي يافته بلاڪ 3 ورزن جي سيريل پيداوار شروع ڪئي.<ref name="auto52">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020|access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> پاڪستان ايئر فورس جي ايف-17 جهازن فوجي ڪارروائي ڪئي آهي، هوائي کان هوائي ۽ هوائي کان زمين تي، جنهن ۾ سال <small>2014</small>ع ۽ <small>2017ع</small> ۾ دهشتگردي مخالف آپريشن دوران پاڪستان-افغانستان سرحد جي ويجهو اتر وزيرستان ۾ دهشتگردن جي جڳهن تي بمباري ڪرڻ، <ref>{{cite news|title=Fighter jets bomb militant hideouts in North Waziristan after Taliban attacks|url=http://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=21 January 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20170826031322/https://tribune.com.pk/story/661387/fighter-jets-bomb-militant-hideouts-in-north-waziristan-after-taliban-attacks/|archive-date=26 August 2017|url-status=live}}</ref> <ref name="ReferenceA3">{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=JF-17 Block-2 and Block-3 Details Confirmed|url=http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=17 October 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507000654/http://quwa.org/2015/10/17/jf-17-block-2-and-block-3-details-confirmed/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> هدايت يافته ۽ غير هدايت يافته (guided) هٿيارن جو استعمال ڪرڻ، سال <small>2017ع</small> ۾ بلوچستان ۾ پاڪستان-ايران حد جي ويجهو هڪ مداخلت ڪندڙ ايراني فوجي ڊرون کي ڪيرائڻ، <ref>{{Cite web|url=https://www.dawn.com/news/1340897|title=Iranian drone shot down by PAF, confirms FO|date=21 June 2017|access-date=7 March 2021|archive-date=8 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210308072512/https://www.dawn.com/news/1340897|url-status=live}}</ref> سال <small>2019ع</small> ۾ جمو ۽ ڪشمير جي هوائي حملي ۽ هندستان ۽ پاڪستان جي وچ ۾ هوائي جهڙپن دوران آپريشن سوئفٽ ريٽورٽ ۾<ref name="auto82">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> ۽ <small>2024ع</small> ۾ آپريشن مارگ بر سرمچار دوران، جن ۾ پاڪستان ايران جي [[سيستان ۽ بلوچستان صوبو|سيستان ۽ بلوچستان صوبي]] اندر بلوچ عليحدگي پسند گروپن کي نشانو بڻائي هوائي ۽ توپخاني جي حملي جو هڪ سلسلو شروع ڪيو. مارچ ۽ ڊسمبر <small>2024ع</small> ۾، پي اي ايف جي ايف-<small>'''17'''</small> جهازن کي [[افغانستان]] اندر پاڪستاني طالبان جي ٺڪاڻن خلاف سرحد پار هوائي حملي ۾ استعمال ڪيو ويو. <ref>{{Cite web|last=Hussain|first=Abid|title=Pakistan air strikes in Afghanistan spark Taliban warning of retaliation|url=https://www.aljazeera.com/news/2024/12/25/pakistan-air-strikes-in-afghanistan-spark-taliban-warning-of-retaliation|access-date=26 January 2025|website=Al Jazeera|language=en}}</ref> [[نائيجيريا]] جي هوائي فوج (<small>NAF</small>) جي ايف-17 جهازن نائيجيريا ۾ دهشتگردي مخالف ۽ بغاوت مخالف آپريشن ۾ فوجي ڪارروائي ڏٺي آهي.<ref name="auto22">{{Cite news|url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE|access-date=22 March 2023|archive-date=22 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/|url-status=live|newspaper=[[This Day]]}}</ref> [[ميانمار]] جي فوج پڻ مختلف باغي گروپن خلاف پنهنجي <small>JF-17</small> جهازن کي بار بار تعينات ڪيو آهي. <ref>{{Cite web|last=Davis|first=Anthony|date=11 January 2023|title=Myanmar Air Force fiercely gunning to win the war|url=https://asiatimes.com/2023/01/myanmar-air-force-fiercely-gunning-to-win-the-war/|access-date=26 January 2025|website=Asia Times|language=en-US}}</ref> مئي <small>2025ع</small> جي هندستان-پاڪستان تڪرار دوران، پي اي ايف <small>JF-17</small> جهازن کي هوا کان هوا ۽ هوا کان زمين تي ٻنهي ڪردارن ۾ جنگ ۾ تعينات ڪيو.<ref name="auto14">{{cite web | url=https://www.aljazeera.com/news/2025/5/14/did-pakistan-shoot-down-five-indian-fighter-jets-what-we-know | title=Did Pakistan shoot down five Indian fighter jets? What we know }}</ref><ref name="auto16">{{cite web | url=https://www.bbc.com/news/articles/c1w3dln352vo | title=Kashmir: How China benefited from India-Pakistan hostilities | date=19 May 2025 }}</ref><ref name="auto12">{{cite web | url=https://edition.cnn.com/2025/05/09/china/china-military-tech-pakistan-india-conflict-intl-hnk | title=China has spent billions developing military tech. Conflict between India and Pakistan could be its first major test | date=9 May 2025 }}</ref> ==Development== ===Background=== The JF-17 was designed and developed primarily to meet the PAF requirement for an affordable,<ref>{{cite web|work=[[Aviation Week]] |title=Pakistan expands fighter force |url=http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news/awst/2010/12/20/AW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |date=22 December 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111105212255/http://www.aviationweek.com/aw/generic/story_channel.jsp?channel=defense&id=news%2Fawst%2F2010%2F12%2F20%2FAW_12_20_2010_p31-277626.xml&headline=Pakistan%20Expands%20Fighter%20Force |archive-date=5 November 2011 }}</ref> unsanctionable, fourth-generation, lightweight, multi-role combat aircraft as a replacement for its large fleet of third-generation [[Nanchang Q-5|Nanchang A-5C]] [[bomber]]s, [[Chengdu J-7|Chengdu F-7P/PG]] [[Interceptor aircraft|interceptor]]s, [[Dassault Mirage III|Mirage III]] multi-role combat aircraft, and [[Dassault Mirage 5|Mirage 5]] [[Attack aircraft|strike aircraft]], with a cost of {{US$|500&nbsp;million|link=yes}}, divided equally between Pakistan and China.<ref name="fighter-planes.com">{{cite web|url=http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|title=Joint Fighter-17 (JF-17) Thunder|publisher=Fighter Planes|access-date=19 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090901205431/http://www.fighter-planes.com/info/jf17_thunder.htm|archive-date=1 September 2009|url-status=live}}</ref> The aircraft was also intended to have export potential as a cost-effective and competitive alternative to more expensive Western fighters.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com">{{cite web | work=Sino Defence | title= FC-1/JF-17 Multirole Fighter Aircraft |url=http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp |access-date=11 December 2018| archive-url=https://web.archive.org/web/20131204083919/http://www.sinodefence.com/airforce/fighter/fc1.asp | archive-date=4 December 2013 }}</ref><ref name="Thunder Storm, Usman Ansari">{{citation | last =Ansari | first = Usman | title= Thunder Storm&nbsp;– Pakistan's hopes for the JF-17 Thunder fighter | work=Combat Aircraft magazine | volume = 8 |issue= 4 |url=http://usmanansari.com/id16.html |access-date=11 December 2018 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120907034554/http://usmanansari.com/id16.html | archive-date=7 September 2012}}</ref>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}}<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra">{{cite web|url=http://www.pac.org.pk/jf-17|title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra – JF-17 Thunder Aircraft|work=pac.org.pk|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101519/http://www.pac.org.pk/jf-17|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The development of this aircraft was headed by [[Yang Wei (aircraft designer)|Yang Wei]], considered to be China's "ace designer",<ref>{{cite journal|title=China's Expert Fighter Designer Knows Jets, Avoids America's Mistakes|journal=International Relations and Security Network|url=http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|access-date=18 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221005150/http://www.css.ethz.ch/content/specialinterest/gess/cis/center-for-securities-studies/en/services/digital-library/articles/article.html/192616|archive-date=21 December 2016|url-status=live}}</ref> who also designed the [[Chengdu J-20]]. By 1989, because of economic sanctions by the US, Pakistan had abandoned [[Project Sabre II]], a design study involving US aircraft manufacturer [[Grumman]] and China, and had decided to redesign and upgrade the Chengdu F-7.<ref name="Pakistan considers new fighter plan">{{cite web|title=Pakistan Considers new Fighter Plan |work=[[Flight International]] |date=14–20 March 1990 |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II |access-date=18 October 2009 |archive-date=21 October 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121021154725/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1990/1990%20-%200672.html?search=Sabre%20II }}</ref> In 1988, China and Grumman carried out a nine-month preliminary design study of the Super 7, an upgrade of the Chengdu F-7.<ref name="Grumman to upgrade Chinese F-7Ms">{{cite web|title=Grumman to upgrade Chinese F-7Ms |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |date=26 November 1988 |work=Flight International |access-date=15 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021140123/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/1988/1988%20-%203360.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> Grumman left the project when sanctions were placed on China following the political fallout from the 1989 [[Tiananmen Square protests of 1989|Tiananmen Square protests]]. After Grumman left the Chengdu Super 7 project, the project was abandoned and, in its place, the Fighter China-1 (FC-1) project was launched in 1991.<ref name="Janes">{{cite web |title=CAC FC-1 Xiaolong |work=[[Jane's All the World's Aircraft]] |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=10 March 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-All-the-Worlds-Aircraft/CAC-FC-1-Xiaolong-China.html |access-date=29 July 2009}}</ref> In 1995, Pakistan and China signed a [[memorandum of understanding]] (MoU) for joint design and development of a new fighter, and over the next few years worked out the project details.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004">{{citation | first = Alan | last = Warnes | title = Pakistan's Vision: Bridging The Capabilities Gap | work = [[Air Forces Monthly]] | date = July 2004 | page = 33}}</ref> In June 1995, [[Mikoyan]] had joined the project to provide "design support", this also involved the secondment of several engineers by CAC.<ref name="21 June 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Mikoyan joins Chengdu on fighter |work=[[Flight International]] |date=21 June 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714212115/http://www.flightglobal.com/news/articles/mikoyan-joins-chengdu-on-fighter-25623/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> ===Launch of FC-1 project=== {{Expand section|1=China's role and contributions in Fighter China-1 (FC-1) project|section=1|date=July 2021|small=no}} [[File:Pakistan Air Force Pakistan JF-17 Thunder Bidini-1.jpg|thumb|left|A PAF JF-17 Block 1 in [[İzmir]], Turkey for the 2011 Izmir Air Show]] In October 1995, Pakistan was reportedly to select a Western company by the end of the year to provide and integrate the FC-1's avionics, which was expected to go into production by 1999. The avionics were said to include radar, [[Inertial navigation system]], [[Head-up display]], and [[Multi-function display]]s. Competing bids came from [[Thomson-CSF]] with a variant of the [[Radar Doppler Multitarget|Radar Doppler Multitarget (RDY)]], [[SAGEM]] with a similar avionics package to those used in the [[Project ROSE|ROSE upgrade project]], and [[Marconi Electronic Systems]] with its Blue Hawk radar. FIAR's (now [[SELEX Galileo]]) Grifo S7 radar was expected to be selected due to the company's ties with the PAF.<ref name="18 October 1995 flightglobal.com">{{citation|title=Pakistan nears FC-1 avionics decision |work=[[Flight International]] |date=18 October 1995 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725044013/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-nears-fc-1-avionics-decision-21419/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> In February 1998, Pakistan and China signed a [[letter of intent]] covering airframe development. Russia's [[Klimov]] offered a variant of the RD-33 turbofan engine to power the fighter.<ref name="04/03/98 flightglobal.com">{{citation |title= China/Pakistan signal intent to resume FC-1 development work | work = [[Flight International]] |date= 4 March 1998 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |access-date= 28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140725051043/http://www.flightglobal.com/news/articles/chinapakistan-signal-intent-to-resume-fc-1-development-33894/ |url-status= live | archive-date=25 July 2014}}</ref> In April 1999, South Africa's [[Denel]] offered to arm the Super 7 with the T-darter [[Beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] (BVR) air-to-air missile (AAM), rather than the previously reported [[R-Darter (missile)|R-Darter]].<ref>{{cite web|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |title=Denel proposes advanced Darter derivatives |last=Lewis |first=Paul |date=28 April 1999 |work=Flight International |access-date=31 May 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140725033628/http://www.flightglobal.com/news/articles/denel-proposes-advanced-darter-derivatives-50571/ |archive-date=25 July 2014 }}</ref> Previously in 1987, [[Pratt & Whitney]] offered the Super-7 project three engine options; [[Pratt & Whitney J52|PW1212]], [[General Electric F404|F404]], and [[Pratt & Whitney J52|PW1216]], with local manufacturing in either China or Pakistan. Rolls-Royce offered its RB199-127/128 turbofan engine; this plan was scrapped in 1989.<ref>{{cite web|url=http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|title=FC-1 JF-17 western engine options|date=15 June 2012|work=Air Force World|access-date=15 June 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130624042701/http://www.airforceworld.com/pla/fc-1-jf-17-thunder-fighter-china.htm|archive-date=24 June 2013}}</ref> In June 1999, the contract to jointly develop and produce the Chengdu FC-1/Super 7 was signed. After GEC-Marconi had abandoned the bidding to supply an integrated avionics suite, FIAR and Thomson-CSF proposed a number of avionics suites based on the Grifo S7 and RC400 radars respectively, despite previously hoping to use the PAF's Super 7 to launch its new Blue Hawk radar.<ref name="14 July 1999 flightglobal.com">{{citation|title=China and Pakistan agree on Super 7 fighter development work |work=[[Flight International]] |date=14 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526190707/http://www.flightglobal.com/news/articles/china-and-pakistan-agree-on-super-7-fighter-development-53912/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref><ref name="23 June 1999 flightglobal.com">{{citation|title=Marconi abandons FC-1 fighter bid |work=[[Flight International]] |date=23 July 1999 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130526184233/http://www.flightglobal.com/news/articles/marconi-abandons-fc-1-fighter-bid-53136/ |archive-date=26 May 2013 }}</ref> Because of sanctions placed on Pakistan after the country's 1998 nuclear weapons tests, design work progressed very slowly over the next 18 months, preventing delivery of the Western avionics to the PAF. In early 2001, the PAF decided to decouple the [[airframe]] from the avionics, enabling design work on the aircraft to continue. As the airframe was developed, any new avionics requirements by the PAF could be more easily integrated into the airframe.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> Prototype production began in September 2002; a full-size mock-up of the FC-1/Super 7 was displayed at Airshow China in November 2002.<ref name="12/11/02 flightglobal.com">{{citation |title=Airshow China&nbsp;– FC-1 mock-up revealed |work=[[Flight International]] |date= 12 November 2002 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |access-date=21 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20141021150219/http://www.flightglobal.com/news/articles/airshow-china-fc-1-mock-up-revealed-157719/ |url-status=live | archive-date=21 October 2014}}</ref> The first batch of [[Klimov RD-93]] turbofan engines that would power the prototypes was also delivered in 2002.<ref name="Janes"/> According to a [[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]] (CATIC) official, the JF-17's low cost is due to some of the on-board systems having been adapted from those of the [[Chengdu J-10]]. The official said, "This transfer of technology{{mdash}}transposing the aircraft systems from the J-10 to the JF-17{{mdash}}is what makes the JF-17 so cost-effective".<ref>{{cite web|title=Chinese Jets Today at Bygone Price |url=http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |date=23 November 2010 |work=AviationWeek.com |publisher=Viadeo |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://fr.viadeo.com/fr/groups/detaildiscussion/?containerId=002159fj8yppl5m1&forumId=002n6x9ycdkb9g5&action=messageDetail&messageId=0021ygdepj3uehk1 |archive-date=11 January 2016 }}</ref><ref name="JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price">{{cite web|url=http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|title=JF-17 and J-10: 21st Century Jets at Yesterday's Price|date=18 November 2010|work=[[Aviation Week]]|access-date=24 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/jf-17-and-j-10-21st-century-jets-yesterday-s-price|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref> The use of [[computer-aided design]] software shortened the design phase of the JF-17.<ref>{{cite web|last=Fisher |first=Richard Jr.|title=China's Aviation Sector: Building Toward World Class Capabilities|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|publisher=International Assessment and Strategy Center|access-date=27 May 2010|date=20 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100531214709/http://www.strategycenter.net/research/pubID.226/pub_detail.asp|archive-date=31 May 2010|url-status=live}}</ref> ===Flight testing and redesigning=== The first prototype, PT-01, was rolled out on 31 May 2003<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com">{{citation|first=Brendan |last=Sobie |title=Chengdu puts back Super-7 flight tests |work=[[Flight International]] |date=29 July 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714203308/http://www.flightglobal.com/news/articles/chengdu-puts-back-super-7-flight-tests-169377/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> and transferred to the Chengdu Flight Test Centre to be prepared for its maiden flight.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> This was initially planned to take place in June, but was delayed due to concerns about the [[SARS#Outbreak in south China|SARS outbreak]].<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/><ref name="29 July 2003 flightglobal.com"/> The designation Super-7 was replaced by "JF-17" (Joint Fighter-17) around this point.<ref name="9 September 2003 flightglobal.com">{{citation|title=Sino-Pakistani fighter flies |work=[[Flight International]] |date=9 September 2003 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714143119/http://www.flightglobal.com/news/articles/sino-pakistani-fighter-flies-170984/ |archive-date=14 July 2014 }}</ref> Low speed taxiing trials began at Wenjiang Airport, [[Chengdu]], on 27 June 2003.<ref name="Janes"/> The maiden flight was made in late August 2003;<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="9 September 2003 flightglobal.com"/> an official maiden flight of the prototype took place in early September. The prototype was marked with the new PAF designation JF-17.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> By March 2004, CAC had made around 20 test flights of the first prototype.<ref name="23 March 2004 flightglobal.com">{{citation|title=Flight testing the FC-1/JF-17 |work=[[Flight International]] |date=23 March 2004 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |access-date=22 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102181806/http://www.flightglobal.com/news/articles/flight-testing-the-fc-1jf-17-179194/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> On 7 April 2004, PAF test pilots Rashid Habib and Mohammad Ehsan-ul-Haq flew PT-01 for the first time. The maiden flight of the third prototype, PT-03, took place on 9 April 2004.<ref name="Page 33, AFM magazine, issue July 2004"/> In March 2004, Pakistan was planning to induct around 200 aircraft.<ref>{{cite web |url=http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |title=PAC readies for assembly ramp up |work=Flight International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514003434/http://www.flightglobal.com/pdfarchive/view/2004/2004-09%20-%200138.html?search=Pakistan%20JF-17 |archive-date=14 May 2013 |url-status=live }}</ref> [[File:Model of JF-17 on display with two SD-10 and four PL-5E missiles mounted on wings.jpg|thumb|JF-17 Thunder model]] Following the third prototype, several design improvements were developed and incorporated into further aircraft. Because of excessive smoke emissions by the RD-93 engine, the air intakes were widened. Reported control problems found in testing resulted in alterations to the wing [[Leading-edge extension|leading edge root extensions]] (LERX). The vertical tail fin was enlarged to house an expanded [[electronic warfare]] equipment bay in the tip.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref name="08/05/06 flightglobal.com"/><ref name="Jane's Sino-Pakistani fighter improved">{{citation |first=Robert |last=Hewson |title=Sino-Pakistani fighter improved |work=[[Jane's Information Group]] |url=http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |access-date=27 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070228002942/http://www.janes.com/defence/air_forces/news/jdw/jdw051205_1_n.shtml |archive-date = 28 February 2007}}</ref> The redesigned aircraft had a slightly increased maximum take-off weight and incorporated an increased quantity of Chinese-sourced avionics; however PAF had selected Western avionics for their aircraft, postponing PAF deliveries from late 2005 until 2007. Pakistan evaluated British, French, and Italian avionics suites, the winner of which was expected to be finalised in 2006.<ref name="27 September 2005 flightglobal.com">{{citation |first=Brendan |last=Sobie |title=Test flaws prompt rethink on China's FC-1 light fighter look |work=[[Flight International]] |date=27 September 2005 |url=http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |access-date=21 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080624173043/http://www.flightglobal.com/articles/2005/09/27/201773/test-flaws-prompt-rethink-on-chinas-fc-1-light-fighter.html |archive-date=24 June 2008 |url-status=live }}</ref> PT-04, the fourth prototype and the first to incorporate the design changes, was rolled out in April 2006 and made its first flight on 28 April 2006.<ref name="08/05/06 flightglobal.com">{{citation |first=Graham |last=Warwick |title= Pictures: China's Chengdu FC-1 fighter performs first flight with JSF-style engine inlets |work=[[Flight International]]|date=8 May 2006 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20140222204945/http://www.flightglobal.com/news/articles/pictures-china39s-chengdu-fc-1-fighter-performs-first-flight-with-jsf-style-engine-206499/ |url-status=live | archive-date=22 February 2014}}</ref><ref name="Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on 16 May 2006">{{citation |title=Foreign Ministry Spokesperson Liu Jianchao's press conference on May 16, 2006 |publisher=[[Ministry of Foreign Affairs of the People's Republic of China]] |date=17 May 2006 |url=http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm |access-date=25 September 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131102091409/http://www.fmprc.gov.cn/eng/xwfw/s2510/t252967.htm | archive-date=2 November 2013}}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622681).jpg|thumb|JF-17 and their DSI air intakes.]] The modified air intakes replaced conventional intake ramps{{mdash}}whose function is to divert turbulent [[boundary layer]] airflow away from the inlet and prevent it entering the engine{{mdash}}with a [[diverterless supersonic inlet]] (DSI) design.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> The DSI uses a combination of forward-swept inlet cowls and a three-dimensional compression surface to divert the boundary layer airflow at high sub-sonic and supersonic speeds. According to [[Lockheed Martin]], the DSI design prevents most of the boundary layer air from entering the engine at speeds up to two times the [[speed of sound]], reduces weight by removing the need for complex mechanical intake mechanisms,<ref name="Code One Magazine article on DSI">{{citation |first=Eric |last=Hehs |title=JSF Diverterless Supersonic Inlet |work=Code One magazine |date=July 2000 |url=http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html |access-date=28 July 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20091124032509/http://www.codeonemagazine.com/archives/2000/articles/july_00/divertless_1.html | archive-date=24 November 2009 }}</ref> and is [[stealth technology|stealthier]] than a conventional intake.<ref name="08/05/06 flightglobal.com"/> In 1999, developmental work on the DSI with the aim of improving aircraft performance commenced. The JF-17 design was finalised in 2001.<ref name="APP">{{cite news|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |title=50th indigenously produced JF-17 Thunder rolls-out at PAC Kamra |work=Associated Press of Pakistan |date=18 December 2013 |access-date=26 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141006115146/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=255649&Itemid=2 |archive-date=6 October 2014 }}</ref> Multiple models underwent wind tunnel tests; it was found that the DSI reduced weight, cost, and complexity while improving performance.<ref name="Code One Magazine article on DSI"/> For the avionics and weapons qualification phase of the flight testing, PT-04 was fitted with a fourth-generation avionics suite that incorporates [[sensor fusion]], an electronic warfare suite, enhanced man-machine interface, [[FADEC|Digital Electronic Engine Control]] (DEEC) for the RD-93 turbofan engine, FBW flight controls, day/night precision surface attack capability, and multi-mode, pulse-Doppler radar for BVR air-to-air attack capability.<ref name="PakTribune1">{{citation|title=4th Prototype JF-17 'Thunder' aircraft successfully completed inaugural flight |work=PakTribune (Pakistani news website) |url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |access-date=23 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009 }}</ref> The sixth prototype, PT-06, made its maiden flight on 10 September 2006.<ref name="cnair">{{citation |first=Hui |last=Tong |title=FC-1/JF-17 Thunder Dragon/Thunder |url=http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm |access-date=2 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120615002254/http://cnair.top81.cn/J-10_J-11_FC-1.htm | archive-date=15 June 2012}}</ref> Following a competition in 2008, [[Martin-Baker]] was selected over a Chinese firm for the supply of fifty PK16LE ejection seats.<ref>{{cite web|url=http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx|title=JF-17 Signing|date=September 2008|work=Escape (newsletter)|publisher=Martin-Baker|page=1|access-date=9 June 2011 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120403190614/http://www.martin-baker.co.uk/getdoc/62678197-340b-46f4-84b5-2d801b21a11a/MB_Escape_20.aspx | archive-date=3 April 2012}}</ref> ===Production=== [[File:13-143 JF-17 PAKISTAN AIR FORCE LBG (18888092161).jpg|thumb|A PAF JF-17 Block 1 at the [[Paris–Le Bourget Airport|Le Bourget Airport]], Paris, France for the 2015 [[Paris Air Show]] ]] On 2 March 2007, the first consignment of two small-batch-production (SBP) aircraft arrived in a dismantled state in Pakistan. They flew for the first time on 10 March 2007 and took part in a public aerial demonstration during a [[Pakistan Day]] parade on 23 March 2007. The PAF intended to induct 200 JF-17 by 2015 to replace all its Chengdu F-7, Nanchang A-5, and Dassault Mirage III/5 aircraft. In preparation for the [[Aerial refueling|in-flight refuelling]] of JF-17s, the PAF has upgraded several Mirage IIIs with IFR probes for training purposes.<ref name = "The News, JF-17 engine row resolved: Air chief">{{citation |first=Mayed |last=Ali |title = JF-17 engine row resolved: Air chief | newspaper = [[The News International]]|date= 31 March 2007 | place = [[Pakistan|PK]] |url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 | access-date =23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> A dual-seat, combat-capable trainer was originally scheduled to begin flight testing in 2006;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> in 2009 Pakistan reportedly decided to develop the training model into a specialised attack variant.<ref name="IASC Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow">{{citation |first= Richard Jr. |last= Fisher |title= Chinese Dimensions of the 2007 Dubai Airshow |publisher= International Assessment and Strategy Center (IASC) |date= 20 January 2008 |url= http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |access-date= 6 August 2009 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090715131717/http://www.strategycenter.net/research/pubID.179/pub_detail.asp |archive-date= 15 July 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |title=Avic, Pakistan Working on JF-17 Two-Seater |last=Perrett |first=Bradley |date=15 February 2012 |access-date=15 February 2012 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151007185528/http://aviationweek.com/defense/avic-pakistan-working-jf-17-two-seater |archive-date=7 October 2015 }}</ref> In November 2007, the PAF and PAC conducted flight evaluations of aircraft fitted with a variant of the NRIET KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute for Electronic Technology (NRIET), and the LETRI [[SD-10 (missile)|SD-10]] active radar homing AAM.<ref name="Jane's&nbsp;— Chinese, French weapons for JF-17">{{citation |first=Reuben F. |last=Johnson |title=Pakistan considers mix of Chinese, French weapons for its JF-17s |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=29 November 2007 |url=http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |access-date=28 July 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080225164219/http://www.janes.com/news/defence/jdw/jdw071129_1_n.shtml |archive-date=25 February 2008 |url-status=live }}</ref> In 2005, PAC began manufacturing JF-17 components; production of sub-assemblies commenced on 22 January 2008.<ref name="paf.gov.pk, Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra">{{citation |title=Manufacturing of JF-17 Thunder Sub-Assemblies Commence at PAC, Kamra |publisher=[[Pakistan Air Force]] }}</ref><ref name="Dawn.com, Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra">{{citation|first=Yaqoob |last=Malik |title=Sub-assembly of Thunder aircraft begins at Kamra |publisher=[[Dawn News]] |date=23 January 2008 |url=http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154912/http://www.dawn.com/news/286032/sub-assembly-of-thunder-aircraft-begins-at-kamra |archive-date=14 July 2014 }}</ref> The PAF was to receive a further six pre-production aircraft in 2005, for a total of 8 out of an initial production run of 16 aircraft. [[Initial operating capability]] was to be achieved by the end of 2008.<ref name = "Jane's, January 2008, JF-17 production commences">{{citation |first=Gareth |last=Jennings |title=JF-17 production commences |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=24 January 2008 |url=http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |access-date=23 August 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090606051629/http://www.janes.com/news/defence/air/jdw/jdw080124_2_n.shtml |archive-date=6 June 2009 |url-status=live }}</ref> Final assembly of the JF-17 in Pakistan began on 30 June 2009; PAC expected to complete production of four to six aircraft that year. They planned to produce twelve aircraft in 2010 and fifteen to sixteen aircraft per year from 2011; this could increase to twenty-five aircraft per year.<ref name="01/07/09 flightglobal.com">{{citation |first=Siva | last = Govindasamy | title= Pakistan begins domestic final assembly of JF-17 |work= [[Flight International]] | date = 1 July 2009 |url=http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |access-date=23 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20150103224634/http://www.flightglobal.com/news/articles/pakistan-begins-domestic-final-assembly-of-jf-17-329056/ |url-status=live | archive-date=3 January 2015}}</ref> On 29 December 2015, PAC announced the rollout of the 16th JF-17 Thunder fighter manufactured in the calendar year 2015, taking total number of manufactured aircraft to more than 66. Later, a PAF spokesperson said that in light of the interest shown by various countries, it has been decided that production capacity of JF-17 Thunder at PAC Kamra will be expanded.<ref name="The Express Tribune">{{cite news|title=Pakistan meets JF-17 production target|url=https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|access-date=30 April 2017|work=[[Express Tribune]]|date=29 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517004502/https://tribune.com.pk/story/1017904/another-milestone-pakistan-meets-jf-17-production-target/|archive-date=17 May 2017|url-status=live}}</ref> Russia signed an agreement in August 2007 for re-export of 150 RD-93 engines from China to Pakistan for the JF-17.<ref>{{cite news|title=Russian engines will fly to Pakistan|url=http://www.kommersant.ru/doc/792862|newspaper=Kommersant|access-date=27 February 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714154851/http://www.kommersant.ru/doc/792862|archive-date=14 July 2014|url-status=live}}</ref> In 2008, the PAF reported it was not fully satisfied with the RD-93 engine and that it would only power the first 50 aircraft; it was alleged that arrangements for a new engine, reportedly the [[Snecma M53#Variants|Snecma M53-P2]], may have been made.<ref name="New engine, Snecma M53 - defensenews.com">{{cite news|title=100 Countries Expected To Attend IDEAS 2008 |newspaper=The Daily Star |date=22 November 2008 |url=http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 |access-date=2 January 2014 |archive-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172647/http://archive.thedailystar.net/newDesign/print_news.php?nid=64342 }}</ref> [[Mikhail Pogosyan]], head of the MiG and Sukhoi design bureaus, recommended the Russian defence export agency [[Rosoboronexport]] block RD-93 engine sales to China to prevent export competition from the JF-17 against the MiG-29.<ref>{{cite news|location=RU |url=http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |title=Russian combat aircraft makers fear competition with China |agency=RIA Novosti |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140727082025/http://en.ria.ru/military_news/20100705/159699935.html |archive-date=27 July 2014 }}</ref><ref>{{citation |url=http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |title=Russia's Iconic MiG and Sukhoi Fighters Enter Competition with Chinese Clones |work=[[Pravda]] |date=6 July 2010 |access-date=6 July 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100709180639/http://english.pravda.ru/russia/economics/06-07-2010/114138-russian_fighter_jets-0 |archive-date=9 July 2010 |url-status=live }}</ref> At the 2010 [[Farnborough Airshow]], the JF-17 was displayed internationally for the first time; aerial displays at the show were intended but were cancelled due to a late attendance decision as well as licence and insurance costs.<ref>{{cite web|url=http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive |title=Farnborough Debut Heralds JF-17 Export Drive |last=Ansari |first=Usman |date=19 July 2010 |work=Defence News |access-date=25 May 2011 |archive-date=3 January 2015 |archive-url=https://archive.today/20150103041128/http://archive.defensenews.com/article/20100719/DEFFEAT06/7190326/Farnborough-Debut-Heralds-JF-17-Export-Drive }}</ref> According to a Rosoboronexport official at the Airshow China 2010, held on 16–21 November 2005 in [[Zhuhai]], China, Russia and China had signed a contract worth $238 million for 100 RD-93 engines with options for another 400 engines developed for the FC-1.<ref>{{cite web|title=Russia to sell additional RD-93 jet engines to China |url=http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |date=16 November 2010 |publisher=Rianovosti |access-date=21 October 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141021164151/http://en.ria.ru/military_news/20101116/161360534.html |archive-date=21 October 2014 }}</ref> According to media reports, Pakistan planned to increase production of JF-17s by 25% in 2016.<ref>{{cite web|title=Pakistan to boost JF-17 production by 25% in '16|url=http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|access-date=20 August 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918010628/http://www.khaleejtimes.com/business/dubai-airshow-2015/pakistan-to-boost-jf-17-production-by-25-in-16|archive-date=18 September 2016|url-status=live}}</ref> ===Further development=== [[File:PAK Kamra JF-17 Thunder at PAris Air Show, June 2019 (2).jpg|thumb|JF 17 Thunder in [[Flag of Pakistan|Pakistan Flag Livery]] at [[Paris Air Show]] ]] Pakistan negotiated with British and Italian defence firms regarding avionics and radars for the JF-17 development. Radar options include the Italian Galileo Avionica's Grifo S7,<ref name="Grifo">{{Citation |url=http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | type = datasheet | title = Selex | contribution = Italian Grifo family | publisher = Sensors and Airborne Systems| archive-url=https://web.archive.org/web/20070325204544/http://www.selex-sas.com/datasheets_ga/Grifofamily.pdf | archive-date=25 March 2007}}</ref> the French Thomson-CSF's RC400 (a variant of the [[RDY (Radar Doppler Multitarget)|RDY-2]]),<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower"/> and the British company SELEX Galileo's Vixen 500E AESA radar.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari" />{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In 2010, the PAF had reportedly selected ATE Aerospace Group to integrate French-built avionics and weapons systems over rival bids from Astrac, Finmeccanica and a [[Thales Group|Thales]]-[[Sagem]] joint venture. Fifty JF-17s were to be upgraded and an optional fifty from 2013 onwards, at a cost of up to {{USD|1.36 billion}}. The RC-400 radar, [[MICA (missile)|MICA]] AAMs, and several air-to-surface weapons are believed to be in the contract. The PAF also held talks with South Africa for the supply of Denel A-darter AAMs.<ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |title= French-Led JF-17 Upgrade Likely To Raise Eyebrows |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/french-led-jf-17-upgrade-likely-raise-eyebrows |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |title= Will Westernized JF-17 Thunder Attract New Delhi's Ire? |work= [[Aviation Week]] |access-date= 2 January 2014 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160111101518/http://aviationweek.com/awin/will-westernized-jf-17-thunder-attract-new-delhi-s-ire |archive-date= 11 January 2016 |url-status= live }}</ref> In April 2010, after eighteen months of negotiations, the deal was reportedly suspended; reports cited French concerns about Pakistan's financial situation, the protection of sensitive French technology, and by Indian [[lobbying]], which operates many French-built aircraft.<ref>{{cite news |url=http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |title=Paris bloque un contrat d'équipement français d'avions de chasse pakistanais |trans-title=Paris blocks a contract of French equipment for Pakistani fighter aircraft |last=Follorou |first=Jacques |date=2 April 2010 |work=Le Monde |language=fr |archive-url=https://web.archive.org/web/20100406012337/http://www.lemonde.fr/asie-pacifique/article/2010/04/02/paris-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html |archive-date=6 April 2010 |url-status=live }} [https://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en Google English translation.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170313032215/http://translate.google.com/translate?js=y&prev=_t&hl=en&ie=UTF-8&layout=1&eotf=1&u=http%3A%2F%2Fwww.lemonde.fr%2Fasie-pacifique%2Farticle%2F2010%2F04%2F02%2Fparis-bloque-un-contrat-d-equipement-francais-d-avions-de-chasse-pakistanais_1327919_3216.html&sl=fr&tl=en |date=13 March 2017 }}</ref><ref>{{citation|url=http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |title=France says arms sale to Pakistan held up |newspaper=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |date=2 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150215070013/http://www.dawn.com/news/850170/planned-french-arms-sale-to-pakistan-held-up |archive-date=15 February 2015 }}</ref> France wanted the PAF to purchase several [[Dassault Mirage 2000|Mirage 2000-9]] fighters from the [[United Arab Emirates Air Force]], which would overlap with the upgraded JF-17.<ref>{{cite web|url=http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris|title=Un contrat militaire avec le Pakistan bloqué par Paris |trans-title=A contract with the Pakistan military blocked by Paris | date= 3 April 2010 | publisher = Radio France Internationale | language= fr| access-date= 5 April 2010|location= France|archive-url=https://web.archive.org/web/20130514191726/http://www.rfi.fr/contenu/20100403-contrat-militaire-le-pakistan-bloque-paris |archive-date=14 May 2013}}</ref> In July 2010, the PAF's Chief of Air Staff, [[Air Chief Marshal]] [[Rao Qamar Suleman]], said such reports were false, stating: "I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government...someone was trying to cause mischief{{mdash}}to put pressure on France not to supply the avionics we want".<ref>{{cite journal| last= Warnes| first= Alan|date=July 2010 |title=On the edge&nbsp;– JF-17s, Tankers and AWACS|journal=Air Forces Monthly | type = magazine |location= United Kingdom |issue=July 2010|page= 54|quote=Reports in late March that the French Government was refusing to allow the sale of a Thales avionics system was denied by the CAS: 'I saw the report quoting unnamed sources or any French government official. I have had discussions with French Government officials who have assured me that this is not the position of their government. I think someone is trying to cause mischief&nbsp;– to put pressure on France not to supply the avionics we want.'}}</ref> On 18 December 2013, production of Block 2 JF-17s began at PAC's Kamra facility.<ref>{{cite news|title=JF-17 Thunder Block 2 Will be Ready till June 2014 |url=http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |date=19 December 2013 |publisher=Pakistan Armed Forces News |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134056/http://pakarmedforces.com/2013/12/jf-17-thunder-block-2-will-be-ready-till-june-2014.html |archive-date=14 July 2014 }}</ref> These have an air-to-air refuelling capability, improved avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01"/> Block 2 construction was planned to run until 2016, after which the manufacturing of further developed Block III aircraft was planned.<ref name="dawn">{{cite news|title=Production of improved version of JF-17 aircraft launched |url=http://www.dawn.com/news/1075055 |date=19 December 2013 |work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20140605015123/http://www.dawn.com/news/1075055 |archive-date=5 June 2014 }}</ref> In December 2015, it was announced that the 16th Block II aircraft had been handed over resulting in standing up of the 4th squadron.<ref name="Fourth">{{cite news|title=Fourth JF-17 Thunder squadron complete as PAC rolls out 16th aircraft|url=https://www.dawn.com/news/1229177/|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20170406230211/https://www.dawn.com/news/1229177|archive-date=6 April 2017|url-status=live}}</ref> On 17 June 2015, Jane's Defence Weekly confirmed<ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=15 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> that JF-17 Block III will have an AESA radar, a helmet-mounted display (HMD) and possibly an internal infrared search and tracking (IRST) system.<ref>{{cite web | url = http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | title = Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan | last=Fisher |first=Richard Jr. | archiveurl = https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan | archivedate=21 April 2016 | work = Jane's Defence Weekly | date = 17 June 2015 }}</ref> A two-seat version was also reportedly to be produced in Block III.<ref>{{cite news|title=PAF to induct JF17 Thunder Block III in 2016|url=http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513171122/http://www.thenews.com.pk/latest/5411-paf-to-induct-jf17-thunder-block-iii-in-2016|archive-date=13 May 2016|url-status=live}}</ref> Unconfirmed reports claim that Block III will also have a better flight management system.<ref>{{cite news|title=Pakistan's JF-17 Thunder fighter jet impresses at Paris Air Show|url=http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503022238/http://techgenmag.com/2015/06/pakistans-jf-17-thunder-fighter-plane/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Selex ES has promoted its next-generation cockpit as a possible upgrade of JF-17 Block III; this cockpit includes a new mission computer, an enhanced head-up display and contemporary multi-function displays, plus the capability for the pilot to use a single, large-area display instead.<ref>{{cite news|title=Selex advances M-345 cockpit development|url=https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530175651/https://www.flightglobal.com/news/articles/selex-advances-m-345-cockpit-development-417972/|archive-date=30 May 2016|url-status=live}}</ref> In July 2020, despite Indian protests, Russian state-owned United Engine Corporation developed a new engine designated ''RD-93MA'' for the JF-17 fighter being built by Pakistan.<ref name="Russian engine">{{cite news |author=<!--Staff writer(s)/no by-line.--> |date=9 July 2020 |title=Russia confirms progress on new jet engine. Is it for Pak JF-17 fighter? |url=http://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html|url-status=live |work= TheWeek Magazine |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127072811/https://www.theweek.in/news/world/2020/07/09/russia-confirms-progress-on-new-jet-engine-is-it-for-pak-jf-17-fighter.html |archive-date= 27 January 2021}}</ref> ==Design== [[File:JF-17 block 1 front view.jpg|upright|thumb|Front View]] ===Airframe=== The airframe is of [[Fuselage#Semi-monocoque|semi-monocoque]] structure constructed primarily of aluminium alloys. High-strength steel and titanium alloys are partially adopted in some critical areas. The airframe is designed for a service life of 4,000 flight hours or 25 years, the first overhaul being due at 1,200 flight hours.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Block 2 JF-17s incorporate greater use of composite materials in the airframe to reduce weight.{{Citation needed|date=June 2022}} The retractable undercarriage has a [[Landing gear#Gear arrangements|tricycle arrangement]] with a single steerable nose-wheel and two main undercarriages. The hydraulic brakes have an automatic anti-skid system. The position and shape of the inlets is designed to give the required airflow to the jet engine during manoeuvrees involving high angles of attack.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The mid-mounted wings are of [[cropped-delta]] configuration. Near the [[wing root]] are the LERX, which generate a vortex that provides extra lift to the wing at high angles of attack encountered during combat manoeuvrees. A conventional tri-plane [[empennage]] arrangement is incorporated, with all-moving [[stabilator]]s, single [[vertical stabiliser]], [[rudder]], and twin ventral fins. The flight control system (FCS) comprises conventional controls with stability augmentation in the [[Aircraft principal axes#Vertical axis (yaw)|yaw]] and [[Aircraft principal axes#Longitudinal axis (roll)|roll]] axis and a digital [[Fly-by-wire#Fly by wire control systems|fly-by-wire]] (FBW) system in the [[Aircraft principal axes#Transverse axis (pitch)|pitch axis]]. The [[leading-edge slat]]s/[[Flap (aeronautics)|flap]]s and [[Trailing edge]] [[Flap (aeronautics)|flap]]s are automatically adjusted during manoeuvring to increase turning performance.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The FCS of serial production aircraft reportedly have a digital quadruplex (quad-redundant) FBW system in the pitch axis and a duplex (dual-redundant) FBW system in the roll and yaw axis.<ref name="cnair"/> Up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of ordnance, equipment, and fuel can be mounted under the [[hardpoint]]s, two of which are on the wing-tips, four are under the wings and one is under the fuselage.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Cockpit=== [[File:JF-17 Block 1 cockpit.jpg|thumb|JF-17 Block 1 HUD]] The aircraft has three large Multifunction Colour Displays (MFD) and smart Heads-Up Display (HUD) with built-in symbol generation capability. A [[center stick]] is used for [[Flight dynamics|pitch and roll]] control while [[Aircraft rudder|rudder pedals]] control yaw. A throttle is located to the left of the pilot. The cockpit incorporates [[HOTAS|hands-on-throttle-and-stick]] (HOTAS) controls. The pilot sits on a Martin-Baker Mk-16LE [[zero-zero ejection seat]]. The cockpit incorporates an [[electronic flight instrument system]] (EFIS) and a wide-angle, holographic head-up display (HUD), which has a minimum total field of view of 25 degrees. The EFIS comprises three color multi-function displays, providing basic flight information, tactical information, and information on the engine, fuel, electrical, hydraulics, flight control, and environment control systems. The HUD and MFD can be configured to show any available information. Each MFD is {{cvt|20.3|cm|inch|1}} wide and {{cvt|30.5|cm|inch|1}} tall and is arranged side by side in [[page orientation|portrait orientation]]. The central MFD is placed lowest to accommodate a control panel between it and the HUD.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> ===Avionics=== [[File:JF-17 cockpit.webp|thumb|JF-17 Block 1 cockpit avionics display]] The avionics software incorporates the concept of [[open architecture]]. Instead of the military-optimised [[Ada (programming language)|Ada programming language]], the software is written using the popular [[C++|C++ programming language]], enabling the use of the numerous civilian programmers available.<ref name="defenseindustrydaily.com article">{{citation|title=Stuck in Sichuan: Pakistani JF-17 Program Grounded? No|date=January 2007|url=http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|work=Defense Industry Daily|archive-url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/|archive-date=20 October 2013|url-status=live}}</ref> The aircraft also includes a health and usage monitoring system, and automatic test equipment.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/><ref>{{cite web|url=http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf |title=8011-Ai760Datasheet.qxd |access-date=21 March 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20120407021927/http://www.teradyne.com/atd/resource/docs/spectrum/spectrum_9100-series/ds_S9100_090905.pdf|archive-date=7 April 2012}}</ref>{{Dubious|date=May 2021}} The JF-17 has a [[defensive aids system]] (DAS) composed of various integrated sub-systems. A [[radar warning receiver]] (RWR) provides data such as direction and proximity of enemy radars, and an [[electronic warfare]] (EW) suite housed in a fairing at the tip of the tail fin interferes with enemy radars. The EW suite is also linked to a [[Missile Approach Warning]] (MAW) system to defend against radar-guided missiles. The MAW system uses several optical sensors across the airframe to detect the rocket motors of missiles across a 360-degree coverage.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Data from the MAW system, such as direction of inbound missiles and the time to impact, is shown on cockpit displays and the HUD. A countermeasures dispensing system releases [[flare (countermeasure)|decoy flares]] and [[Chaff (countermeasure)|chaff]] to help evade hostile radar and missiles. The DAS systems will also be enhanced by integration of a self-protection radar-jamming pod that will be carried externally on a [[hardpoint]].<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The first forty-two PAF production aircraft are equipped with the [[KLJ-7|NRIET KLJ-7]] radar,<ref name="Milavia.net 2007 news report">{{citation |date=23 March 2007 |title=JF-17 Arrived in Pakistan |work=[[Air Forces Monthly]] |publisher=MILAVIA.net |url=http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |access-date=31 March 2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218082338/http://www.milavia.net/news/2007/jf-17-arrived-in-pakistan.html |archive-date=18 December 2007 |url-status=live }}</ref><ref name="Jane's Avionics KLJ-7">{{citation |title=KLJ-7/10 Fire Control Radar (FCR) (China), Airborne radar systems |work=Jane's Avionics |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=19 January 2009 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20101002180132/http://www.janes.com/articles/Janes-Avionics/KLJ-710-Fire-Control-Radar-FCR-China.html | archive-date=2 October 2010}}</ref> a variant of the KLJ-10 radar developed by China's Nanjing Research Institute of Electronic Technology (NRIET) and also used on the Chengdu J-10. Multiple modes can manage the surveillance and engagement of up to forty air, ground, and sea targets; the [[Track while scan|track-while-scan]] mode can track up to ten targets at BVR and can engage two simultaneously with [[Air-to-air missile#Radar guidance|radar-homing AAMs]]. The operation range for targets with a [[radar cross-section]] (RCS) of {{Convert|5|m2|sqft|abbr=on}} is stated to be ≥ {{Convert|105|km|miles|abbr=on}} in look-up mode and ≥ {{Convert|85|km|miles|abbr=on}} in look-down mode.<ref name="Jane's Avionics KLJ-7"/><ref name="Jane's, NRIET outlines fighter radar improvements">{{citation |title=China's NRIET outlines fighter radar improvements |work=Jane's Defence Weekly |publisher=[[Jane's Information Group]] |date=7 April 2008 |url=http://www.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html |access-date=6 August 2009 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120820152019/http://articles.janes.com/articles/Janes-Defence-Weekly-2008/China-s-NRIET-outlines-fighter-radar-improvements.html | archive-date=20 August 2012 }}</ref> A [[forward looking infrared]] (FLIR) pod for low-level navigation and [[infra-red search and track]] (IRST) system for passive targeting can also be integrated;<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> the JF-17 Block 2 is believed to incorporate an IRST.{{Citation needed|date=June 2022}} In April 2016, Air Marshal Muhammad Ashfaque Arain said that, "JF-17 needs a targeting pod, as the jets' usefulness in current operations was limited due to lack of precision targeting. To fulfill this gap the Air Force was interested in buying the Thales-made Damocles, a third-generation targeting pod; which was a priority."<ref>{{cite news|date=7 April 2016|title=Interview: Pakistan wants air force upgrade for prolonged militant fight|newspaper=Reuters|url=http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|url-status=dead|access-date=27 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160420160318/http://in.reuters.com/article/pakistan-airforce-militants-idINKCN0X418O|archive-date=20 April 2016}}</ref> In 2017, [[ASELSAN|Aselsans]] ASELPOD was tested and successfully integrated with the JF-17 and Pakistan has subsequently purchased at least eight [[targeting pod]]s from Aselsan.<ref>{{cite web|title=JF-17 Tests Turkish Targeting Pod|url=http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20181206235159/http://www.defense-aerospace.com/articles-view/release/3/195015/pakistan-tests-aselsan-targeting-pod-on-jf_17-fighter.html|archive-date=6 December 2018|access-date=6 December 2018|website=defense-aerospace.com}}</ref> This integration has significantly enhanced the JF-17 platform's ability to launch precision strikes. A helmet-mounted sight (HMS) developed by [[Luoyang]] Electro-Optics Technology Development Centre of [[Aviation Industry Corporation of China|AVIC]] was developed in parallel with the JF-17; it was first tested on Prototype 04 in 2006.<ref>{{cite web|url=http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|title=图文：枭龙04飞行员新头盔_新浪军事_新浪网|work=sina.com.cn|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101520/http://jczs.news.sina.com.cn/p/2006-09-01/1123394592.html|archive-date=11 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=International Assessment and Strategy Center > Research > October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=Strategycenter.net |date=30 December 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> It was dubbed as EO HMS, (Electro-Optical Helmet Mounted Sight) and was first revealed to the public in 2008 at the 7th [[Zhuhai Airshow]], where a partial mock-up was on display.{{Citation needed|date=October 2020}} The HMS tracks the pilot's head and eye movements to guide missiles towards the pilot's visual target.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} An externally carried day/night [[laser designator]] [[targeting pod]] may be integrated with the avionics to guide [[laser-guided bomb]]s (LGBs).<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> An extra [[hardpoint]] may be added under the starboard air intake, opposite the cannon, for such pods. To reduce the numbers of targeting pods required, the aircraft's [[tactical data link]] can transmit target data to other aircraft not equipped with targeting pods.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} The communication systems comprise two [[VHF]]/[[UHF]] radios; the VHF radio has the capacity for [[VHF Data Link|data linking]] for communication with ground control centers, [[airborne early warning and control]] aircraft and combat aircraft with compatible data links for [[network-centric warfare]], and improved [[situation awareness]].<ref>{{cite web|title=VHF air-ground Digital Link |url=http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |publisher=etsi.org |access-date=5 July 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131206100741/http://www.etsi.org/deliver/etsi_en/301800_301899/30184101/01.03.01_40/en_30184101v010301o.pdf |archive-date=6 December 2013 }}</ref> The aircraft uses [[Ring laser gyroscope|RLGs]] along with [[Global Positioning System|GPS]] for navigation. The aircraft is equipped with an [[Identification friend or foe|IFF]] [[Transponder]] which allows it to differentiate between friendly aircraft and enemy aircraft. The [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]] aids in aerial combat for manoeuvring.{{citation needed|date=January 2024}} ===Engine=== The first two blocks of JF-17 is powered by a single Russian RD-93 [[turbofan]] engine, which is a variant of the [[Klimov RD-33]] engine used on the [[MiG-29]] fighter. The engine gives more [[thrust]] and significantly [[Thrust specific fuel consumption|lower specific fuel consumption]] than [[turbojet]] engines fitted to older combat aircraft being replaced by the JF-17. The advantages of using a single engine are a reduction in maintenance time and cost when compared to twin-engined fighters. A [[thrust-to-weight ratio]] of 0.99 can be achieved with full internal fuel tanks and no external payload. The engine's air supply is provided by two bifurcated air inlets (see [[JF-17 Thunder#Airframe and cockpit|airframe]] section).<ref name="stuck-in-sichuan">[http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ "Pakistan & China's JF-17 Fighter Program."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131020051016/http://www.defenseindustrydaily.com/stuck-in-sichuan-pakistani-jf17-program-grounded-02984/ |date=20 October 2013 }} ''Defense Industry Daily'', 14 November 2011</ref> The RD-93 is known to produce smoke trails.<ref name="stuck-in-sichuan"/> The [[Guizhou Aircraft Industry Corporation|Guizhou Aero Engine Group]] has been developing a new turbofan engine, the [[Guizhou WS-13|WS-13 ''Taishan'']], since 2000 to replace the RD-93. It is based on the RD-33 and incorporates new technologies to boost performance and reliability. A thrust output of {{Convert|80 to 86.36|kN|lb-f|abbr=on}}, a lifespan of 2,200 hours, and a thrust-to-weight ratio of 8.7 are expected. An improved version of the WS-13, developing a thrust of around {{Convert|100|kN|lb-f|abbr=on}} (22,450&nbsp;lb), is also reportedly under development.<ref name="October Surprises in Chinese Aerospace">{{cite web|url=http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |title=October Surprises in Chinese Aerospace |publisher=International Assessment and Strategy Center |date=30 December 2009 |first=Richard Jr. |last=Fisher |access-date=25 February 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150813161423/http://www.strategycenter.net/research/pubID.219/pub_detail.asp |archive-date=13 August 2015 }}</ref> During the 2015 [[Paris Air Show]], it was announced that flight testing of a JF-17 equipped with the WS-13 engine had begun.<ref name="janes.com">{{cite web|url=http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|title=Paris Air Show 2015: JF-17 fighter flying with indigenous Chinese turbofan|work=Jane's|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160421064512/http://www.janes.com/article/52308/paris-air-show-2015-jf-17-fighter-flying-with-indigenous-chinese-turbofan|archive-date=21 April 2016|url-status=live}}</ref> In 2015, a representative of PAC said that Pakistan would continue to use the RD-93 engine on their fighters.<ref>{{cite news |url=https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |title=Pakistan to Stick With Russian Engine for JF-17 Fighter Jet |last1=Gady |first1=Franz-Stefan |date=25 November 2015 |website=thediplomat.com |publisher=IHS |access-date=24 November 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151125095855/https://thediplomat.com/2015/11/pakistan-to-stick-with-russian-engine-for-jf-17-fighter-jet/ |archive-date=25 November 2015 |url-status=live }}</ref> Local media reports in January 2016 said that Russia was planning to sell engines for JF-17 directly to Pakistan.<ref>{{citation|title=Moscow makes a move when US loosens the noose|date=25 January 2016|url=http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160204051408/http://tribune.com.pk/story/1033922/moscow-makes-a-move-when-us-loosens-the-noose/|archive-date=4 February 2016|url-status=live}}</ref> According to a PAC representative, Pakistan is looking to collaborate with Russia in developing and repairing engines.{{citation needed|date=November 2020}} ===Fuel system=== The fuel system comprises internal fuel tanks located in the wings and fuselage with a capacity of {{Convert|2330|kg|lb|abbr=on}}; they are refuelled through a single point pressure refuelling system (see [[Aircraft fuel system#Turbine fuel system|turbine fuel systems]]). Internal fuel storage can be supplemented by external fuel tanks. One {{convert|800|litre|impgal|adj=on}} [[drop tank]] can be mounted on the aircraft's centerline hard point under the fuselage and two 800-litre or {{convert|1110|litre|impgal|adj=on}} drop tanks can be mounted on the two inboard under-wing hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> The fuel system is compatible with [[Aerial refueling|in-flight refuelling (IFR)]], allowing tanker aircraft to refuel inflight, and increasing its range and loitering time significantly. All production aircraft for the PAF are to be fitted with IFR probes.<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} In June 2013, PAF Air Chief Marshal [[Tahir Rafique Butt]] said ground tests on the JF-17's refuelling probes had been successfully completed and the first mid-air refuelling operations would commence that summer.<ref>{{cite journal|last=Bokhari|first=Farhan|title=Pakistani JF-17 to start mid-air refuelling by end of summer|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=10 June 2013|url=http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer|access-date=21 June 2013 | archive-url=https://web.archive.org/web/20131107021555/http://www.janes.com/article/13613/pakistani-jf-17-to-start-mid-air-refuelling-by-end-of-summer | archive-date=7 November 2013 }}</ref> [[File:JF-17 Thunder (4826622777).jpg|thumb|JF-17 Thunder with its weapons]] [[File:Pakistan Air Force, 12-139, Chengdu JF-17 Thunder (49579395248).jpg|thumb|Thunder with weapons]] ===Armaments=== The JF-17 can be armed with up to {{convert|3400|lb|kg|abbr=on}} of air-to-air and [[air-to-ground weaponry]], and other equipment mounted externally on the aircraft's seven hardpoints.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> One hardpoint is located under the fuselage between the main landing gear, two are underneath each wing, and one is at each wing-tip. All seven hardpoints communicate via a [[MIL-STD-1760]] data-bus architecture with the Stores Management System,<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> which is stated to be capable of integration with weaponry of any origin.<ref name="defensenews.com Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower">{{citation|first=Usman |last=Ansari |title=Pakistan Surmounts Sanctions To Revive Airpower |work=[[Defense News]] |date=9 February 2009 |url=http://www.defensenews.com/story.php?i=3938427 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141230020953/http://theasiandefence.blogspot.com/2009/02/pakistan-surmounts-western-sanctions-to.html |archive-date=30 December 2014 }}</ref> Internal armament comprises one {{Convert|23|mm|inch|abbr=on}} GSh-23-2 twin-barrel cannon mounted under the [[port (nautical)|port side]] air intake, which can be replaced with a {{Convert|30|mm|inch|abbr=on}} [[GSh-30-2]] twin-barrel cannon.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/><ref>{{cite web|url=http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|title=MILAVIA Aircraft – Chengdu FC-1/JF-17 Thunder Specifications|first=Niels | last = Hillebrand|work=milavia.net|access-date=6 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031225/http://www.milavia.net/aircraft/fc-1/fc-1_specs.htm|archive-date=4 March 2016|url-status=live}}</ref> The wing-tip hard-points are typically occupied by short range infra-red homing AAMs. Many combinations of ordnance and equipment such as [[targeting pods]] can be carried on the under-wing and under-fuselage hard-points. Underwing hard-points can be fitted with [[Hard point#Ejector racks|multiple ejector racks]], allowing each hard-point to carry two {{Convert|500|lb|kg|abbr=on}} unguided bombs or LGBs{{mdash}}[[Mk.82]] or [[GBU-12]].<ref name="Thunder Storm, Usman Ansari"/>{{Self-published inline|certain=y|date=July 2021}} Active radar homing BVR AAMs can be integrated with the radar and data-link for mid-course updates. The aircraft can carry the [[PL-12|PL-12/SD-10]] along with the [[PL-5]]E and [[PL-9]]C Short range, infra-red homing missiles. The more advanced [[PL-10]]E High-Off Bore Sight missiles were integrated into the aircraft in April 2021, operated Within Visual Range using the HMD/S. With the Block 3 variant of the JF-17, the ability to fit and operate the [[PL-15]]E, the most advanced BVR missile developed by China for export with a claimed operating range of 145&nbsp;km, is also integrated.<ref>{{cite web |title=Pakistan's Production of Latest JF-17 Block 3 Variant Reaches 30 Units |url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistans-production-of-latest-jf-17-block-3-fighter-jets-nears-30-units-2/ |publisher=Defence Security Asia |date=19 October 2024}}</ref> Unguided air-to-ground weaponry includes rocket pods, [[Unguided bomb|gravity bombs]] and [[Matra Durandal]] anti-runway munitions. [[Precision-guided munition]]s such as LGBs and [[Precision-guided munition#Satellite-guided weapons|satellite-guided bombs]] are also compatible with the JF-17, as are other guided weapons such as [[anti-ship missile]]s and [[anti-radiation missile]]s.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra"/> Pakistan planned to bring the Brazilian [[MAR-1]] anti-radiation missile into service on its JF-17 fleet in 2014.<ref name="janes mar1">{{cite journal|last=Hewson|first=Robert|date=17 April 2013|title=Mectron's MAR-1 to be operational in Pakistan next year|url=http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20130928072717/http://www.janes.com/article/12017/mectron-s-mar-1-to-be-operational-in-pakistan-next-year|archive-date=28 September 2013|access-date=26 September 2013}}</ref> ==Operational history== ===Pakistan=== [[File:Pakistan Air Force JF-17 Thunder flies in front of the 26,660 ft high Nanga Parbat.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 flies in front of the 26,660 ft high [[Nanga Parbat]]]] Small batch production of the single-seat, single-engine JF-17s began in China in June 2006. The first two small-batch-produced aircraft were delivered on 2 March 2007 and first flew in Pakistan on 10 March.<ref>{{cite web|url=http://archive.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=6854&Cat=13&dt=3/21/2007 |title=JF-17 engine row resolved: Air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070901221604/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6854 |archive-date = 1 September 2007}}</ref> They took part in an aerial display on 23 March 2007 as part of the [[Pakistan Day Parade|Pakistan Day Joint Services Parade]] in Islamabad.<ref>{{cite web|url=http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |title=PAF to seek more Chinese aircraft, says air chief |work=The News International |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509043607/http://www.thenews.com.pk/top_story_detail.asp?Id=6815 |archive-date = 9 May 2008}}</ref><ref name="PakTribune">[http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 JF-17 Thunder main focus of attention at Pak Day fly-past] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927200857/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?172945 |date=27 September 2007 }}. ''Pak Tribune'', 24 March 2007.</ref> Another six small-batch-produced aircraft were delivered by March 2008.<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\03\15\story_15-3-2008_pg7_6 |title=Six more JF-17 Thunder fighter jets inducted into PAF |date=15 March 2008 |work=Daily Times |access-date=21 March 2010 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120118100559/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C03%5C15%5Cstory_15-3-2008_pg7_6 | archive-date=18 January 2012 }}</ref> These were extensively flight-tested and evaluated by the PAF.<ref>{{cite web |url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |title=PAF to start serial production of JF-17 fighter aircraft soon |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100330212502/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=70263&Itemid=1 |archive-date=30 March 2010}}</ref> Two serial production aircraft were delivered from China in 2009 and the first Pakistani-manufactured aircraft was delivered to the PAF in a ceremony on 23 November 2009.<ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |title=Pak, China unveil first JF-17 combat jet |work=Rediff.com |date=23 November 2009 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100301092221/http://news.rediff.com/interview/2009/nov/23/pak-china-unveil-first-combat-jet.htm |archive-date=1 March 2010 |url-status=live }}</ref> On 18 February 2010, the first JF-17 squadron, [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 ''Black Spiders'']], was officially inducted into the PAF with an initial strength of 14 fighter planes.<ref>{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |title=First Squadron of JF-17 Thunder inducted in PAF |publisher=App.com.pk |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151222163116/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=96657&Itemid=2 |archive-date=22 December 2015}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data/international/2010/February/international_February910.xml&section=international |title=PAF Inducts First Squadron of JF-17 Thunder Jet |publisher=Khaleejtimes.com |date=19 February 2010 |access-date=21 March 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110513110350/http://www.khaleejtimes.com/DisplayArticle08.asp?xfile=data%2Finternational%2F2010%2FFebruary%2Finternational_February910.xml&section=international |archive-date=13 May 2011}}</ref> These aircraft first saw service in the [[Operation Rah-e-Nijat|anti-terrorist operation in South Waziristan]], during which various types of weapons were evaluated.<ref>{{cite news|first=Zia |last=Tanouli |language=Urdu |work=Daily Express (Pakistan) |title=جے ایف-١٧ میں باقاعدہ طور پر شامل پی اے ایف |url=http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |access-date=20 February 2010 |quote=(Translated) No.26 Squadron established in Kamra with 14 aircraft initially inducted. According to top PAF sources, fourteen aircraft were evaluated thoroughly with different kinds of weapons during the anti-terror operation in Waziristan. First squadron established in Kamra due to security concerns, will be transferred to Peshawar later. With induction of first JF-17 squadron, the two A-5 squadrons will be grounded today. |archive-url=https://web.archive.org/web/20150924005230/http://www.express.com.pk/images/NP_LHE/20100218/Sub_Images/1100859721-1.gif |archive-date=24 September 2015 }}</ref> They took part in the PAF's ''High Mark 2010'' exercise from 29 April, where they were used by the ''Blue Force'' to attack ''Red Land'' surface targets with precision air-to-surface weapons.<ref>{{cite web|url=http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |title=JF-17 Thunder comes of age at High Mark drill |date=29 March 2010 |work=Newspaper article |publisher=Awaz Today |access-date=3 April 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184851/http://www.awaztoday.com/News_JF-17-Thunder-comes-of-age-at-High-Mark-drill_1_4855_Political-News.aspx |archive-date=14 July 2014 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |title=Pakistan inducts JF-17 jets developed with China |work=Rediff.com |date=18 February 2010 |access-date=29 August 2010 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100528235257/http://news.rediff.com/report/2010/feb/18/pak-inducts-jf17-jet-developed-with-china.htm |archive-date=28 May 2010 |url-status=live }}</ref> On 11 April 2011, a re-equipment ceremony for No. 26 ''Black Spiders'' Squadron took place, during which it was stated that the JF-17 had "revolutionized the PAF's operational concepts". Then Air Chief Marshal [[Rao Qamar Suleman]] reported the re-equipping of No. 26 squadron and the addition of the JF-17 Thunder to the [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron]]. He also thanked the contribution and support of the Chinese in helping to acquire a technological breakthrough in the shape of the aircraft.<ref name="Daily Times Pakistan">{{cite news|url=http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |title=PAF re-equips No 26 Squadron with JF-17 thunder aircraft |date=12 April 2011 |newspaper=Daily Times (Pakistan) |access-date=12 April 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714174246/http://archives.dailytimes.com.pk/national/12-Apr-2011/paf-re-equips-no-26-squadron-with-jf-17-thunder-aircraft |archive-date=14 July 2014 }}</ref> During [[Operation Zarb-e-Azb]] 2014–2016, JF-17 were deployed frequently to carry out airstrikes against [[Pakistani Taliban|TTP]] hideouts, killing hundreds of terrorists.<ref>{{Cite web |last=AFP |first=Dawn com {{!}} |date=19 December 2014 |title=Top Uzbek commander among 17 terrorists killed in Khyber air strikes |url=http://www.dawn.com/news/1151682 |access-date=18 February 2024 |website=DAWN.COM |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/245286-Operation-ZarbeAzb-30-militants-killed-in-fresh |access-date=18 February 2024 |website=dunyanews.tv |title=Operation Zarb-e-Azb: 30 militants killed in fresh airstrikes in Dattakhel |date=14 February 2008 }}</ref> In September 2015, the No. 2 Squadron tasked with sea strikes was re-equipped with JF-17s replacing the F7s.<ref>{{cite web|title=JF-17 Thunder inducted in Multi Role Squadron|url=http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|access-date=12 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414020258/http://dailytimes.com.pk/pakistan/12-Apr-16/jf-17-thunder-inducted-in-multi-role-squadron|archive-date=14 April 2016|url-status=live|date=12 April 2016}}</ref> The No. 16 Squadron "Black Panthers" has also been equipped with the JF-17.<ref>{{cite web|title=JF-17 Block-2 Update from "The Thunder City|url=http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|access-date=8 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160220185954/http://pafwallpapers.com/blog/2015/06/jf-17-block-2-update/|archive-date=20 February 2016|url-status=live}}</ref> On 19 June 2017, it was reported that a JF-17 shot down an [[Islamic Republic of Iran Air Force|Iranian]] [[Unmanned aerial vehicle|UAV]] operating in [[Pakistan|Pakistan's]] [[Panjgur District|Pangjur District]].<ref>{{Cite news|url=http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|title=JF-17 shoots down Iran's spy drone|work=[[The Nation (Pakistan)|The Nation]]|access-date=21 June 2017|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20170621032625/http://nation.com.pk/national/21-Jun-2017/jf-17-shoots-down-iran-s-spy-drone|archive-date=21 June 2017|url-status=live}}</ref> In February 2019, PAF JF-17s took part in Pakistan's [[2019 Jammu and Kashmir airstrikes|retaliatory airstrikes]] against India during which two Thunders of the [[No. 16 Squadron PAF|No. 16 Squadron]] struck Indian ground targets with [[Mark 83|Mk. 83 REKs]].<ref name="kaiser">{{cite web|url=https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|website=PakistanPolitico.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama: Two years on|date=18 February 2021|access-date=3 December 2022|archive-date=8 December 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221208104607/https://pakistanpolitico.com/pulwama-two-years-on/|url-status=live}}</ref><ref name="tufail">{{cite web|url=https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|website=DefenceJournal.com|first= Kaiser | last = Tufail | author-link= Kaiser Tufail |title=Pulwama-From bluster to whimper|date=10 July 2019|access-date=3 December 2022|archive-date=28 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221028163732/https://defencejournal.com/2019/07/10/pulwama-from-bluster-to-a-whimper/|url-status=live}}</ref><ref name="auto8">{{cite web|url=https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|title=Operation Swift Retort one year on|access-date=1 March 2022|date=19 March 2020|first=Alan|last=Warnes|publisher=Key Publishing|archive-date=15 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220115063708/https://www.keymilitary.com/article/operation-swift-retort-one-year|url-status=live}}</ref> According to reports,<ref>{{Cite web |last=Lennon |first=Brad |date=4 March 2019 |title=Crisis may be easing, but nuclear threat still hangs over India and Pakistan |url=https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |access-date=19 May 2022 |website=CNN |archive-date=19 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220519161150/https://www.cnn.com/2019/03/01/asia/india-pakistan-military-balance-intl/index.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Has Pakistan's JF-17 'Thunder' Block II Fighter Jet Engaged in its First Dogfight? |url=https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=16 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220516080001/https://thediplomat.com/2019/02/has-pakistans-jf-17-thunder-block-ii-fighter-jet-engaged-in-its-first-dogfight |url-status=live }}</ref> as of March 2021, JF-17s are operational in seven fighter squadrons based at five airbases.<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|title=Orbats|website=www.scramble.nl|access-date=20 April 2021|archive-date=2 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210202214748/https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force|url-status=live}}</ref> In March 2023, the first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF. During the [[2025 India–Pakistan standoff|May 2025 India–Pakistan conflict]], the PAF publicly showcased, for the first time, a JF-17 Block 3 fighter aircraft equipped with [[PL-15#Variants|PL-15E]] long-range [[beyond-visual-range missile|beyond-visual-range]] [[air-to-air missile]]s (BVRAAMs).<ref>{{Cite web |date=5 May 2025 |title=Update: Pakistan shows JF-17 Block III fitted with PL-15 missiles for first time |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/update-pakistan-shows-jf-17-block-iii-fitted-with-pl-15-missiles-for-first-time |access-date=8 May 2025 |website=Jane |language=en}}</ref> During the conflict, the PAF deployed JF-17s and [[J-10CE]]s in combat in both the air-to-air and air-to-ground roles.<ref name="auto14"/><ref name="auto16"/><ref name="auto12"/> Pakistan claimed that its JF-17 successfully targeted and destroyed an Indian [[S-400 missile system|S-400 missile defence system]] at [[Adampur Airport|Adampur Air Force Station]] in [[Punjab]] on 10 May 2025 using two [[CM-400AKG]] long-range supersonic [[air-to-surface missile]]s.<ref>{{cite web | url=https://www.thenews.com.pk/print/1310766-how-paf-destroyed-india-s-2-s400-air-defence-systems | title=How PAF destroyed India's 2 S400 air defence systems | date=12 May 2025 }}</ref><ref name="auto17">{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/first-strike-in-the-hypersonic-era-pakistan-claims-jf-17-launched-cm-400akg-took-out-indias-s-400/ | title=(VIDEO) First Strike in the Hypersonic Era: Pakistan Claims JF-17-Launched CM-400AKG Took Out India's S-400 | date=11 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://dunyanews.tv/en/Pakistan/883212-pak-jf17-thunder-strike-destroys-indian-s400-air-defence-system | title=Pak JF-17 Thunder strike destroys Indian S400 air defence system | date=10 May 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/jf-17-thunder-destroys-indias-s-400-defence-system-10-05-2025/ | title=Watch: JF-17 Thunder taking off to destroy India's S-400 defence system | date=10 May 2025 }}</ref> On 11 May, the PAF, in a press briefing said that it had targeted the 96L6E Cheese Board radar of the S-400 system, one of the units of the combined air defence system.<ref>{{Cite web |title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? |url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim |last=Ahmad |first=Zeeshan |date=13 May 2025 |website=The Express Tribune}}</ref> India's [[Ministry of External Affairs (India)|Ministry of External Affairs]] dismissed the claim, stating that all Indian S-400 squadrons are still functional.<ref>{{Cite web |title=Pakistan's claim of destroying India's S-400 missile systems false: Indian military|url=https://www.thehindu.com/news/national/pakistans-claim-of-destroying-indias-s-400-missile-systems-false-indian-military/article69560019.ece|access-date=10 May 2025 |website=The Hindu|date=10 May 2025 |language=en}}</ref> Indian Prime Minister [[Narendra Modi]] visited the Adampur Air Force Station on 13 May 2025, and posed in front of an S-400 Launcher, which the [[Indian media]] claimed to be fully operational. According to Indian media, his visit served as a rebuttal to Pakistan's claims, reinforcing that the missile system was intact and operational.<ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=PM Modi poses in front of S-400 missile system at Adampur Air Base days after Pakistan claimed it was destroyed |url=https://timesofindia.indiatimes.com/india/pm-modi-poses-in-front-of-s-400-missile-system-at-adampur-air-base-days-after-pakistan-claimed-it-was-destroyed/articleshow/121134748.cms |access-date=13 May 2025 |work=The Times of India |issn=0971-8257}}</ref><ref>{{Cite news |date=13 May 2025 |title=Modi fact-checks Pakistan, visits Adampur, releases video & photo with S-400 in background|url=https://theprint.in/defence/modi-fact-checks-pakistan-visits-adampur-releases-video-photo-with-s-400-in-background/2624167/|access-date=13 May 2025 |work=The Print|language=en}}</ref> [[File:Pakistan Air Force JF-17 at Paris Air Show 2015.jpg|thumb|Pakistan Air Force JF-17 at [[Paris Air Show]] 2015]] '''Exercises'''<br> The PAF has deployed the JF-17 Thunder in a number of bilateral and multinational air exercises since the 2010s. PAF JF-17s have participated in joint air exercises with the People’s Liberation Army Air Force (PLAAF) under the Shaheen exercise series since at least 2014, focusing on air combat training and interoperability.{{citation needed|date=January 2026}} In 2019 and again in 2021, PAF JF-17s took part in the Turkish Air Force–hosted multinational exercise Anatolian Eagle, operating alongside aircraft from several participating air forces.<ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2019: Pakistani JF-17s among participants |url=https://theaviationist.com/2019/07/15/pakistani-jf-17-thunders-and-turkish-elint-sigint-c-160d-transall-among-the-highlights-of-anatolian-eagle-exercise/ |website=The Aviationist |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=Anatolian Eagle 2021 exercise |url=https://www.eurasiareview.com/12072021-anatolian-eagle-2021-exercise-pakistan-improving-defense-synergies-oped/ |website=Eurasia Review |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2022, PAF JF-17s participated in the Saudi-led multinational air exercise Spears of Victory at King Abdulaziz Air Base, flying alongside Royal Saudi Air Force Tornados, Typhoons and F-15s, as well as allied aircraft.<ref>{{cite web |title=PAF participates in Spears of Victory exercise in Saudi Arabia |url=https://www.arabnews.com/node/2590236/pakistan |website=Arab News |access-date=4 January 2026}}</ref> JF-17s continued participation in subsequent editions of Spears of Victory, including 2023 and 2025, with later deployments featuring the Block-III variant.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17 Block-III participates in Spears of Victory 2023 |url=https://www.facebook.com/ConnectedPakistan/posts/pakistan-air-forces-jf-17-thunder-block-iii-fighter-jets-have-touched-down-in-az/1213837260779670/ |website=Connected Pakistan |access-date=4 January 2026}}</ref><ref>{{cite web |title=PAF excels in Saudi-led Spears of Victory 2025 |url=https://www.pakistantoday.com.pk/2025/02/14/paf-excels-in-saudi-led-air-combat-drills-jf-17-block-iii-earns-global-praise/ |website=Pakistan Today |access-date=4 January 2026}}</ref> In 2025, PAF JF-17 Block-III fighters were also deployed to Azerbaijan for the bilateral air exercise Indus Shield Alpha, marking one of the type’s longest overseas deployments.<ref>{{cite web |title=PAF JF-17s arrive in Azerbaijan for Indus Shield Alpha |url=https://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/912872 |website=Dunya News |access-date=4 January 2026}}</ref> '''Airshows'''<br> The JF-17 Thunder has participated in international airshows since 2010 as part of export promotion and military diplomacy efforts by the PAF.<ref name="ISPR-2010">Inter Services Public Relations, Pakistan Air Force press releases on JF-17 international exposure, 2010.</ref> Early public appearances took place at airshows in Pakistan and China, followed by displays at major international aerospace exhibitions, including the Paris Air Show in 2011 and 2015,<ref>Paris Air Show official exhibitor catalogues, 2011 & 2015.</ref> the Dubai Airshow in 2013, 2017, 2021, and 2025<ref>Dubai Airshow official exhibitor lists, 2013, 2017, 2021.</ref> and the Farnborough International Airshow in 2014 and 2016, primarily as static displays.<ref>Farnborough International Airshow exhibitor catalogues, 2014 & 2016.</ref> The aircraft has also featured at the China International Aviation & Aerospace Exhibition, including static and flying displays, with later editions showcasing the Block III variant.<ref>China International Aviation & Aerospace Exhibition (Zhuhai) official programmes; Global Times aviation coverage.</ref> In 2019, 2022, and 2025, PAF JF-17s participated in the Royal International Air Tattoo (RIAT), in static and air displays.<ref>Royal International Air Tattoo aircraft participation lists, 2019 & 2022.</ref> The aircraft was also displayed at the [[World Defense Show]] in 2024.<ref>[[World Defense Show]] 2024 exhibitor directory; Saudi Ministry of Defense releases.</ref> ===Myanmar=== In July 2015, Myanmar ordered 16 Block 2 JF-17s from [[Pakistan]] and [[China]] for approximately $560 million.<ref>{{Cite web|url=https://www.ainonline.com/aviation-news/defense/2017-06-15/jf-17-myanmar-seen-flying-china|title=JF-17 for Myanmar Seen Flying in China|first=Chen|last=Chuanren|website=Aviation International News}}</ref> In late 2015, [[Myanmar]] ordered 16 [[Klimov RD-33|RD-93]] spare engines from [[Russia]], which were received in 2018 and 2019.<ref name=SIPRI>{{cite web|url=http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|title=SIPRI Trade Register|publisher=[[Stockholm International Peace Research Institute]]|access-date=15 September 2020|archive-date=14 April 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100414022558/http://armstrade.sipri.org/armstrade/page/trade_register.php|url-status=live}}</ref> On 17 December 2018, [[Jane's Information Group|Jane's]] disclosed that the [[Myanmar Air Force]] had received the first batch of JF-17s.<ref>{{Cite news |url=https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters |title=Myanmar shows off Thunder fighters |work=[[Jane's Defence Weekly]] |last=Jennings |first=Gareth |access-date=17 December 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181217202527/https://www.janes.com/article/85253/myanmar-shows-off-thunder-fighters/ |archive-date=17 December 2018 |url-status=live}}</ref> An official Myanmar Air Force video released on Air Force day showcased a number of JF-17s, both on static display and in the air.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|title=YouTube|website=YouTube|access-date=21 December 2018|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023536/https://www.youtube.com/watch?v=IRdQ0ctfkHE|url-status=live}}</ref>{{Unreliable source?|date=July 2021}} As per reports, the [[Myanmar Air Force]] is in possession 11 JF-17 Block 2s.[https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html] In May 2022, a PAF cargo plane supplied spare parts for the JF-17s of the Myanmar Air Force. In June 2022, it was reported that a team of 15 PAF personnel were scheduled to visit [[Meiktila Air Base]] in Myanmar to provide technical support for the Myanmar Air Force JF-17s, including setting up of a JF-17 simulator at Meiktila Air Base to train pilots of the Myanmar Air Force and to address technical issues relating to JF-17s that Myanmar Air Force was facing. However, the [[Myanmar Air Force]] has faced significant challenges with its JF-17 fleet.<ref name=":5">{{Cite web |last=Irrawaddy |first=The |date=2022-11-25 |title=Technical Problems Ground Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Bought From China |url=https://www.irrawaddy.com/news/burma/technical-problems-ground-myanmars-jf-17-fighter-jets-bought-from-china.html |access-date=2026-02-14 |website=The Irrawaddy |language=en-US}}</ref> By late 2022, the entire fleet of 11 aircraft was grounded due to severe technical malfunctions and structural issues, including cracks in the airframe (particularly wingtips and hardpoints), poor accuracy and maintenance problems with the Chinese-made KLJ-7 radar, malfunctions in the Weapon Mission Management Computer that reduced launch zones for beyond-visual-range missiles, unreliable avionics, and issues with the Russian RD-93 engines.<ref name=":5" /><ref name=":6">{{Cite web |title=Myanmar raises issue of grounded JF-17 Thunder fighter aircraft to Pakistan |url=https://www.asiapacificdefensejournal.com/2023/09/myanmar-raises-issue-of-grounded-jf-17.html |access-date=2026-02-14 |website=Asia Pacific Defense Journal}}</ref><ref>{{Cite web |last=Farid |first=Ayesha |date=2025-05-18 |title=Myanmar’s JF-17 Fighter Jets Grounded Amid Conflict and Maintenance Woes |url=https://www.bdmilitary.com/analysis/geopolitics-diplomacy/myanmars-jf-17-fighter-jets-grounded-amid-conflict-and-maintenance-woes/1082/ |access-date=2026-02-14 |website=Bangladesh Military Forces |language=en-GB}}</ref> These problems rendered the aircraft unfit for combat operations, forcing the air force to rely on other platforms like MiG-29s, Yak-130s, and K-8s.<ref name=":5" /><ref name=":6" /> The grounding was exacerbated by post-2021 military coup sanctions, which restricted access to spare parts for Western-sourced components in the avionics and electronics. Myanmar lacked the local expertise to maintain or repair the complex systems, and initial attempts by Pakistani technicians in September 2022 to set up a simulator at Pathein air base and resolve issues were only partially successful.<ref name=":5" /> In September 2023, Myanmar raised the issue directly with Pakistani leadership, including Prime Minister Shehbaz Sharif and Armed Forces chief General Asim Munir, expressing displeasure over the aircraft's performance. The Chinese government also intervened diplomatically due to its role in the JF-17's development. As a result, Myanmar reportedly decided not to accept the remaining five aircraft from the original order and explored newer JF-17 variants as a potential resolution.<ref name=":5" /> ===Nigeria=== [[File:Nigerian JF-17 fighter aircraft.png|thumb|[[Nigerian Air Force]] JF-17 Block 2]] In December 2014, during the [[International Defence Exhibition and Seminar]] in Karachi, Nigeria was reportedly buying between 25 and 40 JF-17s from [[Pakistan]]. [[Nigerian Air Force]] (NAF) chief [[Air Marshal]] [[Adesola Nunayon Amosu]] had visited Pakistan earlier in October 2014.<ref name="Nigeria">{{cite web|title=IDEAS 2014: Nigeria 'close to signing up' for JF-17 |url=http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |date=2 December 2014 |work=Farhan Bokhari |publisher=Janes |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141226110403/http://www.janes.com/article/46579/ideas-2014-nigeria-close-to-signing-up-for-jf-17 |archive-date=26 December 2014 }}</ref> Nigeria became the second customer in 2016 by placing an order for three planes. However, as the news reports value the deal at US$25 million, it is not clear if the item is misreported.<ref>{{cite news|title=Nigeria to become first JF-17 export operator|url=http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128011517/http://www.janes.com/article/57080/nigeria-to-become-first-jf-17-export-operator|archive-date=28 January 2016|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news|title=FG to spend N65bn on warplanes, weapons, others|url=http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106072634/http://www.punchng.com/fg-to-spend-n65bn-on-warplanes-weapons-others/|archive-date=6 January 2016|newspaper=[[The Punch]]}}</ref> A June 2016 article in [[Jane's]] re-affirmed NAF budget for 3 JF-17, 10 [[PAC Super Mushshak|Super Mushshak]], and 2 [[Mi-35M]] aircraft in 2016.<ref>{{cite news|title=Nigeria waiting for US to approve Super Tucano sale|url=http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|access-date=8 June 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160608130937/http://www.janes.com/article/61029/nigeria-waiting-for-us-to-approve-super-tucano-sale|archive-date=8 June 2016|url-status=live}}</ref> With a confirmation from the Nigerian Air Force shortly after.<ref>{{cite news|url=http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|title=Official 2016 Nigerian Budget Confirms JF-17 Order|last1=Khan|first1=Bilal|date=4 January 2017|work=quwa.org|access-date=30 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170510134827/http://quwa.org/2017/01/04/official-2016-nigerian-budget-confirms-jf-17-order/|archive-date=10 May 2017|url-status=live}}</ref> In October 2018 Pakistan approved of the sale and local Nigerian production of three JF-17s for US$184.3 million. The aircraft are rumoured to be of a later version than the initially agreed sale, providing more advanced systems.<ref>{{cite web |last1=Binnie |first1=Jeremy |title=Pakistan approves Nigerian JF-17 production |url=https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |website=IHS Jane's 360 |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181025144735/https://www.janes.com/article/84043/pakistan-approves-nigerian-jf-17-production |archive-date=25 October 2018 |location=London |date=25 October 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |last1=Jamal |first1=Sana |title=Pakistan to sell three JF-17s to Nigeria for $184.3m |url=https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |website=Gulf News |access-date=29 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181026143150/https://gulfnews.com/news/asia/pakistan/pakistan-to-sell-three-jf-17s-to-nigeria-for-184-3m-1.2294035 |archive-date=26 October 2018 |location=Islamabad |date=26 October 2018 |url-status=live}}</ref> On 30 December 2020 the [[Pakistan Aeronautical Complex]] rolled out the three JF-17A Block 2s for Nigeria.<ref>{{Cite web |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |work=defenceworld.net |date=7 November 2020 |access-date=11 January 2021 |language=en |archive-date=4 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live }}</ref> They were delivered to Makurdi Air Base in March 2021 aboard Pakistan Air Force Ilyushin Il-78MP freighters and were formally inducted into the Nigerian Air Force on 21 May 2021.<ref name="auto3">{{Cite web |date=24 March 2021 |title=First of 3 Pakistani JF-17 Jets Arrive in Nigeria |url=https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210325024056/https://www.defenseworld.net/news/29198/First_of_3_Pakistani_JF_17_Jets_Arrive_in_Nigeria#.YFxkX68zaUk |archive-date=25 March 2021 |access-date=25 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref><ref name="fg_waldron_2021-05-21" /> The NAF initially indicated that it might order another 35–40 aircraft if the type met its requirements.<ref>{{Cite web |title=JF-17 Thunder Jets Spotted in Nigerian AF Colors, Ready for Delivery |url=https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20201204082056/https://www.defenseworld.net/news/28266/JF_17_Thunder_Jets_Spotted_in_Nigerian_AF_Colors__Ready_for_Delivery |archive-date=4 December 2020 |access-date=22 March 2021 |website=www.defenseworld.net}}</ref> In January 2023 the Chief of the Air Staff, Air Marshal [[Isiaka Oladayo Amao]], confirmed that the JF-17s had been used in anti-terrorism and anti-insurgency operations inside Nigeria.<ref name="auto2">{{Cite news |url=https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |title=Amao: NAF Expects Delivery of 27 Fighter Jets, Attack Helicopters to Boost Fight against Terrorism – THISDAYLIVE |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322164348/https://www.thisdaylive.com/index.php/2023/01/22/amao-naf-expects-delivery-of-27-fighter-jets-attack-helicopters-to-boost-fight-against-terrorism/ |url-status=live |newspaper=[[This Day]]}}</ref> In early December 2025 the three aircraft were reportedly deployed to the [[Benin Republic]], where they conducted airstrikes against rebel forces during an attempted coup.<ref>{{cite web |date=8 December 2025 |title=Nigerian Air Force deploys JF-17 jets to foil Benin coup attempt |url=https://timesofislamabad.com/08-Dec-2025/nigerian-air-force-deploys-jf-17-jets-to-foil-benin-coup-attempt |access-date=9 December 2025}}</ref> ===Azerbaijan=== In January 2008, Azerbaijan engaged in talks with Pakistan over JF-17's possible sale to Azerbaijan.<ref>{{Cite web |url=https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |title=Azerbaijan to buy JF-17 {{sic|aircra|fts|nolink=y}} from Pakistan |date=29 January 2008 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20210111145843/https://apa.az/en/azerbaijan-army-azerbaijani-armed-forces/-43234 |archive-date=11 January 2021 |work=[[Azeri Press Agency]] |language=en |url-status=live }}</ref> In 2015, the [[Azerbaijani Air Forces]] negotiated with China for several dozen JF-17s worth approximately {{USD|16 to 18 million}} each.<ref name="news.am">{{Citation|title=China supplies FC-1 multipurpose fighters to Azerbaijan|url=http://news.am/eng/news/8954.html|newspaper=News|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402124131/http://news.am/eng/news/8954.html|place=AM|access-date=28 February 2015|archive-date=2 April 2015|url-status=live}}</ref> In 2018, Pakistani Armed Forces actively discussed military and defence cooperation with Azerbaijan, culminating in the latter expressing an interest in purchasing the JF-17 Thunder fighter jet.<ref>{{Cite web |first=Shahid |last=Hussain |url=https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |title=Pakistan and Azerbaijan: Deepening a Mutually Beneficial Relationship |date=19 May 2020 |access-date=11 January 2021 |archive-url=https://archive.today/20200519204003/https://thediplomat.com/2020/05/pakistan-and-azerbaijan-deepening-a-mutually-beneficial-relationship/ |archive-date=19 May 2020 |work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]] |language=en |url-status=live }}</ref> On 22 February 2024, Azerbaijan had signed a contract worth US$1.6 billion with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17 Block 3 multi-role combat aircraft for the Azerbaijani Air Forces including aircraft, training, and ordnance.<ref>{{Cite web |date=22 February 2024 |title=Pakistan signs largest ever fighter jet sale deal with Azerbaijan |url=https://www.azernews.az/nation/222206.html |access-date=22 February 2024 |website=Azernews.Az |language=en}}</ref><ref name="auto9">{{Cite web |last=AzeMedia |date=22 February 2024 |title=Pakistan has signed the largest deal in history with Azerbaijan for the sale of fighter jets |url=https://aze.media/pakistan-has-signed-the-largest-deal-in-history-with-azerbaijan-for-the-sale-of-fighter-jets/ |access-date=22 February 2024 |website=Aze.Media |language=en-US}}</ref><ref name="auto10">{{Cite web|url=https://pakobserver.net/pakistan-seals-1-6-billion-deal-with-azerbaijan-to-sell-jf-17-fighter-jets/|title=Pakistan seals $1.6 billion deal with Azerbaijan to sell JF-17 fighter jets|date=22 February 2024}}</ref> On 25 September 2024, the JF-17 Block 3 was showcased to the President of Azerbaijan on the sidelines of 2024 Azerbaijan International Defence Exhibition (AIDEX).<ref name=":4">{{Cite news |date=25 September 2024 |title=JF-17C multirole aircrafts presented to President Ilham Aliyev |url=https://azertag.az/en/xeber/jf_17c_multirole_aircrafts_presented_to_president_ilham_aliyev-3196886 |work=Azertac}}</ref> On 6 June 2025, the Government of Pakistan announced that it had secured a contract for the supply of 40 JF-17 Block 3 aircraft from Azerbaijan for $4.6 billion, which builds on an initial agreement signed between Pakistan and Azerbaijan in February 2024, valued at $1.6 billion, for an unspecified number of JF-17 Block 3 fighter jets, alongside training and armaments.<ref name="auto11">{{cite web | url=https://www.aeronewsjournal.com/2025/06/jf-17-thunder-breakthrough-azerbaijan.html | title=JF-17 Thunder Breakthrough Azerbaijan Secures $4.6 Billion Deal for 40 Pakistani-Chinese Block III Fighters | date=8 June 2025 }}</ref><ref name="auto18">{{cite web | url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/06/08/how-armenia-might-respond-to-azerbaijans-jf-17-fighter-acquisition/ | title=How Armenia Might Respond to Azerbaijan's JF-17 Fighter Acquisition | website=[[Forbes]] }}</ref><ref name="auto15">{{Cite web|url=https://defence-industry.eu/azerbaijan-signs-record-4-6-billion-deal-for-40-jf-17-thunder-fighter-jets-from-pakistan/|title=Azerbaijan signs $4.6 billion deal for JF-17 fighters|date=8 June 2025}}</ref><ref name="auto7">{{cite web | url=https://www.turkiyetoday.com/region/azerbaijan-expands-jf-17-fighter-jet-order-to-40-units-in-46b-defense-deal-3202511 | title=Azerbaijan expands JF-17 fighter jet order to 40 units in $4.6B defense deal }}</ref><ref name="auto13">{{cite web | url=https://www.turdef.com/article/pakistan-confirms-inking-of-deal-with-azerbaijan-for-jf-17 | title=Pakistan Confirms Inking of Deal with Azerbaijan for JF-17 &#124; TURDEF | date=7 June 2025 }}</ref> Deliveries of the initial tranche began in October 2025, with the aircraft arriving at Nasosnaya Air Base and undergoing familiarization before formal induction. On 8 November 2025, five JF-17s (four single-seat and one twin-seat), flown by Azeri fighter pilots, participated in Azerbaijan’s Victory Day parade in Baku, marking their first public appearance in Azerbaijani service. In addition, open-source images circulated showing a total of nine JF-17 Block III aircraft present in Azerbaijan around the same period without any national markings, consistent with jets observed during early post-delivery handling and marking transitions.<ref name="azeri1">{{cite web |first=Greg |last=Waldron |url=https://www.flightglobal.com/fixed-wing/azerbaijan-confirms-jf-17-fighter-acceptance-with-baku-flypast/165245.article |title=Azerbaijan becomes fourth JF-17 operator with five appearing in Baku military parade |website=Flightglobal.com |date=11 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://president.az/en/articles/view/70546 |title=Military Parade dedicated to the fifth anniversary of Victory in Patriotic War was held in Baku |work=The Official Website of the President of the Republic of Azerbaijan |date=8 November 2025}}</ref> ===Potential customers=== ==== Bangladesh ==== In January 2025, [[Bangladesh]] announced an interest in purchasing the JF-17C Block 3.<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2522416/bangladesh-shows-interest-in-jf-17 | title=Bangladesh shows interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://arynews.tv/bangladesh-army-delegation-meets-pakistan-air-chief-expresses-interest-in-jf-17/ | title=Bangladesh army delegation meets Pakistan Air Chief, expresses interest in JF-17 | date=15 January 2025 }}</ref> In January 2026, it was reported that Bangladesh was in formal talks with Pakistan for the purchase of an unspecified number of JF-17C Block 3 fighters.<ref>https://www.aljazeera.com/news/2026/1/9/why-is-pakistan-selling-its-jf-17-fighter-jets-to-bangladesh-and-others</ref><ref>https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-eyes-defence-pact-with-bangladesh-sale-jf-17-jets-2026-01-07/</ref><ref>https://www.flightglobal.com/fixed-wing/bangladesh-explores-jf-17-acquisition-to-replace-ageing-fighters/165876.article</ref> ==== Indonesia ==== ''[[Reuters]]'' reported that Pakistan is in discussion with Indonesia on selling the JF-17s to the latter. In January 2026, Indonesia’s Defence Minister Sjafrie Sjamsoeddin held talks in Islamabad with PAF Chief, Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu, during which a potential defence cooperation package—including the possible acquisition of around 40 JF-17 fighter aircraft, armed drones, and associated training—was discussed, though no binding agreement was announced at the time.<ref name="ReutersJF17Indonesia2026">{{cite web |first1=Saad |last1=Sayeed |first2=Ananda |last2=Teresia |first3=Ariba |last3=Shahid |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-indonesia-closing-jets-drones-defence-deal-sources-say-2026-01-12/ |title=Exclusive: Pakistan and Indonesia closing in on jets and drones defence deal, sources say |website=Reuters.com |date=13 January 2026 |access-date=15 January 2026}}</ref> ==== Iraq ==== [[Iraq]] has expressed interest in acquiring the JF-17C Thunder multirole combat aircraft from Pakistan as part of efforts to modernise the [[Iraqi Air Force]]. During an official visit to Baghdad on 10 January 2026, Pakistan’s Air Chief Marshal Zaheer Ahmed Baber Sidhu met with Lieutenant General Staff Pilot Mohanad Ghalib Mohammed Radi Al-Asadi, Commander of the Iraqi Air Force, where discussions covered bilateral air force cooperation. During the meeting, the Iraqi Air Force Commander indicated interest in the JF-17C fighter aircraft and Super Mushshak trainer aircraft in the context of training, capacity building, and defence cooperation.<ref>{{cite news |title=Pakistan says Iraq expressed ‘keen interest’ in JF-17 jets at air chiefs meeting |work=Arab News |date=10 January 2026 |url=https://www.arabnews.com/node/2628855/pakistan}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq eyes JF-17 fighter jets as Pakistani air chief visits Baghdad |work=The Express Tribune |date=10 January 2026 |url=https://tribune.com.pk/story/2586411/iraq-eyes-jf-17-fighter-jets-as-pakistani-air-chief-visits-baghdad}} </ref><ref>{{cite news |title=Iraq seeks JF-17 Thunder jets during Pakistani air chief’s visit |work=Business Recorder |date=10 January 2026 |url=https://www.brecorder.com/news/40401540/iraq-seeks-jf-17-thunder-jets}} </ref> ==== Libya ==== It was reported on 22 December 2025 that Pakistan reached a $4-4.6 billion deal with the [[Libyan National Army]], commanded by Khalifa Haftar, which controls eastern [[Libya]], for the supply of 16 JF-17s and other military equipment.<ref name="libya1">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/12/28/why-it-took-pakistan-so-long-to-sell-jf-17-fighters-to-an-arab-country/ |title=Why It Took Pakistan So Long To Sell JF-17 Fighters To An Arab Country |website=Forbes.com |date=28 December 2025}}</ref><ref name="libya2">{{cite web |first=Liu |last=Zhen |url=https://www.scmp.com/news/china/military/article/3337888/china-pakistan-warplane-deal-libyan-faction-may-help-expand-beijings-influence |title=China-Pakistan warplane deal with Libyan faction ‘may help expand Beijing’s influence’ |website=SCMP.com|date=27 December 2025}}</ref><ref name="libya3">{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Asif |last2=Shahzad |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-strikes-4-billion-deal-sell-weapons-libyan-force-officials-say-2025-12-22/ |title=Pakistan strikes $4 billion deal to sell weapons to Libyan force, officials say |website=Reuters.com |date=22 December 2025}}</ref> ==== Morocco ==== Morocco has shown interest in the JF-17, having invited a sales team to showcase it in the Marrakech Air Show 2016.<ref>{{cite news|title=JF-17 to Star in Marrakech Air Show|url=http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202010633/http://www.defensa.com/frontend/defensa/caza-chino-pakistani-jf-17-thunder-estrella-marrakech-air-show-vn17700-vst164|archive-date=2 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Marrakech Air Show Invites Pakistan to Showcase JF −17 Thunder Fighter Jet|url=http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160222014010/http://www.moroccoworldnews.com/2015/12/174608/marrakech-air-show-invites-pakistan-to-showcase-jf-17-thunder-fighter-jet/|archive-date=22 February 2016}}</ref> According to a local analyst, a potential acquisition by Morocco may be complicated by incompatible technologies; the JF-17 Block I and Block II have broadly different electronics suites and air-to-air & air-to-surface munitions than its current Western-sourced aircraft, such as the [[Dassault Mirage F1|Mirage F-1 (MF2000)]], [[Northrop F-5|F-5E/F Tiger II]] and [[Dassault/Dornier Alpha Jet|Alpha Jet]].<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to market the JF-17 Thunder to Morocco|url=http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|url-status=live|access-date=26 April 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160426114618/http://quwa.org/2016/04/25/pakistan-looks-market-jf-17-thunder-morocco/|archive-date=26 April 2016}}</ref> Morocco has been engaged with Pakistan in January 2026 on the JF-17.<ref>https://www.moroccoworldnews.com/2026/01/276273/morocco-shows-interest-in-pakistani-jf-17-jets-as-talks-advance/</ref> ==== Saudi Arabia ==== In January 2014, the [[Royal Saudi Air Force]] was reportedly examining potential technology transfer and co-production opportunities for the JF-17. Saudi Deputy Minister of Defence Prince [[Salman bin Sultan]] toured the JF-17 project during a visit to Pakistan.<ref>{{cite news|date=23 January 2014|title=Saudi eyeing Pakistan's JF-17 fighter jet, modeled from U.S. F-16|work=World Tribune|url=http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706041729/http://www.worldtribune.com/2014/01/23/saudi-eyeing-pakistans-jf-17-fighter-jet-modeled-from-u-s-f-16/|archive-date=6 July 2014}}</ref><ref>{{cite news|date=24 January 2014|title=Saudi Arabia May Buy Pakistani-Chinese Fighter Jets|work=The Diplomat|url=https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-url=https://web.archive.org/web/20140726081849/https://thediplomat.com/2014/01/saudi-arabia-may-buy-pakistani-chinese-fighter-jets/|archive-date=26 July 2014}}</ref><ref>{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|date=8 November 2016|title=Saudi Arabia Reportedly Interested in the JF-17 Thunder|url=http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20161109084500/http://quwa.org/2016/11/08/saudi-arabia-reportedly-interested-in-the-jf-17-thunder/|archive-date=9 November 2016|website=Quwa Defence News & Analysis Group}}</ref> However, by 2023, this interest seems to have fallen through, with Saudi Arabia now interested in joining the Anglo-Italian-Japanese [[Global Combat Air Programme]].<ref>{{cite news|date=11 August 2023|title=Saudi Arabia pushes to join fighter jet project with UK, Italy and Japan|work=Financial Times|url=https://www.ft.com/content/80e9bda9-f415-4076-9037-bd6b96e1169f|access-date=19 August 2023}}</ref> ''[[Reuters]]'' reported in January 2026 that Pakistan are in discussion with Saudi Arabia to convert around US$ 2 billion of Saudi loans to Pakistan into a provision of JF-17s.<ref>{{cite web |first1=Ariba |last1=Shahid |first2=Saad |last2=Sayeed |url=https://www.reuters.com/world/asia-pacific/pakistan-saudi-talks-jf-17-jets-for-loans-deal-sources-say-2026-01-07/ |title=Exclusive: Pakistan, Saudi in talks on JF-17 jets-for-loans deal, sources say |website=Reuters.com |date=8 January 2026 |access-date=8 January 2026}}</ref>However It is reported that the US government has discouraged Saudi Arabia from aquisition of both JF-17's and [[TAI TF Kaan|TF Kaan's]], instead proposing sale of [[Lockheed Martin F-35 Lightning II|F-35]]'s to the Saudi Arabian Air Force. <ref name=":9">{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2498926/pakistan-signs-agreement-to-supply-jf-17-block-iii-fighter-jets-to-azerbaijan | title=Pakistan signs agreement to supply JF-17 Block-III fighter jets to Azerbaijan | date=26 September 2024 }}</ref> ==== Other countries ==== Countries including [[Egypt]], [[Jordan]], [[Kuwait]],<ref>{{Cite web|last=Khan|first=Bilal|date=7 August 2016|title=Pakistan offers JF-17 & Super Mushshak to Kuwait|url=https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200422190117/https://quwa.org/2016/08/07/pakistan-offers-jf-17-super-mushshak-kuwait/|archive-date=22 April 2020|website=Quwa - Defence News & Analysis}}</ref> [[Peru]],<ref name=":0">{{Cite web|title=Here's Why Pakistan's JF-17 Is A Viable Alternative To The American F-16|url=https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|website=Wonderful Engineering|date=21 March 2019|quote=As of right now, Saudi Arabia, Albania, Morocco, Bulgaria, Malaysia, Egypt, Sudan, Iraq, Oman, Lebanon, Argentina, Algeria, Jordan, and Peru are evaluating the JF-17 Block III|access-date=23 July 2020|archive-date=23 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200723081234/https://wonderfulengineering.com/heres-why-pakistans-jf-17-is-a-viable-alternative-to-the-american-f-16/|url-status=live}}</ref> [[South Africa]],<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|title=Pakistan, South Africa sign agreements to increase defense cooperation|url=https://www.dawn.com/news/1323145|website=Dawn|date=27 March 2017|access-date=2 May 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023533/https://www.dawn.com/news/1323145|url-status=live}}</ref> [[Uruguay]],<ref>{{Cite web |last=Demerly |first=Tom |date=9 November 2017 |title=Shopping for Fighters: Is the Chinese/Pakistani JF-17 Thunder the Real "Joint Strike Fighter"? |url=https://theaviationist.com/2017/11/09/shopping-for-fighters-is-the-chinesepakistani-jf-17-thunder-the-real-joint-strike-fighter/ |access-date=11 May 2025 |website=The Aviationist |language=en-US}}</ref> and [[Venezuela]]<ref>{{Cite web |last=Gady |first=Franz-Stefan |title=Confirmed: Sino-Pak JF-17 Fighter Jet Has its First Buyer |url=https://thediplomat.com/2015/06/confirmed-sino-pak-jf-17-fighter-jet-has-its-first-buyer/#:~:text=Numerous%20air%20forces%20are%20toying,the%20Philippines,%20Venezuela%20and%20Zimbabwe. |access-date=11 May 2025 |website=thediplomat.com |language=en-US}}</ref> have shown interest in the JF-17.<ref name="defenseindustrydaily.com article" /><ref>{{cite news|date=15 March 2008|title=PAF gets six JF-17 Thunder aircraft|work=Dawn|url=http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-url=https://web.archive.org/web/20140810045150/http://www.dawn.com/news/293840/paf-gets-six-jf-17-thunder-aircraft|archive-date=10 August 2014}}</ref> In February 2026, reports appeared that the [[Somali Air Force]] was in talks to acquire 24 Block III JF-17s.<ref>https://www.somaliguardian.com/news/somalia-news/somalia-in-talks-to-buy-24-jf-17-fighter-jets-from-pakistan/; {{cite news|title=Somalia in High-Level Talks to Acquire 24 JF-17 Thunder Block III Fighter Jets from Pakistan in US$900 Million Air Power Revival|work=Defence Security Asia|date=19 February 2026 |url=https://defencesecurityasia.com/en/somalia-jf17-thunder-block-iii-pakistan-us900-million-air-force-revival/|access-date=22 February 2026}}; {{cite news |title=Soomaaliya oo diyaarado casri ah kasoo iibsanaysa Pakistan |work=Hiiraan Online |date=10 February 2026 |url=https://www.hiiraan.com/news/2026/Feb/wararka_maanta09-192820.htm |access-date=22 February 2026}}</ref> Somalia's air force has been inactive for many years. ===Former interests=== ==== Argentina ==== At the 2013 [[Paris Air Show]], officials from Argentine aerospace conglomerate [[Fábrica Argentina de Aviones]] (FAdeA) revealed that the firm had held multiple discussions with Chinese officials over a potential co-production of the FC-1/JF-17, for the [[Argentine Air Force]] (FAA); this was regarded as the first formal effort by Argentina to possibly procure, or co-produce the aircraft.<ref>{{cite web |author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter - IHS Jane's 360 |website=www.janes.com |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter |archive-date=6 November 2013 }}</ref> FAdeA officials said that the co-produced FC-1 could be classified as the "Pulqui-III", with regard to FAdeA's [[Pulqui II|Pulqui-II]] fighter.<ref name="ja23j13">{{cite news|author-first1=Richard D |author-last1=Fisher Jr|date=23 June 2013|title=Argentine officials confirm joint-production talks over China's FC-1 fighter|newspaper=Jane's|url=http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106081623/http://www.janes.com/article/23497/argentine-officials-confirm-joint-production-talks-over-china-s-fc-1-fighter|archive-date=6 November 2013}}</ref> In 2015, following a three-day visit by [[President of Argentina|Argentine president]] [[Cristina Fernández de Kirchner]] to [[China]], Argentina announced that it would consider purchasing around 20 JF-17s from [[Chengdu Aircraft Industry Group|CAIG]]; however the deal did not materialise.<ref>{{cite web |url=http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |title=China to Supply 20 Thunder Fighter Jets to Argentina |website=www.defenseworld.net |access-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150216210452/http://www.defenseworld.net/news/12186/China_To_Supply_20_Thunder_Fighter_Jets_To_Argentina#.VOJbj_7P3IU |archive-date=16 February 2015 }}</ref><ref>{{cite web|publisher=Nikkei|title=Argentina turns to China for arms supply|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|access-date=1 March 2022|date=9 April 2015|first=Kamilia|last=Lahrichi|archive-date=10 February 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210140006/https://asia.nikkei.com/Politics/Argentina-turns-to-China-for-arms-supply|url-status=live}}</ref> The primary reason for Argentine interest was reportedly the aircraft's lesser requirement for parts of British origin, as the United Kingdom had barred any sale of military equipment consisting of British-manufactured parts to Argentina since the [[Falklands War|1982 Falklands War]].<ref name="defensenews.com">{{Cite web|url = https://www.defensenews.com/global/the-americas/2021/09/28/could-britain-stop-argentina-from-buying-the-jf-17-warplane/|title = Could Britain stop Argentina from buying the JF-17 warplane?|date = 28 September 2021|access-date = 11 January 2022|archive-date = 30 September 2021|archive-url = https://wayback.archive-it.org/all/20210930015257/https://www.defensenews.com/global/the%2Damericas/2021/09/28/could%2Dbritain%2Dstop%2Dargentina%2Dfrom%2Dbuying%2Dthe%2Djf%2D17%2Dwarplane/|url-status = live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |title=No KAI FA-50 for Argentina under the post-1982 embargo |website=aircosmosinternational.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129073505/https://aircosmosinternational.com/article/no-kai-fa-50-for-argentina-under-the-post-1982-embargo-2970 |archive-date=29 November 2020}}</ref> Likewise, Argentina's earlier efforts to procure other aircraft, namely, the [[Dassault Mirage F1|Mirage F1M]], the [[IAI Kfir]], the [[Saab JAS 39 Gripen|JAS 39 Gripen]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] were scuttled due to diplomatic pressure from the United Kingdom, given the aforementioned aircraft were found to contain British-origin parts.<ref>{{cite web|title=UK shoots down Argentine FA-50 deal|publisher=Flightglobal|url=https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|date=3 November 2020|access-date=1 March 2022|first=Greg|last=Waldron|archive-date=9 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210509165523/https://www.flightglobal.com/defence/uk-shoots-down-argentine-fa-50-deal/140925.article|url-status=live}}</ref><ref name="en.mercopress.com">{{cite web|title=Argentina's purchase of Korean fighters falls through: UK's arms embargo|url=https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|access-date=1 March 2022|date=21 June 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111121032/https://en.mercopress.com/2021/06/23/argentina-s-purchase-of-korean-fighters-falls-through-uk-s-arms-embargo|url-status=live}}</ref><ref name="defensenews.com"/> In September 2021, the [[Government of Argentina|Argentine government]] presented a draft budget for the fiscal year of 2022, which contained a request of USD $664 million for the acquisition of future fighter aircraft for the FAA.<ref name=":3">{{Cite web |last=Dubois |first=Gastón |date=21 September 2021 |title=The Argentine Ministry of Defense clarifies about the JF-17 Thunder |url=https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |access-date=19 May 2022 |website=Aviacionline.com |language=es |archive-date=11 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015136/https://www.aviacionline.com/2021/09/the-argentine-ministry-of-defense-clarifies-about-the-jf-17-thunder/ |url-status=live }}</ref> However, multiple media outlets misinterpreted this action, erroneously reporting that the request for funds were for acquiring the JF-17 Block-III.<ref>{{cite web|url=https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|title=Argentina hasn't selected JF-17 fighter? Govt clarifies budget request|website=[[The Week (Indian magazine)|The Week]] |access-date=1 March 2022|date=22 September 2021|archive-date=11 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220111015142/https://www.theweek.in/news/world/2021/09/22/argentina-hasnt-selected-jf-17-fighter-govt-clarifies-budget-request.html|url-status=live}}</ref> Argentina's [[Ministry of Defense (Argentina)|Ministry of Defense]] (''Ministerio de Defensa'') later clarified that the JF-17 had not been selected, asserting that the FAA was still evaluating five other aircraft as possible options.<ref name=":3" /> In May 2022, a delegation of the FAA evaluated the JF-17 Thunder in China.<ref>{{cite web |last1=Dubois |first1=Gastón |title=Argentine Air Force delegation evaluated the JF-17 Thunder in China |url=https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |website=Aviacionline |date=21 May 2022 |access-date=31 May 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531011548/https://www.aviacionline.com/2022/05/argentine-air-force-delegation-evaluated-the-jf-17-thunder-in-china/ |url-status=live }}</ref> However, in October 2023, the United States approved the transfer of 24 second-hand [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon variants|F-16 Block-15 MLU]] fighters previously owned by the [[Royal Danish Air Force]] to Argentina, countering the Chinese offer; reportedly, the deal did not necessitate an approval from the United Kingdom.<ref>{{Cite web|url=https://aviationweek.com/defense-space/aircraft-propulsion/us-approves-proposed-f-16-transfer-argentina|title=U.S. Approves Proposed F-16 Transfer To Argentina|website=aviationweek.com|date=12 October 2023}}</ref> Following the inauguration of the [[Javier Milei|Javier Milei administration]] in Argentina in 2023, the decision to select the F-16 had reportedly materialised, leaving the JF-17 out of the contest.<ref>{{Cite web|url=https://www.airdatanews.com/argentina-chose-the-f-16-fighter-for-its-air-force-reports/|title=Argentina chose the F-16 fighter for its Air Force – reports|website=www.airdatanews.com|date=30 January 2024}}</ref> ==== Bolivia ==== The JF-17 was a candidate for the replacement of retired [[Lockheed T-33]] aircraft of the [[Bolivian Air Force]].<ref>{{Cite web|url=https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|title=Bolivia Air Force is looking for fighter jets|work=Air Data News |date=29 May 2021|access-date=28 June 2021|archive-date=28 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628054044/https://www.airway1.com/bolivia-air-force-is-looking-for-fighter-jets/|url-status=live}}</ref> ==== Congo ==== In March 2023, it was reported that China was pitching the JF-17 to the [[Democratic Republic of the Congo]].<ref>{{Cite web |url=https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |title=Congo is considering buying JF-17 Thunder fighter jets from China |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://mil.in.ua/en/news/congo-is-considering-buying-jf-17-thunder-fighter-jets-from-china/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |title=DRC: China offers Kinshasa its fighter planes |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.brusselstimes.com/412442/drc-china-offers-kinshasa-its-fighter-planes |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |title=China Offers JF-17 Jet to Congo-Kinshasa, Competing with Russian Su-27 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162400/https://www.defensemirror.com/news/33835/China_Offers_JF_17_Jet_to_Congo_Kinshasa__Competing_with_Russian_Su_27 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |title=DRC : Kinshasa eyes Chinese fighter jets after buying Beijing's drones - 14/03/2023 |date=14 March 2023 |access-date=22 March 2023 |archive-date=22 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230322162519/https://www.africaintelligence.com/central-africa/2023/03/14/kinshasa-eyes-chinese-fighter-jets-after-buying-beijing-s-drones,109923322-bre |url-status=live }}</ref> ==== Malaysia ==== [[Malaysia]] had periodically indicated that it may be interested in purchasing the JF-17 for the [[Royal Malaysian Air Force]] (RMAF), as part of its efforts to replace its [[Mikoyan MiG-29|MIG-29 fleet]]; reports of Malaysian interest in the JF-17 emerged in 2015, although this was later denied.<ref>{{Cite web |last=Ansari |first=Usman |date=21 December 2015 |title=Malaysia Denies Interest in JF-17, But Export Hopes Remain |url=https://www.defensenews.com/industry/2015/12/21/malaysia-denies-interest-in-jf-17-but-export-hopes-remain/ |access-date=19 May 2022 |website=Defense News |language=en }}</ref><ref>{{Cite web |last=Baker |first=Benjamin David |title=The Sino-Pakistani JF-17 Might Have Another Buyer in Asia |url=https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |access-date=19 May 2022 |website=thediplomat.com |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121257/https://thediplomat.com/2015/12/the-sino-pakistani-jf-17-might-have-another-buyer-in-asia/ |url-status=live }}</ref> In March 2019, then-visiting [[Prime Minister of Malaysia|Malaysian PM]] [[Mahathir Mohamad|Mahathir bin Mohammad]] was accorded an aerial-display of the JF-17's at the 2019 [[Pakistan Day Parade]]; he was also briefed about the fighter by the PAF.<ref>{{Cite web |title=Mahathir Mohamad receives briefing on JF-17 before leaving Islamabad |url=https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |access-date=19 May 2022 |website=www.thenews.com.pk |date=23 March 2019 |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121254/https://www.thenews.com.pk/latest/447749-malaysian-leader-mahathir-mohamad-receives-briefing-on-jf-17-thunder |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |date=23 March 2019 |title=Malaysian PM Mahathir shows interest in JF-17 Thunder as he concludes Pakistan visit |url=http://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |access-date=19 May 2022 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=1 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220701072047/https://tribune.com.pk/story/1936123/malaysian-pm-mahathir-shows-interest-jf-17-thunder-concludes-pakistan-visit |url-status=live }}</ref> In June 2021, the RMAF formally released a tender for the supply of 18 light combat-aircraft — dubbed as the "Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft" (FLIT/LCA), in an effort to supplant its ageing [[BAE Systems Hawk|BAE Hawk 108/208]] light-combat aircraft and its [[Aermacchi MB-339|MB-339CM]] trainer-aircraft.<ref>{{Cite web |title=Malaysia puts pen to paper for LCA tender {{!}} Shephard |url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/malaysia-puts-pen-paper-lca-tender/None |access-date=19 May 2022 |website=www.shephardmedia.com |language=en }}{{Dead link|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |date=22 June 2021 |title=Malaysia to Formally Launch Fighter Lead In Trainer-Light Combat Aircraft (FLIT/LCA) Tender |url=https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |access-date=19 May 2022 |website=MilitaryLeak |language=en-US |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121328/https://militaryleak.com/2021/06/22/malaysia-to-formally-launch-fighter-lead-in-trainer-light-combat-aircraft-tender/ |url-status=live }}</ref> The RMAF later issued a [[Request for proposal|Request for Proposal]] (RFP) to nine different aircraft-manufacturing conglomerates in July, with a submission-deadline of September 2021 (this would later be extended to October 2021).<ref name="theedgemarkets.com">{{Cite web|url=https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|title=Six companies bidding for RMAF LCA contract|date=18 October 2021|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121306/https://www.theedgemarkets.com/article/six-companies-bidding-rmaf-lca-contract|url-status=live}}</ref> The JF-17 was widely regarded to be a leading contender in the FLIT/LCA procurement initiative, along with the [[HAL Tejas]] and the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]].<ref>{{Cite web|url=https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|title=Malaysia formally launches tender for new trainer, light combat aircraft|access-date=10 January 2022|archive-date=10 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.blogbeforeflight.net/2021/06/malaysia-launches-tender-flit-lca.html|url-status=live}}</ref> However, in October 2021, the JF-17 was revealed to have abstained from participating in the FLIT/LCA tender; later reports confirmed that only six companies had responded to the RFP issued by the RMAF - the [[KAI T-50 Golden Eagle|KAI FA-50]] ([[Korea Aerospace Industries]]), the [[HAL Tejas]] ([[Hindustan Aeronautics Limited]]), the [[Hongdu JL-10|HAIC L-15]] ([[China National Aero-Technology Import & Export Corporation]]), the [[Alenia Aermacchi M-346 Master|Aermacchi M-346]] ([[Leonardo S.p.A.]]), the [[TAI Hürjet]] ([[Turkish Aerospace Industries]]) and the [[Mikoyan MiG-35]] ([[Rosoboronexport]]).<ref name="theedgemarkets.com"/> The JF-17's unprecedented absence from the FLIT/LCA essentially ended all speculations regarding its participation in Malaysia.<ref name="theedgemarkets.com"/><ref>{{Cite web |title=Malaysia begins evaluating proposals to replace fleet of Hawk Mk 108/208s |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |access-date=19 May 2022 |website=Janes.com |language=en |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121256/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/malaysia-begins-evaluating-proposals-to-replace-fleet-of-hawk-mk-108208s |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Socka |first=Sherman |date=1 December 2021 |title=LETTER {{!}} RMAF purchase of Light Combat Aircraft to bolster defence industry |url=https://www.malaysiakini.com/news/601324 |access-date=19 May 2022 |website=Malaysiakini |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110121301/https://www.malaysiakini.com/news/601324 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |last=Venckunas |first=Valius |title=Reports on Malaysian fighter jet tender: Tejas in, JF-17 out |url=https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |access-date=19 May 2022 |website=www.aerotime.aero |date=20 October 2021 |language=en |archive-date=18 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220518000844/https://www.aerotime.aero/articles/29226-reports-on-malaysian-fighter-jet-tender-tejas-in-jf-17-out |url-status=live }}</ref> In December 2021, the JF-17 was reportedly re-offered to the RMAF, with an estimated price-discount of about 30%; however, these reports remain unconfirmed.<ref>{{Cite web |last=Gumelar |first=Tri Agung |title=Saingi HAL Tejas di Malaysia, China Turunkan Harga Jet Tempur JF-17 Thunder hingga 30 Persen - Zona Jakarta |url=https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |access-date=19 May 2022 |website=zonajakarta.pikiran-rakyat.com |language=id |archive-date=10 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220110124301/https://zonajakarta.pikiran-rakyat.com/teknologi/pr-183202048/saingi-hal-tejas-di-malaysia-china-turunkan-harga-jet-tempur-jf-17-thunder-hingga-30-persen |url-status=live }}</ref> The RMAF eventually declined to purchase the JF-17 and proceeded instead to order 18 FA-50 Block 20 jets in March 2023.<ref>{{Cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|title=Malaysia buys South Korea fighter jets as ASEAN arms market grows|website=asia.nikkei.com|date=7 March 2023|access-date=24 March 2023|archive-date=24 March 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324012111/https://asia.nikkei.com/Politics/Defense/Malaysia-buys-South-Korea-fighter-jets-as-ASEAN-arms-market-grows|url-status=live}}</ref> ==== Qatar ==== [[Qatar]] has shown interest in the JF-17 since 2016.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|title=Qatar Plans To Buy Pak JF-17 Fighter Jet, Super Mushshak Trainer|website=www.defenseworld.net|date=27 October 2016 |access-date=4 March 2021|archive-date=6 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210506212945/https://www.defenseworld.net/news/17482/Qatar_Plans_To_Buy_Pak_JF_17_Fighter_Jet__Super_Mushshak_Trainer#.YEEFyWgzbIU|url-status=live}}</ref> In December 2019, at Qatar's invitation, PAF JF-17s participated in Qatar's National Day Flypast in Doha alongside [[Qatar Air Force]] [[Rafale]]s and [[Mirage 2000-5]]s.<ref>{{Cite web|url=https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|title=Flypast during Qatar National Day Hints at Doha's Interest in Pakistani JF-17|website=www.defenseworld.net|date=19 December 2019 |access-date=4 March 2021|archive-date=5 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210305192401/https://www.defenseworld.net/news/26031/Flypast_during_Qatar_National_Day_Hints_at_Doha_s_Interest_in_Pakistani_JF_17|url-status=live}}</ref> However, the offer seems to have fallen through, with Qatar ordering a mix of [[Eurofighter Typhoon]]s and [[McDonnell Douglas F-15E Strike Eagle|F15E]]s. ==== Sri Lanka ==== In June 2015, Pakistani media suggested that an export order had been confirmed with the [[Sri Lanka Air Force]]; claims were made that the JF-17's first sales contract had been signed with the Sri Lanka Air Force at the 51st Paris Air Show.<ref>{{cite news|date=23 June 2015|title=Sri Lanka revealed as first foreign buyer of JF-17|newspaper=Want China Times|url=http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623183730/http://www.wantchinatimes.com/news-subclass-cnt.aspx?id=20150622000035&cid=1101|archive-date=23 June 2015}}</ref><ref>{{cite news|last=Iqbal|first=Wasim|date=22 June 2015|title=Sri Lanka purchasing JF-17 Thunder Jets|newspaper=Business Recorder|url=http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20150623170033/http://www.brecorder.com/top-stories/0/1198806/|archive-date=23 June 2015}}</ref> Other sources claimed that Myanmar is the first buyer of Pakistani JF-17s.<ref name="Myanmar2">{{cite news|date=9 July 2015|title=Myanmar first country to purchase JF-17 Thunder from Pakistan|newspaper=Dunya News|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|access-date=21 July 2015|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://dunyanews.tv/en/Pakistan/288360-Myanmar-first-country-to-purchase-JF17-Thunder-fr|url-status=live}}</ref> Reportedly, the order would cover around 18–24 aircraft and deliveries set to begin in 2017. During a state visit by [[Nawaz Sharif]] in January 2016, Sri Lanka reportedly signed an agreement to buy eight JF-17s from Pakistan;<ref>{{cite web|first=Franz-Stefan | last = Gady|title=Sri Lanka to Buy 8 Sino-Pak JF-17 Fighter Jets|url=https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109213252/https://thediplomat.com/2016/01/sri-lanka-to-buy-eight-sino-pak-jf-17-fighter-jets/|archive-date=9 January 2016|access-date=7 January 2016|work=The Diplomat}}</ref> however, the Sri Lankan government has issued denials.<ref>{{cite news|date=7 January 2016|title=Government says no JF-17 deal with Pakistan|work=Columbo Gazette|url=http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20160126211056/http://colombogazette.com/2016/01/07/government-says-no-jf-17-deal-with-pakistan/|archive-date=26 January 2016}}</ref> The alleged deal was said to involve 10–12 aircraft, each valued at US$35 million, for a total of US$400 million<ref>{{cite news|title=Following Myanmar, Pakistan is Eager to Sell More JF-17s|url=http://defense-update.com/20160111_jf17.html|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213105004/http://defense-update.com/20160111_jf17.html|archive-date=13 February 2016}}</ref> Reportedly, any such sale was scuppered by Indian diplomatic pressure.<ref>{{cite news|title=Indian pressure stalls Pakistani JF-17 sale to Sri Lanka|url=http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|url-status=live|access-date=7 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160213040939/http://www.janes.com/article/57111/indian-pressure-stalls-pakistani-jf-17-sale-to-sri-lanka|archive-date=13 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|title=Revealed: Why Sri Lanka Backed Off the Sino-Pakistani JF-17 Thunder|url=https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|url-status=live|access-date=9 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160215193957/https://thediplomat.com/2016/01/revealed-why-sri-lanka-backed-off-the-sino-pakistani-jf-17-thunder/|archive-date=15 February 2016}}</ref><ref>{{cite news|date=27 October 2013|title=Pakistan to sell JF-17 fighter jets to SL-report|work=The Daily Mirror (Sri Lanka)|url=http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20140523103143/http://www.dailymirror.lk/top-story/37722-pakistan-to-sell-jf-17-fighter-jets-to-sl-report.html|archive-date=23 May 2014}}</ref> However, in 2021, the Sri Lankan government decided to overhaul their Kfirs instead rather than buying new aircraft, which would cost around $40 million per unit compared to $49 million in total for overhauling all five Kfirs.<ref>{{cite web|last=Fernando|first=Asiri|date=6 January 2021|title=Govt. green-lights $ 49 m fighter jet overhaul as No. 10 Squadron turns 25|url=http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240|url-status=live|access-date=9 January 2021|website=Daily FT|language=English|archive-date=11 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210411075224/http://www.ft.lk/news/Govt--green-lights---49-m-fighter-jet-overhaul-as-No--10-Squadron-turns-25/56-711240}}</ref> ==== Zimbabwe ==== The [[Air Force of Zimbabwe]] reportedly planned to purchase twelve JF-17s in 2004, as part of a $240 million deal with China. No such sales have materialised.<ref name="Rotberg2009">{{cite book|first=Robert I. | last = Rotberg|url=https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|title=China into Africa: Trade, Aid, and Influence|date=1 October 2009|publisher=Brookings Institution Press|isbn=978-0-8157-0175-0|page=174|access-date=15 November 2015|archive-date=11 January 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160111101518/https://books.google.com/books?id=V70fPqj0YO4C&pg=PA174|url-status=live}}</ref><ref>{{citation|last=Shinn|first=David H.|title=Africa and China's Global Activism|url=http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616192046/http://www.ndu.edu/inss/symposia/pacific2006/shinnpaper.pdf|publisher=Elliott School of International Affairs, The George Washington University|archive-date=16 June 2013}}</ref> In 2010, China was reportedly in talks about the JF-17 with five or six countries, some of which had sent pilots to China to undergo test flights.<ref>{{cite web|title=Asian fighter requirements continue to grow|url=http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-url=https://web.archive.org/web/20141021185036/http://www.flightglobal.com/news/articles/singapore-2010-asian-fighter-requirements-continue-to-337453/|archive-date=21 October 2014|access-date=21 March 2010|work=Flight International}}</ref> ==Variants== ===Prototypes=== In chronological production order: *'''PT-01''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with [[Splitter plate (aeronautics)|splitter plates]] on intakes. Rolled out on 31 May 2003. First flight on 25 August 2003.<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com"/> *'''PT-02''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. *'''PT-03''' {{mdash}} First airframe configuration prototype with splitter plates on intakes. First flight in April 2004. *'''PT-04''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with [[Diverterless supersonic inlet|Diverterless Supersonic Inlets (DSI)]] and modified vertical stabiliser. First flight on 10 May 2006. PT-04 incorporated modifications such as DSI, wider LERX, extended ventral fins, and a taller, less swept vertical stabiliser with a rectangular fairing at the tip containing electronic warfare equipment and small blister fairings at the base containing Missile Approach Warning sensors. The PT-04 prototype was primarily used for avionics and weapon qualification tests.<ref>{{cite web|url=http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |title=4th Prototype JF-17 Thunder aircraft successfully completed inaugural flight |date=11 May 2006 |work=Pakistan Tribune |access-date=21 May 2011 |location=Islamabad |archive-url=https://web.archive.org/web/20090624150009/http://www.paktribune.com/news/index.shtml?143355 |archive-date=24 June 2009}}</ref><ref name="APP2">{{cite web|url=http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |title=JF-17 Thunder arrives in Pakistan |date=12 March 2007 |work=[[Associated Press of Pakistan]] |access-date=30 June 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141022192508/http://www.app.com.pk/en_/index.php?option=com_content&task=view&id=5629&itemid=5 |archive-date=22 October 2014 }}</ref> *'''PT-05''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. *'''PT-06''' {{mdash}} Second airframe configuration prototype with DSI and modified vertical stabiliser. ===Production variants=== In chronological production order: *'''JF-17 Block 1''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production in China began in June 2006<ref name="FC-1/JF-17, sinodefence.com" /> and in Pakistan in 2007. The first three Chinese weapons to be integrated are the [[PL-5|PL-5E II]] AAM, the [[SD-10 (missile)|SD-10]] AAM, and the [[C-802A|C-802AK]] anti-ship missile. Block 1 aircraft had performed "better than expected" according to PAF [[Air Commodore]] Junaid. Production of Block 1 was completed on 18 December 2013 when the fiftieth aircraft{{mdash}}58% of which was produced in Pakistan{{mdash}}was delivered.<ref>{{cite journal | first1 = Dave | last1 = Allport | first2 = Alan | last2 = Warnes|date=September 2010|title= JF-17 Thunders in First Public Static Display | journal=Air Forces Monthly|issue= 269|page= 8}}</ref><ref>{{cite news|title=Pakistan Rolls Out 50th JF-17, Block II Production To Commence |url=http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |date=18 December 2013 |work=Defense News |access-date=29 June 2014 |archive-url=https://archive.today/20131220054215/http://www.defensenews.com/article/20131218/DEFREG03/312180023/Pakistan-Rolls-Out-50th-JF-17-Block-II-Production-Commence |archive-date=20 December 2013 }}</ref> A Block 1 JF-17 costs approximately US$15&nbsp;million per unit.<ref name="JF-17 Thunder Detailed Specifications, PAC Kamra" /> *'''JF-17 Block 2''' {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. Production began on 18 December 2013 and initial testing began on 9 February 2015.<ref>{{cite web|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|work=janes.com|access-date=3 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160119230215/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=19 January 2016|url-status=live}}</ref> Block 2 aircraft make use of composites in the airframe for reduced weight, air-to-air refuelling capability,<ref name=":2">{{Cite web|last=Roblin|first=Sebastien|date=10 August 2019|title=Meet the JF-17 Block III Fighter: The Jet China is Helping Pakistan Build to Fight India|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|access-date=23 July 2021|website=The National Interest|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108002901/https://nationalinterest.org/blog/buzz/meet-jf-17-block-iii-fighter-jet-china-helping-pakistan-build-fight-india-72751|url-status=live}}</ref> improved radar and avionics, enhanced load carrying capacity, data link, and electronic warfare capabilities.<ref name="dipl 01">{{cite web|url=https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |title=Pakistan Begins Producing Block-II JF-17 Aircraft |last1=Panda |first1=Ankit |date=27 December 2013 |website=thediplomat.com |publisher=The Diplomat |access-date=23 January 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140726080602/https://thediplomat.com/2013/12/pakistan-begins-producing-block-ii-jf-17-aircraft/ |archive-date=26 July 2014 }}</ref><ref name="dawn" /> Chairman of PAC, Air Marshal Javaid Ahmed said: "We will hand over 16 Block 2 JF-17s to the PAF every year", and that the manufacturing plant has the capacity to produce 25 units in a year.<ref>{{cite news|title=Pakistan looks to boost military export with revamped JF-17 |url=http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |date=7 December 2014 |work=Pakistan Today |access-date=2 January 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102172819/http://www.pakistantoday.com.pk/2014/12/07/business/pakistan-looks-to-boost-military-export-with-revamped-jf-17-2/ |archive-date=2 January 2015 }}</ref> According to local media, PAC rolled out the 16th Block 2 aircraft in December 2015 enabling the JF-17's 4th squadron formation.<ref name="Fourth" /> A Block 2 JF-17 costs approximately US$25 million per unit.<ref name="SkyWars">{{citation | url = http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | title = Sky Wars: Pakistan, India and China | first = Adnan | last = Rehmat | date = 24 May 2011 | work = Dawn | access-date = 29 June 2014 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140714122325/http://www.dawn.com/news/631303/sky-wars-pakistan-india-and-china | archive-date = 14 July 2014 | url-status = live }}</ref> *'''JF-17B Block 2''' {{mdash}} Dual-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 27 April 2017.<ref name="auto4">{{Cite web|url=https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|title=Military Flight Training MENA 2021|website=www.arabianaerospace.aero|access-date=19 February 2021|archive-date=16 February 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210216154514/https://www.arabianaerospace.aero/publications/128/issue1/volume1/|url-status=live}}</ref><ref name="JF-17B">{{cite news|last1=Siddiqui|first1=Naveed|title=JF-17B fighter jet takes maiden test flight|url=https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|access-date=28 April 2017|work=[[Dawn (newspaper)|Dawn]]|date=28 April 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428142207/https://www.dawn.com/news/1329803/jf-17b-fighter-jet-takes-maiden-test-flight|archive-date=28 April 2017|url-status=live}}</ref> Serial production in China and Pakistan from 2018 to 2020. A total of 26 aircraft built - first four at Chengdu and remaining 22 at Kamra.<ref name="auto4" /> Its multi-roles include use as a (i) JF-17 conversion trainer; (ii) Lead-In Fighter Trainer (LIFT); (iii) ground-attack aircraft; and (iv) reconnaissance aircraft.<ref>{{cite web|url=http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|title=PAF to induct dual-seater JF-17B fighter jet in April 2017|date=28 April 2016|work=[[Express Tribune]]|access-date=8 May 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160503202439/http://tribune.com.pk/story/1093514/paf-to-induct-dual-seater-jf-17b-fighter-jet-in-april-2017/|archive-date=3 May 2016|url-status=live}}</ref> Apart from the dual-seat, larger dorsal spine, and a more swept-back tail, another difference between the JF-17B and the JF-17 is that the JF-17B carries fuel in its vertical stabiliser, which the JF-17 does not.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|title=Pride of Pakistan|website=www.airinternational.com|access-date=2 March 2021|archive-date=10 March 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210310041201/https://www.airinternational.com/article/pride-pakistan|url-status=live}}</ref> The JF-17B houses integral fuel tanks like the F-16. Each wing houses 550 Ib while the vertical tail houses 210 lb, which, together with the internal fuel load, totals 4,910 Ib of fuel. Together with the three external fuel drop-tanks, the aircraft can carry a total 10,000 Ib fuel load.<ref name="auto" /> The JF-17B Block 2s will be retrofitted with the NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra).<ref name="auto" /> *'''JF-17C Block 3'''<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/adex-2024-azerbaijani-jf-17-delivery-announced | title=ADEX 2024: Azerbaijani JF-17 delivery announced | date=26 September 2024 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://quwa.org/pakistan-defence-industry/pakistan-promotes-the-jf-17c-thunder-to-bangladesh-01-20-2025/ | title=Pakistan Promotes the JF-17C Thunder to Bangladesh - Quwa | date=20 January 2025 }}</ref> {{mdash}} Single-seat variant of the JF-17 Thunder. First flight in Chengdu, China on 15 December 2019. Two prototypes underwent flight tests as of December 2020, one in China and the other in Pakistan. Went into serial production at PAC Kamra on 30 December 2020.<ref name="auto5">{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|title=PAF launches serial production of latest JF-17 Thunder Block III|website=www.thenews.com.pk|date=31 December 2020 |access-date=11 February 2021|archive-date=1 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210101043156/https://www.thenews.com.pk/print/767018-paf-launches-serial-production-of-latest-jf-17-thunder-block-iii|url-status=live}}</ref> Projected to feature further advancements such as a NRIET/CETC [[KLJ-7#KLJ-7A|KLJ-7A]] Air-cooled Airborne Fire-Control [[Active Electronically Scanned Array]] (AESA) radar (license-manufactured at the Avionics Production Factory (APF) at PAC, Kamra),<ref name="auto" /> a three-axis digital fly-by-wire flight control system,<ref name="auto" /> an infrared search and track (IRST) system,<ref>{{Cite web |url=http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |title=2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |format=JPG |access-date=20 March 2025 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161107221746/http://www.eastpendulum.com/wp-content/uploads/2016/10/2016-11-01-Airshow-China-2016-le-radar-AESA-KLJ-7A-06.jpg |archive-date=7 November 2016 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Rolling Thunder|url=https://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|access-date=30 April 2017|work=Asian Military Review|date=1 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170208182445/http://asianmilitaryreview.com/2017/02/rolling-thunder-jf-17/|archive-date=8 February 2017|url-status=live}}</ref> a helmet-mounted display and sight (HMD/S) system produced jointly by Pakistan and China,<ref name="auto" /> a missile approach warning system (MAWS) similar to the one used on the Chinese [[Chengdu J-10|J-10]]C, [[J-16]], and [[Chengdu J-20|J-20]], a new, larger, and thinner holographic wide-angle head-up display (HUD) similar to the one used on the J-10C and J-20, an enhanced electronic warfare management system,<ref name="auto" /> a chin-mounted hardpoint,<ref name="auto" /> use of more composites for further weight reduction, eventual replacement of the [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] [[afterburning turbofan]] by the [[Guizhou WS-13]]<ref name=":2" /> with an increased thrust, and a better thrust-to-weight ratio.<ref name="dawn" /><ref name="Nigeria" /><ref name="AW17March2015">{{cite journal|last1=Warnes|first1=Alan|title=Block 2 JF-17 makes first flight ahead of Block 3 improvements|journal=[[Jane's Defence Weekly]]|date=17 March 2015|url=http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|access-date=24 March 2015|location=Kamra|archive-url=https://web.archive.org/web/20150322152346/http://www.janes.com/article/49991/block-2-jf-17-makes-first-flight-ahead-of-block-3-improvements|archive-date=22 March 2015|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /> The KLJ-7A can simultaneously track 15 targets and engage 4 targets.<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=KLJ-7A: Proposed AESA Radar for the JF-17 Block-III|url=http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|access-date=30 April 2017|work=quwa.org|date=31 October 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507114147/http://quwa.org/2016/10/31/klj-7a-proposed-aesa-radar-jf-17-block-iii/|archive-date=7 May 2017|url-status=live}}</ref> PAF officials have described the JF-17 Block 3 as a "fourth generation plus" fighter jet. The first PAC-produced JF-17 Block 3 aircraft are expected to roll out of the production line in late 2021.<ref name="auto" /> The PAF has placed an order for 50 JF-17 Block 3 aircraft, deliveries of which were expected to start from early 2022.<ref name="paknikkei">{{cite web|url=https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|title=Pakistan to boost air strike power with 50 enhanced fighter jets|access-date=1 March 2022|date=6 February 2022|publisher=Nikkei|first=Adnan|last=Aamir|archive-date=6 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220206084243/https://asia.nikkei.com/Politics/Pakistan-to-boost-air-strike-power-with-50-enhanced-fighter-jets|url-status=live}}</ref><ref name="auto" /><ref>{{cite news|last1=Gady|first1=Franz-Stefan|title=Pakistan to Order 50 More Fighter Jets in 2017|url=https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|access-date=30 April 2017|work=[[The Diplomat (magazine)|The Diplomat]]|date=8 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411054055/https://thediplomat.com/2017/02/pakistan-to-order-50-more-fighter-jets-in-2017/|archive-date=11 April 2017|url-status=live}}</ref> 10 JF-17 Block 3 production aircraft were photographed after their rollout at PAC Kamra in early January 2022. The first batch of JF-17 Block 3 aircraft were inducted into the PAF in March 2023. '''Under-Development''' *'''JF-17 Block 4 or (PFX-Alpha)''' {{mdash}} The JF-17 Block 4 or JF-17 (PFX Alpha) is an under-development 4.5+ generation version of the JF-17 Thunder under the PAF "PFX" program, where "PFX" stands for "Pakistan Fighter Experimental." Also known as the JF-17 Operational Capability Upgrade (OCU), the project aims to enhance the JF-17 beyond the capabilities of the current JF-17C Block 3, which is the most advanced variant of the fighter.<ref>{{cite web | url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/air/pakistan-unveils-jf-17-pfx-fighter | title=Pakistan unveils JF-17 PFX fighter | date=26 November 2024 }}</ref><ref>{{cite web |title=Pakistan Reveals 'JF-17 PFX' Program |url=https://quwa.org/daily-news/pakistan-reveals-jf-17-pfx-program-2/ |publisher=Quwa |date=2 March 2024}}</ref><ref>{{cite web |title=Development Program for JF-17 PFX (Pakistan Fighter Experimental) Unveiled |url=https://defencesecurityasia.com/en/development-program-for-jf-17-pfx-pakistan-fighter-experimental-unveiled/ |publisher=Defence Security Asia |date=6 September 2024}}</ref> The PFX-Alpha focuses on improving the radar, avionics, and integrating new air-to-air and air-to-surface munitions, including indigenous weapons. It will feature an indigenously-developed passive Infrared Search and Track (IRST) sensor and an electronic warfare (EW) suite with AESA radar-jamming capability. The overall goal of the PFX program is to provide the PAF with a next-generation fighter, with the PFX-Alpha serving as a key step toward indigenization and reducing external dependence. While no official timeline has been announced, a PAF official stated in an interview with [[Geo News]] at IDEAS 2024 that the jet is expected to fly within the next 4 to 5 years.<ref>{{Cite AV media |url=https://www.youtube.com/watch?v=Wec3sH9WMQ8 |title=JF-17 PFX: Upcoming Innovation & New Chapter in Pakistan Air Force - IDEAS 2024 {{!}} Breaking News |date=21 November 2024 |last=Geo News |access-date=23 July 2025 |via=YouTube}}</ref> At the [[Royal International Air Tattoo|RIAT]] 2025 air show, Pakistan showcased a [[Lockheed C-130 Hercules|C-130H Hercules]] with a custom paint job featuring artwork of various PAF aircraft; notably, the PFX was depicted highest on the tail, symbolising the Air Force’s strong commitment to the program.<ref>{{Cite web |date=18 July 2025 |title=PAF Showcases JF-17, C-130 at RIAT 2025 in the UK |url=https://theneutral.pk/paf-to-display-jf-17-thunder-c-130-hercules-at-riat-2025/ |access-date=23 July 2025 |website=theneutral.pk |language=en-US}}</ref> ==Operators== <!--READ FIRST: This section is for cited entries only. Please do not add entries into this list without a citation from a reliable source. All entries without a citation will be removed. Thank you.--> [[File:JF-17 operators.png|thumb|400px|Map with current JF-17 operators in blue]] ===Current operators=== '''{{AZE}}''' * [[Azerbaijani Air Forces]]: 5 delivered,<ref name="azeri1"/><ref name="azeri2">{{cite web |first=Paul |last=Iddon |url=https://www.forbes.com/sites/pauliddon/2025/11/17/from-azerbaijan-to-uae-iran-is-surrounded-by-more-advanced-air-forces/ |title=From Azerbaijan To UAE, Iran Is Surrounded By More Advanced Air Forces |website=Forbes.com |date=17 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |first=Gareth |last=Jennings |url=https://www.janes.com/osint-insights/defence-news/defence/azerbaijan-inducts-jf-17-fighters-from-pakistan |title=Azerbaijan inducts JF-17 fighters from Pakistan |website=Janes.com |date=10 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.defcros.com/azerbaijan-receives-jf-17-fighters-from-pakistan/ |title=Azerbaijan Receives JF-17 Fighters from Pakistan |website=news.defcros.com |date=12 November 2025}}</ref> 35 on order<ref name="azeri2"/><ref>{{cite web |url=https://turdef.com/article/azerbaijan-shows-jf-17-block-iii-fighters-in-inventory |title=Azerbaijan Shows JF-17 Block III Fighters in Inventory |website=turdef.com |date=8 November 2025}}</ref><ref>{{cite web |url=https://aze.media/jf-17-and-a-new-axis-of-partnership-the-largest-ever-defense-deal-between-pakistan-and-azerbaijan/ |title=JF-17 and a new axis of partnership: The largest-ever defense deal between Pakistan and Azerbaijan |website=aze.media |date=9 June 2025}}</ref><ref name="libya1"/> '''{{MYA}}''' * [[Myanmar Air Force]]: 13 delivered, 3 on order<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |title=2021 World Air Forces |format=PDF |editor-last=Hoyle |editor-first=Craig |website=FlightGlobal |access-date=20 March 2025 |archive-date=8 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201208041355/https://www.flightglobal.com/download?ac=75345 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite news | url=https://economictimes.indiatimes.com/news/defence/pakistan-team-sent-to-myanmar-to-repair-combat-aircraft/articleshow/98640757.cms | title=Pakistan team sent to Myanmar to repair combat aircraft | newspaper=The Economic Times | date=15 March 2023 | last1=Chaudhury | first1=Dipanjan Roy }}</ref><ref name="libya2"/> ** [[Meiktila Air Base]]<ref name="ReferenceB"/> '''{{NGA}}''' * [[Nigerian Air Force]]: 3 delivered<ref name="fg_waldron_2021-05-21">{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |title=Nigeria inducts JF-17s as it awaits Super Tucanos |first=Greg |last=Waldron |date=21 May 2021 |website=FlightGlobal |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191831/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-inducts-jf-17s-as-it-awaits-super-tucanos/143851.article |url-status=live }}</ref><ref name="libya2"/> ** NAF Base [[Makurdi]]<ref>{{Cite web |url=https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |title=Nigeria gears up to receive JF-17s |first=Greg |last=Waldron |date=13 November 2020 |website=FlightGlobal |access-date=17 January 2021 |archive-date=21 January 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210121054653/https://www.flightglobal.com/defence/nigeria-gears-up-to-receive-jf-17s/141123.article |url-status=live }}</ref><ref name="auto3"/><ref>{{Cite web |url=https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |title=Nigeria inducts JF-17 fighters |website=Janes.com |access-date=21 May 2021 |archive-date=21 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210521191832/https://www.janes.com/defence-news/news-detail/nigeria-inducts-jf-17-fighters |url-status=live }}</ref> '''{{PAK}}''' * [[Pakistan Air Force]]: 161 delivered, 27 on order<ref name="SHEPHARD">{{Cite web|url=https://www.shephardmedia.com/news/air-warfare/pakistan-receives-chinese-jf-17-block-iii-fighter-jets-reports/ |title=Pakistan receives Chinese JF-17 Block III fighter jets, reports say| access-date=10 March 2023|work=SHEPHARD |date=10 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180612141819/https://timesofislamabad.com/03-Feb-2018/six-paf-squadrons-with-over-100-jf-17-fighter-jets-become-operational-fully |archive-date=12 June 2018 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|title=The JF-17 Is No F-35 Stealth Jet, But It's Good Enough For Pakistan|first=Sebastien|last=Roblin|date=2 January 2020|website=The National Interest|access-date=7 January 2020|archive-date=30 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211030023524/https://nationalinterest.org/blog/buzz/jf-17-no-f-35-stealth-jet-its-good-enough-pakistan-110461|url-status=live}}</ref><ref name="ReferenceB">{{Cite web|title=Janes {{!}} Latest defence and security news|url=https://www.janes.com/defence-news|access-date=27 October 2020|website=Janes.com|language=en|archive-date=6 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200906153101/https://www.janes.com/defence-news/|url-status=live}}</ref><ref name="paknikkei"/> ** [[PAF Base Bholari]] (Jamshoro)<ref name="Scramble.nl" /> *** No. 18 Squadron ''Sharp Shooters'' (JF-17 OCU) (2020)<ref>{{Cite web|url=https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|title=Pakistan inducts 14 JF-17Bs and starts Block III JF-17 Thunder production|first=Hans van|last=Herk|website=www.scramble.nl|date=31 December 2020 |access-date=17 January 2021|archive-date=31 December 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201231094256/https://www.scramble.nl/military-news/pakistan-inducts-14-jf-17bs-and-starts-block-iii-jf-17-thunder-production|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|title=Pakistan Aeronautical Complex Delivers New JF-17B Batch|date=2 January 2021|access-date=17 January 2021|archive-date=19 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210119112738/https://quwa.org/2021/01/02/pakistan-aeronautical-complex-delivers-new-jf-17b-batch-2/|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Masroor]] (Karachi) *** [[No. 2 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 2 Squadron]] ''Minhasians'' (2015)<ref>{{cite web |url=http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |title=Pakistan's PAF Re-equip Squadron No 2 Minhas With JF-17 |work=Asian Defence |date=1 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151121101129/http://www.asian-defence.net/2015/09/pakistans-paf-re-equip-squadron-no-2.html |archive-date=21 November 2015 }}</ref> *** [[No. 8 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 8 Squadron]] ''Haiders'' (2024)<ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-jf17-fighter-aircrafts/ | title=Pakistan Establishes Second Squadron of JF-17 "Thunder" Block 3 Fighters | date=23 January 2024 }}</ref><ref name="Scramble.nl">{{cite web | url=https://www.scramble.nl/planning/orbats/pakistan/pakistan-air-force | title=Orbats }}</ref> ** [[PAF Base Minhas]] (Kamra) *** JF-17 TEF (Test & Evaluation Flight) (2007–2010)<ref name="AFM, July 2011, JF-17 - Thunder from the East">{{cite journal|last=Warnes|first=Alan|date=July 2011|title=JF-17&nbsp;– Thunder from the East|journal=Air Forces Monthly|issue=#280|pages=47–70}}</ref> *** [[No. 16 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 16 Squadron ''Black Panthers'']] (2011)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Mushaf]] (Sargodha) *** CCS JF-17 Squadron ''Dashings'' (2015)<ref name="Scramble.nl" /><ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|title=JF-17 Thunder aircraft inducted in PAF Combat Commanders' School|work=Business Recorder|date=26 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151223224329/http://www.brecorder.com/top-news/1/219790-jf-17-thunder-aircraft-inducted-in-paf-combat-commanders-school.html|archive-date=23 December 2015|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Peshawar]]<ref>{{cite web |url=http://asiantribune.com/?q=node/16871 |title=Peshawar Base to station JF-17 Thunder Aircraft Squadron: Pak Air Chief |work=Asian Tribune |date=18 April 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130514010004/http://asiantribune.com/?q=node%2F16871 |archive-date=14 May 2013 }}</ref> *** [[No. 26 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 26 Squadron ''Black Spiders'']] (2010)<ref name="Daily Times Pakistan"/> ** [[PAF Base Rafiqui]] (Shorkot)<ref name="Scramble.nl" /> *** [[No. 14 Squadron (Pakistan Air Force)|No. 14 Squadron]] ''Tail Choppers'' (2017)<ref>{{Cite web|url=http://www.dawn.com/news/1315117|title=PAF No.14 'Tail choppers' Squadron re-equipped with JF-17 Thunder jets|date=16 February 2017|website=DAWN.COM|access-date=10 July 2019|archive-date=5 June 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200605132631/https://www.dawn.com/news/1315117|url-status=live}}</ref> ** [[PAF Base Samungli]] (Quetta) *** No. 28 Squadron ''Phoenix'' (2018)<ref>{{Cite web|url=https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|title=Pakistan inaugurates new fighter squadron – No. 28 "Phoenix"|date=28 February 2018|access-date=27 March 2021|archive-date=23 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210123005402/https://quwa.org/2018/02/28/pakistan-inaugurates-new-fighter-squadron-no-28-phoenix/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|title=PAF raises new multirole squadron equipped with JF-17 Thunder aircraft|website=www.thenews.com.pk|date=28 February 2018 |access-date=27 March 2021|archive-date=9 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109025709/https://www.thenews.com.pk/latest/286805-paf-raises-new-multirole-squadron|url-status=live}}</ref> ===Future operators=== '''{{flag|Libya}}''' * [[Libyan Air Force]]: 16 on order<ref name="libya1"/><ref name="libya2"/><ref name="libya3"/> == Accidents and incidents == Since its first flight in 2003 and operationalization in 2007, five JF-17s have crashed in accidents: * '''14 November 2011''': A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight in the mountainous Mullan Mansoor region of [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]] while flying from [[PAF Base Minhas]]. According to the official PAF report, the crash was caused by a technical malfunction. Pakistani news reported that the pilot, Squadron Leader Muhammad Hussain, ejected but was killed after his parachute failed to open, and that there were no civilian casualties reported on the ground. The pilot's body was discovered two kilometres from the crash site. This was the first known crash of a JF-17.<ref>{{Cite web|last=Waldron |first=Greg |title=DUBAI: JF-17 crashes in Pakistan's Kamra |date=15 November 2011 |url=https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |access-date=20 March 2025 |website=FlightGlobal |language=en |archive-date=8 March 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210308054649/https://www.flightglobal.com/dubai-jf-17-crashes-in-pakistans-kamra/103081.article |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=16 December 2011|title=PAF pilot dies as a plane crashed in Attock {{!}} Pakistan {{!}} News {{!}} Newspaper {{!}} Daily {{!}} English {{!}} Online|url=https://www.nation.com.pk/14-Nov-2011/pilot-dies-in-paf-aircraft-crash|archive-url=https://web.archive.org/web/20111216040156/https://nation.com.pk/pakistan-news-newspaper-daily-english-online/Politics/14-Nov-2011/Pilot-dies-in-PAF-aircraft-crash|archive-date=16 December 2011|url-status=live|access-date=16 September 2020}}</ref><ref>{{Cite web|title=Military Flair Up Between India and Pakistan See Both Sides Blaming One Another|url=http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|access-date=16 September 2020|website=Paktribune|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182541/http://old.paktribune.com/news/JF-17-Thunder-crashes-in-Attock-pilot-killed-245092.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Pti|date=14 November 2011|title=Pakistan Air Force {{!}} Jet Crashes {{!}} Pilot {{!}} Punjab|url=https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|access-date=16 September 2020|website=oneindia.com|language=en|archive-date=9 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709182658/https://www.oneindia.com/2011/11/14/pakistan-air-force-jet-crashes-pilot-killed.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|date=15 November 2011|title=Bogey: JF-17 'Thunder' crash jolts plans to sell aircraft|url=http://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|access-date=18 September 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=5 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210705115509/https://tribune.com.pk/story/291604/paf-aircraft-crashes-in-attock|url-status=live}}</ref> * '''27 September 2016:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during [[Pakistan military exercises#High Mark|Exercise High Mark]] in the [[Arabian Sea]]. The pilot ejected successfully and was rescued from the sea. [[Martin-Baker]], the manufacturer of the JF-17's ejection seats, later tweeted that the 15 September 2020 crash was the first ejection from a JF-17.<ref>{{Cite web|date=2 October 2016|title=JF-17 crashes into Arabian Sea|url=https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|access-date=15 September 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108162416/https://nation.com.pk/02-Oct-2016/jf-17-crashes-into-arabian-sea|url-status=live}}</ref><ref name=":1" /> * '''15 September 2020:''' A PAF JF-17 Block 1 aircraft crashed during a routine training flight near [[Pindigheb]], [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The pilot ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=15 September 2020|title=PAF aircraft crashes in Attock during routine training, pilot ejects safely|url=https://www.dawn.com/news/1579810|access-date=15 September 2020|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=16 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200916183607/https://www.dawn.com/news/1579810|url-status=live}}</ref> While the PAF did not identify the aircraft, ejection seat manufacturer Martin-Baker, whose seats are installed in the JF-17, said in a Twitter post, "a Pakistan Air Force JF-17 aircraft crashed earlier today during a routine training mission, the pilot ejected successfully," adding that this marked the first instance of an ejection from a JF-17 aircraft, which uses its Martin-Baker PK16LE ejection seats.<ref>{{Cite web|title=Pakistan Air Force JF-17 Jet Crashes, Pilot Ejects|url=https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|access-date=15 September 2020|website=defenseworld.net|date=15 September 2020 |archive-date=17 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200917084418/https://www.defenseworld.net/news/27851/Pakistan_Air_Force_JF_17_Jet_Crashes__Pilot_Ejects#.X2EQiBAzbIU|url-status=live}}</ref><ref name=":1">{{Cite web|title=Martin-Baker Tweet|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1305911717138960384|access-date=15 September 2020|website=Twitter|language=en|archive-date=15 September 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200915170202/https://twitter.com/MB_EjectEject/status/1305911717138960384|url-status=live}}</ref> * '''6 August 2021:''' A PAF JF-17B Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Attock District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. Both pilots ejected successfully and no loss of life was reported on the ground.<ref>{{Cite web|last=Siddiqui|first=Naveed|date=6 August 2021|title=PAF jet crashes during routine training mission near Attock|url=https://www.dawn.com/news/1639113|access-date=9 August 2021|website=DAWN.COM|language=en|archive-date=9 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210809145129/https://www.dawn.com/news/1639113|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|last=Martin-Baker|date=9 August 2021|title=A Pakistan Air Force JF-17B aircraft crashed late last week on a training mission near Attock. Both aircrew ejected successfully from the twin seat aircraft using PK16LE Ejection Seats.|url=https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841|url-status=live|access-date=11 August 2021|website=Twitter|language=en|archive-date=11 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811113709/https://twitter.com/mb_ejecteject/status/1424674685984419841}}</ref><ref>{{Cite web|title=News & Events|url=https://martin-baker.com/news-events/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210815093830/https://martin-baker.com/news-events/|archive-date=15 August 2021|access-date=15 August 2021|website=Martin-Baker|language=en-US}}</ref> * '''5 June 2024:''' A PAF JF-17 Block 2 aircraft crashed during a routine training flight in [[Jhang District]] in the [[Punjab, Pakistan|Punjab Province]]. The fighter jet reportedly belonged to [[No. 14 Squadron PAF|No. 14 Squadron "Tail Choppers"]]. The pilot successfully ejected. The crash was reported by the manufacturer of the ejection seat of the aircraft, Martin Baker.<ref>https://aviation-safety.net/wikibase/389360</ref> ==Specifications (JF-17 Block 3)== {{Aircraft specs | ref = Pakistan Aeronautical Complex marketing brochure<ref name="Brochure 1">{{cite web|last1=Khan|first1=Bilal|title=PROFILE: AVIC-PAC JF-17 THUNDER|url=http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|website=quwa.org|date=31 August 2017|access-date=20 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170920101530/http://quwa.org/2017/08/31/profile-avic-pac-jf-17-thunder/|archive-date=20 September 2017|url-status=live}}</ref> and official website<ref name="PAC-Website">{{Cite web | url=https://www.pac.org.pk/jf-17 | title=Pakistan Aeronautical Complex Kamra - JF-17 Thunder Aircraft | access-date=7 January 2020 | archive-date=4 April 2022 | archive-url=https://web.archive.org/web/20220404193126/https://www.pac.org.pk/jf-17 | url-status=live }}</ref> | prime units? = met<!-- General characteristics--> | crew = 1 (single-seat JF-17A/C) or 2 (dual-seat JF-17B) | length m = 14.326 | length note = | span m = 9.44 | span note = | height m = 4.57 | height note = | wing area sqm = 24.43 | wing area note = | aspect ratio = <!-- sailplanes --> | airfoil = <!--'''root:''' [[NACA airfoil|NACA ]]; '''tip:''' [[NACA airfoil|NACA ]]<ref name="Selig">{{cite web |last1=Lednicer |first1=David |title=The Incomplete Guide to Airfoil Usage |url=https://m-selig.ae.illinois.edu/ads/aircraft.html |website=m-selig.ae.illinois.edu |access-date=16 April 2019}}</ref>--> | empty weight kg = 7965 | empty weight note = | gross weight kg = | gross weight note = | max takeoff weight kg = 13500 | max takeoff weight note = <ref name="PAC-Website"/> | fuel capacity = Internal: 3,000 L (2,449 kg); External (3 drop tanks): 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank; 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | eng1 number = 1 | eng1 name = [[Klimov RD-33#RD-93|Klimov RD-93MA]] | eng1 type = [[afterburner|afterburning]] [[turbofan]] (91.2 kN (20,500 lbf) thrust with afterburner) with FDEEC (previous engine: 1 x Klimov RD-93 afterburning turbofan (84.4 kN (18,974 lbf) thrust with afterburner) | eng1 kn = | eng1 note =<ref name="PAC-Website"/><ref name="AFT">{{cite web|title=JF-17 Thunder / FC-1 Xiaolong Multirole Combat Aircraft, Pakistan|url=http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund/|website=airforce-technology.com|access-date=23 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170929025217/http://www.airforce-technology.com/projects/fc1xiaolongjf17thund|archive-date=29 September 2017|url-status=live}}</ref> | eng1 kn-ab = <!-- -->| eng2 number = | eng2 name = | eng2 type = | eng2 kn = | eng2 kn-ab = | eng2 note = <!-- Performance --> | max speed kmh = 1910<ref name=jf-17.com>{{Cite web|url=https://jf-17.com/|title=JF-17 Thunder Multi-role Fighter Aircraft|access-date=19 April 2021|archive-date=14 April 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414195356/https://jf-17.com/|url-status=live}}</ref> | max speed note = | max speed mach = 1.8<ref name="PAC-Website"/> | cruise speed kmh = 1359 | cruise speed note = {{citation needed|date=June 2023}} | stall speed kmh = 150 | stall speed note = | never exceed speed kmh = | never exceed speed note = | range km = | range note = | combat range km = 900 | combat range note = on internal fuel, 1,741 km (1,082 mi, 940 nmi) with drop tanks | ferry range km = 1800 | ferry range note = on internal fuel,<ref name="Brochure 2">{{Cite web|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/6/65/JF-17_specifications_--_CAC-PAC_JF-17_Thunder_brochure.jpg|title=JF-17 Brochure}}</ref> 3,482 km (2,163 mi, 1,880 nmi) with drop tanks<ref name="PAC-Website"/> | endurance = <!-- if range unknown --> | ceiling m = 16916 | ceiling ft = 55500 | ceiling note = <ref name="PAC-Website"/> | g limits = <big>+</big>8/<big>-</big>3 (limited by flight control system) | roll rate = <!-- aerobatic --> | climb rate ms = 300 | climb rate note = | time to altitude = | wing loading kg/m2 = | wing loading note = | fuel consumption kg/km = | thrust/weight = 1.07 with RD-93<ref name="PAC-Website"/> | more performance = | more general = <!-- Armaments --> | guns = 1 × 23&nbsp;mm [[Gryazev-Shipunov GSh-23|GSh-23]] twin-barrel cannon <ref name="PAC-Website"/> | hardpoints = 8 (2 × wingtip, 4 × under-wing, 1 × under-fuselage, 1 × chin) with capacity for dual ejector racks on each under-wing hardpoint<ref name="PAC-Website"/> * '''Payload:''' {{cvt|3400|kg}}<ref name="PAC-Website"/> | rockets = | missiles = <br /> **'''[[Air-to-air missiles]]''': ***[[PL-5|PL-5EII]] — ([[Infrared-homing]] short range missile)<ref>{{cite web | url=https://thediplomat.com/2020/01/pakistans-jf-17-block-iii-fighter-jet-makes-maiden-flight/ | title=Pakistan's JF-17 Block III Fighter Jet Makes Maiden Flight }}</ref> ***[[PL-10 (ASR)|PL-10E]] — (Infrared-homing short range missile)<ref name="auto6">{{Cite web|url=https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|title=Forecasting Thunder: An overview of the JF-17 Block III|date=20 January 2022 |access-date=21 January 2022|archive-date=21 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121191848/https://www.key.aero/article/forecasting-thunder-overview-jf-17-block-iii|url-status=live}}</ref> ***[[R-Darter]] — (Radar-homing [[beyond visual range missile]])<ref>{{cite web | url=https://airpowerasia.com/2020/05/11/pakistan-air-force-a-comprehensive-story/ | title=Pakistan Air Force – A Comprehensive Story | date=11 May 2020 }}</ref> ***[[PL-12|PL-12 (SD-10A)]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="AW&ST13Feb17">{{cite news|last1=Warnes|first1=Alan|title=Chinese-Pakistani JF-17 Thunder Fighter Will Fly In 2017|url=http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|access-date=24 September 2017|work=[[Aviation Week & Space Technology]]|date=13 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924100512/http://aviationweek.com/combat-aircraft/chinese-pakistani-jf-17-thunder-fighter-will-fly-2017|archive-date=24 September 2017|url-status=live}}</ref> *** [[PL-15|PL-15/PL-15E]] — (Radar-guided beyond visual range missile)<ref name="auto6"/><ref>{{cite web | url=https://theasianmirror.com/top-stories/60759/pakistan-buys-chinas-pl-15-long-range-missiles-amid-tensions-with-india/ | title=Pakistan buys China's PL-15 long-range missiles amid tensions with India? | date=27 April 2025 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defencesecurityasia.com/en/pakistan-arms-jf-17-thunder-with-chinas-deadly-pl-15-missiles-amidst-kashmir-crisis/ | title=Pakistan Arms JF-17 Thunder with China's Deadly PL-15 Missiles Amidst Kashmir Crisis | date=26 April 2025 }}</ref> **'''[[Air-to-surface missiles]]''': *** CM-102 — ([[Anti-radiation missile]])<ref name="AW&ST13Feb17"/> *** [[PL-12|LD-10]] — (Anti-radiation missile) *** [[MAR-1]] — (Anti-radiation missile)<ref>{{cite web |url=https://defencesecurityasia.com/en/azerbaijan-inducts-jf17-block3-pakistan-airpower-south-caucasus/ |title=Azerbaijan Inducts JF-17 Block III Thunder Fighters: A New South Caucasus Airpower Alliance with Pakistan and Türkiye |website=defencesecurityasia.com |date=12 November 2025}}</ref> *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship [[cruise missile]]) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range air-to-surface missile)<ref>{{cite web | url=https://tribune.com.pk/story/2545624/did-modi-inadvertently-confirm-pakistans-s-400-claim | title=Did Modi inadvertently confirm Pakistan's S-400 claim? | date=13 May 2025 }}</ref><ref name="auto17"/> **'''[[Anti-ship missiles]]''': ***[[C-301|C-601]] — (Anti-ship missile) ***[[C-704#C-705KD|C-705KD]] — (Anti-ship missile) ***[[YJ-83#C-802A|C-802AK]] — (Anti-ship missile) *** [[Ra'ad-II]] — (Subsonic land attack/anti-ship cruise missile) *** [[CM-400AKG]] — (Supersonic long-range anti-ship missile)<ref>{{Cite web|url=https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|title=The National Interest: Blog|date=21 April 2020 |access-date=21 November 2021|archive-date=17 December 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211217231220/https://nationalinterest.org/blog/buzz/pakistan%E2%80%99s-got-weird-and-powerful-anti-ship-weapon-can-it-sink-indias-aircraft-carrier|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url = https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|title = The JF-17's air-launched rocket (CM-400AKG)|date = 3 October 2019|access-date = 21 November 2021|archive-date = 21 November 2021|archive-url = https://web.archive.org/web/20211121050634/https://quwa.org/2019/10/03/the-jf-17s-air-launched-rocket-option-cm-400akg/|url-status = live}}</ref> | bombs = <br /> ** '''[[Unguided bombs]]''': ***250&nbsp;kg — Pre-fragmented bomb ***[[Mark 82 bomb|Mk-82]] — ([[General-purpose bomb]]) ***[[Mark 83 bomb|Mk-83]] — (General-purpose bomb) ***[[Mark 84 bomb|Mk-84]] — (General-purpose bomb) ***[[Air Weapons Complex|HAFR-1/HAFR-2]] — ([[Anti-runway bomb]]) ***[[Air Weapons Complex|RPB-1]] — (Anti-runway bomb) ** '''[[Guided bombs]]''': ***[[GBU-10]] — ([[Laser-guided bomb]]) ***[[GBU-12]] — (Laser-guided bomb) ***[[GBU-16]] — (Laser-guided bomb) ***[[LT PGB|LT-2]] — (Laser-guided bomb) ***[[H-2 SOW]] — ([[Precision-guided munition|Precision-guided glide bomb]]) ***[[H-4 SOW]] — (Precision-guided glide bomb) ***GB-6 — (Precision-guided stealth glide bomb) ***NORINCO GB-250A — (250 kg Extended Range GPS/INS-Guided Bomb) ***CS/BBF1 — (Fuel Air Explosive (FAE) or thermobaric bomb) ***SCP-5 — ( bunker buster bomb) ***NORINCO GB-500 — (500 kg Laser-Guided Bomb) ***[[LS PGB|LS-6]] — ([[GPS-guided bomb|Extended-range GPS/INS guided bomb]])<ref name="AFM311">{{cite journal|last1=Mader|first1=Georg|title=INTERVIEW: Thunder over the Desert|journal=[[AirForces Monthly]]|date=February 2014|issue=311|pages=62–66}}</ref> ***[[Takbir bomb|GIDS Takbir]] — (GPS/INS guided bomb) ***[[Global Industrial Defence Solutions|GIDS]] Range Extension Kit — (GPS/INS guided bomb)<ref>{{cite news|last1=Khan|first1=Bilal|title=PAKISTAN INTEGRATES JF-17 WITH STAND-OFF RANGE WEAPON (GIDS REK)|url=http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|access-date=25 September 2017|work=quwa.org|date=12 March 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170911184952/http://quwa.org/2017/03/12/pakistan-integrates-jf-17-stand-off-range-weapon-gids-rek/|archive-date=11 September 2017|url-status=live}}</ref> <!-- Avionics -->| avionics = *Radar: [[KLJ-7|KLJ-7A]] [[Active electronically scanned array]] (AESA) [[Fire-control radar]] (FCR)<ref name="DIB">{{cite web|url=https://quwa.org/quwa-premium-excerpt/pakistan-selects-klj-7a-aesa-radar-for-jf-17-block-iii-2/ |title=Pakistan Selects KLJ-7A AESA Radar for JF-17 Block-III |publisher=Quwa |date=9 February 2020 |access-date=4 May 2025}}</ref> * Radar Warning Receiver (RWR): 1 × BM/KJ-8602A * Missile Approach Warning System (MAWS): 4 × S740 * Identification Friend or Foe (IFF) System: JZ/YD 125 * [[Bus (computing)|Data Bus]]: [[MIL-STD-1760]]<ref>{{cite web | url=https://nationalinterest.org/blog/reboot/hybrid-fighter-china%E2%80%99s-jf-17-fighter-mig-21-and-f-16-fusion-183478 | title=The National Interest: Blog | date=24 April 2021 }}</ref> * Tactical Data Link: Link-17 *'''Others:''' ** External Pods: *** [[Aselsan]] [[ASELPOD]] — [[Targeting pod|Advanced Targeting Pod]] (Electro-Optical Reconnaissance, Surveillance, and Targeting System)<ref>{{cite web|title=Pakistan Turki Dosti Zindebat! [Long Live Turkey – Pakistan Friendship!]|url=http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|website=monch.com.tr|access-date=25 September 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170925180933/http://monch.com.tr/EN,948/pakistan-turki-dosti-zindebat-long-live-turkey--pakista-.html|archive-date=25 September 2017}}</ref> *** [[FILAT#WMD-7|WMD-7]] — [[Forward-looking infrared|FLIR Day/Night Targeting Pod]] *** KG600/KG700 — Airborne [[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|Electronic Countermeasure (ECM) / Self-Protection Jamming Pod]]<ref name="AFM311"/> *** [[Indra Sistemas|Indra Systems]] ALQ-500P — [[Electronic warfare support measures|ESM]]/[[Electronic countermeasure#Aircraft ECM|ECM Pod]] ** [[Countermeasure]]s: [[Chaff (countermeasure)|Chaff]]/[[Flare (countermeasure)|Flare]] dispensers<ref name="AFT"/> ** [[Air combat maneuvering instrumentation|ACMI]]: SDT ACMI System<ref>{{cite web | url=https://turdef.com/article/turkish-acmi-will-fly-on-pakistani-aircraft-jf-17 | title=Turkish ACMI will fly on Pakistani Aircraft JF-17 &#124; TURDEF | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://defensehere.com/en/sdt-makes-the-first-export-of-acmi-pod-to-pakistan/ | title=SDT makes the first export of ACMI pod to Pakistan - Defensehere | date=16 November 2022 }}</ref><ref>{{cite web | url=https://adj.com.my/2022/11/24/sdt-acmi-pod-integration-for-paf-jf-17-thunder-fighter-aircraft/ | title=SDT ACMI Pod Integration for PAF JF-17 "Thunder" Fighter Aircraft – Asian Defence Journal | date=24 November 2022 }}</ref> ** Ejection Seat: [[Martin-Baker]] PK16LE zero-zero ejection seat<ref name="auto6"/> ** External Fuel Tanks: Up to 3 external [[drop tanks]] for extended [[range (aircraft)|range]]/loitering time:<ref name="PAC-Website"/> *** 1 × 800 L (180 imp gal) under-belly drop tank *** 2 × 800 L (180 imp gal) or 1,100 L (240 imp gal) under-wing drop tanks | fuel capacity note = <ref name="PAC-Website"/> <!--|more general= Powerplant -->}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Aviation|Pakistan|China}} {{aircontent |see also= |related= * [[Project Sabre II]] *[[Guizhou JL-9]] <!-- Comparable/similar aircraft section removed because of edit wars - see talk page. DISCUSS on talk page and get a consensus to restore list first. --> |lists= * [[List of active Pakistan Air Force aircraft]] * [[List of Chinese aircraft]] * [[List of fighter aircraft]] }} ==نوٽ== {{notelist}} ==حوالا== {{حوالا}} ===Bibliography=== * {{Cite book |last1=Medeiros |first1=Evan S |url=https://www.rand.org/content/dam/rand/pubs/monographs/2005/RAND_MG334.pdf |title=A New Direction for China's Defense Industry |last2=Cliff |first2=Roger |last3=Crane |first3=Keith |last4=Mulvenon |first4=James C |date=2005 |publisher=[[RAND Corporation]] Project Air Force |isbn=978-0-8330-4079-4 |language=en |oclc=69995886}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category}} * [https://web.archive.org/web/20120906183937/http://www.cac.com.cn/product/product_display.aspx?id=1 Archived Factsheet FC-1 on Chengdu Aircraft Industry Corporation (CAC) website] * [http://www.pac.org.pk/jf-17 Factsheet JF-17 on Pakistan Aeronautical Complex (PAC) website] {{DEFAULTSORT:Jf-17 Thunder}} [[زمرو:JF-17 ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز|JF-17]] [[زمرو:پاڪستان ايئر فورس]] [[زمرو:پاڪستان جا جنگي هٿيار]] [[زمرو:سپر سونڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:سنگل انجن وارو جيٽ جهاز]] [[زمرو:چين-پاڪستان فوجي لاڳاپا]] [[زمرو:وچين ونگ وارا هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان جا ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس]] [[زمرو:بين الاقوامي ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:چوٿين نسل جي جيٽ ويڙهاڪ جهاز]] [[زمرو:پهريون ڀيرو 2003 ۾ اڏامندڙ هوائي جهاز]] [[زمرو:پاڪستان ايرو ناٽيڪل ڪمپليڪس پاران تيار ڪيل جنگي جهاز|JF-17]] [[زمرو:واپس وٺڻ واري ٽرائي سائيڪل لينڊنگ گيئر سان هوائي جهاز]] ivzqeicg1hnye0dtfpyhcupeid3c1z0 14 94680 370290 2026-04-06T11:18:40Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:هوائي جهاز]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:جنگي هوائي جهاز]] 370290 wikitext text/x-wiki [[زمرو:هوائي جهاز]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:جنگي هوائي جهاز]] irmpcn1vrbhjmc60g9i450y2r9zv08w 14 94681 370291 2026-04-06T11:19:31Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:جنگي هوائي جهاز]] 370291 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ويڙهاڪ هوائي جهاز]] [[زمرو:فوجي سواريون]] [[زمرو:جنگي ٽيڪنالاجي]] [[زمرو:جنگي هوائي جهاز]] 19n80znt2x288qr15vteaz44g2hc0h2 3 94682 370292 2026-04-06T11:19:54Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 370292 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 11:19, 6 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) 9y09pf495xgfn0e9q41sorjvo8sw2i2 3 94683 370293 2026-04-06T11:48:54Z KaleemBot 10779 ڀليڪار! 370293 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 11:48, 6 اپريل 2026 ( يو.ٽي.سي) js6yosq43xyca4f3tiyqaq8xs3sygy6